Autor Wątek: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy  (Przeczytany 17377 razy)

Offline Wedyowisz

  • Pomożesze: 788
  • Wiadomości: 2564
  • Country: pl
Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« dnia: 22 mar 2015, 15:34:28 »
Język polski ma nader mocno rozwiniętą skłonność do używania skostniałych zwrotów z wyrazami, które mają zewnętrzną postać formy przypadkowej jakiegoś rzeczownika, który jednak nie bywa nigdy używany w jakiejkolwiek innej formie (mają one charakter wyłącznie potencjalny) i wręcz trudno powiedzieć, co miałby samodzielnie znaczyć. Ten wątek zostaje poświęcony analizie owych zwrotów: czy ten tak-jakby-rzeczownik w ogóle przybierał kiedyś inne formy, co sam z siebie znaczył i jaka jest jego etymologia. Na dobry początek takie dwa bydlaki:

• z kretesem (podobno istnieje też bez kretesu «nieodwołalnie» ???, choć nie spotkałem się)

jest hipoteza węgierska (od czas. tönkretesz), hipoteza z zepsutej łaciny Brücknera (nie wiem, od czego). Postaci mianownikowej zdaje się nie odnotowano w żywym języku (?), tylko z kretesem, z kreteszem, z kretesu, do skretesu «doszczętnie».

• bez ogródek

*ogródka. Ktoś coś?
« Ostatnia zmiana: 22 mar 2015, 15:39:40 wysłana przez Wedyowisz »
стань — обернися, глянь — задивися

Offline Towarzysz Mauzer

  • Administrator
  • Pomożesze: 484
  • Wiadomości: 1968
  • Country: se
    • Tłumaczenia serbsko-polskie, chorwacko-polskie, bośniacko-polskie
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #1 dnia: 22 mar 2015, 15:44:33 »
A może być niedoprzymiotnik? Znienacka ~ *nienadzki.
Skrzydła miłości, mocy, o wielki, Twardy Jerze,
Rozpostrzyj ponad nami, ogrzej i przyjmij nas. -Mrkalj, Palinodia o twardym jerze
***
VIVAT CAROLVS GVSTAVVS REX POLONIÆ

Offline elslovako

  • KEINE BREMSEN
  • Pomożesze: 236
  • Wiadomości: 405
  • Country: de
  • HOHE ENERGIE
  • Conlangi: hehe
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #2 dnia: 22 mar 2015, 16:25:52 »
Wspominane już wcześniej na tym forum na modłę, i brak liczby pojedynczej od tej całej modły. Nie mówiąc już o innym znaczeniu.
« Ostatnia zmiana: 22 mar 2015, 18:49:11 wysłana przez elslovako »

Offline Dynozaur

  • Audytor w: Komisja Ustalania Nazw Miejscowości
  • Pomożesze: 1432
  • Wiadomości: 3353
  • Country: vi
  • Konserwatywny anarchista
  • Conlangi: Nevenlanch, Zimny, Wandyjski i inne
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #3 dnia: 22 mar 2015, 17:14:21 »
*ogródka. Ktoś coś?

U mnie jak najbardziej. Mówić ogródkami/ogródkowo = owijać w bawełnę, nie mówić wprost.

Mnie zawsze zastanawiało Włosy stają dęba.

No i należy tu też sporo zapożyczeń - "szlagu" poza wyrażeniem "szlag trafił" raczej nie uświadczymy, w moim domu używa się też takiego wyrażenia jak "pójść wek (weg?)" (t.j. pójść na stracenie), co chyba moja matka z Prus przywiozła.
« Ostatnia zmiana: 22 mar 2015, 17:21:00 wysłana przez Dynozaur »
Wolę, żeby moim krajem rządziły połączone siły Hitlera, Stalina, Pol Pota, Kimów, Bandery, Mao, Palpatina, Saurona i Voldemorta aniżeli partja Razem!

Jeśli myślisz, że coś jest tak chujowe, że gorsze już być nie może, to pamiętaj, że Kirowograd zmienił nazwę na "Kropywnicki".

Offline spitygniew

  • Pomożesze: 683
  • Wiadomości: 1951
  • Country: il
  • Uspołecznione zwierzę.
  • Conlangi: zachodniołużycki, nanga
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #4 dnia: 22 mar 2015, 17:57:03 »
Po ciemku, w ślażczyźnie też po jasnoku. Nie wiem, czy to ślad dawnego przymiotnika od *tьm urobionego sufiksem -ъkъ, a po jasnoku jest dorobione per analogiam, czy to jakieś spetryfikowane rzeczowniki. Są jakieś odpowiedniki tych wyrażeń w innych słowiańskich?
P.S. To prawda.

Offline Noqa

  • Pomożesze: 672
  • Wiadomości: 2440
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #5 dnia: 22 mar 2015, 19:33:17 »
Do po ciemku dochodzi po cichu i cała ta dalsza hołota.

A z innej beczki - na wznak, na niby

Swoją drogą to chyba już taki uniwersał językowy i natura adwerbiali, że jakoś je trzeba utworzyć - a skutecznych metod składniowych nie ma, więc się je tworzy bardziej incedyntalnie - i zwykle potem ma to niewiele związku z logiką.
At him he yelled and yelped, tackling with taunting and dauntings; he tied and tacked him tightly and tautly, and killed him and quelled him and quenched him.

Offline Henryk Pruthenia

  • Der Untermenschenbändiger
  • Pomożesze: 722
  • Wiadomości: 4246
  • Country: ru
  • Pieśń Arjów!
    • Mój konlangerski dorobek
  • Conlangi: Ziemli, Zapadni, Nešši, Nesdotir, Slawlangi
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #6 dnia: 22 mar 2015, 19:37:51 »
W Wiedzy i Życie był ileś lat temu o tym dość fajny artykulik. Słowa-Krasnoludki czy Rzeczowniki-Krasnoludki. Jakoś tak się zwało.
Tak to jeszcze jest:
ciurkiem
bez ogródek/bez ogródy



Offline Wedyowisz

  • Pomożesze: 788
  • Wiadomości: 2564
  • Country: pl
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #7 dnia: 22 mar 2015, 23:46:35 »
A może być niedoprzymiotnik? Znienacka ~ *nienadzki.

Czemu nie, w końcu przymiotniki to też rzeczowniki, tylko te, które zostały najechane, podporządkowane i sprowadzone do roli służebnej, by gzić się z zaimkami jak zwierzęta.

Cytat: elslovako
Wspominane już wcześniej na tym forum na modłę, i brak liczby pojedynczej od tej całej modły. Nie mówiąc już o innym znaczeniu.

Brückner twierdzi, że modła w sensie «sposób» jest etymologicznym szujodruhem modłów i wiąże się z modelem.

Cytat: Henryk Pruthenia
W Wiedzy i Życie był ileś lat temu o tym dość fajny artykulik. Słowa-Krasnoludki czy Rzeczowniki-Krasnoludki. Jakoś tak się zwało.

Poszukałem tego i wyskoczył mi taki artykulik.
« Ostatnia zmiana: 22 mar 2015, 23:51:03 wysłana przez Wedyowisz »
стань — обернися, глянь — задивися

Offline Henryk Pruthenia

  • Der Untermenschenbändiger
  • Pomożesze: 722
  • Wiadomości: 4246
  • Country: ru
  • Pieśń Arjów!
    • Mój konlangerski dorobek
  • Conlangi: Ziemli, Zapadni, Nešši, Nesdotir, Slawlangi
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #8 dnia: 23 mar 2015, 09:10:42 »
No coś podobnego, ale to było dużo wcześniej, pamiętam. Jakieś 6 lat temu... albo i wcześniej, bo WiŻ czytam sobie od 2004 ^^.

Offline spitygniew

  • Pomożesze: 683
  • Wiadomości: 1951
  • Country: il
  • Uspołecznione zwierzę.
  • Conlangi: zachodniołużycki, nanga
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #9 dnia: 23 mar 2015, 17:02:58 »
Do po ciemku dochodzi po cichu i cała ta dalsza hołota.
Tak, tyle że cichu to tu po prostu skostniały dawny narzędnik deklinacji rzeczownikowej, jak w po polsku czy (u J. Ch. Paska) po pijanu, natomiast nie ma dziś przymiotnika ciemki.
P.S. To prawda.

Offline Todsmer

  • Форумовъйь Гноітель Фраеровъ
  • Moderator
  • Pomożesze: 659
  • Wiadomości: 2875
  • Country: gr
  • Conlangi: andolú ézihu, sibbisca tonna
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #10 dnia: 23 mar 2015, 21:03:18 »
Po ciemku, w ślażczyźnie też po jasnoku. Nie wiem, czy to ślad dawnego przymiotnika od *tьm urobionego sufiksem -ъkъ, a po jasnoku jest dorobione per analogiam, czy to jakieś spetryfikowane rzeczowniki. Są jakieś odpowiedniki tych wyrażeń w innych słowiańskich?
Po ćmoku również :) W śląszczyźnie występuje zresztą ćma.

Offline Spiritus

  • Pomożesze: 187
  • Wiadomości: 845
  • Conlangi: Kyon: enencki, murski, pojski
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #11 dnia: 23 mar 2015, 21:15:30 »
Po ciemku, w ślażczyźnie też po jasnoku. Nie wiem, czy to ślad dawnego przymiotnika od *tьm urobionego sufiksem -ъkъ, a po jasnoku jest dorobione per analogiam, czy to jakieś spetryfikowane rzeczowniki. Są jakieś odpowiedniki tych wyrażeń w innych słowiańskich?
Po ćmoku również :) W śląszczyźnie występuje zresztą ćma.
Właściwie to cima.
I jeszcze polskie i śląskie na bosaka/po bosŏku.
QVIS·SVM

Offline spitygniew

  • Pomożesze: 683
  • Wiadomości: 1951
  • Country: il
  • Uspołecznione zwierzę.
  • Conlangi: zachodniołużycki, nanga
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #12 dnia: 23 mar 2015, 21:18:17 »
Moja znajoma używa rzeczownika bosak.
P.S. To prawda.

Offline Wedyowisz

  • Pomożesze: 788
  • Wiadomości: 2564
  • Country: pl
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #13 dnia: 23 mar 2015, 21:28:38 »
• zbić z pantałyku

pantałyk: jest hipoteza azerska (рänd „przebiegłość, wybieg” + suf. -lik), niemiecka (bawar. Pandl  „pętla, problem do rozwiązania”, por. słwc. pántlik, węg. pantlika) i włoska (dawne pol. puntały, puntaliki - nazwa jakiejś ozdoby z renesansowego stroju, potem pontaliki i wreszcie pantaliki jako ogólnie „biżuteria, klejnoty”, metaf. „bogactwo, pewność siebie”). Słowo występuje też w ukraińszczyźnie (пантели́к), białoruskim (панталы́к „pycha, wyniosłość”) i rosyjskim (панталы́к). Wydaje się to słowo bardziej zakorzenione w zachodnioruskich niż w rosyjskim (konkretniejsze znaczenie tak jakby), więc może nie ze wschodu mimo zewnętrznego podobieństwa do turkizmów typu basałyk, jarłyk.

• nie bez kozery

wg Brü, kozera czy kozernik to dawne określenie na „atut w kartach”. Ma ten wyraz Wielki Ojciec nasz za „dowolnie od kozy urobion[y]”. Jednakże naprawdę nie ma tu żadnych związków z  łac. causa, fr. causer? Tym bardziej że wikisłownik podaje dawne znaczenie „powód” (ale trudno orzec, na ile to wiarygodne).

Moja znajoma używa rzeczownika bosak.

W znaczeniu związanym z na bosaka?
« Ostatnia zmiana: 23 mar 2015, 21:32:17 wysłana przez Wedyowisz »
стань — обернися, глянь — задивися

Offline Noqa

  • Pomożesze: 672
  • Wiadomości: 2440
Odp: Niedorzeczowniki i rzeczowniki-duchy
« Odpowiedź #14 dnia: 23 mar 2015, 22:17:46 »
Nie wspominając o tym, że trudno mi sobie wyobrazić zastosowanie takiego bosaka (nie będącego pochodną kija i haka) w jakimkolwiek zdaniu, inaczej niż na bosaka.
At him he yelled and yelped, tackling with taunting and dauntings; he tied and tacked him tightly and tautly, and killed him and quelled him and quenched him.