Autor Wątek: Język chatyński  (Przeczytany 3289 razy)

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Język chatyński
« dnia: 14 lip 2015, 22:05:01 »
Przedstawię pokrótce język chatyński. Mimo silnego wpływu bałtyckich i słowiańskich należy on do laryngijskich, nie do indoeuropejskich ze względu na zachowane dość stare elementy laryngijskie.

Alfabet:
a [a]   ą [ã]   ā [ɑ:]  b [b]  č [tʃʲ]  d [d]  e [ɛ]   ę [ɛn]   ē [ɛ̈:]   f [f]   g [g]   h [h]   i [i]   ī [i:]   j [j]   k [k]   l [l]   m [m]   n [n]   ǫ [ɔ͂]   p [p]   r [r]   s [s]   š [ʃʲ]   t [t]   u [u]   ų [ũ]   ū [u:]   v [v]   y [ɨ]   z [z]

Kolejne zasady:
-- Literę j zapisujemy tylko w nagłosie i między samogłoskami, w pozostałych wypadkach i.
-- W kombinacji C + i + V spółgłoska jest palatalizowana, w dodatku [nj] > [ɳ], [dj] > [dʑ], [tʃʲj] > [tʃʲ:] i [ʃʲj] > [ʃʲ:].
-- Literę ų czytamy bez nosowości [u] na końcu wyrazu, natomiast ę w ogóle nie wymawiamy nosowo, tylko jako [ɛn].
-- język chatyński ma akcent dynamiczny, ruchomy i toniczny. Intonacje padają na sylabę akcentowaną. Zastosuję następujące symbole:  ́ - wznosząca, ̂ - wznosząco-opadająca (podwyższenie głosu), ̀ - opadająca,  ̃ - niska, z obniżonym głosem. Najczęściej będziemy mieli do czynienia z intonacją opadającą.

Koniugacja
Przy uczeniu się koniugacji najlepiej zapamiętać bezokolicznik, 1.os.lp., 3.os.lp, 1.os.l.mn., 3.os.l.mn. (czas teraźniejszy) i 1.os.lp.(czas przeszły). Ja przedstawię koniugację kilku czasowników w czasie teraźniejszym. W dodatku w 3.os.l.mn. jest czasem rozróżnienie na rodzaj męski i rodzaj żeński. Akcent pogrubiono, końcówkę podkreślono. Ze względu na słabą widoczność literę ų wyróżniono na niebiesko (uwaga na pisownię, bo na końcu wyrazu w mowie ų = u).
bezokolicznik1.os.lp.2.os.lp.3.os.lp.1.os.l.mn.2.os.l.mn.3.os.l.mn.
ē̂sti (jeść)edùèdasèdaèdameèdateā̃st (m), ē̃st (f)
hnda (iść)hnduhéjashéjahéjamehéjatehē̃t
hàra (jechać)harǫ́tųharę́čisharę́čiharę́čimeharę́čitehàrēt
pasē̂denta (zapomnieć, przegrać)pašèdentųpašèdentaspašèdentapašedèntamepašedèntatepašē̃dent
sedetì (siedzieć)siedùsiêdassiêdasèjamesèjatesā̃t (m), šē̃dēt (f)
šnta (cieszyć się)šančių̀šáisšáišáimešáitešntīt (m), šntēt (f)
šū̃ta (kochać)šū́tųšū́tasšū́tašū́tamešū́tatešū́tāt (m), šū́tēt (f)
tènti (ciąć)tiênutiênistiênitènimetènitetènīt (m), tènēt (f)

Oprócz tego język ma 7 przypadków + specjalne formy.
« Ostatnia zmiana: 12 lut 2016, 14:27:27 wysłana przez Obcy »

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #1 dnia: 15 lip 2015, 11:08:17 »
Deklinacja
Znowu będzie kilka przykładów. Przypadki podane są w kolejności obowiązującej w gramatykach chatyńskich (np. Istanbudczycy stosują polską kolejność przypadków). Tu należy zapamiętać M.lp. i D.mn. Jest bardzo dużo rzeczowników plurale tantum. Dla ułatwienia czytelności litery ą i ų wyróżniono na niebiesko.
M.lp.B.lp.D.lp.C.lp.W.lp.N.lp.Msc.lp.M.l.mn.B.l.mn.D.l.mn.C.l.mn.W.l.mn.N.l.mn.Msc.l.mn.
Hā̃ren (imię i nazwisko chatyńskie)Hā̃renųHā̃renasHā̃reneHā̀reneHā̃renāHāreniàiHā̃renaiHā̃renāHā̃reniųHā̃renHā̀renaiHā̀reniąHā̃renią
--------------ǫ́ds (prąd)ǫ́dasędių̀ędiā̀ǫ̂dsędią̂ędią̀
pavèja (silny wiatr)pavèjąpavèjąpavèjepavêjepavèjāpavèjaipavèjaspavèjaspavē̂jųpavē̂jāpavêjaspavḕjąpavē̂ją

Formy specjalne:
-eni -- tworzy zaimek dzierżawczy w postaci przymiotnika, dodajemy do formy mianownika lp.
-(i)u -- również zaimek dzierżawczy, często stosowany do tworzenia złożeń, tworzymy go, zastępując końcówkę dopełniacza l.mn. ų końcówką u. W wymowie forma dzierżawcza i forma D.l.mn. brzmi identycznie, jednak na akcentowaną samogłoskę często kładzie się inną intonację.
-yje, -ujè -- tworzy wyrażenia u kogoś, czegoś, przy kimś, czymś, obok kogoś, czegoś tworzy też wyrażenia czasowe, pierwsza z wymienionych form jest dla nieakcentowanej końcówki Msc.lp., druga dla akcentowanej, dodajemy do formy mianownika lp.

Ciekawostka: w chatyńskim, jak i w prawie wszystkich językach Kontynentu Istanbudzkiego, nie istnieje specjalna forma grzecznościowa. Do wszystkich zwraca się na ty, a np. w szkole czy na uniwersytecie zwracamy się... samym nazwiskiem! Wynika to z mentalności wyspiarskiej, która zakłada, że wszyscy ludzie są równi, a hierarchizacja to szkodliwy wytwór człowieka. Odbija się to właśnie najbardziej na języku.
« Ostatnia zmiana: 12 lut 2016, 13:12:41 wysłana przez Obcy »

Offline Lukas

  • Pomożesze: 22
  • Wiadomości: 156
  • Country: pl
  • Conlangi: ingustijski, rejsz,  dejski, sandyjski, leski, snejkaski, iberski
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #2 dnia: 17 lip 2015, 14:59:22 »
Niestety, przy przykładach koniugacji wybrałeś czasowniki z obocznościami. Lepiej było wiąźć te całkowicie regularne, chyba, iż każdy czasonik ma taką oboczność w tej samej formie i trzeba się uczyć nie tylko formy podstawowej, jak w łacinie.

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #3 dnia: 18 lip 2015, 11:22:12 »
Jak ja kocham pytania i uwagi  ;-D właśnie chciałem przedstawić różne rodzaje oboczności... Najlepiej uczyć się form zwłaszcza 1.os. lp (nie da się przewidzieć zmiany akcentu i wstawionego "i"), czasem też 3.os. l.mn., czasem też cz. przeszły, chociaż wymiany głosek t : č i ǫ : ę są regularne, regularny jest np. czasownik šūta (kochać), ale z intonacjami to gorsza sprawa, bo trzeba zrozumieć istotę języka.
« Ostatnia zmiana: 18 lip 2015, 11:30:55 wysłana przez Obcy »

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #4 dnia: 25 sie 2015, 15:47:45 »
Wracam do chatyńskiego, który na razie nie będzie aż tak rozwijany. Kilka ciekawostek:

Prawie 1/5 słownictwa ma pochodzenie słowiańskie (czasem bałtyckie), tylko często jest zmienione znaczenie, np.
athânditi - odchodzić, ustępować;
mìrti - umierać;
mḗstens - miejsce, miasto;
àrdena - rodzina;
slē̃deti - podążać, naśladować;
vàrmens - godzina
pamę́tati - pamiętać

Ciekawym przypadkiem jest narzędnik, który wyraża w określeniach czasowych nasze "do" , np. šešā varmenią - do godziny szóstej, a czasem łączy się jako dopełnienie bliższe z niektórymi czasownikami.

Parę przydatnych wyrażeń:
Šā šą́tų. - Wiem o tym.
Panèmiu. - Rozumiem.    Panèmiau. - Zrozumiałem.
Pàrmienu. - Przepraszam.
Padę́kti. - Dziękuję.

Offline Henryk Pruthenia

  • Der Untermenschenbändiger
  • Moderator
  • Pomożesze: 861
  • Wiadomości: 4911
  • Country: ru
  • Pieśń Arjów!
    • Mój konlangerski dorobek
  • Conlangi: Ziemli, Zapadni, Nešši, Nesdotir, Slawlangi
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #5 dnia: 25 sie 2015, 19:24:19 »
Hmmm, jakimi zasadami przechodzi akcent?

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #6 dnia: 25 sie 2015, 19:51:32 »
O co chodzi? Chodzi o akcent ruchomy, jak się zmienia? To trzeba niestety zapamiętać w czasownikach 1.os. lp., w rzeczownikach dopełniacz l.mn. , w przypadku miejscownika lp. jest on dość przewidywalny po budowie wyrazu.

Jeśli natomiast chodzi o miejsce akcentu w formie podstawowej, to niestety trzeba zapamiętać, ale jest "żelazna zasada": akcent nigdy nie pada na przedrostek!
« Ostatnia zmiana: 25 sie 2015, 19:56:52 wysłana przez Obcy »

Offline Henryk Pruthenia

  • Der Untermenschenbändiger
  • Moderator
  • Pomożesze: 861
  • Wiadomości: 4911
  • Country: ru
  • Pieśń Arjów!
    • Mój konlangerski dorobek
  • Conlangi: Ziemli, Zapadni, Nešši, Nesdotir, Slawlangi
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #7 dnia: 25 sie 2015, 22:00:46 »
Nie, jak jest zapożyczany ze słowiańskich?

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #8 dnia: 25 sie 2015, 22:42:17 »
Jest on "przerabiany" na warunki fonologiczne odpowiadające językowi chatyńskiemu, najczęściej to będzie akcent padający na pierwszą sylabę rdzenia, ale rzeczywiście przyjrzę się bliżej tym zasadom i spróbuję to skodyfikować  :-) .

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #9 dnia: 11 wrz 2015, 12:46:45 »
Ciekawostki o zapożyczeniach chatyńskich

Chatyński oddaje jać w zapożyczeniach słowiańskich trochę inaczej niż e, poprzez dwuznak ie w rzeczownikach i w 1.os.lp. czasowników, np. stiena (ściana, dziś raczej jako oś czasu, profil w portalach społecznościowych), pie (śpiewam, od pēti), sie (sieję, rozprzestrzeniam (np. strach), od sēti), parmienu (przepraszam, od parmeniti, porównaj z polskim miano), parviedu (rządzę, od parvēdeti, tutaj na nasz odpowiednik prowadzić nałożył się czasownik wiedzieć), siera (siarka).

Kolejna ciekawostka: chatyński nie oddaje metatez słowiańskich z grupami TarT, TorT, TalT, TolT i zawsze przestawia głoski, nawet jeśli są nowszymi zapożyczeniami lub grupy TraT, TroT nie odpowiadają w rzeczywistości głoskom z metatezy (potocznie o tym procesie mówi się "bałtyzacja"), np. starna (strona, państwo, kierunek), harneja (ochrona, bezpieczeństwo).

Zapożyczenia słowiańskie lub bałtyckie łatwo rozpoznać po końcówce -ti w czasownikach. Reszta przyjmuje rodzime -a (choć czasami zdarza się i -ti).

Akcent słowiański - tak jak było wyjaśnione - nie "przenosi się" w normalnych warunkach, oprócz 1.os.lp. czasowników i D l.mn. rzeczowników, np. harniu (bronię), sliedu (śledzę, naśladuję) ēmen (imienia, imion), jednak ma wpływ na intonację, np. strna, stiêna, jednak àrdena - rodzina, várna - kruk (!), vàrmens - czas.

W wulgaryzmach z kolei często następuje wydłużanie samogłosek, np. čīpā (cipa), hūjas (chuj, jednak najczęściej to określenie mężczyzny), mimo to ašperdēleti (pierdolić (się) jako określenie seksu, pomyłki lub lekceważącego podejścia)
« Ostatnia zmiana: 14 wrz 2015, 10:13:39 wysłana przez Obcy »

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #10 dnia: 12 lut 2016, 12:44:01 »
Najpierw zaimki. Mocno uproszczony system, ale jest - co ciekawe - rozróżnienie rodzajów w 1.os. i 2.os.
1.os. (ja, my)
l. poj.l. mn.
Gšénas (m)
šéną (f)
šènų
Dšénišéniā
Ašénų (m)
šéną (f)
šènā (m)
šènas (m-f, f)
Išénāšénią
Lšéniai (m)
šénai (f)
šènią
+ formy:
šénuje, šénu
2.os. (ty, wy)
l. poj.l. mn.
Gšéjas (m)
šéją (f)
šèjų
Dšéješéjā
Ašéjų (m)
šéją (f)
šèjā (m)
šèjas (m-f, f)
Išéjāšéją
Lšejài (m)
šéjai (f)
šèją
+ formy:
šejujè (m) / šéjuje (f), šéju
3.os. (on, ona, oni, one)
l. poj.l. mn.
Gšas (m)
šą (f)
šų
Dšišā
Ašų (m)
šą (f)
šā (m)
šas (m-f, f)
Išāšą
Lšai
šą
+ formy :
šỳje, šu

Więcej słowiańskich i bałtyckich zapożyczeń:
mū̃ti - myć, prać (rodzimy odpowiednik: šúra)
zvē̃gti - dźwigać
pakâupiti - kupować
pardē̂ti, aškâupiti - sprzedawać
várta - bąk (do zabawy), koło loteryjne / vàrteti - kręcić bąkiem, kręcić kołem loteryjnym
Koło loteryjne jest to pionowo ustawione koło, które rozlosowuje fanty, nagrody lub pieniądze. Pieniądze, los lub napis, który się ustawi najniżej, wygrywa. Zabawa może też polegać na wyciąganiu pieniędzy, losu lub napisu z dołu koła mieszającego. Na Kontynencie rozrywka znana od wielu wieków i bardzo popularna.
áusrā - jutro, rano
âusa - ucho (nieregularny biernik lp.: âusų)
vâina - kara (!)

I czas na tłumaczenie znanej bajeczki ze szczegółową analizą (nad samogłoskami oznaczono intonacje).
iš stā́rgai prásta nehē̂jāta vílną paglā̃deja ā̀štā: šisnḗmin tàrgia dū́rą liêšą, šisdèšin zvē̃gia šā́dų trē̂stų, šistriêčin slḗnā spā̃rdia šę́dą.
(indef. art.) – wzgórze(L sg) – owca(N sg) – nie mieć(act. past part., N sg f) – wełna(A sg) – widzieć(past 3sg) – koń(A pl) – jeden z nich – ciągnąć(past 3sg) – ciężki(A sg f) – wóz(A sg) – drugi z nich – dźwigać(past 3sg) – ciężki(A sg m) – ładunek(A sg) – trzeci z nich – szybko – wieźć(past 3sg) – człowiek(A sg)

aš prásta blē̃šia ā̂ščiā: pašândų nàrtą paglā̃dētą iš šę́dą ašbā̃rdnītą hádų ā̂ščiā.
(def. art. N) – owca(N sg) – mówić(past 3sg) – koń(D pl) – cierpieć,boleć(pres. 1sg) – serce(A sg) – widzieć(act. pres. part., A sg f) – (indef. art.) – człowiek(A sg) – nakazywać(act. pres. part., A sg f) – kto,co(A sg) – koń(D pl)

aš ā̀štai ši išvàrteniāt: pràšči tiêšas, pašândime nàrtą paglā̃dētą iš šę́dą – izbârčenų – àtnemētą ąš šéją vílną dē̃tšą pahàrne, iš aš prásta nèha vílną.
(def. art. N) – koń(N pl) – jemu,jej(D sg) – odpowiadać(past 3pl) – owca(V sg) – słuchać(pres. 2sg) – cierpieć,boleć(pres. 1pl) – serce(A sg) – widzieć(act. pres. part., A sg f) – (indef. art.) – człowiek(A sg)  –  pan,władca,opiekun(A sg) – zabierać(act. pres. part., A sg f) – ty(D sg) – wełna(A sg) – się(D sg) – płaszcz(D sg) – i,oraz – (def. art. N) – nie mieć(pres. 3sg) – wełna(A sg)

aš prásta tiêšiēta šā athândia aš štā̃ršądai tàrslā.
(def. art. N) – owca(N sg) – słuchać(act. past part., N sg f) – on,ona(A pl m) – uciekać,odchodzić(past 3sg) – (def. art. N) – równina(L sg) – przez,na wskroś

Warto zwrócić uwagę na częste stosowanie imiesłowów, dwie formy rodzajnika określonego – nominatywną (którą się stosuje też w miejscowniku) i obiektową  – oraz na tworzenie przysłówków za pomocą narzędnika, np. slēn (szybki) – slēnā (szybko), tarsla (współcześnie archaiczne, dosł. droga) – tarslā (na wskroś, wzdłuż, dosł. drogą), ausra (ranek, dzień jutrzejszy) – ausrā (jutro, rano). Jeszcze uwaga dotycząca wymowy: cząstkę ne- czyta się w większości dialektów jak polskie nie.
« Ostatnia zmiana: 12 lut 2016, 22:22:41 wysłana przez Obcy »

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #11 dnia: 12 lut 2016, 14:54:29 »
Po wielu próbach udało mi się nagrać w miarę poprawną wymowę bajki Schleichera. Tak właśnie powinien brzmieć chatyński w akcji!

Offline Caraig

  • [ˈkaɾɪɣ]
  • Moderator
  • Pomożesze: 204
  • Wiadomości: 569
  • Country: fi
  • Conlangi: immarejski, lutracki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #12 dnia: 12 lut 2016, 22:01:43 »
"Š" brzmi mi raczej jak /ɕ/ niż /ʃʲ/.

Offline Obcy

  • Loof þän Semien onn þän Horden!
  • Pomożesze: 302
  • Wiadomości: 1712
  • Vourfäirer ƨ̆ermaneslands
  • Conlangi: astralogermański, szemierski, istanbudzki, senderoski, chatyński, haureński, szapiencki, nissidzki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #13 dnia: 12 lut 2016, 22:11:04 »
"Š" brzmi mi raczej jak /ɕ/ niż /ʃʲ/.

Ja jednak słyszę drobną różnicę w stosunku do polskiego "ś". Na zachodzie Chatyngi "Š" jest bardziej podobne do angielskiego "sh".
« Ostatnia zmiana: 12 lut 2016, 22:13:06 wysłana przez Obcy »

Offline Caraig

  • [ˈkaɾɪɣ]
  • Moderator
  • Pomożesze: 204
  • Wiadomości: 569
  • Country: fi
  • Conlangi: immarejski, lutracki
Odp: Język chatyński
« Odpowiedź #14 dnia: 12 lut 2016, 22:25:23 »
Może i tak. Po ponownym przesłuchaniu brzmi trochę, jakby to było /ɕˠ/ :P