Język enencki

Z Conlanger
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Język enencki
Ehínenki
Utworzenie: Spiritus w 2016
Regiony (Kyon): obszar cywilizacji Enenków
Ilość mówiących (Kyon) do ustalenia
Sposoby zapisu: w conworldzie: pismo enenckie; autor używa alfabetu łacińskiego
Typologia: OSV
Klasyfikacja: izolowany
Przykład
Cytat z Zasad filozofii
Mi kâni yoôn wíni sáwanjiyîl zebé tezgân ezmór na ilā́s mā́la ter šu zunwakên šawtâ.
Lista conlangów
Nuvola apps bookcase 1 blue.svg.png Zobacz też słownik tego języka.

Język enencki (en. Ehínenki [ʔɛhínɛŋki]) to język izolowany używany na obszarze cywilizacji Enenków. Język jest częścią projektu wspólnego conworldu Kyon.

Artykuł ten opisuje standardowy język enencki (en.Tarakmawtā́le [tarakmawtǎːlɛ], dosł. język piór i kamieni).

Spis treści

Fonologia

Spółgłoski

Wargowe Dziąsłowe Podniebienne Tylnojęzykowe Krtaniowe
Nosowe m n
Zwarte bezdźwięczne p t k ʔ
dźwięczne b d g
Kontynuanty bezdźwięczne f s ɬ ʃ x h
dźwięczne v z l ʒ ɣ
Drżące r
Półsamogłoski j w

Samogłoski

Enencki dysponuje prostym zestawem pięciu barw samogłosek z dodatkowym rozróżnieniem na długość. Samogłoski długie wymawiane są około dwa razy dłużej od ich krótkich odpowiedników w sylabach akcentowanych; w sylabach nieakcentowanych różnica długości może być jednak mniejsza.

Przednie Centralne Tylne
Przymknięte i~ɪ u~ʊ
Środkowe ɛ ɔ
Otwarte a

Alofonia

Fonotaktyka

Enencką sylabę można przedstawić w następujący sposób:
CVR, gdzie
C to dowolna pojedyncza spółgłoska lub w śródgłosie geminata;
CC to zbitka dwuspółgłoskwa — dopuszczalne są następujące zbitki:

  • sybilant dziąsłowy + spółgłoska zwarta lub nosowa: /sp/, /zb/, /st/, /zd/, /sk/, /zg/, /sm/, /zm/, /sn/, /zn/,
  • spółgłoska zwarta + niepodobna nosowa: /pn/, /bn/, /tm/, /dm/, /km/, /gm/, /kn/, /gn/,
  • niepodobna spółgłoska zwarta + dziąsłowy sybilant: /ps/, /bz/, /ks/, /gz/,

V to dowolna samogłoska — długa lub krótka;
R to spółgłoska /l/, /ɬ/, /z/, /s/ /r/, /n/, /j/, /w/ lub /ʔ/; nie występują jednak kody *iy, *īy, *uw, *ūw.

Sylaby z długą samogłoską nazywa się długimi (w opozycji do krótkich), a te z kodą — ciężkimi (w opozycji do lekkich).

Akcentuacja

W języku enenckim występuje akcent toniczny, który polega na nadaniu samogłosce tonu wysokiego. Co ważne, samogłoski długie posiadają dwie mory, podczas gdy akcent pada tylko na jedną morę. Tworzy to następujące możliwości:

Niekacentowana Akcentowana
Zapis Wymowa
(fonemiczna)
Wymowa
(fonetyczna)
Zapis Wymowa
(fonemiczna)
Wymowa
(fonetyczna)
Krótka a [a] á [á]
Długa ā [a͜a] [aː] â [á͜a] [âː]
ā́ [a͜á] [ǎː]

Zapis

Kawita

Pierwotny system pisma enenckiego. Jego nazwa — Qawitā [qawiˈtaː] — może być przetłumaczona jako "pisanie w kamieniu". Jak sama nazwa wskazuje, pismo to jest używane do rycia w kamieniu lub innym twardym materiale. Choć nadal jest to prawdą, inskrypcje pisane kawitą spotkać można w wielu miejscach, często na przedmiotach codziennego użytku. Starożytne znaki kawity uznaje się bowiem za mające magiczną moc.

Ze względu na nieprzystosowanie kawity do enenckiego systemu fonologicznego oraz na podstawie lokalnych podań można spekulować, iż pismo to zostało zapożyczone przez Enenków od ludów zamieszkujących Szur przed ich przybyciem.

Tarata

Alfabet łaciński

a ā b d e ē f g ĝ h i ī j k l ł m
[a] [aː] [b] [d] [ɛ] [eː] [f] [g] [ɣ] [h] [i] [iː] [ʒ] [k] [l] [ɬ] [m]
n o ō p r s š t u ū v w x y z ʼ[1]
[n] [ɔ] [oː] [p] [r] [s] [ʃ] [t] [u] [uː] [v] [w] [x] [j] [z] [ʔ]

Morfologia

Alternacje

Typy przedrostków

Zwarte
bezdźwięczne
Zwarte
dźwięczne
Szczelinowe
bezdźwięczne
Szczelinowe
dźwięczne
Nosowe Płynne /ʔ/ /h/
Samogłoskowe
Typ I
(< *...V-)
udźwięcznienie:
/p/ > /b/
/t/ > /d/
/k/ > /g/
spirantyzacja:
/b/ > /v/
/d/ > /v/(!)
/g/ > /ɣ/
udźwięcznienie:
/f/ > /v/
/s/ > /z/
/ɬ/ > /l/
/ʃ/ > /ʒ/
/x/ > /ɣ/
brak zmian brak zmian brak zmian /h/ > /∅/ brak zmian
Typ II
(< *...Vʔ)
geminacja:
/p/ > /pp/
/t/ > /tt/
/k/ > /kk/
/b/ > /gm/
/d/ > /gn/,
/g/ > /nn/(!)
/s/ > /ks/ /z/ > /gz/ geminacja:
/m/ > /mm/
/n/ > /nn/
geminacja:
/j/ > /jj/
/w/ > /ww/
/r/ > /rr/
/ʔ/ > /kk/ /h/ > /ks/
Typ III
(< *...Vh)
/p/ > /sp
/t/ > /st/
/k/ > /sk/
/b/ > /zm/
/d/ > /zn/
/g/ > /zn/(!)
geminacja:
/f/ > /ff/
/s/ > /ss/
/ɬ/ > /ɬɬ/
/ʃ/ > /ʃʃ/
/x/ > /xx/
/v/ > /zb/
/z, l/ > /zd/
/ɣ/ > /zg/
geminacja:
/m/ > /mm/
/n/ > /nn/
/j, r/ > /ʃʃ/
/w/ > /xx/
/ʔ/ > /sk/ /h/ > /xx/
Spółgłoskowe
...s/z- brak zmian brak zmian /sɬ/ > /ɬɬ/
/sʃ/ > /ʃʃ/
/zl/ > /ll/
/zʒ/ > /ʒʒ/
brak zmian /j, r/ > /ʒʒ/ /sh/ > /ss/ /sʔ/ > /st/
...ł/z- brak zmian brak zmian /ɬs/ > /ss/ /lz/ > /zz/ brak zmian /lj/ > /jj/ /ɬh/ > /ɬɬ/ /ɬʔ/ > /ɬt/

Zmiękczenie

/s, t/
/st/, /ɬt/
/z, d/
/zd/, /ld/
/x, k/
/sk/, /ɬk/
/ɣ, g/
/zg/, /lg/
/ɬ/ /l/ /r, y/
-i1
(< *-i)
/ʃ/
/ʃʃ/, /ʃʃ/
/ʒ/
/ʒʒ/, /jʒ/
/s/
/ss/, /ss/
/z/
/zz/, /jz/
/ʃ/ /j/ /ʒ/
-i2
(< *-ɨ)
brak zmian

Inne

Z powodów historycznych podczas dodawania do słowa afiksów pojawić się mogą następujące alternacje:

  • pojawienie się nowej sylaby w rzeczownikach o akcencie powierzchownie paroksytonicznym: grátma (ABS) : gratímas (ACC) (nie *gratmás);
  • wymiana ā : i: paywā́ti (ABS) : paywitís (ACC) (nie *paywatás) — alternacja ta występuje przede wszystkim w derywatach syngulatywnych zakończonych na -ā́ti;
  • ponadto, zasada krótkiej sylaby przed samogłoską akcentowaną wpływa na długość samogłosek w odmienionych rdzeniach: mūpi : mupís, mupā́ti : mūpitís.

Rzeczownik

Liczba

Liczba Podstawa
pojedyncza mn. nieokreślona mn. określona
zwykła reduplikacja derywat
syngulatywny
drzewo ojciec pole łza oko
Pojedyncza tárka súli kilā́ti kūmanā́ti winâti
Mn. nieokreślona tarhíka suhíla kihilā́ta kumā́na wihinâta
Mn. określona itarkâ susúli kīkilā́ti kūkūmanā́ti wíni

Przypadki

W języku enenckim występują dwa przypadki — absolutyw i biernik-dopełniacz.

Końcówka przypadku zachowuje się zasadniczo aglutynacyjne, a rzeczowniki odmienione przez kategorię liczby odmieniają się przez przypadek niezależnie od swych pozostałych form.

nasiono nos
Absolutyw nátu ā́l
Biernik-Dopełniacz natús ałłá

Przedrostek dzierżawczy

W języku enenckim konstrukcja dzierżawcza wykazuje zjawisko double marking — poza tym, że posiadacz jest wyrażony w bierniku-dopełniaczu, rzeczownik posiadany jest dodatkowo oznaczony przedrostkiem e1-.

Czasownik

Forma przechodnia (czynna) i nieprzechodnia (bierno-zwrotna)

Czasowniki enenckie mają podstawową formę (stronę) — przechodnią lub nieprzechodnią. Czasowniki o bazie przechodniej, po zmianie na formę nieprzechodnią nabierają znaczenia biernego i/lub zwrotnego (myć > być mytym/myć się), czasowniki o bazie nieprzechodniej nabierają znaczenia przechodniego (świecić > oświecać). Obie formy można regularnie utworzyć od wszystkich czasowników (zdarzają się jednak nieregularności w tych co bardziej popularnych).

Formę nieprzechodnią tworzy się za pomocą okołorostka ∅1-...-i1 i wrostka <n> po pierwszej sylabie.

Formę przechodnią tworzy się za pomocą przyrostka -a i wrostka <s/z> po pierwszej sylabie.

Jeżeli samogłoska rdzenia jest długa, przed wrostkiem zostaje skrócona; jeżeli sylaba rdzenia jest ciężka, koda znika, a sylaba zostaje wzdłużona.

Poniżej podano przykłady derywacji form (formy derywowane są pogrubione):

Baza nieprzechodnia Baza przechodnia
Forma nieprzechodnia kā́n
świecić
gánji
rodzić się
Forma przechodnia kazná
oświecać
kádi
rodzić

Forma kauzatywna

Od każdego czasownika lub przymiotnika można utworzyć formę kauzatywną. Dokonuje się tego za pomocą okołorostka sa2-...-a. Kauaztywy mogą podlegać dalszej derywacji.

Przykłady:

Podstawa Kauzatyw Dalsza derywacja
víšša
kochać
savíšša
oczarowywać, rozkochiwać
zavinášši
zakochiwać się
páki
duży, wielki
sappáka
powiększać
zappánsi
powiększać się
náfa
leżeć
sannáfa
kłaść
zannánfi
kłaść się
î
iść, jechać
sáyya (niereg.)
wieźć
zanájji
przenosić się, przeprowadzać się

Strona aplikatywna

Strony aplikatywnej używa się, by zwiększyć walencję czasownika (odbiarca, benefaktyw, komitatyw) oraz gdy okolicznik (miejsce, narzędzie) jest w focusie.

Znaczenie Forma
Odbiorca li-
lā́y-
Benefaktyw fe-
fé-
Komitatyw zun-
zón-
Miejsce xa-
xá-
Narzędzie wa-
wā́-

Aspekt i czas

I grupa

Do tej grupy zaliczają się wszystkie czasowniki, które aspekt dokonany tworzą poprzez infiks <mi>.

Aspekt\Czas Teraźniejszy Przeszły Przyszły Imperatyw
Niedokonany kū́ro kuróta kuróge kū́re
Dokonany kumī́ro kūmiróta kūmiróge kumī́re
Hipotetyczny kuváro kūvaróta kūvaróge kuváre
II grupa

Do tej grupy należą wszystkie czasowniki, które tworzą aspekt dokonany poprzez dodanie przedrostka.

Aspekt\Czas Teraźniejszy Przeszły Przyszły Imperatyw
Niedokonany rumê rumḗta rumḗwe rumḗne
Dokonany sawrumê sawrumḗta sawrumḗwe sawrumḗne
Hipotetyczny ruvamê ruvamḗta ruvamḗwe ruvamḗe
III grupa

Do tej grupy należą derywaty innych czasowników, które po dodaniu przedrostka zyskują aspekt dokonany, a formy niedokonane tworzą poprzez rozszerzenie rdzenia o afiks -āg(-a).

Aspekt\Czas Teraźniejszy Przeszły Przyszły Imperatyw
Niedokonany łutałā́ga łutałā́tta łutałā́wwe łutałā́ge
Dokonany łutáła łutałáta łutałáwe łutáłe
Hipotetyczny łutaváła łutavałáta łutavałáwe łutaváłe

Zaimek

Pojedyncza Mnoga okr. Mnoga nieokr.
Absolutyw
1.EXCL šo šāw
1.INCL roz
2 ne, ner[2] nā, nār
3.AN ō i’ō ōha
3.INAN la ilā laha
Biernik-Dopełniacz
1.EXCL šṓs šawsá
1.INCL róssa
2 nerós naššá
3.AN ṓs i’ṓs ohás
3.INAN lā́s ilā́s lā́has

Przedrostki 3.os. występują wyłącznie w zdaniach podrzędnych; w zdaniach nadrzędnych 3.os. oznacza się poprzez brak prefiksu, natomiast w zdaniach podrzędnych takowy brak oznacza, że wykonawcą czynności pozostaje podmiot zdania głównego (patrz: Składnia).

Przyimek

Znaczenie Forma niezależna Forma przedrostkowa[3]
Miejscownik xáne xa-
xá-
Narzędnik wā́ne wa-
wā́-
Allatyw tṓne to-
tô-
Ablatyw šíne ši-
ší-
Temporał mírre mir-
mír-
Essyw/
Ekwatyw
nózne nuz-
nóz-

Liczebnik

1-25
1 6 ti tā́n 11 ti mḗn 16 ti lā́n 21 ti nū́
2 7 me tā́n 12 me mḗn 17 me lā́n 22 me nū́
3 lán 8 lan tā́n 13 lan mḗn 18 lan lā́n 23 lan nū́
4 pír 9 pir tā́n 14 pir mḗn 19 pir lā́n 24 pir nū́
5 tā́n 10 mḗn 15 lā́n 20 nū́ 25 tanzá
26-50...
26 ti tan nū́ 31 ti men nū́ 36 ti lan nū́ 41 tí nu mé 46 ti tā́n nu mé
27 me tan nū́ 32 me men nū́ 37 me lan nū́ 42 mé nu mé 47 me tā́n nu mé
28 lan tan nū́ 33 lan men nū́ 38 lan lan nū́ 43 lán nu mé 48 lan tā́n nu mé
29 pir tan nū́ 34 pir men nū́ 39 pir lan nū́ 44 pír nu mé 49 pir tā́n nu mé
30 men nū́ 35 lan nū́ 40 nu mé 45 tā́n nu mé 50 menzá
... 121-125
121 ti nū́ tā́n nusá
122 me nū́ tā́n nusá
123 lan nū́ tā́n nusá
124 pir nū́ tā́n nusá
125 tan páki

Składnia

Liczebniki

Liczebniki (poza 1) łączą się z liczbą mnogą określoną.

Większość małych liczebników jest traktowana jako przydawka. Występują one po rzeczowniku i nie wpływają na jego formę:
Kōkošúnni pír Cztery psy

Liczebniki, które w tabelce zostały pogrubione składniowo traktowane są jak rzeczowniki[4]. Są głowami swoich fraz, a rzeczownik pojawia się za nimi i zostaje odmieniony w bierniku-dopełniaczu:
Tā́n kōkošunnás Pięć psów

Słowotwórstwo

Rzeczownik

Rodzaj Tworzenie Przykład Wyraz
podstawowy
Polskie
tłumaczenie
Uwagi
Prosty koncept Odczasownikowe tożsame formie czasownika šáw šáw
(myśleć)
myśl Często trudne lub niemożliwe jest określenie, czy to rzeczownik pochodzi od czasownika czy na odwrót.
Część ciała wykorzystywana do danej czynności tā́le tā́le
(mówić)
język Wszystkie te rzeczowniki tworzą liczbę mnogą określoną poprzez reduplikację: tā́le (SG), tatā́le (PL-DF).
Rzeczownik odczasownikowy -V̄n wínīn wíni
(widzieć)
wzrok Tworzy abstrakcyjne nazwy czynności.
Miara Odprzymiotnikowe -o líwpo líwpi
wysoki
wysokość
Rzeczownik abstrakcyjny séro sére
(każdy, wszyscy)
ogół, zbiór
-tā hustâ hózi
(wolny)
wolność
Odrzeczownikowe enéntā énen
(człowiek, obywatel)
człowieczeństwo
Nauka, dziedzina Odrzeczownikowe doksomortâ doksomóre
(przeszłość)
historia
Narzędzie Odczasownikowe -ao diláo díla
(latać)
skrzydło
Osoba Odczasownikowe -en pímen pími
(walczyć)
woj, rycerz
Odrzeczownikowe doksomortáen doksomortâ
(historia)
historyk
Odprzymiotnikowe šúbbi šúbbi
(mądry)
mędrzec
Kobieta -āma rawā́ma rā́wi
(rządzić)
władczyni, królowa Używane tylko, gdy z jakiegoś powodu uznane jest za niezbędne sprecyzowanie płci; częściej stosowane z typowo kobiecymi czynnościami czy w rzeczownikach odnoszących się do życia prywatnego i rodzinnego.
mixā́ma mā́xa
(umierać, śmierć)
wdowa
Mężczyzna -(a)šū mixašû wdowiec Używane tylko do derywowania męskich form odpowiadającym rzeczownikom, które zazwyczaj odnoszą się do kobiet.
Zdrobnienie Odrzeczownikowe -ozi tazzózi tázzu
miasto
miasteczko Zdrobniony rzeczownik może zmienić znaczenie.
talózi tā́le
(język, mowa)
stwierdzenie, zdanie, artykuł

Dialekty

Choć nazywa się ją zbiorczo "językiem enenckim", należy zauważyć, iż współczesna enencczyzna jest raczej grupą jezyków, które same w sobie stanowią zróżnicowane kontinua dialektalne.

Tradycyjnie wyróżnia się dwie główne grupy lektów enenckich — północną i południową, a od niedawna również wschodnią.

Wszystkie języki enenckie, włączając w to enencczyznę klasyczną, wywodzą się od języka praenenckiego, podczas gdy początków współczesnego podziału dialektalnego należy doszukiwać się na etapie języka staroenenckiego. Klasyczny język enencki oparty jest na dialektach południowych i to od niego bezpośrednio wywodzi się współczesne lekty południowe. Świadectwem istnienia różnic dialektalnych w staroenencczyźnie może być chociażby występowanie w enenckim północnym fonemu /ŋ/, który odpowiada klasycznemu /w/ (por. klas. woma /ˈwoma/ vs. ewań. ngouma /ˈŋowma/ — "macica").

Od niedawna dopiero badane dialekty wschodnie mogły się już jednak odłączyć wcześniej, o czym świadczyć może chociażby inny rozwój PE zbitek sC (por. klas. šan(o) [ˈʃan(o)] vs. północnopehoański eḱano /eˈtʃaːno/ — "wzgórze, góra"; z PE *skano).

Podział

Literatura

Większość utworów literackich w Szurze powstaje w Tarakawitalati, którego główną podstawą są epickie dzieła poetyckie. Dialekty rzadko są zapisywane.

Tradycyjnie Enenkowie rozróżniają 5 gatunków literackich: poezję (łamēma) — którą często dzieli się na epicką (kerłamēma) i liryczną (yānłamēma), dramat (korēma), oracje (tālēma), eseje (š’awēma) oraz pisma użytkowe (seret’ēma).

Przykładowe teksty

Owca i konie

Tekst enencki Tekst polski
Wimîni paywā́ti mī́l súni itukâ xáne šán. O tími zofáta vékki pawúri, O mémi portá loapā́ti páki, O lámmibé sayyáta ástoa káwwi. Paywā́ti itukā́s lā́damī́le: „šo wavṓwe nenére wínine nâ ástoa itukā́s safo’á na fo’á’. Itukâ kudamī́le: „Zṓre, paywā́ti, šāw wavṓwe’ nére wínine ástoa, rā́wen, na fedáła súni toĝáyda o-kā́nis. Mór li sunís paywā́ti méy. Lā́s zomī́ne, paywā́ti halláta na káwwa wā́ne beóni. Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Artykuł I

Tekst enencki Tekst polski
Ástoa sére gánji xaózi xanázibé eliwpitā́s evuhijázbe ṓs. Ṓs génsi šáwo guššáwobé ter féxavova’é suhíta ezṓmi šuwtā́s. Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

Cytat z Zasad filozofii

Tekst enencki Tekst francuski Tłumaczenie polskie
(autorskie)
Mi kâni yoôn wíni sáwanjiyîl zebé tezgân ezmór na ilā́s mā́la ter šu zunwakên šawtâ. C'est proprement avoir les yeux fermés, sans tâcher jamais de les ouvrir, que de vivre sans philosopher. Jest tym samym mieć zamknięte oczy i nigdy nie próbować ich otworzyć, co żyć bez filozofii.

Ma beauté (fragment)

Tekst enencki Tekst francuski Tłumaczenie polskie
(autorskie)
E’ōvitâ šṓs, ṓgi lā́s ši’ā́ysa

Ōvitâ, ṓgi lā́s ši’ā́ysa
Náwa lā́s ne fôn šo? (x2)
E’ōvitâ šṓs, ṓgi fáha šo (x2)

Šo sawgóyma sére; īki šṓs ne sáwfahā́ga (x2)
Lā́s šo mamigíma; ihiłkás xán’ šo ijî (x2)

Ma beauté, ne t'en vas pas

Beauté, ne t'en vas pas
Pourquoi tu me fais ça ? (x2)
Ma beauté, ne me laisse pas (x2)

J'ai tout gâché ; maintenant, tu m'abandonnes (x2)
J'l'ai mérité ; dans les rues, je vagabonde (x2)

Ma piękności, nie odchodź (x2)

Piękności, nie odchodź
Czemu mi to robisz? (x2)
Ma piękności, nie zostawiaj mnie (x2)

Wszystko zepsułem; teraz mnie porzucasz (x2)
Zasłużyłem na to; ulicami się włóczę (x2)

Przypisy

  1. Nie oznaczany na początku słowa.
  2. Przed samogłoską i w wygłosie
  3. Wszystkie przedrostki przyimkowe są typu I
  4. Liczebnik tā́n "pięć" dosłownie oznacza "pięść", sufiks -za (jak w tanzá "dwadzieścia pięć") jest archaicznym sufiksem zgrubienia, a tan páki "sto dwadzieścia pięć" (ze skróceniem samogłoski ze względu na akcentuacyjne traktowania liczebników jako całych słów) oznacza dosłownie "duże pięć" (albo, oczywiście "duża pięść"). Liczebnik nū́ ma najpewniej związek z przymiotnikiem nū́mi "cały, pełny".
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Działania
Nawigacja
Języki i światy
Obsługa
Narzędzia