Użytkownik:Dynozaur/Nazwy miejscowe w Prusiech

Z Conlanger
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

(Jako, że projekt jest "poważny" i z założenia ma przemówić do szerszego grona, pisany jest w języku radopolskim)

Spis treści

Wstęp

Lepszy wstęp w budowie, to dopiero zaczątek.

Poniższy projekt (wyłącznego autorstwa użytkownika Dynozaura) jest próbą swoistego rozliczenia działalności powojennej Komisji Ustalania Nazw Miejscowości na obszarze zagarniętej przez Polskę po II Wojnie Światowej części Prus (dawnych Prus Wschodnich). Celem projektu jest przyjrzenie się nazwie każdej, nawet najmniejszej miejscowości na tym obszarze i ustalenie, jak nazywała się dana miejscowość przed wojną i skąd pochodziła jej nazwa, czy istnieje jakaś wcześniejsza polska nazwa dla danej miejscowości, czy nazwa ustalona po wojnie ma uzasadnienie historyczne itp. Dla nazw uznanych za sztuczne i niezgodne z tradycją podane są propozycje zmiany nazwy (najczęściej będące polską nazwą używaną przed wojną przez Warmiaków i Mazurów). Mimo to, bezpośrednim celem projektu nie jest wprowadzenie od zaraz reformy nazewniczej w regionie, a raczej wywołanie dyskusji na temat historii obowiązujących nazw miejscowych w regionie i sztucznym pochodzeniu niektórych z nich, a także nad zasadnością wprowadzenia pewnych zmian (zwłaszcza w przypadku miejscowości, których obecne nazwy mają charakter jawnie sztuczny, ideologiczny i nieraz zaciemniający historię miast).

Wszystkie obowiązujące nazwy miejscowości oceniane są w sześciopunktowej skali, podanej w kolumnie "typ nazwy".

  • 1 - nazwy typu "1" to nazwy, które istniały w języku polskim już przed wojną, a po wojnie zostały przyjęte w niezmienionej formie. Zasadność tych nazw nie budzi najmniejszej wątpliwości, więc nie kwalifikują się one do żadnej zmiany.
    • Nazwy, do których po wojnie dodano dookreślenia oznaczone są gwiazdką jako 1*. Dookreślenia te są ahistoryczne, jednak bywa, że są "złem koniecznym", bez którego trudno byłoby się obyć. Zasadność każdego z tych dookreśleń powinna być przedmiotem indywidualnego rozpatrzenia.
  • 2 - nazwy typu "2" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw, ale których nazwy ustalone po wojnie są absolutnie poprawnymi i naturalnie brzmiącymi spolszczeniami nazw pierwotnych, dlatego też nazwy te również nie kwalifikują się do zmiany.
  • 3 - nazwy typu "3" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy przedwojenne były czysto niemieckie, genetycznie młode, nie posiadające żadnego starszego pruskiego odpowiednika, a po wojnie przyjęto dla nich całkowicie nowe polskie nazwy, nie nawiązujące w żaden sposób (lub nawiązujące bardzo odlegle) do nazw niemieckich. Takie nazwy są uznane za mało wartościowe, dlatego też według autora nie ma sensu ich zmieniania, gdyż byłoby to zwyczajne zastąpienie jednego neologizmu drugim. Dlatego też w imię "świętego spokoju" nie warto mieszać w takich nazwach.
  • 4 - nazwy typu "4" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy, ale nazwy przyjęte po wojnie różnią się od nich. Mimo to, nie są one całkowicie sztuczne - tzn. posiadają jakieś uzasadnienie historyczne lub różnią się od nazw tradycyjnych jedynie niuansami. Mimo to, nazwy te jako odbiegające od tradycji są uważane za kwalifikujące się do zmiany (jednak są to przypadki mniej priorytetowe niż we dwu poniższych grupach). Właściwe przedwojenne odpowiedniki tych nazw podano w kolumnie "propozycja zmiany nazwy".
  • 5 - nazwy typu "5" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy powojenne nie kwalifikują się do grupy 2 (jako, że nie oddają w żaden sposób [tudzież oddają odlegle i/lub niepoprawnie] nazwy przedwojennej) ani do grupy 3 (np. zniszczono nazwę pruską, są niepoprawne słowotwórczo lub zostały uznane za w jakiś sposób szkodliwe dla historii [np. są chrztami pseudodzierżawczymi - tzn. zostały fikcyjnie nazwane od jakiegoś imienia, lub też są nazwami "propagandowymi", nacechowanymi ideologicznie]). Dla takich nazw proponowane są w kolumnie "propozycja zmiany nazwy" nowe spolszczenia nazw pierwotnych, ustalone przez autora (a czasami pochodzące z okresu krótko po wojnie, przed ostatecznym ustaleniem nazewnictwa).
  • 6 - nazwy typu "6" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy i od których celowo po wojnie odstąpiono w celu nadania nowego chrztu nazewniczego. Takie nazwy mają charakter całkowicie sztuczny, nierzadko też propagandowy (dotyczy to przede wszystkim nazw nadanych na cześć jakiejś postaci historycznej, zwykle polskojęzycznych regionalnych działaczy narodowościowych - m.in. Kętrzyn od nazwiska Wojciecha Kętrzyńskiego, Giżycko od Gustawa Gizewiusza itp.) i są uznane za kwalifikujące się do zmiany w pierwszej kolejności. W rubryce "propozycja zmiany nazwy" podane są naturalne przedwojenne odpowiedniki tych nazw.

Nazwy typu 1, 2, 3 są uznane za niekwalifikujące się do zmiany. Dla nazw typu 4, 5, 6 wysokość wartości liczbowej wyraża priorytet wprowadzenia zmiany - im wyższa wartość, tym bardziej należałoby się zastanowić nad zmianą.

Wykaz nazw

Województwo warmińsko-mazurskie

Powiat elbląski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Elbląg Elbląg (miasto) 1 Elbing starożytne (pruskie lub gockie) -- Dawniej też: Olbiąg (starsze, zapomniane spolszczenie, używane m.in. u Klonowica).
Bielany Elbląg (miasto) 2 Bieland niemieckie --
  • Dawniej Bielany Małe i Wielkie (niem. Klein i Groß Bieland).
  • Powojenna nazwa polska oprócz tego, że naśladuje fonetycznie nazwę niemiecką, zdaje się również nawiązywać do warszawskich Bielan (byłaby to jedna z wielu nazw w toponimii Elbląga, nawiązujących do Warszawy).
Dąbrowa Elbląg (miasto) 1 Damerau niemieckie (zapoż. z polskiego) --
Dębica Elbląg (miasto) 1~4 Dambitzen odosobowe (słowiańskie) (Dębice) Nazwa dzielnicy (dawnej wsi, kojarzonej głównie z jej centralnym punktem - dużym cmentarzem komunalnym) pokutuje wśród miejscowych w formie Dębica. Formą urzędową, ponadto zwykle pojawiającą się w opracowaniach przedwojennych, są jednak Dębice.
Jelenia Dolina Elbląg (miasto) 3 Hirschkrug niemieckie -- Nie lepiej byłoby użyć dokładnego tłumaczenia n. niem. Jelenia Karczma?
Krasny Las Elbląg (miasto) 4 Schönwalde niemieckie Szynwałd
  • Spolszczenie Szynwałd pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
  • Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: Alt Schönwalde (po wojnie Pięknolas) i Neu Schönwalde (po wojnie Krasny Las).
Modrzewina Elbląg (miasto) 2 Lärchwalde niemieckie --
Nowe Pole Elbląg (miasto) 2 Neustädterfeld niemieckie (Nowomiejskie Pole) Obocznie można też spotkać formę Nowomiejskie Pole (zwłaszcza w opracowaniach historycznych), będącą dokładnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej (i mającą lepsze uzasadnienie historyczne - ta część miasta była niegdyś polem, należącym do elbląskiego Nowego Miasta).
Próchnik Elbląg (miasto) 3 Dörbeck niemieckie --
Rubno Wielkie Elbląg (miasto) 2~3 Groß Röbern niemieckie -- Historyczne (XVI-XVIII w.) niem. nazwy dworu - Sprengelshof, Jacobsonshof, Rittersdorfshof, od nazwisk kolejnych właścicieli. Od 1772 notowana n. Röbern (n. niem., odimiennego pochodzenia - może przeniesione?), powojenną nazwę Rubno można uznać za w pewien sposób nawiązującą brzmieniowo do oryginału.
Stagniewo Elbląg (miasto) 4 Stagnitten pruskie Stagnity Nazwa ustalona urzędowo w 1947 r. jako Stagnity (MPol Nr A-134, s. 1065). Co więcej, precedens dla polskiej formy Stagnity dają dziewiętnastowieczne kaszubskie zapiski F. Ceynowy, podające formę Stagnjté (w jego ortografii). Obecnie używana forma Stagniewo jest wynikiem jakiegoś późniejszego przeinaczenia i chyba warto by powrócić do postaci starszej, w pełni oddającej pruskie pochodzenie tej nazwy.
Warszawskie Przedmieście Elbląg (miasto) 5 Spittelhof niemieckie Surwajty Pierwotna, pruska nazwa majątku Spittelhof (a późniejszej części Elbląga) brzmiała Surweyte (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie Przedmieście" (dlaczego tak? może jest to odwołanie do osiadłych po wojnie w Elblągu warszawiaków?). Nazwa ta, podobnie jak większość nazw dzielnic Elbląga (pomijając kilka dawnych wsi, przyłączonych do Elbląga i nazwanych osiedli) nie funkcjonuje w powszechnym użyciu. Mimo to, uważam że warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę Surwajty.
Zakrzewo Elbląg (miasto) 6 Groß Wesseln niemieckie (nazwiskowe) Wesołowo Nazwa majątku (późniejszej dzielnicy Elbląga) Groß Wesseln pochodzi od nazwiska właściciela Wessel. Istnieje jednak przedwojenne spolszczenie Wesołowo (Chojnacki). Dzisiaj ta część Elbląga nazywa się oficjalnie "Zakrzewo" - jest to jednak nazwa czysto urzędowa, nie będąca w powszechnym użyciu (jak większość nazw dzielnic Elbląga, nie będących przedmieściami). Niemniej, istnienie tradycyjnej polskiej nazwy dla tej dzielnicy jest faktem wartym odnotowania.
Zawada Elbląg (miasto) 3 Pangritz-Kolonie niemieckie (nazwiskowe) --
Młynary Młynary 1 Mühlhausen niemieckie -- Dawniej też: Miłuza
Pasłęk Pasłęk 1 Preußisch Holland niemieckie --
  • Dawniej też: Holąd Pruski.
  • W literaturze przedwojennej współistnieją dwa warianty nazwy tego miasta - Holąd Pruski (spolszczenie nazwy niemieckiej, najprawdopodobniej ludowe. Sama nazwa odnosi się do holenderskiego [menonickiego] osadnictwa w regionie), a także Pasłęk - spolszczenie pierwotnej pruskiej nazwy tego miejsca (dok. 1267 Pazluch, rekonstr. Pāistlauks). Po wojnie zdecydowano się zastosować ten drugi, staropruski wariant.
Tolkmicko Tolkmicko 1 Tolkemit pruskie -- Dawniej też: Tolkomicko.
Adamowo Elbląg 3 Ellerwald 2. Trift niemieckie (Olszanki II)
  • Przed wojną miejscowości znane dziś jako Władysławowo, Adamowo, Kazimierzowo, Janowo i Józefowo były częścią jednego sołectwa zwanego Ellerwald. Po wojnie wszystkie pięć osad ochrzczono ahistorycznymi nazwami, pochodzącymi od imion, czyniąc związek pomiędzy nimi mniej przejrzystym.
  • Na mapie z 1947 r. na miejscu Adamowa widnieje nazwa Olszanki. Zapewne oznacza to, że pierwotnie zamierzano sołectwo Ellerwald nazwać po polsku Olszanki (co nawiązuje do znaczenia n. niem.), prawdopodobnie poszczególne miejscowości odróżniając numerami (podobnie jak w niem.). Można by rozważyć powrót do takiego stanu rzeczy.
Bielnik Elbląg 5 Kraffohlsdorf niemieckie Krafuł Wieś wzięła nazwa od kanału Kraffohlkanal, dziś znanego jako "Kanał Jagielloński" (nazwa wprowadzona po wojnie). Dawniej nazwę tego kanału spolszczano jako Krafuł lub Kanał Krafulski (i tę nazwę wypadałoby przywrócić) i wydaje się logiczne, aby tak samo zwała się nazwana od niego wieś.
Bogaczewo Elbląg 3 Güldenboden niemieckie --
Chlewki Elbląg 3 Melkhof niemieckie --
Czechowo Elbląg 2 Böhmischgut niemieckie --
Dłużyna Elbląg 4~5 Langenreihe niemieckie Długi Rząd U Leydinga: Długi Rząd. Nazwa ta jest dokładniejszym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej. Taką samą spolszczoną nazwę nosiła osada o identycznej n. niem. koło Ząbrowa, gm. Stare Pole (po wojnie Długoszewo - dziś miejscowość ta nie istnieje). Dlatego też takie spolszczenie wydaje się być naturalne.
Druzieńska Karczma Elbląg 2 Rohrkrug niemieckie (Druska Karczma)
  • Oboczne nazwy niemieckie: Drausenkrug (stąd n. obecna), Lauenkrug.
  • Kwestia przymiotnika od nazwy jeziora Drużno~Druzno (p. niżej) jest kwestią sporną - w Elblągu istnieje ulica Druska, jednak w obiegu można też spotkać formy druzieński (w tym toponimie, a także w nazwie nieistniejącej już miejscowości Druzieńska Kępa) i drużyński. Osobiście jestem zwolennikiem formy druski, gdyż zachowuje ona najstarszy typ słowotwórczy, niemniej jest to kwestia arbitralna.
Drużno Elbląg 2 Drausenhof hybryda (prus. + niem.) --
  • Istnieje spór o to, czy położone nieopodal Elbląga jezioro powinno nazywać się Druznem czy Drużnem. Spór jest zasadniczo arbitralny - formy te są używane zamiennie od dawna. Sama nazwa jeziora jest pochodzenia staropruskiego i pierwotnie brzmiała Drūsa. Tak samo nazywał się położony nad jeziorem gród, który z winy historyków nazywamy dziś Truso.
  • Istniejąca obok osada Lisów chyba powstała w czasach PRL.
Gronowo Górne Elbląg 1* Grunau Höhe niemieckie (Gronowo) Dookreślenie "Górne" ma na celu odróżnienie tej miejscowości od innych miejscowości o nazwie "Gronowo" (a jest to mocno rozpowszechniony toponim w tym regionie). Co prawda nie jest ono częścią przedwojennej polskiej nazwy tej wsi, to w tym wypadku można je usprawiedliwić obecnością członu Höhe (w spolszczeniach zwyczajowo pomija się ten dodatek) w niemieckim odpowiedniku.
Helenowo Elbląg 3 Stutthof (?) niemieckie (Szczutowo?) Nie jestem pewien, co do identyfikacji tych nazw - czy obecne Helenowo to przedwojenna miejscowość Stutthof, czy jakaś wydzielona część Władysławowa? Jeżeli to pierwsze, to w takim razie według ustaleń KUNM, miejscowość ta miała nosić polską nazwę Szczutowo i być może taki wariant nazwy, jako nawiązujący fonetycznie do niemieckiego oryginału byłby wart przywrócenia. Jeżeli to drugie, może wartałoby znów połączyć tę miejscowość z Władysławowem, w imię usuwania sztucznych tworów?
Jagodno Elbląg 5 Wogenap pruskie Wognap Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. jagodowa rzeka). Ustalona po wojnie nazwa Jagodno (też Jagodna) nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - Wognap, do Wognapia, w Wognapiu.
Janowo Elbląg 3 Ellerwald 4. Trift niemieckie (Olszanki IV) Patrz wyżej: Adamowo.
Janów Elbląg 4 Hansdorf niemieckie Hanuszowo Do 1999 roku wieś nazywała się oficjalnie Lipniki, nazwę zmieniono urzędowo na Janów (co stanowi nawiązanie znaczeniowe do nazwy pierwotnej). W obiegu podobno funkcjonują obie formy. Żadna z tych form nie jest jednak oryginalnym, przedwojennym spolszczeniem nazwy tej miejscowości, która brzmiała Hanuszowo i w takiej formie należałoby ją przywrócić.
Józefowo Elbląg 3 Ellerwald 5. Trift niemieckie (Olszanki V) Patrz wyżej: Adamowo.
Karczowizna Elbląg 2 Rodland niemieckie --
Kazimierzowo Elbląg 3 Ellerwald 3. Trift niemieckie (Olszanki III) Patrz wyżej: Adamowo.
Kępa Rybacka Elbląg 1 Fischerskampe niemieckie --
Kępiny Wielkie Elbląg 5 Zeyersniederkampen hybryda (prus. + niem.) Surokępy Dolne Człon Zeyers- w nazwie niemieckiej odnosi się do wsi Zeyer (dziś Kępki, pow. nowodworski, gm. Nowy Dwór Gd.), za którą kryje się staropruski hydronim Sura. Z tego powodu warto by zachować ten źródłosłów w nazwie polskiej. Proponowana nazwa Surokępy zachowuje zarówno prus. hydronim, jak i człon Kampe = kępa, odzwierciedlony w nazwie obecnej. Dookreślenia Małe, Wielkie zostały zastąpione przez Dolne, Górne lepiej odpowiadające -nieder- i -vorder- w nazwach niemieckich.
Klepa Elbląg 1 Kleppe pruskie -- Nazwa pochodzi od nazwy rzeczki (prawdopodobnie pruskiego pochodzenia), spolszczenie Klepa podaje już SGKP (w kontekscie rzeczki).
Komorowo Żuławskie Elbląg 5 Kämmersdorf niemieckie Poszusty
  • Pierwotnie: Passiauxten, Panschaiesten (1321). Nazwa pruska, aczkolwiek niełatwa do zrekonstruowania.
  • Nazwa ustalona po wojnie oczywiście oddaje n. niemiecką (z trochę niepotrzebnym dookreśleniem), ale wobec istnienia dla tej wsi pierwotnej pruskiej nazwy, warto byłoby do niej nawiązać. Uważam, że zapisy historyczne dają motywację dla stworzenia spolszczonej formy Poszusty
Krzyż Elbląg 2 Kreutz niemieckie --
Myślęcin Elbląg 4 Meislatein pruskie Myślatyn
  • 1387 Muslatin. Nazwa pochodzenia pruskiego (od n. osobowej Moislot).
  • Przed wojną: Myślatyn. Mimo istnienia tego tradycyjnego spolszczenia, oddającego oryginalną n. pruską, po wojnie przyjęto zmodyfikowaną formę "Myślęcin". Powód tej modyfikacji niejasny, zapewne jest to próba "slawizacji" tego toponimu (wywód od pol. n. os. Myślęta).
Nowakowo Elbląg 2* Alt Terranova łacińskie (Stare Nowakowo) Zobacz też: Nowe Batorowo. Przydałoby się ujednolicić nazwy tych dwóch miejscowości.
Nowina Elbląg 4 Neuendorf Höhe niemieckie Nowa Wieś
  • Przedwojenna polska nazwa brzmi "Nowa Wieś". Możliwe dookreślenie "Górna" (por. Gronowo Górne) dla odróżnienia od innych miejscowości o takiej nazwie.
  • Max Bär przytacza dla wsi dawną nazwę Bandejen (opatruje ją jednak znakiem zapytania), co jest bez wątpienia nazwą pruską. Trudno z pewnością stwierdzić, jaka motywacja historyczna stoi za przekazem Bära, jednak wiadomo, że istniała pruska osada o nazwie Bandeynen (1351), Bandayn (1418) niedaleko Tolkmicka, której domniemane położenie odpowiada mniej więcej wsi Nowinka (niem. Neuendorf-Kämmereidorf) w gm. Tolkmicko (p.). Możliwe więc, że Bär pomylił te dwie podobnie nazwane miejscowości.
Nowe Batorowo Elbląg 5 Neu Terranova łacińskie Nowe Nowakowo
  • Patrz też wyżej: Nowakowo.
  • Nazwa "Batorowo" jest chrztem nacechowanym ideologicznie - nawiązanie do Stefana Batorego. Ponadto, w obecnym nazewnictwie jest widoczna niekonsekwencja. Alt Terranova została Nowakowem, a Neu Terranova - Nowym Batorowem ("Starego Batorowa" nie ma, toteż w użyciu potocznym człon Nowe jest zwykle pomijany). Ze względów historycznych, lepiej ujednolicić te nazwy jako Stare i Nowe Nowakowo, opierając się na źródłosłowie oryginału (zresztą, taki wariant był też w użyciu zaraz po wojnie).
Nowotki Elbląg 3 Nogathaffkampen niemieckie (pierwszy człon hydr.) --
  • Wcześniejsza (oboczna?) nazwa niemiecka: Strauchkampen.
  • Niektórzy twierdzą, że nazwa Nowotki pochodzi od nazwiska Marcelego Nowotki - może więc warto by pomyśleć o rewizji tej nazwy?
  • Z Nowotek sztucznie wydzielono miejscowość Cieplice.
Nowy Dwór Elbląg 2 Neuguth niemieckie --
Pasieki Elbląg 5 Bartkamm pruskie Bartkajmy Nazwa pochodzenia pruskiego (1411 Bartkaym). Jak można było ją zniszczyć?!
Pilona Elbląg 2 Plohnen pruskie --
  • 1349 Pylon.
  • U Ceynowy Ploné (Plony), ale chyba nie jest to wartościowy przekaz. Obecna postać nazwy z pewnością lepiej odzwierciedla pruski oryginał.
Nowa Pilona Elbląg 2 Neu Plohnen pruskie -- Patrz wyżej: Pilona.
Przezmark Elbląg 1 Preußisch Mark niemieckie --
Raczki Elbląskie Elbląg 5 Unterkerbswalde niemieckie Karczowiska Dolne
  • Pierwszy człon nazwy Kerbswalde pochodzi od niem. Kerb (karb, nacięcie), a więc nazwa ta oznaczałoby "wykarczawany las". Taką interpretację najwyraźniej przyjęła KUNM, uchwalając Oberkerbswalde jako Karczowiska Górne. Fakt, że bliźniaczą miejscowość Unterkerbswalde uchwalono jako "Raczki Elbląskie" nie można nazwać inaczej, jak nazewniczym błędem. Po pierwsze, całkowicie zaniedbano jakąkolwiek konsekwencję w nazwach tych dwóch blisko związanych miejscowości. Po drugie, wariant "Raczki" wynika z błędnego odczytania członu Kerbs- jako Krebs-. Uważam więc, że choćby z przyczyn historycznych warto ujednolić nazwy tych dwóch miejscowości, stosując poprawniejszy wariant nazewniczy, oparty na znaczeniu oryginału.
  • Jakakolwiek zmiana oznaczałaby konieczność aktualizacji podręczników - wieś Raczki Elbląskie uważa się za najniższy punkt Rzeczpospolitej Polskiej (chociaż istnieją spory na ten temat).
Sierpin Elbląg 1 Serpin pruskie --
  • Oboczna forma niem. Zerpien.
  • 1263 Zerewet. Nie jestem pewien, czy jest to ta sama nazwa, co obecna (może z innym przyrostkiem?). Tak czy inaczej, mamy tu do czynienia z nazwą pruską.
Tropy Elbląskie Elbląg 3 Streckfuß niemieckie --
Ujście Elbląg 3 Elbinger Fahrwasser niemieckie --
Weklice Elbląg 1 Wöklitz odosobowe (pruskie?) -- Dawna nazwa oboczna: 1287 Pomenen, 1419 Pomen (pruskiego pochodzenia).
Węzina Elbląg 5 Weeskendorf hybryda (prus. + niem.) Wąska Nazwa miejscowości pochodzi od rzeki Wąski (nie "Wąskiej", niem. Weeske), która wbrew pozorom nie pochodzi od polskiego słowa "wąski", ale jest starą nazwą pochodzenia pruskiego (polską wersję tej nazwy należy uznać za adideację). Nazwę "Węzina" można więc najwyżej wywodzić od przymiotnika "wąski" (co zaciemnia pruski źródłosłów tej nazwy), a nie od nazwy rzeki. Dlatego też lepiej ustalić nazwę tej wsi jako tożsamą z nazwą rzeki (co przecież nie jest rzadkością w toponimii).
Władysławowo Elbląg 3 Ellerwald 1. Trift niemieckie (Olszanki I) Patrz wyżej: Adamowo.
Bielica Godkowo 5 Behlendorf hybryda (prus. + niem.) Bieliny Pierwotnie: Belinen (1389). Zapis ten wskazuje na pierwotną nazwę pruską, którą należało spolszczyć jako Bieliny. Dzisiejsza forma jest co najwyżej niedokładnym nawiązaniem.
Burdajny Godkowo 2 Bordehnen pruskie -- 1297 Burdeyn, 1327 Bordeyn, 1348 Burdein.
Stary Cieszyn Godkowo 2 Alt Teschen słowiańskie? -- Patrz też: Nowy Cieszyn (gm. Pasłęk)
Cieszyniec Godkowo 2 Teschenwalde hybryda (słow. + niem.)? --
Dąbkowo Godkowo 3 Schönaich niemieckie --
Dobry Godkowo 1 Döbern pruskie --
  • Dawniej też: Debry (Giersz, oboczne).
  • 1354 Dobrin, 1378 Doberin. Nazwa pruskiego pochodzenia, w pol. adideowana do postaci Dobry.
Godkowo Godkowo 1 Göttchendorf niemieckie lub hybryda (prus. + niem.) --
  • Przed wojną raczej pisownia Gotkowo, jednak w świetle historycznych zapisków, takich jak Godikendorf, pisownia z "d" może być poprawniejsza.
  • Dawne warianty oboczne: Gutkowo, Gietkowo (por. Gutkowo, część Olsztyna [dawniej wieś]).
Grądki Godkowo 3 Groß Thierbach niemieckie -- Powojenna polska nazwa wsi nawiązuje do przepływającego przez wieś kanału Grund Graben (pol. powoj. Grądówka lub Cieszyński Rów).
Grużajny Godkowo 2 Grossainen pruskie -- 1383 Grusieyn, Grusien, 1411-19 Gruseyn.
Gwiździny Godkowo 2 Pfeiffertswalde niemieckie -- Przyjęta po 1945 nazwa Gwiździny stanowi pośrednie nawiązanie do nazwy niemieckiej - niem. pfeifen znaczy gwizdać (zawarte w tej nazwie miejscowej nazwisko Pfeiffert można przetłumaczyć jako "Gwizdacz").
Karwity Godkowo 2 Karwitten pruskie -- 1402-08 Kirwiten.
Klekotki Godkowo 3 Rudolfsmühle niemieckie --
Krykajny Godkowo 2 Krickehnen pruskie -- 1411-19 Krikayn, 1448 Kyrkayn.
Kwitajny Małe Godkowo 2 Klein Quittainen pruskie -- Patrz niżej.
Kwitajny Wielkie Godkowo 2 Groß Quittainen pruskie -- 1402-08 Quytteyn, 1448 Quitteyn.
Lesiska Godkowo 3 Reichwalde niemieckie --
Łępno Godkowo 5 Lomp pruskie Lompy
  • 1402-08 Nalumpe, 1411-19 Lumpe
  • Nazwę pochodzenia pruskiego należało oddać dokładniej, np. jako Lompy (tak u Leydinga). W obecnej formie duże zniekształcenie fonetyczne i nieetymologiczny sufiks -no. Najstarszy zapis wskazuje na wcześniejszą formę z przedrostkiem, o ile nie jest to pomyłka lub przykład "absorpcji" przyimka.
Miłosna Godkowo 2 Liebenau niemieckie --
Nawty Godkowo 2 Nauten pruskie -- 1348 Nauden; 1351 Naudin, Neuden.
Niekwitajny Godkowo 2 Nektainen pruskie -- 1276 Nequiteyn, Nequityn.
Olkowo Godkowo 5 Alken pruskie Alkajny Na podstawie zapisu Alckeynn (1531), dowodzącego pruskiego pochodzenia tej nazwy, należało ustalić spolszczenie jako "Alkajny". Forma "Olkowo" odzwierciedla tę nazwę co najmniej niedokładnie.
Osiek Godkowo 3 Hermsdorf niemieckie --
Piskajny Godkowo 2 Peiskam pruskie --
  • Do 2005 oficjalnie: Piskajmy.
  • 1335 Paskaynen, Paskayn, Pyskam, Peyskam; 1354 Payskeyn.
  • Po wojnie oficjalno wprowadzono formę spolszczoną Piskajmy (z regularnym przejęciem prus. -kaims), która jednak ustąpiła w użyciu formie z członem -kajny. W starych zapiskach zarówno zdarzają się formy z -ka(y)m, jak i z -kayn, więc obie formy mają jakieś uzasadnienie.
Plajny Godkowo 2 Plehnen pruskie -- 1290 Playnien, Playnen, Pleyn.
Podągi Godkowo 2 Podangen pruskie -- 1276 Padangin; 1339 Padangme, Padangyn, Padanginen.
Siedlisko Godkowo 3 Einhöfen niemieckie --
Skowrony Godkowo 5 Schmauch pruskie Smugi
  • 1320-1331 Schmuge. Nazwa pochodzenia pruskiego (rdzeń *Smūg-), którą można było prosto spolszczyć jako Smugi.
  • Nazwa Skowrony nawiązuje do położonej blisko wsi góry Lerchen-Berg (pol. Skowronia Góra). Niemniej, należało spolszczyć oryginalną nazwę pruską.
Stojpy Godkowo 2 Stöpen pruskie -- 1402-08 Stoypen
Swędkowo Godkowo 5 Schwöllmen pruskie Swalmy ok. 1440 Swalmen. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość Schwollmen (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako Swalmy. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
Szymbory Godkowo 2 Schönborn niemieckie --
Nowe Wikrowo Godkowo 2 Adlig Wickerau pruskie? (Wikrowo Szlacheckie)
  • Nazwa w latach 1931-45: Klein Wickerau.
  • U Leydinga dokładne spolszczenie niem. dookreślenia. Nazwa przyjęta przez KUNM opiera się na nowszym doookreśleniu.
Ząbrowiec Godkowo 2 Sommerfeld niemieckie -- Powojenne spolszczenie ma chyba nawiązywać do takich spolszczeń jak Ząbrowo (Sommerau) w powiecie malborskim, gdzie niemiecki rdzeń Sommer- (lato) oddaje słowiański rdzeń ząbr- (żubr). Nieraz bywało też odwrotnie.
Zimnochy Godkowo 5 Weeskenitt pruskie Wisknity
  • 1378 Wayskenyten; 1380 Wayskenyken, Weyskenik.
  • Po wojnie w karygodny sposób zniszczono starą, pruską nazwę tej osady, pochodzącą od rzeki Wąski (Weeske). Co więcej, nazwę położonego obok jeziora o tej samej nazwie (Weeskenitt-See) ustalono jako Jez. Wiskie (chociaż częściej używana nazwa to Jez. Zimnochy), co lepiej, ale wciąż niedokładnie oddaje brzmienie oryginału. Obie te nazwy należy ujednolicić jako Wisknity, co w pełni oddaje pruski charakter nazwy pierwotnej. Obok osady znajduje się też drugie jezioro, zwane Okonie (niem. Hinterer See) - może lepiej byłoby nazywać je Jeziorem Tylnym (taki wariant też zresztą się spotyka).
Błotnica Gronowo Elbląskie 2 Schlammsack niemieckie --
Dworki Gronowo Elbląskie 2 Dreihöfe niemieckie --
Fiszewo Gronowo Elbląskie 1 Fischau niemieckie --
Gajewiec Gronowo Elbląskie 3 Kerbshorst niemieckie --
Gronowo Elbląskie Gronowo Elbląskie 1* Grunau niemieckie (Gronowo) O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako Grunau in der Niederung (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie Grunau Höhe), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się Gronowo Dolne (w przeciwieństwie do "Górnego") lub Gronowo Żuławskie.
Jasionno Gronowo Elbląskie 2 Eschenhorst niemieckie --
  • W obiegu funkcjonują przynajmniej cztery warianty tej nazwy - Jasionna, Jasionno, Jesionna i Jesionno. Brak jednoznacznej zgody co do nazwy tej miejscowości nawet wśród mieszkańców. Przy czym, wariantem oficjalnym jest forma Jasionno i w takiej formie nazwę tę zatwierdziła KUNM. Nagłosowe Ja- w tej formie jest najpewniej próbą brzmieniowej archaizacji - nawiązaniem do stpol. jasion, jasień (jesion). Zabieg ten prawdopodobnie był niezrozumiały dla osadników, co poskutkowało wyrównaniem do ap. jesion (co jest zresztą poprawnym tłumaczeniem niem. Esche, zawartego w nazwie oryginalnej). Ponieważ jednak za żadną z form nie stoi żadna tradycja, spór o nazwę trzeba uznać za czysto arbitralny. Dlatego też nie zajmuję stanowiska w tej sprawie.
  • W źródłach powojennych spotykana też nazwa Jeżewo - prawdopodobnie przejściowa.
Jegłownik Gronowo Elbląskie 6 Fichthorst niemieckie Nowa Cerkiew Obecna wieś Jegłownik powstała z powojennego połączenia trzech wsi o nazwach Fichthorst, Neukirch in der Niederung i Friedrichsberg. Ta druga posiadała przed wojną polską nazwę Nowa Cerkiew (zob. też Pogrodzie, niem. Neukirch Höhe - jest to jeden z wielu takich dubletów nazewniczych na Żuławie i Wysoczyźnie - por. też Gronowo Górne i Elbląskie, Wilkowo i Wierciny) i chyba warto byłoby ją przywrócić na mapę. Dzisiaj granica pomiędzy trzema dawnymi wsiami jest już kompletnie zatarta.
Karczowiska Górne Gronowo Elbląskie 2 Oberkerbswalde niemieckie -- Zob. też: Raczki Elbląskie (gm. Elbląg).
Kopanka Gronowo Elbląskie 3 Hoppenau niemieckie --
  • Obecnie dwie miejscowości: Kopanka Pierwsza i Kopanka Druga.
  • Nieurzędowo także: Kopanów (nawiązanie fonetyczne do n. niemieckiej?).
Mechnica Gronowo Elbląskie 2 Moosbruch niemieckie --
Mojkowo Gronowo Elbląskie 3 Möskenberg niemieckie (odosobowe?) --
Nogat Gronowo Elbląskie 2 (1?) Nogathau hydronimiczne -- Przydałoby się ustalić proweniencję tego -au w formie niemieckiej. Jeśli jest to przydatek słowiański (-owo lub -ów) bądź pruski (-aws), być może wartałoby ustalić tę nazwę w postaci Nogatowo. Potrzebne zapisy źródłowe. Z drugiej strony, w zapiskach Ceynowy na liście miejscowości pow. elbląskiego spotykamy nazwę Nogat - czy odnosi się ona do tej wsi?
Nowy Dwór Elbląski Gronowo Elbląskie 1* Neuhof niemieckie (Nowy Dwór)
Oleśno Gronowo Elbląskie 6 Preußisch Königsdorf niemieckie Pruska Królewska Wieś W dokumentach polskich - 1565 Pruski Kinisdorph, 1661 Pruska Królewska Wieś. Nazwa wsi była najwyraźniej związana z nazwą położonej nieopodal wsi Königsdorf, dawn. pol. Królewska Wieś (ob. Królewo, gm. Stare Pole). Po wojnie zerwano ten związek, chyba głównie przez niewygodny dla ówczesnej władzy człon Pruski. Teoretycznie możliwy jest też wariant Królewo Pruskie - ze współczesnym spolszczeniem nazwy Königsdorf (nie jest on jednak zgodny z przekazami historycznymi).
Rozgart Gronowo Elbląskie 4 Preußisch Rosengart niemieckie Rozengart Pruski Przed wojną n. tej wsi i sąsiednich Różan spolszczano jako Rozengart (Pruski, Stary). KUNM postanowiła nadać im różne nazwy, chociaż w przypadku wsi Rozgart zachowano jej odniemiecki charakter, usuwając jedynie morfem -en- (dość dziwne posunięcie KUNM, być może chodziło o nawiązanie do gwarowego ap. rozgart "ogrodzone pastwisko").
Różany Gronowo Elbląskie 4 Alt Rosengart niemieckie Rozengart Stary Do 2008 oficjalnie Rożany.
Szopy Gronowo Elbląskie 3 Aschbuden niemieckie -- Czy Budy (Budé) Ceynowy to ta miejscowość?
Wikrowo Gronowo Elbląskie 1 Wickerau pruskie --
  • Przed wojną dwie osobne miejscowości - Klein Wickerau i Groß Wickerau, połączone po wojnie.
  • W czasach PRL ze wsi wydzielono PGR Wiktorowo.
Balewo Markusy 1 Baalau pruskie --
Brudzędy Markusy 1 Brodsende olęderskie? (Brudzendy)
  • W źródłach przedwojennych pisane przez "en".
  • Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie.
Nowe Dolno Markusy 3 Neu Dollstädt niemieckie --
Stare Dolno Markusy 3 Alt Dollstädt niemieckie
Dzierzgonka Markusy 2 Sorgenort hybryda (prus. + niem.) --
Jezioro Markusy 1? Thiensdorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Polska nazwa Jezioro pochodzi z dzieła Maxa Bära Die Ortsnamenänderungen in Westpreußen(...), gdzie nazwa "Jezioro" podana jest jako starszy odpowiednik Thiensdorfsee. Nie wiadomo jednak, na ile poważnie można traktować ten przekaz - nie są znane żadne dokumenty potwierdzające tę informację, może wynika z jakiejś nadinterpretacji?
  • W niemieckiej nazwie Thiensdorf kryje się pruski hydronim Thiene (Tyna - popularnie acz niepoprawnie "Tina"), dlatego też do rozpatrzenia byłaby nazwa pochodząca od tej rzeki, np. Tyńsko. Sama zaś Tyna nosiła w przeszłości oboczną (odcinkową?), słowiańską nazwę Świerzepa (1355 Swerepa).
Jurandowo Markusy 5 Rosenort niemieckie -- Może zamiast nacechowanego ideologicznie nowotworu Jurandowo (odwołanie do Juranda ze Spychowa) lepsza byłaby jakaś nazwa związana z "różą", obecną w n. niem. (np. Różnowo)?
Kępniewo Markusy 1 Kampenau pruskie lub olęderskie --
Nowe Kępniewo Markusy 1 Neu Kampenau pruskie lub olęderskie --
Krzewsk Markusy 6 Hohenwalde niemieckie Hochwałd U Ceynowy Hochwałd. Nawet jeżeli to sztuczna forma, to wydaje się bardziej wartościowa niż "Krzewsk".
Markusy Markusy 1 Markushof niemieckie -- Dawniej też: Markusowo, Markuszew.
Rachowo Markusy 6 Kronsnest niemieckie Kronest Przed wojną nazwa spolszczona jako Kronest (rzadziej Krosnest, Krosnet). Nazwa przyjęta po wojnie raczej bez uzasadnienia.
Stalewo Markusy 1 Stalle pruskie? -- Dawniej też: Stal.
Stankowo Markusy 5 Stühmswalde hybryda (prus. + niem.) Sztumkowo 1623 Stuhmischwalde. Nazwa nawiązująca do miasta Sztum. Chyba warto by ten źródłosłów uszanować, zwłaszcza że nazwa Sztumu pochodzi z języka staropruskiego. Rozsądnym wydaje się być więc wariant Sztumkowo, podawany przez Leydinga. Na pewno jest on lepszy od ahistorycznej n. Stankowo (pseudodzierżawczej), wprowadzonej przez KUNM.
Topolno Małe Markusy 3 Klein Tippeln niemieckie -- Patrz też: Topolno Wielkie (gm. Rychliki).
Tynowo Markusy 1 Thienhof hybryda (prus. hydronim + niem.) --
  • W dokumentach z XVI w. pojawia się inna polska nazwa tej wsi - Wybowy Dwór. Jest to niezwykle ciekawa nazwa, nie do końca dla mnie jasna, być może powiązana z dawną niemiecką nazwą wsi Węgle - Wieben (p. niżej). Z kolei formę Tynowo, jako spolszczenie niem. Thienhof (co pochodzi od prus. hydronimu Tyna - Thiene) notuje SGKP. Prawdopodobnie nie jest to forma ludowa, ale również przedwojenna i zachowująca pruski źródłosłów oryginału.
Węgle Markusy 1 Wengeln olęderskie? --
  • Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią Żukowo (p. niżej), w jeden twór administracyjny Węgle-Żukowo.
  • Dawniej niem. Wieben.
Żukowo Markusy 6 Reichhorst niemieckie Rychorst
  • Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią Węgle (p. wyżej), w jeden twór administracyjny Węgle-Żukowo.
  • Miejscowość ta określana jest siedemnastowiecznych dokumentach pod spolszczoną nazwą Rychorst (istniały również słabiej spolszczone warianty, jak "Reychorst" czy "Reychorszt"), którą chyba warto przywrócić w miejsce ahistorycznej, powojennej nazwy "Żukowo". Można by również rozważyć pominięcie tego członu i obecną złączoną miejscowość nazywać po prostu Węgle, o ile wieś ta rzeczywiście stanowi dziś spójną całość i granice między jej dawnymi częściami całkowicie zatarły się w umyśle mieszkańców.
Wiśniewo Markusy 6 Augustwalde niemieckie (odimienne) Augustowo U Ceynowy Augustowo.
Złotnica Markusy 2 Güldenfelde olęderskie --
Zwierzno Markusy 4 Thiergart niemieckie Tyrgart Choć nazwa Zwierzno oddaje znaczenie nazwy pierwotnej, to wieś ta nosiła już spolszczoną nazwę przed wojną (Tyrgart).
Zwierzeńskie Pole Markusy 4 Thiergartsfelde niemieckie Tyrgardzkie Pole
  • Dawniej też: Tyrgart-Wschód.
  • Patrz wyżej: Zwierzno.
Żółwiniec Markusy 6 Wengelwalde prawdop. olęderskie Węgle-Południe
  • Wcześniejsza n. niem. Wiebenwald.
  • Przed wojną nazwę miejscowości spolszczano jako Węgle, czyli tak samo jak miejscowość Wengeln. Rozróżniano je dodając określenia północ, południe.
Żurawiec Markusy 3 Schwansdorf niemieckie -- Nie jest jasne, dlaczego zastąpiono łabędzia (Schwan) żurawiem. Nie wynika to z żadnej tradycji, więc można się jedynie dziwować...
Huta Żuławska Milejewo 1* Hütte niemieckie (Huta)
  • Dawna oboczna n. niem. Schönbuche.
  • Tradycyjna n. pol. Huta rozszerzona po wojnie o dookreślenie Żuławska, które jest o tyle nie na miejscu, że wieś ta nie leży na terenie Żuław, lecz Wysoczyzny Elbląskiej (poprawniej byłoby więc "Huta Elbląska", o ile w ogóle zachodzi tutaj potrzeba dookreślenia).
Jagodnik Milejewo 3 Behrendshagen niemieckie --
Kamiennik Wielki Milejewo 5 Groß Stoboi pruskie Stobajny Wielkie
  • Patrz też niżej: Stoboje.
  • Nazwa Stoboi jest pochodzenia pruskiego (1320 Stabayen, Stobayn - z prus. stabs - kamień). Po wojnie nazwę przełożono na "Kamiennik" (Mały i Wielki), co odpowiada znaczeniowo nazwie pierwotnej, ale łamie zasadę, aby pruskich toponimów nie tłumaczyć dosłownie, tylko stosować transfonetyzację. Oprócz tego, w 1998 r. zmieniono nazwę sąsiedniej wsi Kamiennik Mały na Stoboje (przywracając pruski źródłosłów) - wartoby ujednolicić nazwy tych wsi.
Majewo Milejewo 2 Maibaum niemieckie --
Milejewo Milejewo 5 Trunz pruskie Truńce Nazwa "Milejewo" dla tej wsi jest powojennym chrztem nazewniczym, nie mającym żadnego historycznego uzasadnienia. Chrzest ten zastąpił oryginalny toponim Trunz, niewątpliwie pruskiego pochodzenia (1320 Truntczen), który zgodnie z zasadą zachowywania nazw pochodzenia staropruskiego powinien był być spolszczony fonetycznie, a nie odrzucony. Nie istnieje tradycyjne spolszczenie tego toponimu, dlatego też proponuję własną formę spolszczoną Truńce, która poprawnie odzwierciedla i spolszcza brzmienie nazwy oryginalnej.
Ogrodniki Milejewo 4 Baumgart niemieckie Bągart
Piastowo Milejewo 5 Königshagen odosobowe Kunikowo Nazwa "Piastowo" jest nazwą sztuczną, nacechowaną ideologicznie (odwołanie do polskiej dynastii Piastów). W moim odczuciu, takie nazwy szkodzą historii regionu. Nazwa oryginalna Königshagen wbrew pozorom nie pochodzi od niemieckiego słowa König (król), o czym świadczy pierwotny zapis jako Kunekehayn, tylko od nazwiska Kuneke, Kuncke, któremu przypisuje się staropruskie pochodzenie. Na tej podstawie, autor proponuje nowe spolszczenie Kunikowo.
Pomorska Wieś Milejewo 1 Pomehrendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Pomorze.
  • Nazwę Pomehrendorf uważa się za pochodzącą od pruskiego imienia Pomer. Stare, tradycyjne spolszczenie Pomorska Wieś (obocznie Pomorze) jest oparte na adideacji.
Rychnowy Milejewo 1 Rückenau niemieckie -- Pierwotnie niem. Reichenau (1300 Reichenaw), stąd notowana od XVI w. forma spolszczona.
Stoboje Milejewo 2 Klein Stoboi pruskie Stobajny Małe
  • Patrz wyżej: Kamiennik Wielki
  • Do 1998 r. wieś nazywała się oficjalnie "Kamiennik Mały", nazwa została słusznie zmieniona na wniosek mieszkańców (dzięki czemu przywrócono pruski źródłosłów nazwy). Niemniej, SGKP (tom II s. 338) cytuje tę nazwę w formie Stobajny i taka forma byłaby najpoprawniejsza etymologicznie (jest tu taki sam pruski przyrostek -ain jak w licznych innych toponimach na -ajny) i jako taka zdaje się właściwsza od obowiązującej, powojennej formy Stoboje (a także od używanej przez Ceynowę formy Stobój). Oprócz tego, warto przywrócić wsi dookreślenie "Małe" z powodów historycznych (również z powodu proponowanej zmiany nazwy Kamiennik Wielki na Stobajny Wielkie).
Stodolniki Milejewo 3 Teckenort niemieckie --
Wilkowo Milejewo 1 Wolfsdorf Höhe niemieckie --
Zajączkowo Milejewo 6 Haselau niemieckie Hazelewo Przedwojenne spolszczenie brzmi Haslewo lub Hazelewo. Przyjęta po wojnie nazwa Zajączkowo, nie dość że zrywa z tradycją, to jeszcze jest niepoprawnym tłumaczeniem nazwy niemieckiej, która najprawdopodobniej odnosi się nie do "zająca" (Hase), lecz "leszczyny" (Hasel).
Zalesie Milejewo 3 Schönmoor niemieckie --
Błudowo Młynary 1 Bludau pruskie --
  • 1298, 1310 Bludow. Wieś staropruska, założona na polu osadniczym o nazwie Klopatyten (1310).
  • Dawniej też: Bludawa (Chojnacki).
Bronikowo Młynary 2 Brünneckshof niemieckie --
Broniszewo Młynary 3 Monbrunsdorf niemieckie -- Obeczna nazwa niem. Brunsdorf.
Gardyny Młynary 2 Gardienen pruskie --
Janiki Pasłęckie Młynary 5 Jonikam pruskie Janikajmy 1344 Jonekaym. Nazwa pruska. Chociaż nazwa przyjęta przez KUNM oddaje rdzeń oryginału, to jednak zaciera jego pruskie pochodzenie, usuwając pruską końcówkę. Lepsza byłaby więc forma Janikajmy, w pełni oddająca pruskie pochodzenie oryginało. Ponadto, forma ta ma tę przewagę, że jest unikatowa, a więc nie wymaga dookreślenia "Pasłęckie".
Karszewo Młynary 1 Karschau pruskie --
  • Dawniej też: Karczewo, Karszawa.
  • 1301 Karschaw, 1317 Carsow. Nazwa pruska, początkowo współistniała z n. niem. Langendorf (1301), która szybko zanikła.
Kobyliny Młynary 1~2 Kobiling słowiańskie? -- U Chojnackiego jako Kobylin. Trudno mi jednak ocenić wartość tego przekazu (brak innej tradycji). Przydałyby się informacje etym.
Krasinek Młynary 3 Schönfeld niemieckie --
Kraskowo Młynary 3 Schönfließ niemieckie -- Nazwa niem. pochodzi od dawnej, obocznej nazwy rzeczki Dony (niem. Donne, dawniej też Schönfließ). Obecnie funkcjonuje dla niej wtórna nazwa "Dzikówka", którą należy zwalczać.
Kurowo Braniewskie Młynary 1* Kurau pruskie (Kurowo)
  • 1297 Curow, 1303 Kurwin, 1310 Kurwen. Nazwa pruska. Przejściowo (XVI w.) istniała oboczna n. Schwengel (1533), być może też pruska.
Kwietnik Młynary 5 Adlig Blumenau niemieckie Trynty Znana jest pierwotna pruska nazwa tej miejscowości - Thrinten (1299). Po wojnie przeoczono ten fakt i zamiast ustalić polską nazwę jako Trynty, przełożono najniepotrzebniej nazwę niemiecką.
Mikołajki Młynary 1 Nikolaiken pruskie -- Pierwotny zapis Nicklawken (1508) pozwala domniemać pruski początek tej nazwy (złożenie zapożyczonego imienia Nickel = Mikołaj i prus. lauks = pole). Spolszczona postać Mikołajki ma jednak korzenie przedwojenne, więc nie ma sensu jej poprawiać.
Młynarska Wola Młynary 5 Herrndorf niemieckie Pańska Wieś U Leydinga: Pańska Wieś (obocznie do nazwy obecnej), dokładne tłumaczenie n. niem.
Myśliniec Młynary 5 Jägeritten pruskie Jekryty
  • 1297 Gekeriten
  • Oboczna nazwa niem. Kurausche Mühle ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości Kurowo Braniewskie [p. wyżej]).
  • Nazwa Jägeritten jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako Jekryty (notowana też forma Jegryty), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma Myśliniec, motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. Jäger "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
Nowe Monasterzysko Młynary 2 Neu Münsterberg niemieckie --
Stare Monasterzysko Młynary 2 Alt Münsterberg niemieckie --
Nowe Sadłuki Młynary 1 Neu Sadlucken pruskie -- Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym Patauris (1311).
Ojcowa Wola Młynary 2 Vaterswille niemieckie --
Olszówka Młynary 2 Erlau niemieckie --
Płonne Młynary 3 Lohberg niemieckie -- Powojenna n. pol. Płonne (a także notowany przez Leydinga wariant Żarowo) zdają się nawiązywać do znaczenia niem. loh "palący się jasno, płonący". Autorzy NMP jednak wywodzą nazwę niem. od ap. Loh (śrdniem. ) "lasek, zagajnik, zarośla, polana".
Podgórze Młynary 3 Greulsberg niemieckie --
Rucianka Młynary 3 Moorbruch niemieckie -- Obecna nazwa wsi nawiązuje do wcześniejszych polskich nazw sąsiedniego Wierzna - Ruciany, Rucianka (p. Wierzno Wielkie w gm. Frombork).
Sąpy Młynary 1 Sumpf niemieckie (tłum. z prus.) --
  • Nazwa polska spotykana już przed wojną, zapewne powielona od wsi Sąpy (Sumpf) w powiecie iławskim.
  • Gerullis odnosi tu zapis Panyen (1267). Nazwa ta byłaby wówczas znaczeniowa równa n. niem. (prus. pannin = bagno). Przybytek jednak uważa tę interpretację za błędną i odnosi tę nazwę do wsi Spędy (p.) w obecnej gm. Wilczęta. Taką samą wersję przyjmuje Leyding.
Sokolnik Młynary 2 Falkhorst niemieckie --
Sucha Młynary 1 Suche polskie? -- Potrzebne informacje co do pochodzenia nazwy. Co prawda, polska forma Sucha pojawia się u Chojnackiego, nie wiadomo jednak, czy jest to tylko spolszczenie n. niem., czy faktyczny źródłosłów nazwy.
Warszewo Młynary 5 Judendorf niemieckie Żydowo
  • Nazwa w latach 1936-45: Hermannswalde.
  • U Leydinga Żydowo.
Włóczyska Młynary 5 Vierzighuben niemieckie Wierzguby U Leydinga Wierzguby, co jest naturalnym spolszczeniem fonetycznem n. niemieckiej.
Zastawno Młynary 2? Schönberg niemieckie --
  • Stary wariant n. niemieckiej: Verpfändetdorf (dosł. "zastawiona wieś"), podawany przez Leydinga.
  • W 1455 roku wieś ta została przekazana pod zastaw miastu Elbląg przez Jana Bażyńskiego, w zamian za pożyczkę na wydatki wojenne. Powojenna nazwa polska (a także wariantywna n. niem., podawana przez Leydinga - o ile faktycznie jest to nazwa własna, a nie opisowa) nawiązuje do tego faktu historycznego.
Zaścianki Młynary 5? Schwangen pruskie? Szwągi (?) Nie posiadam odpowiednich materiałów, co do pochodzenia tej nazwy. Kierując się tylko i wyłącznie brzmieniem, snuję domysł, że może być to nazwa pochodzenia pruskiego (Gerullis jej jednak nie notuje), por. podobną nazwę Schwengen (ob. Swajnie w pow. lidzbarskim) o udokumentowanym pruskim pochodzeniu (~1360 Swaynien). Potrzebne jednak źródła.
Anglity Pasłęk 2 Angnitten pruskie -- 1335 Angliten, ok. 1550 Ankelitten.
Aniołowo Pasłęk 5 Rapendorf hybryda (prus. + niem.) Rapoty Zapis Rapotendorf z 1316 wskazuje na pierwotne prus. *Rapōtai (z niem. dostawką -dorf), dlatego też spolszczenie należałoby ustalić jako Rapoty. Tymczasem, zamiast tego ustalono po wojnie nazwę Aniołowo, która nawiązuje do znaczenia nazwy pruskiej (Rapy to duchy opiekuńcze w religii Prusów, porównywane często do judeochrześcijańskich aniołów), ale łamie zasadę, że staropruskich nazw nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie.
Awajki Pasłęk 2 Awecken pruskie -- 1333 Awayken, 1404 Aweyken.
Bądy Pasłęk 2 Bunden pruskie --
Borzynowo Pasłęk 2 Briensdorf niem. odosobowe -- Pierwotny zapis: Borynsdorf (1335). U podstawy tej nazwy leży nazwisko pierwotnego właściciela wsi - Hermana Boryna (słowiańskiego lub pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa Borzynowo dobrze spolszcza tę starą nazwę (choć może teoretycznie poprawniejsze byłoby Borynowo, tak jak u Leydinga?).
Brzeziny Pasłęk 5 Emilienhorst niemieckie Emilin U Leydinga: Emilin (co stanowi nawiązuje do n. niem.).
Buczyniec Pasłęk 2 Buchwalde niemieckie --
Cierpkie Pasłęk 3 Friedheim niemieckie --
Nowy Cieszyn Pasłęk 2 Neu Teschen słowiańskie? -- Patrz też: Stary Cieszyn (gm. Godkowo).
Czarna Góra Pasłęk 5 Juden niemieckie Żydy
  • Nazwa w latach 1936-45: Buchental.
  • U Leydinga Żydy.
Dargowo Pasłęk 2 Dargau pruskie -- 1374 Dargaw, 1411-19 Dergaw.
Dawidy Pasłęk 2 Davids niemieckie (imienne) -- Niem. także Davidskrug.
Drulity Pasłęk 2 Draulitten pruskie -- 1435 Drulyten, 1543 Traulitten.
Gibity Pasłęk 2 Giebitten pruskie --
Gołąbki Pasłęk 3 Spittels niemieckie --
Gryżyna Pasłęk 2 Greißings niemieckie --
Gulbity Pasłęk 2 Golbitten pruskie -- 1285 Gulbitten, Gulbiten.
Kajmy Pasłęk 2 Kaymen pruskie -- 1448 Kayn, 1531 Kaym.
Kawki Pasłęk 2 Kocken pruskie -- Przypuszczalnie niem. Kocken z wcześniejszego prus. *Kauk-, co pochodzi od Kauks (diabeł, demon) - stąd powojenna polska forma (tylko pozornie związana z "kawką" - ptakiem).
Kąty Pasłęk 2 Kanthen pruskie --
Kielminek Pasłęk 2 Köllming pruskie -- 1328 Kellmenike, Kolmenig, Kelmenick.
Kopina Pasłęk 5 Koppeln pruskie Kopiel
  • Nazwa Koppeln jest nie do końca jasnego, ale prawdopodobnie staropruskiego pochodzenia (być może od prus. kaps - mogiła). Przyjęta przez KUNM forma Kopina nie oddaje dokładnie brzmienia oryginału. Trafniejsza wydaje się być używana przez Leydinga forma Kopielewo, jednak należałoby z niej wyrzucić nieuprawnioną końcówkę -ewo. Forma Kopiel (Gen. do Kopieli) wydaje się być rozsądnym spolszczeniem oryginału.
  • Obocznie (XV w.) - Codeck (1402-08). Również staropruska, jej prawdopodobnym źródłosłowem jest prus. kaddegs (jałowiec), por. północnopolskie słowo kadyk (t.s.).
Krasin Pasłęk 3 Schönfeld niemieckie -- Nazwa położonej obok wsi pochylni Oleśnica nawiązuje zapewne do jakiejś przejściowej n. pol. tej wsi, używanej krótko po wojnie przez nowych osadników.
Kronin Pasłęk 2 Krönau pruskie -- Najstarsze zapisy: 1319 Crenyn, 1411/19 Cronyn. Słusznie więc sufiks -in.
Krosienko Pasłęk 2 Krossenfeld hybryda (prus. + niem.) --
Krosno Pasłęk 1 Krossen pruskie --
  • 1279 Crusien, 1308 Crossyn. Nazwa pruska, przejęta w pol. (już przed wojną) jako Krosno.
  • Obocznie na początku XIV w. istniała też nazwa Paslok (1308), przejęta od nazwy Pasłęka, skąd pochodził odbiorca nadania.
Kudyny Pasłęk 5 Komthurhof niemieckie Kojtyny Powojenna forma Kudyny jest próbą nawiązania do pierwotnej, pruskiej nazwy tej wsi - Cotin/Cotyn (1319), Koythen (1327). Nazwa jest jednak odtworzona nieprawidłowo, rekonstruuje się ją jako *Kait-in-, tak więc poprawniejszym spolszczeniem byłyby Kojtyny.
Kudyński Bór Pasłęk 5 Komthurwald niemieckie Kojtyński Bór Patrz wyżej: Kudyny.
Kupin Pasłęk 2 Kopiehnen pruskie --
  • 1281 Cupien, Cupieyn.
  • Wieś miała oboczną n. pruską, zapisaną jako Stanxil (1448).
Nowe Kusy Pasłęk 2 Neu Kußfeld niemieckie -- Nazwa pochylni Całuny, położonej nieopodal, utrwala przejściową polską nazwę tej wsi, używaną krótko po wojnie. Wariant ten opiera się na skojarzeniu z niem. küßen - całować.
Stare Kusy Pasłęk 2 Alt Kußfeld niemieckie -- W pobliżu wsi Stare i Nowe Kusy płynie rzeczka zwana Miłą lub Kusą (niem. Kußfelderfließ). Jednak jej pierwotna, staropruska nazwa to Dumina (1266 Dumine) i taką nazwę należałoby przywrócić (ma ona też polską tradycję - używa jej SGKP).
Kwitajny Pasłęk 1 Quittainen pruskie -- 1281, 1350 Quitteyn; 1411-19 Quittin.
Leszczyna Pasłęk 2 Hasselbusch niemieckie --
Leżnica Pasłęk 5 Lägs pruskie Łajsno
  • Do 2013 oficjalnie Leżnice.
  • 1277 Laysyen, Leicznicz; 1285, 1385 Leyssen. Nazwa pochodzenia pruskiego (rekonst. *Laisij- od laisā, glinka). Powojenna forma Leżnica lub Leżnice opiera się na jednostkowym zapisie z 1277, który wyraźnie stoi w sprzeczności z innymi zapisami. Z tego samego rdzenia wywodzą się prus. toponimy Łajs czy Łajsy, stąd proponuję formę konsekwentną z tymi nazwami. Nie ma uzasadnienia dla członu Leż- w pruskiej nazwie.
  • W 1780 zanotowana (jako historyczna) oboczna nazwa Maazen, również pruskiego pochodzenia.
Łączna Pasłęk 2 Wiesenhof niemieckie --
Łukszty Pasłęk 2 Luxethen pruskie -- 1295, 1385 Laucosede; 1411-19 Lawxetin.
Maciejowizna Pasłęk 2 Matzweißen hybryda? -- Nazwa o niejasnym pochodzeniu. Pierwotne zapisy: 1527 Matzweis, 1543 Maczweisen, 1590 Maczwoyse. Słownik etymologiczny Rymuta sugeruje, że mogą one oddawać polską formę Wieś Macieja (Macieja Wieś), ale to dość życzeniowa etymologia. Pierwszy człon zdecydowanie ma związek z imieniem Maciej (niem. zdrobnienie Matz od Matthias). W członie drugim może należy doszukiwać się pochodzenia pruskiego? W każdym razie, powojenne spolszczenie Maciejowizna z grubsza oddaje fonetykę nazwy.
Majki Pasłęk 2 (4?) Mäken odosobowe (Maki?) Nazwa wsi prawdopodobnie pochodzi od nazwiska Hansa Meckena, ale samogłoska w tej nazwie była w historii bardzo chwiejna (por. zapisy 1531 Maucken, 1577 Mecken, 1600 Mocken itp.), co czyni spolszczenie Majki mocno arbitralnym. U Chojnackiego pojawia się spolszczenie Maki, ale trudno powiedzieć, na ile jest ono autentyczne.
Malinowo Pasłęk 2 Amalienhof niemieckie -- Spolszczenie Amalienhof jako Malinowo zostało zaczerpnięte od wioski o tej samej nazwie w gminie Działdowo.
Marianka Pasłęk 2 Marienfelde niemieckie --
Marzewo Pasłęk 2 Mahrau pruskie --
  • 1386 Maraw, 1387 Mynauwten, Minautendorf. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
  • Do niedawna oficjalnie Morzewo (postać zniekształcona).
Nowa Wieś Pasłęk 1 Neuendorf niemieckie --
Nowiny Pasłęk 2 Neufelde niemieckie --
Owczarnia Pasłęk 2 Schäferei niemieckie --
Piergozy Pasłęk 2 Pergusen pruskie -- 1411/19 Pergosen
Piniewo Pasłęk 2 Pinnau pruskie --
Pólko Pasłęk 3 Freifelde niemieckie --
Robity Pasłęk 1 Robitten pruskie -- 1318 Rubiten. Wieś założona na polu Pastalwe (1318). Obie nazwy pruskie.
Rogajny Pasłęk 2 Rogehnen pruskie -- 1329, 1330 Rogayn.
Rogowo Pasłęk 1 Rogau pruskie -- 1356 Rogow, 1361 Rogaw. Nazwa pruska, ponowiona od n. rzeczki Rogowa (potocznie zwana "Bierutówką", co należy koniecznie wyrugować).
Rydzówka Pasłęk 3 Kalthof niemieckie -- Powojenna nazwa nawiązuje do znajdującego się w pobliżu wsi pagórka Reitzken Berg (95 m), którego polską nazwę KUNM ustaliła w formie Rydzówka. Potrzebne dalsze badania, co do etymologii nazwy tej górki (chociaż jest to wyraźnie nazwa nieniemiecka, zapewne staropruska) i na ile bliska potencjalnemu oryginałowi jest forma obecna (sądząc po formie niemieckiej, może poprawniejszym spolszczeniem byłoby Rydzki lub Rydzek?).
Rzeczna Pasłęk 5 Weeskenhof hybryda (prus. hydronim + niem.) Wąski Dwór
  • W latach 1946-1993 wieś nosiła nazwę Kalsk. Powód zmiany nazwy na Rzeczna nie jest mi znany.
  • Oryginalna nazwa Weeskenhof pochodziła od rzeki Wąski (Weeske). Źródłosłów ten, z racji jego staropruskości, należałoby w tym toponimie przywrócić (patrz też: Węzina, gm. Elbląg).
Rzędy Pasłęk 5? Rahnau pruskie? Raniewo (?) Potrzebne informacje, co do pochodzenia nazwy niem. oraz zapisy źródłowe. Prawdopodobnie mamy tu do czynienia z nazwą pruską.
Sakówko Pasłęk 3 Charlottenhof niemieckie (odimienne) --
Sałkowice Pasłęk 5 Zallenfelde niemieckie Sała Nazwa wsi pochodzi od rzeczki Sały (niem. Zalle), której nazwa ma staropruskie pochodzenie. Co prawda, nazwa powojenna odzwierciedla tę nazwę, jednak forma Sałkowice razi swoją sztucznością i niepoprawnością słowotwórczą (sufiks -(ow)ice tworzy nazwy rodowe - dodawanie go do nazwy rzeki jest co najmniej dziwne). Ponadto, istnieją wzmianki o pruskiej osadzie chłopskiej Salle (1402-08), które chyba trzeba odnosić do tej wsi. Oznaczałoby to, że nazwa wsi była pierwotnie tożsama z nazwą rzeki i jako taką należałoby ją ustalić.
Skolimowo Pasłęk 5 Skollmen pruskie Skolimy Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją oddać wierniej (bez niepotrzebnego sufiksu -owo). Pierwotnie wieś nosiła inną nazwę, również pruską, zapisaną jako Wurgeln (1330); Wargalin, Worgalin (1385). Leyding używa formy Worgalin jako spolszczonej, aczkolwiek moim zdaniem forma Skolimy (lub Skolim - do Skolimia, w Skolimiu) dobrze "zdaje egzamin".
Sokółka Pasłęk 3 Sangershausen niemieckie --
Stegny Pasłęk 2 Steegen pruskie -- 1328, 1335 Stegen; 1411-19 Steegin. Nazwa pruska, prawdopodobnie bez związku ze Stegną (woj. pomorskie, pow. nowodworski), której nazwa uchodzi za słowiańską.
Surowe Pasłęk 3 Schönau niemieckie --
Talpity Pasłęk 2 Talpitten pruskie --
  • Obocznie funkcjonuje też forma Tolpity.
  • 1388 Talpotiten, Talptiten.
Tulno Pasłęk 2 Taulen pruskie --
Tumpity Pasłęk 2 Tompitten pruskie --
Wakarowo Pasłęk 5 Wackelsdorf niemieckie (hybryda?) Kaukieny Najstarsze zapisy: 1349 Kauken, Kaukeyne; poł. XV w. Kaukeyne, Kaukone; 1427 Kaukonen vel Waycesdorff. Pierwotna nazwa tej miejscowości była więc pruska, prawdopodobnie od rdzenia kauk- "bies, zły duch w religii Prusów". Późniejsza nazwa Wackelsdorf zdaje się być hybrydą, pochodzącą od pruskiej nazwy osobowej Wayke, Waikel (tak według R. Przybytek) i chyba do tej etymologii próbuje nawiązać współczesne spolszczenie Wakarowo, chociaż moim zdaniem niedokładnie. Już bliższy prawdzie zdaje się podawany przez Leydinga wariant Waklewo, ale moim zdaniem najlepiej byłoby chyba nawiązać do nazwy pierwotnej - być może w formie Kaukieny (por. podobną n. m. litewską Kaukėnai [spolszczone Kaukieny], obecne "Jasnoje" na północnym skraju obw. królewieckiego).
Wikrowo Pasłęk 1 Wickerau pruskie -- Pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie: Gemmyten (1327), Gemiten (1335, 39) oraz Wickeraw (1339), Wickarow (1354). Ostatecznie przetrwała ta druga, później spolszczona jako Wikrowo.
Wójtowizna Pasłęk 2 Vogtshof niemieckie --
Zielno Pasłęk 4 Solainen pruskie Solajny
  • 1507 Sellen, 1543 Salewnen.
  • Powojenne spolszczenie Zielno zdaje się nawiązywać do najstarszego zapisu pierwotnej nazwy pruskiej. Przed wojną jednak spolszczano tę nazwę jako Solajny i ta nazwa lepiej oddaje pruski charakter oryginału.
Zielonka Pasłęcka Pasłęk 4 Grünhagen niemieckie Gronajny Przed wojną spolszczenie fonetyczne.
Zielony Grąd Pasłęk 3 Schönwiese niemieckie --
Barzyna Rychliki 5 Wiese niemieckie Wizna
  • Zapis pierwotny: 1310 Vysen
  • Istnieje sugestia, że może być to nazwa pruska, związana z pruskim ap. weisīs (łąka - znaczeniowo dokładnie to samo, co niem. Wiese) lub wēisis (owoc). Być może to życzeniowa etymologia, ale daje pretekst do wyzbycia się sztucznie nadanej, niehistorycznej (ergo, mało wartościowej) nazwy Barzyna. Leyding (1946) podaje powojenną spolszczoną formę Wizna. Wydaje mi się ona akceptowalna (porównaj też wieś Wizna w woj. podlaskim [w przeszłości ważny gród], której nazwa jest również posądzana o staropruskie pochodzenie).
Budki Rychliki 2 Bodeck niemieckie --
Buczyniec Rychliki 2 Buchwalde niemieckie --
Dymnik Rychliki 5 Stein niemieckie (zepsute z prus.?) Dymsztyn
  • Pierwotna nazwa - 1280 Dymsteines, 1280 Dymsteyne, 1400 Dynsteyn.
  • Nazwa pierwotna niewątpliwie pruskiego pochodzenia (rekonst. *Dimst-ein-), powojenna polska nazwa wyraźnie do niej nawiązuje, jednak w moim odczuciu niedokładnie. Należałoby zmienić tak, aby lepiej oddawała niepolski, staropruski charakter tej nazwy (sufiks -nik jest tu nie na miejscu). Leyding (1946) używał formy Dymicin, aczkolwiek bardziej systematycznym spolszczeniem byłoby *Dymsztyn (końcówka -sztyn daje poczucie niemieckości, jednak niejednokrotnie pojawia się również w nazwach pruskiego pochodzenia - por. Knoksztyn, Kalksztyn, Dźwiersztyny).
Dziśnity Rychliki 2 Dosnitten pruskie -- Pierwotnie *Disenītai (por. Dziśnity, gm. Małdyty).
Gołutowo Rychliki 5 Güntersdorf niemieckie Gołtowity Pierwotna nazwa pruska: 1364 Goltawit, Gultewite, Goltwyten. Obecne spolszczenie oddaje ją w sposób zniekształcony.
Grądowy Młyn Rychliki 2 Grundmühle niemieckie --
Jankowo Rychliki 1 Jankendorf hybryda (pol. + niem.) --
Jelonki Rychliki 2 Hirschfeld niemieckie -- Koło wsi znajduje się pochylnia Jelenie. Nazwa pochylni utrwala używany krótko po wojnie wariant polskiej nazwy tej wsi.
Kiersity Rychliki 2 Kerschitten pruskie -- 1303 Kersiten, Kirsiten
Krupin Rychliki 2 Krapen pruskie -- 1321 Craupeyne; 1323 Craupin, Craupeyn
Kwietniewo Rychliki 2 Königlich Blumenau niemieckie -- Nazwa w latach 1931-45: Königsblumenau
Lepno Rychliki 5? Löpen pruskie Lepkajmy
  • Chociaż forma "Lepno" spolszcza niem. Löpen, chyba bardziej rozsądnym wyjściem byłoby odwołanie się do starszej, niezepsutej pruskiej formy tej nazwy - Lepekaym (zapisane ok. 1400), co można by było spolszczyć jako Lepkajmy (a może Lipkajmy - wg Gerullisa nazwa wywodzi się od prus. Leipa; Līpa - lipa).
  • Wieś nosiła pierwotnie inną, oboczną nazwę pruską, zapisaną jako Waitegarben, Waitigarb (1364). Niektórzy jednak odnoszą te zapisy do (nieistniejącej dziś) wsi Wójtowa Góra (niem. Petersdorf), położonej w tej samej gminie, kilka kilometrów na zachód od Lepna. Sądząc po nazwie tej zanikłej dziś wsi (będącej tłumaczeniem tej n. prus. na polski), KUNM raczej przyjęła taką identyfikację.
Liszki Rychliki 5 Leisten pruskie Delisty 1427 Delisten, 1448 Dalisten, 1539 Leiste. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna forma Liszki oddaje ją bardzo niedokładnie (trochę bliższa, acz wciąż niedokładna jest Leydingowa forma Listwy). Chyba najlepiej byłoby wprowadzić formę nawiązującą do najpierwotniejszych zapisów, nieskażonych niemieckim wpływem.
Marwica Rychliki 1? Marwitz słowiańskie? --
  • Dawniej dwie wsie: Marwica Wielka i Mała
  • 1303 Marewicz, 1427 Marwitcz. Nazwa słowiańskiego lub pruskiego pochodzenia (pierwszy właściciel wsi nazywał się Albert Starepiwo, co wskazuje na słowiańską proweniencję wsi). Przyjętą po wojnie formę Marwica można więc uznać za rekonstrukcję pierwotnego kształtu nazwy.
Mokajny Rychliki 2 Storchnest niemieckie (Mokajmy)
  • Do 2005 oficjalnie: Mokajmy.
  • Pierwotnie nazwa pruska: Mokaym (1355). Poprawniejsza etymologicznie wydaje się więc urzędowa forma Mokajmy, ostatecznie zniekształcona do postaci Mokajny (czy warto jednak cofać tak drobną zmianę? Człony -kajmy i -kajny nierzadko mieszały się).
Powodowo Rychliki 5 Powunden pruskie Powądy 1285 Powunden, 1299 Powiden. Nazwa pruska, po wojnie spolszczona niedokładnie, z adideacją i nieetymologicznym dodatkiem przedrostka -owo. Forma taka byłaby do przyjęcia, gdyby wynikała z tradycji. Jednak w obliczu braku przedwojennej polskiej tradycji dla tej miejscowości, ten staropruski toponim należało spolszczyć w możliwie najbliższy oryginałowi sposób - jako Powądy lub Powundy.
Protowo Rychliki 2 Prothen pruskie -- 1287 Porotowe, 1437 Protheyn. Nazwa pruska, w zapisach widać wahania między sufiksem -aw-, a -ain-. Przyjęta po wojnie forma polska Protowo nawiązuje do najstarszego zapisu nazwy. Gdyby oprzeć się na postaci nowszej, można by spolszczyć tę nazwę jako Protajny (por. wieś Protajny pod Dzierzgonią).
Rejsyty Rychliki 2 Rossitten pruskie -- 1329 Reysitein, 1347 Reisethin
Rychliki Rychliki 2 Reichenbach niemieckie -- Nazwa powojenna nawiązuję do takich spolszczeń jak Rychnowo dla Reichenau, gdzie niemiecki rdzeń Reich- adideowany jest do polskiego przymiotnika rychły.
Sójki Rychliki 5 Köxten pruskie Kiekszty 1303 Keexten, 1313 Kextin. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna n. pol. Sójki jest próbą jej przetłumaczenia (opierającą się na lit. kekštė - sójka, wg sugestii Gerullisa), w dodatku niekoniecznie poprawnym (zaświadczone pruskie słowo na sójkę brzmi bukkawarni). Ponadto, nazw pruskich z zasady się nie tłumaczy, tylko oddaje fonetycznie.
Śliwica Rychliki 5 Nahmgeist pruskie Namieść
  • Do 2005 oficjalnie Śliwice. Taka forma bywa używana do dziś.
  • Nazwa Nahmgeist uchodzi za pruską. Chyba z powodu nieprzejrzystej etymologii i niejasnego znaczenia odstąpiono po wojnie od jej spolszczenia i ochrzczono wieś ahistoryczną, przypadkową nazwą Śliwice. Wydaje mi się jednak, że oryginał można by spolszczyć w formie Namieść. Może to i wydumana forma, ale przynajmniej w jakiś sposób nawiązuje brzmieniowo do pruskiego oryginału.
Święty Gaj Rychliki 2 Heiligenwalde niemieckie --
  • Nazwa miejscowości odwołuje się do istniejącego nieopodal świętego gaju - miejsca kultu Prusów, uważanego za przypuszczalne miejsce śmierci Św. Wojciecha.
  • Na mapie H. Bertrama Das Weichseldelta um das Jahr 1300, będącej próbą rekonstrukcji geografii delty Wisły w XIII-XIV w., wieś ta jest podpisana jako Crinichen. Jest to z pewnością nazwa pruska (nazwa owego świętego gaju?), jednak nie udało mi się ustalić źródła tego zapisu. Potrzebne są dalsze badania, co do tej nazwy.
Świdy Rychliki 2 Schweide pruskie -- 1287 Swyden, 1419 Sweyden.
Topolno Wielkie Rychliki 3 Groß Tippeln niemieckie -- Patrz też: Topolno Małe (gm. Markusy).
Wopity Rychliki 2 Opitten pruskie -- 1350 Wopitigen, 1375 Wopitten.
Wysoka Rychliki 2 Hohendorf niemieckie --
Bogdaniec Tolkmicko 5 Hohenhaff niemieckie Wysoka Według powojennych ustaleń KUNM, miejscowość miała nazywać się Wysoka (co jest tłumaczeniem pierwszego członu nazwy niem.), jednak "zwyciężyła" używana potocznie przez osadników nazwa "Bogdaniec" (pierwotnie odnosiła się ona do położonego nieopodal Suchacza). Nazwa ta jest tworem o zabarwieniu "patriotycznym" (odwołanie do Zbyszka z Bogdańca - bohatera Krzyżaków). Tego typu zideologizowanych nazw należałoby unikać.
Brzezina Tolkmicko 2 Birkau niemieckie -- Wieś założona w lesie o nazwie Dinau. Czy jest to nazwa pochodzenia pruskiego?
Chojnowo Tolkmicko 6 Konradswalde niemieckie Koniecwałd
Janówek Tolkmicko 2 Hansdorf niemieckie --
Kamienica Elbląska Tolkmicko 3 Hopehill angielskie (Wzgórze Nadziei) Nazwa Hopehill odnosi się do dworku, który postawił osiadły tutaj angielski kupiec (stąd angielska nazwa tego miejsca). Po wojnie temu miejscu nadano sztuczną nazwę "Witowo", która nie funkcjonowała wśród miejscowych (którzy nazywali to miejsce dalej "Hopehillem" lub "Wzgórzem Nadziei"). Później dawne Witowo i część Kamionka Wielkiego włączono w skład nowego tworu administracyjnego, zwanego "Kamienicą Elbląską".
Kadyny Tolkmicko 1 Cadinen pruskie -- 1255 Terra Kadinensi, 1324 Kudyn, 1354 Kudien.
Kamionek Wielki Tolkmicko 4 Groß Steinort niemieckie Sztynort W przedwojennych dokumentach polską nazwę wsi podaje się jako Sztynort (Wielki) lub Stejnort (Wielki), czasem bez dookreślenia. Jako, że wieś Kamionek Mały (Klein Steinort) dawno już nie istnieje, dookreślenie można pominąć (ryzyko pomyłki ze Sztynortem w powiecie węgoborskim chyba nie istnieje).
Kikoły Tolkmicko 2 Kickelhof niemieckie --
  • Nazwa często błędnie cytowana jako "Kikoty" (m.in. na Wikipedii i Mapach Google).
  • W użyciu również nazwa Lipnik, nawiązująca do pewnego obszaru wsi, zwanego dawniej po niemiecku Die Fünf Linden (Pięć Lip). Dawniej znajdowała się w tym miejscu kapliczka św. Jakuba, otoczona pięcioma wielkimi lipami.
Łęcze Tolkmicko 1 Lenzen pruskie -- 1268 Landesen, 1298 Lentzen, 1312 Landesan. Nazwa pochodzenia pruskiego. Jest to jedna z najstarszych miejscowości w regionie. Wieś ta, a także obszar wokół niej, jest znana w historiografii pod zlatynizowaną nazwą Lanzania.
Nadbrzeże-Połoniny Tolkmicko 3 Reimannsfelde niemieckie (Nadbrzeże) Po wojnie majątek Reimannsfelde sztucznie podzielono na dwie części (nazwane Nadbrzeże i Połoniny). Chyba przydałoby się przywrócić jedność tej miejscowości i usunąć z mapy kłopotliwą nazwę "Połoniny" (zapewne "przywiezioną" tu przez powojennych osadników), która godzi w miejscową toponimię - odnosi się bowiem do gwarowego, południowopolskiego słowa "połonina", które jest zapożyczeniem wschodniosłowiańskim i na tych terenach nie miało prawa być znane.
Nowinka Tolkmicko 4 Neuendorf-Kämmereidorf niemieckie Nowa Wieś Max Bär w swoim dziele Die Ortsnamenänderungen in Westpreußen... podaje dawną nazwę Bandejen dla wsi Neuendorf Höhe (ob. Nowina w gm. Elbląg, p.). Możliwe jednak, że w rzeczywistości chodziło mu o tę wieś, gdyż znajduje się ona w pobliżu dawnej pruskiej osady, zaświadczonej jako Bandeynen (1351), Bandayn (1418) - z opisów historycznych wynika, że wieś znajdowała się pomiędzy Tolkmickiem a Pogrodziem, co mniej więcej odpowiada położeniu dzisiejszej Nowinki (przed wojną Nowa Wieś). Niemniej, bezpośrednia identyfikacja tych zapisów z obecnie istniejącą wsią jest co najmniej wątpliwa.
Ostrogóra Tolkmicko 2 Scharffenberg niemieckie -- Nieoficjalnie Ostrobrzeg.
Pagórki Tolkmicko 6 Rehberg niemieckie Rebark Zapis Rhebarg (1682) najprawdopodobnie oddaje formę spolszczoną Rebark - taką interpretację przyjmują B. Czopek-Kopciuch i autorzy NMP. Warto więc chyba przywrócić tę autentyczną siedemnastowieczną ludową formę.
Pęklewo Tolkmicko 2 Panklau pruskie -- W XV w. Banklauke. Pierwotnie więc nazwa pruska z członem -lauks. Na tej podstawie można było tę nazwę spolszczyć jako Pękławki, niemniej człon prus. szybko uległ zniekształceniu do postaci -lau, toteż forma Pęklewo (wg autorów NMP u podstaw nazwy leży spruszczona pol. n. niem. Pęk, Pąk - niezbyt przekonuje mnie jednak ta interpretacja) również jest do przyjęcia.
Pogrodzie Tolkmicko 4~5 Neukirch niemieckie Pogardzice lub Pogardyty Część przedwojennych źródeł (począwszy od Ceynowy) podaje przedwojenną polską nazwę tej wsi jako Nowa Cerkiew. Niemniej, jest to raczej forma sztuczna, stworzona per analogiam do innych tak spolszczonych wsi o tej nazwie (np. Nowej Cerkwi w pow. nowodworskim), a nie rzeczywiście używane spolszczenie. Tymczasem, ta stara wieś posiadała starszą, pruską nazwę, zapisaną jako Pogardichen (1305). Ustalona przez KUNM forma Pogrodzie wyraźnie próbuje nawiązać do tej formy, jest to jednak nawiązanie bardzo luźne, zacierające pruski źródłosłów nazwy, a nie poprawne spolszczenie. Bliższe prawdy byłoby ustalenie formy typu Pogardyty lub Pogardzice (istnieje nawet sugestia [p. "Nazwy Miejscowe Polski" pod red. Rymuta], że nazwa ta, interpretowana jako Pogrodzice~Pogardzice jest słowiańską nazwą rodową od po- + gród. Etymologia raczej życzeniowa, ale samą formę Pogardzice można wziąć pod uwagę jako rozsądną polonizację formy pruskiej). Oprócz tego, SGKP (tom II s. 338) cytuje dawną nazwę wsi, pół-spolszczając ją jako Pogardisze, co można by "sprostować" na Pogardzice.
Przybyłowo Tolkmicko 3 Dünhofen (dolno)niemieckie --
Suchacz Tolkmicko 4~5 Succase pruskie Zukasy Nazwa Succase jest niewątpliwie pochodzenia pruskiego (od zuks - ryba, co do przyrostka por. Wilkasy). Powojenna nazwa "Suchacz" odzwierciedla tę nazwę, jednak dość niedokładnie, do tego z wyraźną adideacją. Myślę, że można byłoby ten toponim oddać wierniej, w formie która w pełni odzwierciedlałaby jego pruskie pochodzenie, np. Zukasy. Dodatkowo, w dziewiętnastowiecznych zapiskach Ceynowy pojawia się skaszubszczona forma Zôkazé (jakby "Zakazy"), prawdopodobnie stworzona przez niego. Proponowaną tutaj formę Zukasy można uznać za korektę tej formy.
Święty Kamień Tolkmicko 3 Wieck niemieckie -- Powojenna nazwa Święty Kamień jest chrztem nazewniczym, pochodzącym od położonego nieopodal osady świętego kamienia Prusów - wielkiego głazu narzutowego, uważanego za wyznacznik granicy między Warmią a Pogezanią.
Wodynia Tolkmicko 5 Klakendorf prawdop. niemieckie Kławki Nazwa wywodzi się od imienia Klauke, które jest zdrobnieniem imienia Klaus, ale równie dobrze może też być imieniem pruskim. Wydawałoby się rozsądne spolszczenie nazwy jako Kławki (por. wieś Kławki, gm. Stare Pole), zwłaszcza że przyjęta przez KUNM forma "Wodynia" razi sztucznością.

Powiat braniewski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Braniewo Braniewo (miasto) 1 Braunsberg niemieckie? --
  • Dawniej też: Brunsberga, Brunsberk.
  • Polska forma Braniewo (< *Bruniewo? Na niektórych starych mapach można spotkać też wariant Broniewo - błędny lub przejściowy), niewątpliwie wtórna wobec starszego spolszczenia Brunsberga, pojawia się w XIX w. (choć SGKP wspomina o niej jako o archaizmie). W czasach przedwojennych formy Brunsberga i Braniewo były używane zamiennie. Po wojnie przyjęto oficjalnie wariant Braniewo, gdyż preferowano nazwy bardziej spolszczone.
  • Nazwa niemiecka Braunsberg (dawniej też Brunsberg, w 1249 Brusebergue), tradycyjnie łączona jest z imieniem św. Brunona, ale istnieją też próby objaśnienia jej ze staropruskiego.
Frombork Frombork 1 Frauenburg niemieckie --
  • Dawniej też: Narzyce (tak u Zarańskiego, prawdopodobnie jego neologizm, chociaż niektórzy objaśniają od gwarowego na rzyce "na rzece" lub od nazwy rzeki Narusy [niem. Nartz, por. też zapis Naritz z 1629], płynącej nieopodal grodu).
  • W niektórych dawnych dokumentach miasto określane jest mianem Civitas Varmiensis ("miasto warmińskie") lub Varmia (u Kopernika). Prawdopodobnie określenie to odnosi się do statusu Fromborka jako stolicy Warmii, choć niewykluczone, że może to być ślad jakiejś starszej pruskiej nazwy, związanej z plemieniem Warmów.
Pieniężno Pieniężno 6 Mehlsack pruskie Melzak
  • 1282 Melzak, 1312 Malcekuke. Nazwa niewątpliwie pruskiego pochodzenia (nowoprus. Malsakuks), chociaż z czasem adideowana do niem. Mehlsack "wór z mąką", co dało początek wielu fantazyjnym legendom o powstaniu miasta. Ta ludowa etymologia jest też upamiętniona w herbie miasta.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy oryginalnej i istnienia autentycznego, starego spolszczenia Melzak, powojenna Komisja Ustalania Nazw Miejscowości zarządziła postanowiła zastąpić ją sztucznym nowotworem Pieniężno. Jest to nazwa pamiątkowa, upamiętniająca postać Seweryna Pieniężnego (1890-1940) - polskiego działacza na Warmii, wydawcy przewojennej "Gazety Olsztyńskiej".
  • Z Melzakiem (lub jego okolicami) również wiążę się inną nazwę pruską: 1288 Wewa, 1292 Wewe. Był to gród Prusów, który prawdopodobnie stał na miejscu obecnego miasta.
  • Krótko po wojnie proponowano dla miasta następujące nazwy: Mąkowory (nawiązanie do ludowej etymologii nazwy niemieckiej, utrwalonej w herbie miasta) oraz Wewno (neologizm nawiązujący do wyżej wspomnianej nazwy Wewa). Ostatecznie jednak zdecydowano się na chrzest "Pieniężno" (jest to chyba najpóźniej uchwalony z tego typu chrztów).
Bemowizna Braniewo 3 Böhmenhöfen niemieckie --
Bobrowiec Braniewo 5 Kleine Amtsmühle niemieckie Biebrzański Młyn Istniała oboczna n. niem. Bewermühl, której pierwszy człon odwołuje się do nazwy rzeki Biebrzy (niem. Behwer, nie mylić z Biebrzą - dopływem Narwi), nad którą leży osada. Nazwa ta ma pochodzenie staropruskie i należałoby odzwierciedlić w nazwie polskiej ten źródłosłów - obecna nazwa Bobrowiec czyni to niedokładnie.
Brzeszczyny Braniewo 5 Schwillgarben pruskie Świgarby
  • 1579 Schwirgayn. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy oryginalnej, po wojnie nadano tej miejscowości zupełnie nową nazwę Brzeszczyny, upamiętniającą Jana Brzeszczyńskiego (1873-1946), polskiego działacza oświatowego na Warmii. Zamiast tej sztucznej pamiątkowej nazwy, proponuję adaptację nazwy oryginalnej jako Świgarby, opierając się na propozycji Leydinga.
Cielętnik Braniewo 2 Kälberhaus niemieckie --
Dąbrowa Braniewo 1 Damerau niemieckie (zapoż. z polskiego) --
Działy Braniewo 3 Albertshof niemieckie --
Elżbiecin Braniewo 2 Lisettenhof niemieckie --
Garbina Braniewo 5 Willenberg niemieckie Wielbórz Chociaż nie ma przedwojennej tradycji dla tej miejscowości, pierwsi powojenni osadnicy nazywali tę wieś mianem Wielbórz (naturalne przyswojenie nazwy niemieckiej) i nazwa ta była w nieoficjalnym użyciu co najmniej do późnych lat 60 XX wieku. Już przez samo to należałoby tę nazwę uszanować i uznać jej wyższość nad urzędowym nowotworem Garbina.
Glinka Braniewo 3 Hermannshof niemieckie --
Goleszewo Braniewo 5 Wilhelmshof niemieckie Wilamowo U Leydinga: Wilamowo. Forma ta jest nawiązaniem do nazwy pierwotnej, a ponadto pozwala na pozbycie się pseudosłowiańskiego chrztu "Goleszewo".
Grodzie Braniewo 3 Bahnhof Vogelsang niemieckie -- Wcześniej osada przystacyjna, należąca do Zakrzewca (Vogelsang), stąd nazwa niemiecka.
Gronowo Braniewo 1 Grunau niemieckie --
Gronówko Braniewo 2 Grunenfeld niemieckie --
Grzechotki Braniewo 3 Rehfeld niemieckie --
  • Do wsi należy też kolonia Sarniki, której nazwa nawiązuje do przedwojennej nazwy Grzechotek (Rehfeld od niem. Reh - sarna). Nie jest mi wiadome, czy osada ta miała przed wojną jakąś własną nazwę (na mapach widnieje jako część Rehfeld).
  • Teren obecnego przejścia granicznego w Grzechotkach znajduje się na terenie dawnej wsi Bilshöfen (powojenna n. pol. Bielsk).
Grzędowo Braniewo 3 Rödersdorf niemieckie --
Jarocin Braniewo 3 Herzogswalde niemieckie --
Józefowo Braniewo 2 Josephsau niemieckie --
Kalina Braniewo 2 Kayling pruskie? --
Kalinówek Braniewo 5 Einigkeit niemieckie Jedność U Leydinga dosłowne tłumaczenie n. niem.
Kiersy Braniewo 5 Kirschdorf niemieckie Wargławki Powojenna polska nazwa Kiersy jest adaptacją fonetyczną pierwszego członu nazwy niemieckiej. Może próbowano doszukać się w nim jakiegoś pruskiego początku (jakoby od kirsnas - czarny?), nie widzę jednak podstaw do takiej interpretacji. Wiadomo jednak, że teren, na którym założono tę miejscowość nosił pruską nazwę Wargelauken (1385) i chyba tę nazwę wypadałoby zaadaptować.
Klejnowo Braniewo 2 Klenau pruskie -- 1280 Cleynou, 1284 Cleynow, 1328 Clenovia
Klejnówko Braniewo 2 Gut Klenau pruskie -- Patrz wyżej: Klejnowo.
Krasnolipie Braniewo 2 Schönlinde niemieckie --
Krzewno Braniewo 3 Hohenwalde niemieckie --
Lipowina Braniewo 4 Lindenau niemieckie Lindenowo Przed wojną adaptacja fonetyczna.
Maciejewo Braniewo 3 Maternhöfen niemieckie --
Marcinkowo Braniewo 1 Mertensdorf niemieckie -- W czasach PRL (kiedy dokładnie?) osada wchłonęła sąsiednią miejscowość Antyki (niem. Anticken), której nazwa ma staropruskie pochodzenie.
Mikołajewo Braniewo 3 Blumberg niemieckie -- Powojenna nazwa nawiązuje do imienia odbiorcy nadania tej wsi w 1348 r.
Młoteczno Braniewo 2 Hammersdorf niemieckie --
Nowa Pasłęka Braniewo 4 Neu Passarge pruskie Nowa Pasaria Patrz niżej.
Stara Pasłęka Braniewo 4 Alt Passarge pruskie Stara Pasaria Obowiązująca forma nazwy rzeki Pasłęki jest sztuczna, książkowa. Powołał ją do istnienia któryś dziewiętnastowieczny badacz onomastyki (być może Zarański?), jednak jest ona kompletnie niezgodna z pruskim oryginałem (por. zapisy: 1251 Passaria, 1252 Passerie, 1374 Posary, Posarye, znane też są formy bez nagłosowego Pa-: 1251 Seria, 1289 Sery), a także z ludową tradycją polskich Warmiaków (ci nazywali ją Pasarią - gw. Pasaryi̯o, Leyding zaświadcza też "Posarga"). Niewykluczone, że forma ta powstała z błędnej identyfikacji zapisów źródłowych typu flumen Passaluc (1243), które w rzeczywistości odnoszą się do przepływającej przez Pasłęk rzeki Wąski. Formy Pasłęka nie da się więc obronić - jest to twór wyrosły na czyjejś fantazji lub nieporozumieniu. Dlatego też lepiej będzie, zarówno dla pamięci o pruskiej etymologii (rekonst. Paserrija, Serrija), jak i polskiej tradycji (tej ludowej, nie "książkowej") zmienić nazwę zarówno rzeki, jak i pochodzących od niej osad na Pasaria.
Pęciszewo Braniewo 3 Waltersdorf niemieckie --
Podgórze Braniewo 4 Huntenberg niemieckie Huntembark Co prawda, forma Podgórze jest poprawnym tłumaczeniem nazwy niemieckiej, ale w dokumentach siedemnastowiecznych znana jest forma spolszczona Huntembark.
Podleśne Braniewo 2 Vorderwalde niemieckie --
Prątnik Braniewo 3 Marienfelde niemieckie --
Prętki Braniewo 3 Marienhöhe niemieckie --
Rodowo Braniewo 2 Radau pruskie --
  • 1372, 1409 Rodow; 1419 Roddaw
  • W pobliżu tej wsi źródło ma rzeka o nazwie Gołuba - nie znalazłem jednak uzasadnienia historycznego dla takiej nazwy tej rzeki (jej przedwojenna nazwa niem. to Schwitze - zapewne pruska). Nie jestem do końca pewien genezy tej nazwy (nie wprowadziła jej KUNM - ta nigdy nie wydała odpowiedniego rozporządzenia dot. tej rzeki), zgaduję iż może być ona przejęciem jakiejś sztucznej rosyjskiej nazwy typu "Голубая". Nie udało mi się jednak ustalić, jak rzeka ta nazywa się po rosyjskiej stronie. Tak czy inaczej, jej właściwszą nazwą jest Świca (taką formę zresztą notuje Leyding) i takiej nazwy należałoby używać.
Rogity Braniewo 1~2 Regitten pruskie --
  • 1291 Rogiten, 1348 Rogitten, 1374 Rogite.
  • Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie Regity, ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopii kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
Różaniec Braniewo 2 Rosenort niemieckie --
Rudłowo Braniewo 2 Rodelshöfen niemieckie -- Pierwotnie niem. Rudolfshof (1374 Rudolfishove).
Rusy Braniewo 1~2 Rossen pruskie --
  • 1251 Russe; 1280, 1284 Russin, 1285 Russen.
  • Podobnie jak w przypadku wsi Rogity (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę Rosy. Niemniej, forma Rusy jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
Siedlisko Braniewo 3 Einsiedel niemieckie --
Stępień Braniewo 5 Stangendorf niemieckie Stęgnowo U Leydinga Stęgnowo, co jest spolszczeniem n. niem. Taki wariant wydaje się być lepszy od nieuzasadnionej nazwy obecnej.
Strubiny Braniewo 2 Strauben pruskie? -- Potrzebne informacje hist. i etym., co do pochodzenia nazwy wsi. Czy mamy do czynienia z nazwą pruską?
Szyleny Braniewo 2 Schillgehnen pruskie -- 1279 Syrien, 1282 Syryene, 1298 Schilien, 1305 Schyligen.
Świętochowo Braniewo 5 Sonnenstuhl niemieckie (tłum. z prus.) Sąkrześle Niemiecka nazwa miejscowości Sonnenstuhl jest dosłowną kalką pierwotnej nazwy pruskiej, zaświadczonej jako Sawliskresil (1423), rekonst. *Saulis-Krēslan, dosł. "krzesło Słońca". Nazwa ta wskazuje dość wyraźne na święte miejsce Prusów, związane z ich kultem solarnym. Ustalona po wojnie forma Świętochowo, choć oddaje "święty" charakter miejsca, jednak nijak nie odpowiada nazwie pruskiej i zaciera jej źródłosłów, ahistorycznie ją zesłowiańszczając. Autor proponuje własne spolszczenie fonetyczne nazwy oryginalnej (być może nieco wydumane, ale oddające pruski charakter nazwy).
Ujście Braniewo 3 Pfahlbude niemieckie --
Ułowo Braniewo 3 Auhof niemieckie? --
Wielewo Braniewo 2 Fehlau pruskie -- 1260, 1266 Veylow; 1288 Velowe.
Wikielec Braniewo 2 Wecklitzmühle niemieckie (nazwiskowe?) --
Wilki Braniewo 1 Birkenau niemieckie -- Nazwę polską Wilki dla tej miejscowości podaje już SGKP. Skąd to? Może jakaś starsza nazwa pruska (prus. wilks = wilk)? Potrzebna dokumentacja.
Wola Lipowska Braniewo 3 Breitlinde niemieckie -- Powojenna nazwa Wola Lipowska zdaje się pochodzić od pobliskiej Lipowiny (p. wyżej), której historyczna nazwa to Lindenowo. Brak jednak tradycji dla formy "Wola Lindenowska". U Leydinga pojawia się bardziej "neutralna" nazwa Podlipie.
Zakrzewiec Braniewo 3 Vogelsang niemieckie --
Zawierz Braniewo 2 Zagern pruskie --
  • 1288 Zawer, Czawern; 1311 Sawers, 1361 Sawr, 1371 Zawir. Nazwa pochodzenia pruskiego. W formie zniemczonej nieregularne w > g. Przyjęta po wojnie forma polska opiera się na pruskim oryginale.
  • Pierwsza wzmianka na temat wsi jest anonimowa (1280 bona Dominorum Canonicorum), wspomina jedynie o "dobrach kanoników".
Zgoda Braniewo 3 Gerlachsdorf niemieckie --
Żelazna Góra Braniewo 2 Eisenberg niemieckie --
Baranówka Frombork 5 Schafsberg niemieckie (tłum. z prus.?) Owin Obok nazwy oficjalnej pojawia się w XIV w. wariant Ouwe (1366), Owen (1387). Prawdopodobnie jest to nazwa pochodzenia pruskiego (prus. awwins - baran), być może stanowiąca podstawę nazwy niemieckiej. Chyba warto byłoby adaptować tę nazwę fonetycznie, nawet jeżeli nazwa Baranówka w miarę oddaje jej znaczenie.
Biedkowo Frombork 2~3 Betkendorf niemieckie (imienne) --
Bogdany Frombork 3 Sonnenberg niemieckie --
  • Powojenna nazwa Bogdany, nadana przez KUNM, nawiązuje do nazwiska rodziny Bogdańskich - Polaków, zamieszkujących wieś Sonnenberg w XVII w. (p. W. Kętrzyński "O ludności polskiej..." s. 564, 581). Przy czym, Kętrzyński nie precyzuje położenia tej miejscowości, więc nie można z pewnością stwierdzić, czy chodzi akurat o ten Sonnenberg (jest to jednak prawdopodobne, gdyż chodzi o miejscowość na Warmii).
  • Czy nazwa niem. ("słoneczna góra") wskazuje na jakieś miejsce kultu solarnego Prusów?
Drewnowo Frombork 2 Drewsdorf niemieckie -- Powojenna nazwa polska nawiązuje do niemieckiej jedynie fonetycznie. Drewes jest bowiem niemieckim zdrobnieniem od Andrzeja (zresztą, wieś pierwotnie nazywała się Andresdorf [1304], co jest poświadczone).
Jędrychowo Frombork 2 Heinrichsdorf niemieckie --
Krzyżewo Frombork 2 Kreuzdorf niemieckie -- Pierwotnie Krebsdorf, od XIX w. zmienione w Kreuzdorf. Nazwa obecna jest kalką nazwy późniejszej.
Krzywiec Frombork 5 Dittersdorf niemieckie Woziny Pole, na którym założono wieś nosiło pruską nazwę Woysien (1297), Wosgein (1298), prawdopodobnie od prus. wuzē "koza". Po wojnie nie wzięto pod uwagę tego faktu, ustalając ahistoryczną nazwę Krzywiec.
Narusa Frombork 1 Narz pruskie (hydronimiczne) -- W SGKP jako: Narty (w treści hasła także Narusz), jednak samą rzekę (od której miejscowość wzięła swą nazwę) ten sam słownik nazywa Narusą, zgodnie z polskojęzyczną tradycją (por. też dok. 1251 Nerusse, 1287 Narossa, 1318 Narussa) i taka postać wydaje się być poprawniejsza.
Nowiny Frombork 2~5 Neufeld niemieckie (Kilie?) Większość dzisiejszej wsi Nowiny to w rzeczywistości dawna wieś Kilie (niem. Kilienhof, 1304 Kilien, Leyding notuje też wariant Kibiten) o staropruskich korzeniach. Może by przywrócić tę staropruską nazwę na mapę, a o mniej wartościowych (i historycznie mniejszych) "Nowinach" zapomnieć? Ewentualnie przywrócić wsi Kilie jednostkowość i odróżniać ją od Nowin?
Ronin Frombork 2 Rahnenfeld niemieckie --
  • Do 2006 roku oficjalnie Ronina.
  • 1310 Ronenveld. Według autorów NMP nazwa niemiecka (od Run(n), Ron(n) "nacięcie, karb, przekop, parów"). Nazwa powojenna w jakiś sposób luźno oddaje brzmienie oryginału.
Wierzno Wielkie Frombork 6 Groß Rautenberg niemieckie Ruciany Wielkie
  • U Sieniawskiego: Ruciany Wielkie, podobnie też u Leydinga - Rucianka Wielka. Mamy tu więc do czynienia z historycznym (choć chyba niekoniecznie ludowym?) spolszczeniem. Nazwa obecna nie ma uzasadnienia. Nazwę Rucianka ostatecznie przeniesiono na sąsiednią wieś, położoną w obecnej gm. Młynary (p. wyżej).
  • Teoretycznie można pominąć człon Wielkie, jako że wieś Wierzno Małe (niem. Klein Rautenberg) obecnie nie istnieje.
Bartki Lelkowo 1 Bartken polskie? --
Bieńkowo Lelkowo 2 Bönkenwalde niemieckie --
Dębowiec Lelkowo 2 Eichholz niemieckie --
Giedawy Lelkowo 2 Gehdau pruskie --
  • Dawniej dwie wsi: Königlich Gehdau (królewskie) i Köllmisch Gehdau (chełmińskie, tj. wieś lokowana na prawie chełmińskim).
  • 1258 Geydowe, 1288, 1299 Geydaw.
Głębock Lelkowo 2 Tiefensee niemieckie --
Grabowiec Lelkowo 3 Schönwalde niemieckie --
Jachowo Lelkowo 3 Hanswalde niemieckie --
Jarzeń Lelkowo 2 Arnstein niemieckie -- Powojenna n. polska zdaje się luźno opierać na brzmieniu n. niem.
Jarzeński Młyn Lelkowo 2 Arnsteiner Mühle niemieckie --
Kildajny Lelkowo 2 Kildehnen pruskie --
Krzekotki Lelkowo 5 Klein Hasselberg niemieckie Haslewko U Leydinga: Haslewko (obocznie do n. obecnej), spolszczenie fonetyczne n. niem.
Krzekoty Lelkowo 5 Groß Hasselberg niemieckie Haslewo Co prawda, Leyding nie podaje nazwy Haslewo dla tej wsi, jednak istnienie nazwy Haslewko dla sąsiedniej wsi Klein Hasselberg niejako predestynuje istnienie takiej nazwy.
Kwiatkowo Lelkowo 2 Blumstein niemieckie --
Lelkowo Lelkowo 3 Lichtenfeld niemieckie --
Lutkowo Lelkowo 2 Lüdtkenfürst niemieckie --
Mędrzyki Lelkowo 5 Lauterbach hybryda? Ławta
  • Niemiecka nazwa osady pochodzi od rzeki Lauterbach, zwaną po polsku Ławtą (nazwa uchwalona przez KUNM). Pochodzenie nazwy tej rzeki nie jest dla mnie zbyt jasne - na pierwszy rzut oka wydaje się być ona nazwą niemiecką, oznaczającą tyle co "głośny potok" lub "czysty potok". Znane są jednak również pruskie toponimy i hydronimy z rdzeniem Laut- (p. Gerullis s. 85 - Lautekaym, Lauwete, Lawte). Fakt, że KUNM uchwaliła tę nazwę w formie Ławta może (choć nie musi) oznaczać, że doszukano się w niej pruskiego początku. Niezależnie jednak od pochodzenia nazwy rzeki, chyba wypadałoby, aby nazwana od niej wieś nazywała się tak samo, zwłaszcza że historycznie nazwa rzeczki i wsi były jednakowe. Twór Mędrzyki nie ma uzasadnienia.
  • Korzystając z okazji, należałoby też sprostować pewną błędną informację, którą podaje Wikipedia, a za nią liczne inne źródła. Ławta (niem. Lauterbach) nie jest tym samym, co Jarft (niem. Jarft) - są to dwie różne rzeki, przy czym Ławta jest południowym dopływem Jarftu (sam Jarft nie przekracza granicy obw. królewieckiego w żadnym miejscu). Powodem nieporozumienia jest prawdopodobnie rosyjskie nazewnictwo, które nadało obu rzekom wspólną, sztuczną nazwę Vituška (Витушка).
Miłaki Lelkowo 5 Müngen pruskie Minie Nazwa podejrzewana o pruskie pochodzenie. Chyba należy przyznać rację postulowanej przez Leydinga formie Minie, która z grubsza oddaje fonetykę oryginału i jest zdecydowanie lepsza od nowej, nieuzasadnionej nazwy Miłaki.
Młyniec Lelkowo 2 Mühlenfeld niemieckie --
Młynowo Lelkowo 2 Mühlenhof niemieckie --
Nałaby Lelkowo 2 Nallaben pruskie -- 1290, 1336 Nalaben. Wieś założona na pruskich polach Arobiten i Keysonis (1290).
Perwilty Lelkowo 2 Perwilten pruskie -- 1282 Perwilten; 1326, 1333 Prewylten.
Piele Lelkowo 2 Pellen pruskie -- 1374 Pellin, Pelyn.
Przebędowo Lelkowo 1~2 Perbanden pruskie -- Normalnie uznałbym takie spolszczenie za zbyt zniekształcone względem oryginału, ale fakt, że pochodząca stąd rodzina von Perbandtów zwała się po polsku Przebędowscy daje usprawiedliwienie tej formie.
Słup Lelkowo 5? Schlepstein pruskie? Ślepsztyny (?)
  • Portal bildarchiv-ostpreussen.de, które swoje informacje o miejscowościach i ich nazwach opiera podobno na pracy D. Langego "Geographisches Ortsregister Ostpreußen" (2005, nie dysponuję tym tytułem), przytacza tu zapis Schlepstienen z 1785 roku. Zapis ten, o ile jest autentyczny, zdaje się potwierdzać pruskie pochodzenie tego toponimu. Mamy więc tu prawdopodobnie do czynienia z nazwą pruską, z fałszywym członem niem. -stein (por. Knoksztyn [dziś Unikowo], Dźwiersztyny, Kalksztyn [dziś Wapnik] itp.) i na tej podstawie proponuję spolszczenie nazwy jako Ślepsztyny. Nazwę obecną trudno uznać za choćby inspirowaną oryginałem.
  • Ten sam portal przytacza tu też parę innych, starszych zapisków, m.in. Swilgiten (1411/19), Swulgiten (1423), co również jest nazwą pruską, którą Gerullis umieszcza w komornictwie Cynty (co może odpowiadać położeniu tej wsi). Jednak, jako że trudno mi ocenić wiarygodność portalu w kwestiach nazewniczych, a nie spotkałem się z takim utożsamieniem nazwy w żadnej innej literaturze, to wolę traktować tę rewelację z pewną dozą dystansu.
Sówki Lelkowo 3 Schönfeld niemieckie --
Szarki Lelkowo 5 Sargen pruskie Sargi 1349 Sarien 1349 Sarginwalde. Nazwa pruska, chyba wypadałoby ją oddać dokładniej - bez adideacji.
Wilknicki Młyn Lelkowo 2 Wilknitter Mühle hybryda (prus. + niem.) --
Wilknity Lelkowo 2 Wilknitt pruskie -- 1304 Wilkini, 1309 Wilkenlauken, 1336 Wylkeniten. Początkowo wahanie prus. sufiksów.
Wola Wilknicka Lelkowo 3 Rosenwalde niemieckie -- Wieś powstała w pruskim polu osadniczym Wylkenithen (1336), które dało początek sąsiedniej wsi Wilknity (p. wyżej). Powojenna nazwa polska wyraźnie nawiązuje do tego faktu. Pierwszym właścicielem wsi (której pierwotna n. niem. to Wunnental - 1336) był Prus o imieniu Prestitunin.
Wołowo Lelkowo 2 Wohlau pruskie lub słowiańskie -- Potrzebne źródła. Gerullis tej nazwy nie notuje. Być może jest pruska, ale może być nawet słowiańska (por. Wohlau - Wołów na Śląsku. Może przeniesione?).
Wyszkowo Lelkowo 3 Hohenfürst niemieckie --
Zagaje Lelkowo 3 Hasselpusch niemieckie --
Zdrój Lelkowo 3 Schönborn niemieckie --
Białczyn Pieniężno 3 Lilienthal niemieckie --
Bornity Pieniężno 2 Bornitt pruskie -- 1304 Bornyten, Burnite
Borowiec Pieniężno 3 Borwalde niemieckie --
Brzostki Pieniężno 5 Freihagen niemieckie Fryhajny U Leydinga Fryhajny - fonetyczne spolszczenie n. niem. Końcówka -ajny zdaje się nawiązywać do nazw pruskich, niemniej taka cząstka zdarzała się również w spolszczeniach nazw niemieckich z członem -hain, -hagen (por. Grünhagen = Gronajny).
Cieszęta Pieniężno 5 Sonnenfeld niemieckie Szkudyty Miejscowość założona na pruskim polu Scudithen (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa Cieszęta jest zupełnie ahistoryczna.
Gajle Pieniężno 2 Gayl pruskie --
Gaudyny Pieniężno 2 Gauden pruskie -- 1324 Gaudyn
Glądy Pieniężno 1 Glanden pruskie -- 1324 Glandin
Glebisko Pieniężno 2 Kleefeld niemieckie -- Pierwotnie: Glewiske, Glebisken (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
Jesionowo Pieniężno 1 Eschenau niemieckie --
Jeziorko Pieniężno 2 Seefeld niemieckie -- Wieś leży w pobliżu niewielkiego jeziorka o staropruskiej nazwie Perkun (1374 Perkune), pochodzenia teonimicznego (świadczącej o istnieniu tu miejsca kultu boga Perkuna). Niemiecka nazwa tego jeziora to Seefelder See, pochodząca od nazwy tej wsi.
Kajnity Pieniężno 2~5 Heistern niemieckie (Kajmity)
  • Do 1999 oficjalnie: Kajmity
  • Pierwotnie: 1309 Kaymitten (nazwa od samego początku współistniała z niem. Heistern). Po wojnie wprowadzono nazwę Kajmity, dokładnie odzwierciedlającą oryginał, jednak ostatecznie forma ta uległa przekształceniu do postaci Kajnity. Powód zmiany nazwy nie jest mi znany, prawdopodobnie miejscowi używali formy z -n-, niemniej warto byłoby przywrócić postać etymologicznie poprawniejszą (nawet Leyding uważa Kajnity za błąd i poprawia tę formę na Kajmity w erracie).
Kierpajny Małe Pieniężno 2 Klein Körpen pruskie -- Patrz niżej.
Kierpajny Wielkie Pieniężno 2 Groß Körpen pruskie -- 1280 Kirpayn; 1308, 1309 Kirpein.
Kiersiny Pieniężno 2 Kierschienen pruskie -- 1284 Kirsin, 1287 Cirsini. Wieś powstała na pruskim polu Possede (1284), podobnie jak wieś Posady (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
Kowale Pieniężno 3 Schönsee niemieckie --
Lechowo Pieniężno 6 Lichtenau niemieckie Lichnowy
  • W źródłach przedwojennych jako Lichnowy, postać Lechowo jest sztuczna, powojenna, nawiązuje do polskiego imienia Lech.
  • Pierwotnie: Peliken (1326) - nazwa pola, na którym powstała wieś (stąd Leydingowa forma Pełki). Z okolicami tej wsi łączy się również pruską n. terenową Colkstitien (1326).
Lubianka Pieniężno 2 Liebenthal niemieckie --
Łajsy Pieniężno 1~2 Layß pruskie --
  • 1304 Laysen, Leyse, Layse.
  • U Chojnackiego co prawda jako Lajzy, ale to chyba jego spolszczenie, a nie coś faktycznie używanego. Do formy obecnej nie można mieć zastrzeżeń.
Łoźnik Pieniężno 5 Lotterfeld niemieckie Pełty Miejscowość założona na pruskim polu Pelten (1325). Po wojnie nazwę Pełty otrzymała raczej niesłusznie miejscowość Steinbotten (patrz niżej Pełty), której nazwa sama w sobie jest pruska (wbrew pozorom, jakie stwarza człon Stein-), podczas gdy pierwotne "Pełty" dostały całkowicie nieuzasadnioną nazwę Łoźnik. Należałoby to sprostować.
Niedbałki Pieniężno 3 Lotterbach niemieckie --
Pajtuny Pieniężno 2 Peythunen pruskie -- 1282 Poytun, 1304 Peytune. Wieś powstała na pruskich polach Marim (1282) i Speriti (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
Pakosze Pieniężno 5? Packhausen niemieckie? Pokusy (?) 1308 Pokusen, 1312 Puchusen. Nazwa uważana za niemiecką (co zgadzałoby się z faktami historycznymi - była to wieś niemiecka, nie pruska), jednak te zapisy historyczne mogą wskazywać na pierwotną formę pruską (za staropruską nazwę tę uważa Sieniawski - jednak jest to bardzo stare opracowanie, w dodatku jego wywody etymologicznie nierzadko bywają nietrafione). Jednak biorąc uwagę brzmienie tych zapisów, może można by się pokusić o dokładniejsze spolszczenie? KUNMowska forma Pakosze to już próba "slawizacji" nazwy - upodobnienia do słow. imienia Pakosz (Pakosław).
Pawły Pieniężno 2 Paulen pruskie -- 1374 Powils, Pewils. Nazwa pruska, być może utworzona od tamtejszej formy imienia Paweł.
Pełty Pieniężno 5 Steinbotten pruskie Sztambuty Obecna nazwa nawiązuje do pobliskiego pruskiego pola osadniczego Pelten, które dało początek wsi Łoźnik (p. wyżej) i to właśnie tej wsi należałaby się ta nazwa (choć też nierzadko jedno pole dawało początek kilku wsiom). Za to nazwę Steinbotten (1335 Steinebutten, 1390 Steynbuth), jako staropruską, należałoby zaadaptować do języka polskiego. Wbrew pozorom, nie jest to nazwa niemieckiego, Gerullis przytacza pruską nazwę osobową Steynebuth, gdzie drugi człon zdaje się odwoływać do prus. buttan - dom.
Piotrowiec Pieniężno 4 Peterswalde niemieckie Pietrzwałd W przedwojennych źródłach jako Pietrzwałd, Pietrzywałd.
Pluty Pieniężno 2 Plauten pruskie -- 1325 Pluth. Nazwa pruska, ponowiona od n. terenowej i wodnej (1304 Plut - dawne jezioro, dziś bagno zwane Plut Wałsz).
Posady Pieniężno 2 Palten pruskie -- Chociaż nazwa wsi Palten jest pochodzenia pruskiego, po wojnie nadano wsi n. Posady, będącej spolszczeniem równie starej nazwy pola Possede (1288), na którym powstała ta wieś. Może to i słuszny ruch, biorąc pod uwagę, że nieopodal znajduje się wieś o bardzo podobnej nazwie Pełty, co zapewne skutkowałoby pomyłkami.
Radziejewo Pieniężno 3 Sonnwalde niemieckie --
Różaniec Pieniężno 2 Rosengarth niemieckie --
Sawity Pieniężno 2~5 Engelswalde niemieckie (Salwity?) Wieś powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie: 1326 Salwiten, Sawyten, Salwylten; 1404 Salwyten. Po wojnie oddano tę nazwę jako Sawity, ale większość zapisów wskazuje jednak na prus. *Salw-it, a więc zapewne słuszniejsza byłaby forma Salwity.
Wojnity Pieniężno 1 Woynitt pruskie -- 1288, 1289 Woyniten.
Wopy Pieniężno 2 Woppen pruskie -- 1325 Wuppe, Wuppen. Nazwa pruska. Przejściowo (XIV w.) oboczna n. niemiecka Hermannsdorf.
Wyrębiska Pieniężno 3 Lichtwalde niemieckie --
Żugienie Pieniężno 5 Sugnienen pruskie Sugniny
  • 1311, 1312, 1315, 1329 Sugenyn.
  • Nie znajduję uzasadnienia dla inicjalnego Ż- (dźwięk ten był ogólnie obcy językowi pruskiemu). Dlatego też postuluję wprowadzenie używanej przez Leydinga formy Sugniny.
Bliżewo Płoskinia 2 Blieshöfen niemieckie --
Chruściel Płoskinia 5 Tiedmannsdorf niemieckie Blizin Leyding podaje oboczną n. niem. Blissings, co spolszcza jako Blizin. Nazwa ta jest prawdopodobnie tożsama z nazwą łąki Plessinges, pojawiającej w dokumencie z 1284. Mamy więc tu do czynienia z prastarą pruską nazwą terenową (objaśnienie niem. z NMP nie ma podstaw). Zastosuję się więc do spolszczenia Leydinga, chociaż być może nagłosowe P- byłoby poprawniejsze.
Czosnowo Płoskinia 2 Knobloch niemieckie --
Dąbrowa Płoskinia 1 Schöndamerau niemieckie (2. człon z pol.) -- Leyding odnosi tu prus. nazwę Raystopelk (1284).
Demity Płoskinia 2 Demuth pruskie -- 1300 Demyta, 1301 Demita, 1346 Demyten
Długobór Płoskinia 2 Langwalde niemieckie -- Wieś znajduje się w pobliżu lasu o staropruskiej nazwie Worajny (1308 Worayne), zwanego po niem. Langwalder Wald.
Giedyle Płoskinia 2 Gedilgen pruskie --
Jarzębiec Płoskinia 3 Schönau niemieckie --
Lubnowo Płoskinia 2 Liebenau niemieckie --
Łojewo Płoskinia 5 Lauenhof hybryda (prus. + niem.) Łunowo Pierwotnie Lunow (1323, 1337). Nazwa pochodzenia pruskiego (por. też nieistniejącą dziś już wieś Łunowo [w SGKP Lunawa] w pow. braniewskim), zachowana w pierwszym członie nowszej n. niemieckiej. Powojenna nazwa Łojewo jej nie oddaje.
Łozy Płoskinia 3 Klingenberg niemieckie --
  • Polska nazwa Łozy jest wynikiem (według autorów NMP błędnej) identyfikacji nazwy źródłowej Loysis z tą wsią (dokonanej przez Sieniawskiego). Według autorów NMP nazwa ta w rzeczywistości odnosi się do wsi Łajsy (gm. Pieniężno). Niemniej, z braku innej tradycji, niech tak już zostanie.
  • Wieś nosiła w historii trzy różne nazwy: Klingenberg, Wonnenberg i Lemkenhowe (= -hof), wszystkie pochodzenia niemieckiego.
Pielgrzymowo Płoskinia 1 Pilgramsdorf niemieckie --
  • Oboczna n. niem. Pelmsdorf (XVIII w.), forma skrócona.
  • Wieś powstała na pruskim polu Monetiten (1301). Leyding spolszcza tę pruską nazwę jako Montyty. Z drugiej strony, spolszczenie n. niem. jako Pielgrzymowo znane już przed wojną.
Pierławki Płoskinia 2 Parlack pruskie -- 1320 Pirlauke, Perlauke; 1328 Sperlauken, Perlauken.
Pierzchały Płoskinia 6 Pettelkau pruskie Putylków
  • 1296 Pokilkow, 1297 Pötlickow, 1311 Pottelkow, 1361 Puttilkow.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy i istnienia spolszczonej wersji Putylków (tak u Chojnackiego i na niektórych mapach), po wojnie nadano nową nazwę Pierzchały. Zbrodnia przeciwko pruskiemu nazewnictwu.
Piórkowo Płoskinia 2 Födersdorf niemieckie --
Płoskinia Płoskinia 6 Plaßwich niemieckie Plaswik
  • 1301 Plastewiken, Plastwyten; 1232 Plastwyke. Nazwa pochodzenia pruskiego. Mimo istnienia przedwojennego spolszczenia Plaswik (Chojnacki), KUNM nadała miejscowości nową nazwę Płoskinia, może i bliską fonetycznie, ale kompletnie zacierającą pruskie pochodzenie oryginału.
  • Wieś założona na pruskim polu Scolyten (1305).
Podlechy Płoskinia 1 Podlechen pruskie --
  • 1311 Padeluchin, 1367 Padeluchen. Prawdopodobnie nazwa pruska.
  • Wieś powstała na pruskich polach Borwite i Penevelt (1315).
Robuzy Płoskinia 2 Rawusen pruskie -- 1304 Raus, Rabusen; 1314 Rawos. Przybytek rekonstruuje jako prus. *Rabusai lub *Rabuzai, toteż przyjęte przez KUNM spolszczenie (mimo dużych wahań fonetycznych oryginału), wydaje się być etymologicznie poprawne.
Strubno Płoskinia 2 Straubendorf niemieckie (hybryda?) -- Jakie jest pochodzenie pierwszego członu n. niem.? Skoro po 1945 skalkowano ją jako Strubno, być może uznano go za pruski. Czy ta nazwa stoi w związku z pruskimi toponimami typu Strobjehnen koło Rybak (niem. Fischhausen, obecnie "Primorsk" w obw. królewieckim).
Stygajny Płoskinia 2 Stigehnen pruskie -- 1290 Stigein, 1308 Scyen, 1344 Stigeynen.
Szalmia Płoskinia 1 Schalmey pruskie --
  • Dawniej też: Salmia.
  • 1287 Salmien, 1289 Schalmia.
Tolkowiec Płoskinia 5 Tolksdorf hybryda (prus. + niem.) Tulity
  • Pierwotnie: 1300 Tuliten. Nowo lokowana wieś miała dwie nazwy niemieckie: Bernhardsdorf (pocz. XIV w.) i Tolksdorf, przy czym ta druga to nazwa hybrydalna (od prus. *Tolk-, *Tulk-, por. Tolkmicko). Ostatecznie przetrwała ta druga.
  • Utworzona po wojnie forma Tolkowiec, chociaż odwołuje się do przedwojennej nazwy hybrydalnej, zachowując jej pruski rdzeń, sama w sobie jest tworem sztucznawym - razi w niej zderzenie pruskiego rdzenia z nadanym arbitralnie słow. sufiksem -owiec. Lepiej chyba byłoby spolszczyć nazwę starszą, jednoznacznie pruską, tak jak czyni to Leyding.
Trąbki Płoskinia 1~2 Klein Tromp pruskie --
  • Dawniej (XIII-XVII w.) Preuschtromp (Trąby Pruskie).
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym Baldingis (1284).
  • Co do zapisów dot. nazwy obecnej, patrz niżej Trąby.
Trąby Płoskinia 1~2 Groß Tromp pruskie --
  • Dawniej Deutschtromp (Trąby Niemieckie). Dopiero później dookreślenia Groß, Klein w miejsce starszych Deutsch-, Preusch-.
  • Chojnacki podaje Klein Tromp i Groß Tromp jako Trąby Małe i Wielkie. Niemniej, formy obecne też są "do przyjęcia".
  • 1284 Trumpe, 1355 Trumpa. Nazwa pruska, w pol. przejęta jako Trąby.
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym Worelauke (1297).
Wysoka Braniewska Płoskinia 5 Hogendorf niemieckie Stołgity Pierwotnie: Stolgiten (1317). U Leydinga spolszczenie n. pruskiej jako Stołgity.
Bardyny Wilczęta 2 Baarden pruskie -- 1282 Bardin, 1323 Bardyn
Bronki Wilczęta 2 Breunken niemieckie -- Wieś powstała na pruskim polu o nazwie Sultingen, Scultingen (1348), podobnie jak położona nieopodal osada Tatarki (p. niżej). Ponieważ przyjęta przez KUNM nazwa Bronki dobrze naśladuje n. niem. (Breunken od niemieckiej n. os. Breunig), uważam że tej drugiej miejscowości (o ahistorycznej nazwie Tatarki) bardziej należy się zmiana nazwy.
Chmielówka Wilczęta 2 Hopfenbruch niemieckie --
Dębień Wilczęta 3 Louisenwalde niemieckie --
Dębiny Wilczęta 5 Borchertsdorf niemieckie Burkarty
  • Leyding (1946) podaje powojenne spolszczenie n. niem. jako Burkarty - chyba warte wprowadzenia, zamiast obecnej, nieuzasadnionej formy.
  • Rymut (NMP vol. 2) podaje tu też nazwę Krungsten, niewątpliwie pruskiego pochodzenia, padającą w dokumentach. Obarcza ją jednak wykrzyknikiem (jako błąd?), ale w żaden sposób jej nie wyjaśnia.
Gładysze Wilczęta 5 Schlodien pruskie Skłodyny 1267 Schloydien. Nazwa pruskiego pochodzenia. Po wojnie nadano wsi ahistoryczną nazwę Gładysze, którą należałoby zastąpić spolszczeniem oryginału.
Górski Las Wilczęta 2 Guhrenwalde hybryda (prus. + niem.) -- Człon Górski w nazwie nie pochodzi od polskiego ap. góra, tylko od nazwy wsi Góry (pruskiego pochodzenia), p. niżej.
Góry Wilczęta 1 Guhren pruskie -- 1339 Girreyn, Gureyn; 1373 Guren. Nazwa pruska, w pol. adideowana (tak już u Chojnackiego).
Jankówko Wilczęta 3 Hensels niemieckie --
Karpówek Wilczęta 3 Muttersegen niemieckie --
Księżno Wilczęta 2 Fürstenau niemieckie --
Lipowa Wilczęta 5 Lipprode niemieckie (hybryda?) Lipród
  • Czy pierwszy człon n. niem. jest pruski? (por. różne inne pruskie toponimy z członem Lip-)
  • U Leydinga fonetyczne spolszczenie Lipród.
Ławki Wilczęta 2 Lauck pruskie -- 1366 Lauke, 1376 Lawken. Nazwa pruska, równa ap. lauks "pole".
  • SGKP podaje nazwę polską jako Łąk, ale obarcza ją znakiem zapytania - forma to raczej zmyślona, zresztą niepoprawna językowo. Forma Ławki, zgodna z licznymi spolszczeniami nazw pruskich, które asymilują prus. -lauks jako -ławki, jest formą jedynie poprawną.
Nowica Wilczęta 4 Neumark niemieckie Nowy Targ Przed wojną dosłowne spolszczenie. Obecna forma jest sztuczna.
Słobity Wilczęta 2~4 Schlobitten pruskie (Żłobice?)
  • 1344 Slobit, Slabite; 1349 Slowiten, Slowittin.
  • Przed wojną funkcjonuje (zwłaszcza na mapach) spolszczenie nazwy jako Żłobice (u Chojnackiego Żłobity - z restytucją prus. sufiksu). Nazwa ta w dość luźny sposób oddaje pruski oryginał i trudno mi powiedzieć, na ile jest wartościowa. Mało prawdopodobne, by nazwa ta wywodziła się z jakiejś ludowej tradycji, prędzej to wymysł kartografów. Forma Słobity, ustalona po wojnie przez KUNM, o wiele lepiej oddaje staropruskie pochodzenie nazwy. Generalnie staram się trzymać form przedwojennych, ale w tym wypadku chyba lepiej odstąpić od dość naciąganej i raczej sztucznawej "tradycji".
  • Inną formą, używaną zaraz po wojnie (jako nazwa stacji kolejowej) był Słowicin, chyba oparta na zapisie z 1349 r. albo sztucznie "zesłowiańszczona".
Sopoty Wilczęta 2 Seepothen pruskie -- 1402-08 Sapoten, 1413 Sopoythen
Sośnica Wilczęta 3 Friedrichshof niemieckie --
Spędy Wilczęta 2 Spanden pruskie --
  • Pierwotnie: 1267 Panyen, 1339 Panyn. Nazwa pruska, równa ap. pannin = bagno. Nazwa ta niekiedy bywa błędnie odnoszona do wsi Sąpy (gm. Młynary, p. tam), m.in. przez Gerullisa.
  • Nazwa Spanden późniejsza (notowana od połowy XVIII w.), również pruska.
Stare Siedlisko Wilczęta 5 Ebersbach niemieckie Wieprza Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia Ebersbach (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie Wieprza. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
Tatarki Wilczęta 5 Spitzen niemieckie Skułtyny Osada powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie Sultingen, Scultingen (1348), podobnie jak położona nieopodal wieś Bronki (p. wyżej). Ponieważ nazwa pierwotna jest pruskiego pochodzenia, a nazwa obecna (nadana przez KUNM) nie ma uzasadnienia historycznego, postanawiam spolszczyć pruski oryinał w formie Skułtyny (por. wieś Skułty koło Miłomłyna [dziś nieistniejąca]).
Wilczęta Wilczęta 6 Deutschendorf niemieckie Niemce Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie Niemce. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmińskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy Wilczęta.

Powiat iławski (d. suski)

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Tabela również zawiera miejscowości, należące do obecnego powiatu nowomiejskiego, które w okresie międzywojennym były częścią Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Iława Iława (miasto) 1 Deutsch Eylau pruskie --
  • Nazwa pruskiego pochodzenia (rekonst. Īlawa). Człon Deutsch ("niemiecka"), obecny w niemieckiej postaci nazwy, odróżnia tę miejscowość od Iławki al. Pruskiej Iławy (niem. Preußisch Eylau), położonej w obecnym obw. królewieckim (pod sztuczną rosyjską nazwą "Bagrationovsk"), tuż za sztuczną granicą polsko-rosyjską.
  • Od 1999 (i wcześniej w latach 1959-75) siedziba powiatu. Przed 1959 i w okresie przedwojennym stolicą odpowiadającego powiatu był Susz.
Gródek Iława (miasto) 6 Klein Werder niemieckie Ostrówek Z tego, co udało mi się ustalić, powojenna nazwa tej części Iławy to "Gródek". Nazwa ta, nieumotywowana historycznie, dzisiaj już chyba nie znajduje użycia. W opracowaniach przedwojennych spotykamy polską nazwę Ostrówek, którą chyba warto przypomnieć.
Wesołówka Iława (miasto) 3 Freundshof niemieckie -- Nazwa urzędowa. Dzisiaj obszar tej dawnej miejscowości jest raczej określany jako "Osiedle Ostródzkie" (tylko czy ta nazwa jest równoznaczna z dawną "Wesołówką"?).
Wielka Żuława Iława (miasto) 4 Groß Werder niemieckie Ostrów Źródła przedwojenne notują nazwę Ostrów. Używana obecnie nazwa Wielka Żuława jest wtórnym, dosłownym tłumaczeniem n. niem.
Kisielice Kisielice 1 Freistadt niemieckie --
  • Dawniej też: Kisielec (w starej literaturze).
  • Nazwa Kisielice oryginalnie polska (słowiańska). Istnieje od przynajmniej XV w., obocznie do n. niemieckiej (zaświadczonej wiek wcześniej).
Witowo Kisielice (cz. miasta) 1 Vitowo polskie -- Nazwa południowego przedmieścia Kisielic. Została oficjalnie zniesiona w 2003 roku, zapewne nie funkcjonowała w powszechnym obiegu (brak potrzeby dzielenia tak niewielkiego miasta na dzielnice).
Susz Susz 1 Rosenberg niemieckie --
  • Nazwa Susz istnieje przynajmniej od XV w., obocznie do n. niemieckiej. Przypisuje się jej staropruskie pochodzenie (rekonst. Susē), prawdopodobnie od jakiejś stprus. nazwy osobowej.
  • Od XIX w. do 1958 stolica powiatu. Mimo to, siedziba reaktywowanego powiatu została ahistorycznie umieszczona w Iławie.
Zalewo Zalewo 1 Saalfeld niemieckie --
  • Dawniej też: Zełwałd
  • Nazwa niemiecka przeniesiona przez osadników z Turyngii, od położonego tam dużego miasta. Nazwa spolonizowana jako Zełwałd, następnie Zalewo.
  • Miasto leży nad jeziorem o pięknej staropruskiej nazwie Ewingi (niem. Ewing-See). Bywa ono też znane pod wtórną nazwą "Jezioro Zalewskie", co należy zwalczać.
Borek Iława 1 Borreck polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Hochfelde.
Dąbrowa Iława 1 Damerau polskie -- Dawniej też: Damry (Kętrzyński).
Dół Iława 1 Daulen pruskie lub słowiańskie --
  • NMP (t. II, s. 414) uważa tę nazwę za polską, chociaż nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia.
  • Położone obok wsi Jez. Iławskie, zwane było też Jeziorem Dolskim (niem. Eylenz-See albo Daulen-See).
Drwęca Iława 3 Forsthaus Stenkendorf niemieckie --
  • Leśniczówka, należąca do Stanowa. Jej przedwojenna nazwa jest bezpośrednim nawiązaniem do nazwy tej wsi.
  • Nadana po wojnie nazwa Drwęca ponowiona od rzeki, nad którą leży miejscowość.
Dziarnówko Iława 1 Klein Seehren pruskie --
  • 1317 Sernauken, 1333 Sernauken. Nazwa pochodzenia pruskiego.
  • Dawniej też: *Dziarnówki Małe (?), p. niżej Dziarny.
Dziarny Iława 1 Groß Seehren pruskie --
  • 1338 Sernawischen, 1436 Sernau. Nazwa staropruska.
  • Dawniej też: *Dziarnowo (?), Dziarnówki Wielkie (1667-72 Zarnowki Wielkie, odczytywane też jako "Żarnówki").
Emilianowo Iława 2 Emilienhof niemieckie --
Franciszkowo Iława 5 Freudenthal-Gut niemieckie Wesołowo
  • Nazwa niem. pochodna od sąsiedniej miejscowości Freudenthal (ob. Franciszkowo Dolne, p. niżej), przed wojną zwanej po polsku Nowe Wybudowanie.
  • Początkowo po wojnie Freudenthal i Freudenthal-Gut nazywano po polsku Wesołowo i Wesołówko, tłumacząc znaczenie nazwy niemieckiej (ludową polską nazwę "Nowe Wybudowanie" zignorowano). Ostatecznie przyjęto jednak "Franciszkowo" Górne i Dolne (dookreślenie "Górne" nie przetrwało). Nazwa ta nie ma uzasadnienia. Ponieważ trudno od historycznej polskiej nazwy Nowe Wybudowanie utworzyć derywat (a brak znanej przedwojennej polskiej nazwy dla Freudenthal-Gut), proponuję przywrócenie nazwy "Wesołowo", jako ukłon w stronę nazwy niemieckiej. Do rozważenia mógłby być też wariant "Nowe Wybudowanie Drugie".
Franciszkowo Dolne Iława 6 Freudenthal niemieckie Nowe Wybudowanie Wieś Freudenthal ludność polska określała mianem Nowe Wybudowanie ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka). Po wojnie zignorowano ten fakt, używając początkowo nazwy "Wesołowo", a następnie "Franciszkowo (Górne i Dolne)". Nazwa obecna nie ma żadnego uzasadnienia, a do tego jest niezgodna z tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę Nowe Wybudowanie. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej wsi, o czym wyżej.
Frednowy Iława 1 Frödenau niemieckie --
Gałdowo Iława 1 Goldau pruskie -- 1355 Goldowe.
Gardzień Iława 1 Garden pruskie al. słowiańskie -- Dawniej też: Gardy, Gardzin (formy raczej wtórne).
Gromoty Iława 1 Gramten pruskie -- 1437 Grammeth.
Gulb Iława 1 Gulbien pruskie --
  • Poprawna odmiana: Gulb - do Gulbi (r. żeński, jak Gołdap).
  • Nazwa pruska od gūlbs - łabędź. Notowana przez Leydinga nazwa Łabędno to zapewne sztuczne tłumaczenie.
Jachimówka Iława 2 Joachimsthal niemieckie --
Jażdżówki Iława 1 Jadziowken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Seefriede.
Jezierzyce Iława 1 Geserich pruskie (hydronimiczne) -- Nazwa wsi ponowiona od nazwy jeziora Jeziorak (niem. Geserich-See), zwanego dawniej po polsku także Jezierzyce. Nazwa jest pruskiego pochodzenia, w języku polskim silnie adideowana. Nazwa wsi utrwala starszą polską postać nazwy jeziora.
Jeziorno Iława 3 Schöneck niemieckie -- Do 1999 oficjalnie: Piec (tak również u Leydinga). Do dziś nazwa bywa używana w formie Piec-Jeziorno (często mylnie cytowana jako "Pięć-Jeziorno"). Nie ma jednak uzasadnienia historycznego dla takiej podwójnej nazwy. Oba warianty są tworami powojennymi.
Julin Iława 2 Julienhof niemieckie --
Kaletka Iława 1~4 Kalittken polskie (Kalitka)
  • Nazwa w latach 1938-45: Kallitten.
  • Z zapisów i tradycji przedwojennej wynika jednoznacznie forma Kalitka. Taką formę też przyjął po wojnie KUNM, tak więc używana dziś "Kaletka" jest wynikiem jakiegoś przeinaczenia (hiperpoprawność?). Może warto to naprostować?
Kałdunki Iława 6 Klein Schönforst niemieckie Szenworst Mały
  • Po więcej wyjaśnień, patrz niżej Kałduny.
  • Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa Rudzienice-Kałdunki. Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
Kałduny Iława 6 Groß Schönforst niemieckie Szenworst Wielki Nazwa Kałduny (a także sąsiednie Kałdunki), wprowadzona po wojnie, pochodzi od nazwy wodnej Kałdun lub Kałdunek (niem. Groß, Klein Kaldunen-See), którą noszą aż cztery obiekty w pobliżu wsi (trzy jeziora i rzeczka). Jest to staropruska nazwa wodna (pierwotnie 1323 Candyein, 1400 Caldein, 1415 Kandein), która z czasem uległa wpływowi polskiemu. Nie jest to jednak historyczna nazwa tych miejscowości. Przedwojenne ludowe spolszczenie tej n. miejscowej brzmiało Szenworst (spotykane też: Szonforst), co wypadałoby przywrócić.
Kamień Iława 1 Stein niemieckie --
  • Pierwotnie: Łabędź (1335). Nazwa Stein pojawia się niedługo później.
  • Współcześnie miejscowość podzielona na Kamień Duży i Mały, przed wojną była to jedna miejscowość.
Kamionka Iława 1~4 Steinersdorf (Groß, Klein) niemieckie (Kamionki)
  • Wieś powstała na pruskim polu osadniczym Sogar (1294).
  • Przed wojną Kamionki. Powojenna zmiana rodzaju nazwy niejasna.
  • Wieś wchłonęła sąsiednią miejscowość Klein Steinersdorf, zwaną po polsku Silma. Nazwa ta jest pochodzenia pruskiego, pochodzi od położonego obok wsi jeziora.
Karaś Iława 1 Karasch polskie --
Karłowo Iława 1 Karlau polskie -- Część wsi Rudzienice, często używana nazwa Rudzienice-Karłowo - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
Katarzynki Iława 1 Katarschinken polskie -- Późniejsza, urzędowa n. niem: Neukrug (kiedy wprowadzona?).
Kozianka Iława 1 Kosanken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinsehren-Abbau.
  • Dawniej też: Kożanka (-ż- jako hiperpoprawność lub pod wpływem gwarowym).
Kwiry Iława 1 Quirren pruskie --
Laseczno Iława 6 Groß Herzogswalde niemieckie Rycwałd Oboczna (ludowa) n. niem: Retzwalde (stąd przedwojenne spolszczenie). Obecna nazwa jest chrztem KUNM.
Laseczno Małe Iława 6 Klein Herzogswalde niemieckie Rycwałdzik
  • Po więcej wyjaśnień: patrz wyżej.
  • Krótko po wojnie, Leyding odnotowuje polską formę Osiniec - ta się jednak ostatecznie nie przyjęła.
Lowizowo Iława 1 Luisenseegen niemieckie -- Obocznie: Łowizowo. Nie wiem, która nazwa obowiązuje obecnie, obie są spotykane w opracowaniach przedwojennych (Lowizowo częściej).
Ławice Iława 1 Hansdorf niemieckie --
  • Polska nazwa Ławice pojawia się u Kętrzyńskiego. Niepewnego początku.
  • Leyding odnotowuje formę Januszkowo, opartą na niemieckiej (por. 1325 Hannusdorf). Nie notowana wcześniej, może jego twór.
Makowo Iława 3 Melchertswalde niemieckie --
Mały Bór Iława 1 Klein Heide niemieckie -- Miejscowość Papiernia wydzielona z Małego Boru.
Mątyki Iława 1 Montig pruskie -- Dawniej też pisane: Montyki.
Mózgowo Iława 1~4 Mosgau słowiańskie (Mozgowo)
  • Przed wojną raczej: Mozgowo (bez "ó").
  • Pierwotnie: 1323 Nosgowicz, 1393 Nosgwicz, Nosowicz - chyba Mozgowice al. Nozgowice.
Nejdyki Iława 1 Neuguth niemieckie --
Nowa Wieś Iława 1 Neudorf niemieckie --
Nowy Ostrów Iława 1 Neu Werder niemieckie --
Owczarnia Iława 1 Schäferei niemieckie -- Cześć wsi Gałdowo, nie wiem na ile jej nazwa funkcjonuje.
Pikus Iława 1 Pikus pruskie? -- Przydałyby się informacje etymologiczne.
Prasneta Iława 1 Hütte niemieckie --
  • Niem. też Alt-Hütte.
  • Nazwa Prasneta pojawia się u Kętrzyńskiego. Pochodzenie tej nazwy jest niejasne, nie figuruje też ona w żadnych starych dokumentach. NMP (t. IX, s. 234) uważa tę nazwę za sztuczną, aczkolwiek być może ma ona jakiś związek z nazwą położonej nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) wsi Praszki (niem. Prassen, patrz niżej).
Praszki Iława 4 Prassen pruskie? Prasy
  • U Chojnackiego i Leydinga Prasy. Dla obowiązującej formy Praszki nie znajduję uzasadnienia.
  • Potrzebne zapisy źródłowe i informacje etymologiczne. Identyczna n. Prassen (ob. Prosna) niedaleko Sępopola uchodzi za pruską.
Przejazd Iława 6 Freydeck niemieckie Frejdyki
Radomek Iława 1 Klein Radem słowiańskie -- 1324 Radem. Nazwa ponowiona od Radomna w obecnej gm. Nowe Miasto Lubawskie.
Rodzone Iława 1 Deutsch Rodzonne polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Rosen.
Rudzienice Iława 1 Raudnitz pruskie --
  • Dawniej też: Rudzicz, Rudziąż.
  • 1249 Raydez, 1250 Rudencz. Nazwa pruskiego pochodzenia. Spolszczenie jako Rudzienice znane już w XVI w. W literaturze XIX-XX w. często pojawia się forma Rudzicz (rzadziej Rudziąż), prawdopodobnie sztucznawa. Współczesny zapis gwarowy należy odczytywać jako Rudziądz?
  • Gwarowo: Ruʒ́onc.
Sarnówek Iława 6 Lannoch polskie Łanioch
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinschwalge.
  • Pierwotnie: Schwalge (1789), Klein Schwalgen. Nazwa ponowiona od pierwotnej nazwy Lasów Siemiańskich (1595 Schwalge - p. niżej Siemiany), która uchodzi za staropruską. Nazwa polska Łanioch (lub może Łanoch?) pojawia się w XIX w. W okresie hitlerowskim wprowadzono nazwę nawiązującą do pierwotnej.
  • Choć historyczną nazwę Łanioch (tak jak wg ustaleń KUNM) wciąż można spotkać w użyciu, to jednak częstsza wydaje się być postać Sarnówek (taka też widnieje w nazwie położonego tam ośrodka wypoczynkowego, należącego do TVP). Jest to jednak nazwa ahistoryczna, będąca powojennym przeinaczeniem. Należy niewątpliwie wrócić do historycznej i oficjalnej polskiej nazwy Łanioch.
Sąpy Iława 1 Sumpf niemieckie --
Segnowy Iława 1 Seegenau niemieckie --
Siemiany Iława 6 Schwalgendorf hybryda (prus. + niem.) Szwałkowo
  • Nazwa pierwotna pochodna od n. lasu Schwalge (1595). Pochodzenie tej nazwy nie jest w pełni jasne, ale prawdopodobnie mamy tu do czynienia z nazwą staropruską. Dzisiaj las ten nazywa się Lasem Siemiańskim, ale należałoby używać nazwy Szwałk.
  • Spolszczona nazwa Szwałkowo pojawia się na przedwojennych mapach i u Leydinga. Nazwa nadana po wojnie jest typowym pseudoimiennym chrztem KUNM.
  • Miejscowość Różek wydzielona z Siemian.
Skarszewo Iława 4 Scharschau pruskie Szarzewo
  • Nazwa pruska, pochodzi od pobliskiego jeziora, zwanego dziś jez. Karaś (niem. Scharschau-See albo Karrasch-See), od miejscowości Karaś (p. wyżej). Najstarszy zapis nazwy jeziora to: 1324 Sersaw, co Przybytek rekonstruuje jako *Skersaws.
  • Przyjęta przez KUNM nazwa Skarszewo, chociaż teoretycznie nienaganna (i bliska formie pruskiej, rekonstruowanej przez Przybytek), ma jednak starsze odpowiedniki. Ceynowa (XIX w.) notuje spolszczoną nazwę Szarszewo, a Leyding - Szarzewo (dla wsi oraz jeziora, obocznie Szerzawa). Mamy więc z pewnością do czynienia z nazwą przedwojenną, ludową, której nazwa obecna nie odzwierciedla.
Smolniki Iława 1 Theerofen niemieckie --
  • Nazwa w latach 1858-1945: Alteiche. Powód zmiany niejasny.
  • Od starszej niem. nazwy tej wsi pochodzi nazwa pobliskiego jeziora Theerofen See, zwanego po polsku Jez. Długim (nazwa genetycznie starsza - 1333 Dlugen, 1595 Langsee). Należy wystrzegać się niepoprawnej nazwy "Jezioro Zielone".
Solniki Iława 2 (1?) Zollnick słowiańskie? -- Potrzebne informacje etymologiczne dot. nazwy niemieckiej.
Stanowo Iława 4 Stenkendorf niemieckie Stańkowo Chojnacki i Leyding: Stańkowo. Taki wariant wydaje się więc historycznie poprawny.
Starzykowo Iława 2~3 Groß Stärkenau niemieckie -- Osada Strakowo wydzielona ze Starzykowa. Jej nazwa jest chyba obocznym, nieoficjalnym powojennym spolszczeniem niemieckiej nazwy tej wsi.
Stęgwica Iława 2 (1?) Stengwitz pruskie (spolonizowane)? -- Nazwa wsi pochodna od n. jeziora (która ma pruskie pochodzenie - 1302 Schinewiten). Sądząc po brzmieniu formy niemieckiej, nazwa pruska mogła zostać spolonizowana, jednak brak jej w literaturze przedwojennej. Potrzebne więcej informacji i zapisów źródłowych.
Stradomno Iława 1 Stradem pruskie --
Szałkowo Iława 2 Schalkendorf niemieckie --
Szczepkowo Iława 1 Louisenhof niemieckie -- Nazwa polska Szczepkowo jest pierwotną nazwą tej wsi. Zniemczona postać tej nazwy to Szepkau, nie obowiązująca oficjalnie.
Szeplerzyzna Iława 1 Schönerswalde niemieckie -- Nazwa polska jest przedwojenna. Nie do końca jasna, zapewne twór od nazwiska.
Szwalewo Iława 5 Alt Schwalge pruskie Stary Szwałk
  • Do 2005 (?) roku: Stare Swale. Taką nazwę ustaliła KUNM. Forma obecna, chociaż bliska fonetycznie, wynika już ze zmiany powojennej.
  • Pierwotna nazwa miejscowości pochodzi od lasu Schwalge, dziś znanego jako Lasy Siemiańskie (p. wyżej Siemiany). Nazwa lasu jest prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, więc uważam, że należy przywrócić tej miejscowości nazwę bliższą oryginałowi. Co prawda, oficjalna forma Stare Swale mogłaby się nadać, jednak preferuję używaną przez Leydinga formę Stary Szwałk, ponieważ jest ona bardziej konsekwentna z nazwą Szwałkowo - historyczną polską nazwą Siemian. Sam las również powinien nosić nazwę Szwałk.
  • Miejscowość leży nad jeziorem Urowiec (niem. Urowiecz-See, zmienione w czasach hitlerowskich na Schwalger-See). Należy bezwzględnie tępić wtórną, niepoprawną nazwę "Jezioro Siemiańskie".
Szymbark Iława 1 Schönberg niemieckie -- Dawniej też: Szenburk.
Tchórzanka Iława 1 Languth niemieckie -- Nazwa polska stara, istniała obocznie do niemieckiej. Być może pierwotna.
Tłokowisko Iława 3 Brunstplatz niemieckie -- Do 2005 (?) roku oficjalnie: Spędziny.
Tynwałd Iława 1 Tillwalde niemieckie --
Urwisko Iława 2 Urwiese niemieckie -- U Leydinga: Urwis. Forma ta, podobnie jak obecna, jest adideacją n. niem.
Wiewiórka Iława 1 Susannenthal niemieckie -- Nazwa polska jest stara (również nieofic. niem. Wiewiorken), być może pierwotna.
Wikielec Iława 1 Winkelsdorf niemieckie --
Wilczany Iława 1~4 Wolfsdorf niemieckie (Wilczan) W opracowaniach przedwojennych raczej Wilczan (w liczbie poj.). Pluralizacja powojenna, ale być może ludowa.
Windyki Iława 1 Windeck niemieckie? --
Wola Kamieńska Iława 5 Stein-Kaspendorf niemieckie Wodonity
  • Niem. też Kaspendorf (bez członu relacyjnego).
  • Pierwotnie: Woyatenig (ok. 1400 roku). Oprócz tego, w XVI w. pojawia się zapis Wodoniten, welches itzund Caspendorff heisst. Obie nazwy są bez wątpienia pruskiego pochodzenia. KUNM najwyraźniej przeoczyła te fakty, nadając wsi nową nazwę Wola Kamieńska, która zachowuje relacyjny przedwojennej nazwy niemieckiej, jednak sama w sobie jest ahistoryczna. Wobec istnienia dwóch historycznych nazw pruskich dla tej wsi, należało jedną z nich spolszczyć. Jako podstawę nowej nazwy polskiej wybieram, całkowicie arbitralnie, nazwę zanotowaną później, ze względu na bardziej przejrzystą budowę i większą łatwość spolszczenia.
Ząbrowo Iława 1 Sommerau niemieckie? --
Zazdrość Iława 1 Zazdrosz polskie -- Nazwa w latach 1865-1945: Bonin. Dość ciekawa zmiana nazwy.
Biskupiczki Kisielice 1 Bischdorf niemieckie --
Butowo Kisielice 1 Bauthen pruskie -- 1285 Buthowe, 1326 Buthow.
Nowy Folwark Kisielice 1 Neu Vorwerk niemieckie --
Stary Folwark Kisielice 1 Alt Vorwerk niemieckie --
Galinowo Kisielice 1 Gallnau pruskie -- Pierwotnie: Czemayn (1302). Również nazwa pruska.
Goryń Kisielice 1 Guhringen pruskie -- 1293 Goryn, 1314 Gorin.
Jędrychowo Kisielice 1 Heinrichau niemieckie -- Dawniej też: Henrykowo.
Kantowo Kisielice 2?? Kantershof (?) niemieckie (?) -- Na niemieckich przedwojennych mapach miejscowość jest bezimienna (najprawdopodobniej kolonia Gorynia). Nazwa Kantershof pochodzi ze źródeł internetowych, a więc jest niepewna.
Klimy Kisielice 6 Harnau niemieckie Harnowo
  • Pierwotnie niem. Hermenau.
  • Pol. przedwojenne: Harnowo, Hermanowo. Nazwa powojenna Klimy bez uzasadnienia.
Limża Kisielice 1 Limbsee pruskie -- 1326, 1329 Lynsen.
Łęgowo Kisielice 1 Langenau niemieckie -- Dawniej też: Łęgnowo, Lęgowo.
Łodygowo Kisielice 1 Ludwigsdorf niemieckie --
  • Dawniej dwie miejscowości: Łodygowo Małe i Wielkie (Klein, Gross Ludwigsdorf)
  • Pierwotnie: Scharnot (1285), Scharnothen (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. Szaroty, ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
Ogrodzieniec Kisielice 6 Neudeck niemieckie Nejdak Przedwojenną nazwę wsi utrwala leśniczówka o nazwie Nojdek (chociaż lepszą nazwą byłoby Łęgowo-Leśnictwo - przed wojną była to część Łęgowa). Przedwojenne spolszczenie brzmiało Nejdak, co KUNM zastąpiła sztucznym chrztem "Ogrodzieniec".
Pławty Małe Kisielice 1 Klein Plauth pruskie --
Pławty Wielkie Kisielice 1 Groß Plauth pruskie --
Sobiewola Kisielice 1 Sobiewolla polskie -- Nazwa w latach 1913-45: Eigenwill.
Trupel Kisielice 1 Traupel pruskie -- 1280 Tropil, 1371 Trupil.
Wałdowo Kisielice 1 Waldau niemieckie --
Wola Kisielice 1 Wolla polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Willenfeld.
Adamowo Susz 3 Adolfshof niemieckie --
Babięty Małe Susz 1 Klein Babenz pruskie lub słowiańskie -- Dawniej też: Babieniec Mały.
Babięty Wielkie Susz 1 Groß Babenz pruskie lub słowiańskie --
  • Dawniej też: Babieniec Wielki.
  • 1367 Bobenicz, 1373 Bobencz.
Bałoszyce Susz 1 Groß Bellschwitz prawdop. słowiańskie --
  • 1316 Belzicz, 1484 Belczytz. Postać Bałoszyce jest z pewnością wtórna, postać pierwotna jest jednak trudna do odtworzenia ze względu na zgermanizowane zapisy.
  • U Leydinga: Białoszyce, Bielszowice - są to chyba sztuczne próby odtworzenia postaci najstarszej.
  • Ceynowa z kolei podaje postać Belszwice, utworzoną na podstawie formy niemieckiej.
Bałoszyce Małe Susz 1* Klein Bellschwitz prawdop. słowiańskie (Bałoszyczki)
  • Więcej informacji: patrz wyżej.
  • W źródłach przedwojnnych raczej Bałoszyczki. Taka postać zdaje się być sensowniejsza, ze względu na to, że nazwę sąsiedniej wsi ustalono jako Bałoszyce, a nie Bałoszyce Wielkie.
Boleszów Susz 5 Wilhelmswalde niemieckie Wilamówka U Leydinga Wilamówka, co jest nawiązaniem do n. niemieckiej. Taka nazwa zdaje się lepsza od obowiązującego pseudoimiennego chrztu.
Bornice Susz 1 Bornitz pruskie lub słowiańskie -- Dawniej też: Borznice.
Bronowo Susz 1 Groß Brunau polskie? -- Dawniej też: Brunowo.
Brusiny Susz 2* Groß Brausen niemieckie? (Brusiny Wielkie) 1321 Brusen, 1338 Brusin. Przyjęta po wojnie polska nazwa zdaje się nawiązywać do zapisu z 1338, ale może jednak poprawniejszą etymologicznie formą byłyby Brusy? Tradycyjnej formy brak.
Brusiny Małe Susz 2 Klein Brausen niemieckie? --
Chełmżyca Susz 5 Kölmsee hybryda (prus. + niem.) Kołmin
  • 1336 Colmin, 1401 Colmen, Kaelmen.
  • Przyjęta po wojnie forma Chełmżyca, to potworek językowy, niesłusznie nawiązujący do n. Chełmża (niem. Kulmsee). W rzeczywistości mamy tu do czynienia z nazwą staropruską, ponowioną z nazwy pobliskiego jeziora (zwanego Kołm lub Kolmowo). Nazwę wsi należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora, opierając się na formie pruskiej.
Czerwona Woda Susz 1 Rothwasser niemieckie --
Dąbrówka Susz 3 Muttersegen niemieckie --
Dolina Susz 3 Vogtenthal niemieckie --
Emilianowo Susz 2 Emilienhof niemieckie --
Fabianki Susz 2 Fabianshof niemieckie --
Falknowo Susz 1 Groß Falkenau niemieckie -- 1448 Wyelhnyow - odczytywane Wielniów. Zapewne wcześniejsza adaptacja n. niemieckiej.
Falknowo Małe Susz 1* Klein Falkenau niemieckie (Falknówko) Przed wojną raczej Falknówko. Taka forma miałaby więcej sensu, ze względu na brak dookreślenia Wielkie w nazwie Falknowa.
Grabowiec Susz 4? Buchfelde niemieckie Grabowo
  • Chojnacki podaje nazwę polską: Grabowo. Jako, że nazwa ta nie pojawia się w żadnym wcześniejszym źródle, być może jest to sztuczność. Niemniej jednak, postać przyjęta przez KUNM jest bez wątpienia modyfikacją przekazu Chojnackiego, więc może warto przywrócić postać wcześniejszą, przedwojenną?
  • Oprócz tego, warto nadmienić, że Leyding notuje bardziej dosłowne tłumaczenie n. niem.: Bukowiec.
Huta Susz 1 Hütte niemieckie --
Jakubowo Kisielickie Susz 1* Jakobau polskie (Jakubowo)
Janowo Susz 6? Baadeln niemieckie? Watlewo
  • Nazwa Baadeln tajemnicza - czasem uważana za niemiecką (i zestawiana z niem. nazwami os. Badel, Battel), chociaż nie wykluczałbym też pochodzenia pruskiego, od zaświadczonej prus. n. os. Beydil (por. zapis 1400 Beydelsche See - jezioro k. Watlewa/Janowa, obecnie bagno).
  • Nazwę niem. spolonizowano jako Watlewo. Pojawia się ona dopiero u Leydinga, ale niewykluczone, że ma korzenie przedwojenne (zwłaszcza, że jest ona dość mocno przekształcona w stosunku do oryginału). Nazwa ta była używana jeszcze długo po wojnie, mimo odgórnego ustalenia sztucznej nazwy Janowo, więc tym bardziej należałoby ją uszanować. Z drugiej strony, jeżeli nazwa ta miałaby być tworem powojennym, a nazwa oryginalna miałaby być pruska, to możnaby rozważyć inną polonizację n. oryginalnej, np. Badle. Tak czy inaczej, nie ma sensu utrzymywać ahistorycznej nazwy Janowo.
Januszewo Susz 1 Januschau polskie -- Pierwotnie: *Jeniszowo (1312 Jenischau). Forma ta wykazuje cechy gwarowe.
Jawty Małe Susz 1 Klein Jauth pruskie --
Jawty Wielkie Susz 1 Groß Jauth pruskie -- 1287 Jautin.
Kamieniec Susz 1 Finckenstein niemieckie --
  • Pierwotnie: Halbendorf alias Media Villa (1321). Być może pol. *Półwieś.
  • Polska forma Kamieniec spotykana od XIX w., zapewne połowiczne tłumaczenie n. niem.
Karolewo Susz 2 Karlswalde niemieckie --
Krzywiec Susz 3 Freiwalde niemieckie --
Lisiec Susz 2 Fuchsmühle niemieckie --
Lubnowy Małe Susz 1 Klein Liebenau niemieckie (hydronimiczne?) -- Dawniej też: Lignowy, Lignowo Małe.
Lubnowy Wielkie Susz 1 Groß Liebenau niemieckie (hydronimiczne?) --
  • Dawniej też: Lignowy, Lignowo Wielkie.
  • Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. Liwy (niem. Liebe). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.
Michałowo Susz 1 Michelau polskie --
Nipkowie Susz 1 Groß Nipkau słowiańskie -- 1361 Nypekaw. NMP wywodzi od słow. n. os. Nipek, Nipko.
Olbrachtowo Susz 1 Groß Albrechtau niemieckie -- Dawniej też: Albrachtowo, Albrechtowo.
Olbrachtówko Susz 1 Klein Albrechtau niemieckie -- Dawniej też: Albrachtówko, Albrechtówko.
Piaski Susz 2 Sandberg niemieckie --
Piotrkowo Susz 1 Peterkau polskie --
Redaki Susz 6 Charlottenwerder niemieckie Szarłatowo U Ceynowy pojawia się forma Szarłatowo. Jest to jedyny przykład przedwojennej polskiej (czy dokładniej kaszubskiej) tradycji dla tej wsi. Przyjęta po wojnie nazwa Redaki, choć brzmi dość intrygująco i nietypowo (jak na chrzest KUNM), nie wydaje się mieć uzasadnienia.
Róża Susz 2 Rosenhain niemieckie (Różajny?) U Leydinga Różajny, co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
Różanki Susz 3 (2?) Rasenfeld niemieckie -- Powojenna n. polska wynika zapewne z błędnego odczytania nazwy Rasenfeld jako Rosenfeld (aczkolwiek może taka interpretacja ma jakieś uzasadnienie? Nie dysponuję dokumentacją).
Różnowo Susz 1 Rosenau niemieckie -- Osada Rumunki wydzielona z Różnowa lub powstała po wojnie. Brak jej na przedwojennych mapach.
Rudniki Susz 5 Liebenbruch niemieckie (hydronimiczne) Liwskie Bagno Wieś leży nad rzeką Liwą (Liebe), której nazwa ma starożytne, pruskie pochodzenie. Wypadałoby ten źródłosłów zachować.
Stawiec Susz 5 Merinoß niemieckie (internacjonalizm) Merynos
  • Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem Merynos (niem. Merinoß-See), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora.
  • Jezioro Merynos nosiło również nazwę Olszan (Olszansee), polskiego pochodzenia.
Ulnowo Susz 1 Faulen niemieckie --
  • Dawniej też: Falewo.
  • 1321 Wulowe - nazwa uważana w literaturze za niemiecką. Spolonizowana jako Ulnowo lub Falewo.
Wądoły Susz 3 Friedrichsburg niemieckie --
Wiśniówek Susz 3 Weizenfelde niemieckie --
Zieleń Susz 4 Grünhof niemieckie Zielony Dwór U Ceynowy: Zielony Dwór.
Zofiówka Susz 2 Sophienwalde niemieckie --
Żakowice Susz 2 Schakenbruch niemieckie -- Potrzebna informacja, co do genezy członu Schaken- (może być pruski, aczkolwiek prawdopodobnie to nazwisko). Powojenna nazwa polska naśladuje pierwszy człon n. niem. fonetycznie. Dodatkowo, u Leydinga pojawia się wariant Szakowice.
Bajdy Zalewo 2 Boyden pruskie --
Barty Zalewo 1 Barten pruskie --
Bądki Zalewo 2 Bündtken pruskie -- 1543 Bundicken.
Bednarzówka Zalewo 2 Böttchershof niemieckie --
Boreczno Zalewo 6 Schnellwalde niemieckie Szniewałd Przed wojną: Szniewałd. Leyding notuje co prawda Śniegwałd, ale wolę trzymać się formy o przedwojennej tradycji.
Brzeziniak Zalewo 2 Birkenthal niemieckie --
Bukowiec Zalewo 1 Bukowitz polskie -- Oboczna n. niem. Mottitscher Winkel (od miejs. Matyty - p.).
Dajny Zalewo 2 Deunen pruskie --
Dobrzyki Zalewo 3 Weinsdorf niemieckie -- Pierwotnie niem. Wigandesdorf (zlatynizowane Wygando villa [1304]).
Duba Zalewo 3 Leißnersberg niemieckie (Dauby?)
  • Miejscowość leży nad jeziorem Dauby (niem. Duben-See), którego nazwa ma staropruskie pochodzenie. Nadana po wojnie nazwa Duba nawiązuje do tego faktu, nie jest to jednak historyczna nazwa tej wsi (ta od początku nazywała się Leißnersberg). Nazwę można było ustalić konsekwentnie z nazwą jeziora.
  • Z drugiej strony, można mieć zastrzeżenia, co do polskiej formy nazwy jeziora - ustalono ją jako Dauby, co razi od razu nietypowym dla języka polskiego dyftongiem -au- (ten w przyswojeniach pruskich nazw był często zastępowany przez -u-). Co prawda, nazwa w takiej formie nie jest niemożliwa, ale fakt, że w języku niemieckim nazwa Dauben-See wyewoluowała do Duben-See może sugerować wpływ języka polskiego (Niemcy zwykle zachowują dyftong -au). Oznaczałoby to, że okoliczna ludność nazywała to jezioro Duby (lub podobnie), co nie zostało jednak utrwalone w dokumentach. Wówczas nazwa wsi mogłaby zostać bez zmiany.
Gajdy Zalewo 2 Goyden pruskie --
Girgajny Zalewo 2 Gergehnen pruskie -- 1315 Girgeine.
Gubławki Zalewo 1~2 Gablauken pruskie --
  • ok. 1400 Gubelawken.
  • Chojnacki co prawda podaje Gabławki (opierając się na formie niemieckiej), jednak nie jest to chyba forma oparta na ludowym użyciu. Ostateczna forma Gubławki, nadana przez KUNM, nawiązuje do pierwotnej, pruskiej postaci nazwy (rekonst. *Gubelauks), a więc nie można jej uznać za złą.
Huta Wielka Zalewo 2? Albrechtswalde niemieckie -- Leyding notuje oboczną n. niem. Groß Hütte. To uzasadniałoby nazwę obecną.
Janiki Małe Zalewo 2 Klein Hanswalde niemieckie -- Patrz niżej.
Janiki Wielkie Zalewo 2 Groß Hanswalde niemieckie -- W XIV w. odnotowana forma Joniken (1375), którą należy uznać za pruską. Stąd powojenna n. polska.
Jaśkowo Zalewo 1 Jäskendorf hybryda (pol. + niem.) --
Jerzwałd Zalewo 1 Gerswalde niemieckie -- Z okolicami Jerzwałdu utożsamia się staropruską nazwę Keysen (1272).
Jezierce Zalewo 5 Haack niemieckie Hak U Leydinga bezpośrednie przejęcie jako Hak.
Karpowo Zalewo 2 Kerpen pruskie -- 1286 Kerpow.
Kiemiany Zalewo 4 Kämmen pruskie Kamy
  • 1333 Kemen, obocznie Reynconis (1343). Obie nazwy pruskie.
  • Historyczne, przedwojenne spolszczenie to Kamy, co znajduje potwierdzenie w dokumencie z 1820 i u Leydinga. Po wojnie najwyraźniej przeoczono ten fakt, ustalając nowe spolszczenie Kiemiany.
  • Główna część dawnej wsi dziś nie istnieje. Pozostały jedynie zabudowania kolonii, dziś chyba należące do Dobrzyk.
Koziny Zalewo 5 Köszen pruskie Kiesy
  • 1437 Kesen.
  • Nadana przez KUNM nazwa Koziny raczej nie oddaje w poprawny sposób brzmienia pruskiego oryginału, jest to co najwyżej luźne nawiązanie. Uważam, że trzeba tę nazwę naprostować.
Kupin Zalewo 2 Kuppen pruskie --
Likszany Zalewo 1 Lixainen pruskie --
  • Pierwotnie: 1343 Juxeyne. Obie nazwy (pierwotna i współczesna) oczywiście o pruskim pochodzeniu.
  • U Leydinga: Liksajny (co bliższe pruskiemu oryginałowi, ale niekoniecznie zgodne z przedwojenną tradycją) - zob. też wieś Liksajny w gm. Miłomłyn (pow. ostródzki).
Matyty Zalewo 2 Motitten pruskie -- 1343 Matiten, Mathitin.
Mazanki Zalewo 5 Mosenz pruskie Mazańce
  • 1326 Mosancz, 1326 Masanz, ok. 1400 Mosencze.
  • Nie można uznać formy Mazanki za poprawne spolszczenie tej pruskiej nazwy, ze względu na nieetymologiczny sufiks -ki (w dokumentach konsekwentnie -nz, -ncze itp., nigdy nie było w tej nazwie -k-), stąd moja propozycja, by "naprostować" tę nazwę do postaci Mazańce (por. zwłaszcza do zapisu z 1400). Leydingowa propozycja Mosiądz wydaje mi się zbyt daleko adideowana.
Międzychód Zalewo 5 Mitteldorf niemieckie Luswity Za pierwotną nazwę tej wsi (a dokładniej terenu, na którym powstała) uważa się pruską nazwę Lusewithe (1358), 1419 Loysewiten. Ustalając powojenną nazwę przeoczono ten fakt albo nie skojarzono tej nazwy z tą konkretną wsią.
Mozgowo Zalewo 4 Nosewitz słowiańskie Nozgowice
  • Pierwotne zapisy: 1346 Nosgowicz, 1349 Nosgewicz. Nazwa słowiańska. Warta odnotowana jest też zapisana w 1437 forma Nosgowithen, z pewnością spruszczona.
  • Pierwotną słowiańską nazwę rekonstruuje się jako Nozgowice lub Noskowice (pierwsza forma bardziej wynika z zapisków [ale jest trudniejsza do objaśnienia], druga to tradycyjna rekonstrukcja Kętrzyńskiego [która jednak nastręcza problemów fonetycznych]). Z kolei nazwa Mozgowo, utrwalona po wojnie przez KUNM, ale przebąkująca w niektórych przedwojennych opracowaniach wydaje się być wynikiem pomyłki ze wsią Mózgowo w gminie Iława (p. wyżej). Nie jest to więc historyczna nazwa wsi, a utrwalony stary błąd (lub wtórne, sztucznawe spolszczenie n. niem.). Wydaje mi się więc, że warto by powrócić do rekonstrukcji nazwy pierwotnej.
Murawki Zalewo 3 Wilhelmswalde niemieckie --
Nowe Chmielówko Zalewo 1*~4 Chmelowken polskie Chmielówko
  • Nazwa w latach 1938-45: Försterei Auer.
  • Nie widzę uzasadnienia dla członu Nowe w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
Piekło Zalewo 1 Pieklo polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinschnellwalde.
  • Wieś leży nad jeziorem Wajgart (niem. Frauen-See - pierwotnie Waygarth [1470], nazwa pruska). Należy tępić ahistoryczną nazwę "jezioro Piekło".
Polajny Zalewo 1 Paulehnen pruskie -- Pierwotna nazwa pruska: Utrainen, Utreyn (1264-69), Vutraynen (ok. 1270). Dopiero później: Paulin (ok. 1400), Paulein (1543, 79). Nazwa późniejsza prawdopodobnie pochodzi od imienia Paweł, ale jest tworem pruskim (co pokazuje sufiks). Spolszczoną formę Polajny potwierdza spis z 1820 roku.
Pomielin Zalewo 2 Pomehlen pruskie -- Pierwotnie: 1396 Pomenelauken, 1437 Pomelauken. Człon -lauks z czasem wypadł.
Pozorty Zalewo 1 Posorten pruskie --
Półwieś Zalewo 2 Halbendorf niemieckie -- Nazwa w latach 1850-1945: Ebenau. Powód zmiany niejasny.
Rąbity Zalewo 2 Rombitten pruskie --
Rucewo Zalewo 2 Rotzung pruskie -- Nazwa ponowiona od n. jeziora (Rucewo Duże i Małe, niem. Groß Rotzung-See i Klein Rotzung-See): 1343 Rutczow, 1375 Ruczowe, Rotczing. Powojenne spolszczenie opiera się na najstarszej pruskiej postaci nazwy, chociaż po wojnie nazwę jeziora notowano też jako Rocąg.
Rudnia Zalewo 5 Rohden pruskie Rodowo 1388 Rudow, 1437 Rodow. Nazwa pruska (por. inne miejscowości o nazwie Rodowo), należało ją oddać wierniej. Przychylam się do w pełni regularnego spolszczenia Rodowo, używanego przez Leydinga.
Sadławki Zalewo 2 Sadlauken pruskie --
Skitławki Zalewo 2 Skittlauken pruskie -- 1379 Sketelauken.
Surbajny Zalewo 2 Sorbehnen pruskie -- ok. 1400 Surbayn.
Śliwa Zalewo 1 Schliewe pruskie (spolonizowane) -- 1338 Slewen, Slebo.
Tarpno Zalewo 2 Terpen pruskie? -- Potrzebne informacje etymologiczne i zapisy źródłowe. Może nazwa ma coś wspólnego z obecną dzielnicą Grudziądza o tej samej nazwie?
Urowo Zalewo 2 Auer pruskie (zniemczone) -- 1346 Uraw.
Wielowieś Zalewo 3 Dittersdorf niemieckie -- U Leydinga Dylewo - czy ma to jakieś uzasadnienie?
Wieprz Zalewo 1 Weepers pruskie --
Witoszewo Zalewo 6 Kunzendorf niemieckie Kończewo
  • Przed wojną spolszczano nazwę wsi jako Kończewo. Obecna nazwa Witoszewo nie ma uzasadnienia, jest chrztem KUNM.
  • Oprócz nazwy wsi, należy też naprawić nazwę pobliskiego jeziora, które przed wojną nosiło pruską nazwę Klostock-See (hist. Klockstock, co ma związek z prus. klākis - niedźwiedź). Dzisiaj jezioro to nazywa się ahistorycznie "Jeziorem Witoszewskim". Należy koniecznie przywrócić jego prawowitą nazwę w spolszczonej postaci Kłosztok.
Woryty Zalewskie Zalewo 2* Woritten pruskie (Woryty) Człon Zalewskie odróżniający w stosunku do wsi Woryty Morąskie (w gm. Morąg, p. tam).
Zatyki Zalewo 2 Kattern pruskie lub niemieckie --
  • Pierwotnie: Satheken (ok. 1400). Późniejsza nazwa Kattern niejasna - być może pruska, tożsama z nazwą wsi Kojtryny (pow. olsztyński, gm. Biskupiec, p.) lub niemiecka, utworzona od imienia Katarzyna.
  • Przyjęta po wojnie nazwa Zatyki nawiązuje do starszej n. pruskiej, z nieetymologicznym Z- (poprawniej byłoby Satyki, ale niech już zostanie).
Biskupiec Biskupiec (pow. nowomiejski) 1 Bischofswerder niemieckie --
  • Od 1331 do 1946 miasto. Po II Wojnie Światowej miejscowość straciła prawa miejskie i jak dotąd ich nie odzyskała.
  • Dawniej też: Biskupice.
  • Nieoficjalnie funkcjonuje też nazwa z dookreśleniem: Biskupiec Pomorski (dla odróżnienia od Biskupca w pow. olsztyńskim), taką nazwę nosi też stacja kolejowa.
Piotrowice Biskupiec (pow. nowomiejski) 1* Groß Peterwitz polskie (Piotrowice Wielkie)
  • Dawniej też: Piotrowiec Wielki.
  • W użyciu też forma: Piotrowice Duże, w przedwojennej tradycji raczej "Wielkie". Brak dookreślenia jest niekonsekwentny z nazwą wsi Piotrowice Małe (a nie *Piotrowiczki).
Piotrowice Małe Biskupiec (pow. nowomiejski) 1 Klein Peterwitz polskie -- Dawniej też: Piotrowiec Mały.
Podlasek Biskupiec (pow. nowomiejski) 6 Konradswalde niemieckie Konradzwałd W użyciu także: Podlasek Duży. Nazwa jest chrztem KUNM, oryginalne spolszczenie to Konradzwałd.
Podlasek Mały Biskupiec (pow. nowomiejski) 5 Louisenthal niemieckie Dłużki Relacyjna nazwa Podlasek Mały jest chrztem KUNM (podobnie jak sama nazwa "Podlasek", do której się odwołuje). Mimo braku przedwojennej tradycji dla tej wsi, nazwa "Podlasek Mały" jest niemożliwa do utrzymania z powodu zmiany nazwy Podlasek na Konradzwałd (p. wyżej), a nazwanie tej miejscowości "Mały Konradzwałd" byłoby ahistoryczne. Z tego powodu zasięgam do notowanej przez Leydinga formy Dłużki, która co prawda nie ma przedwojennej tradycji użycia, ale przynajmniej ma pokrycie w terenie - została utworzona od nazwy jeziora Dłużek (niem. Langer-See albo Dluzik-See).
Słupnica Biskupiec (pow. nowomiejski) 6 Stangenwalde niemieckie Stęgwałd Przed wojną: Stęgwałd, Stynwałd. Obecna nazwa jest chrztem KUNM.

Powiat ostródzki

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Ostróda Ostróda (miasto) 1~4 Osterode niemieckie (Ostród)
  • Przed wojną raczej: Ostród (rzad. też Ostródz). Taka forma zdaje się być najpoprawniejsza i zgodna z ludową tradycją. Forma żeńska jest z pewnością wtórna, ale również nie jest obca źródłom przedwojennym, dlatego też jestem sceptyczny, co do zmieniania tej nazwy. Może nie warto kopii kruszyć o jedną literkę (która i tak zdaje się bardzo arbitralna), aczkolwiek forma męska wydaje się zwyczajnie poprawniejsza.
  • Formy Ostrów, Ostrowo, spotykane nierzadko w starej literaturze są raczej życzeniowymi próbami objaśnienia nazwy jako słowiańskiej. Nazwa jest w rzeczywistości niemiecka, prawdopodobnie przeniesiona.
Cierzpięty Ostróda (miasto) 1 Czerpienten polskie --
  • Nazwa w latach 1902-45: Treuwalde.
  • Dawniej też: Cierpięty.
  • Wymowa gwarowa: Ćyř̥pi̯entï, do Ćyř̥pi̯ent.
  • Dzielnica położona nad jeziorem Smordy (niem. Schmording See), unikać wtórnej nazwy "Jezioro Jakuba"!
Zajezierze Ostróda (miasto) 5 Collishof niemieckie Kolisowizna
  • U Leydinga nazwa Kolisowizna, oddająca źródłosłów oryginału (od nazwiska Collis). Nazwa współczesna jest tworem KUNM.
  • Nie wiem, na ile nazwa tej dzielnicy funkcjonuje w powszechnym użyciu, ale chyba warto ją przypomnieć.
Miłakowo Miłakowo 4~6 Liebstadt niemieckie Libsztat Przed wojną spolszczenie Libsztat. Nazwę tę można interpretować dwojako - jako pochodzącą od hydronimu Liebe (obecnie pol. Miłakówka), przepływającej przez miasteczko rzeki, której nazwa miałaby się wywodzić z pruskiej bazy hydronimicznej liw- (por. n. miasta Miłomłyn) i brzmieć "Liwa" lub "Liwna". Ta interpretacja nastręcza jednak pewnych problemów - pierwotne zapisy dla tej rzeki to Mildie (1296), Mildio, Mildyge (1314), Milde (1398) (może więc lepszą nazwą spolszczoną byłaby Milda?), a nazwę Liebe spotykamy (w znanych mi zapisach) dopiero w XX w. Całkiem możliwe więc, że to właśnie wtórna n. rzeki wywodzi się od miasta. Zamek i podgrodzie założył tu Konrad von Liebenzell - i to z jego nazwiskiem próbują związać nazwę miasta autorzy NMP. Po wojnie przyjęto sztuczną nazwę Miłakowo (nawiązującą do znaczenia niem. Liebe), krótko po wojnie rozważano też Lubieniewo lub Lubomino (od "lubić, luby").
Miłomłyn Miłomłyn 1 Liebemühl niemieckie (hydronimiczne) --
  • Dawniej też: Miłomłynek, Liwski Młyn, Liwno, Jominek.
  • Nazwa niemiecka pochodzi od rzeki Liwy (niem. Liebe), nad którą leży miasteczko. Nazwa rzeki jest pruskiego pochodzenia. Ludność mazurska, z powodu adideacji nazwy do niem. Liebe ("miłość"), spolszczyli ją już w XV w. jako Miłomłyn (1462 Milimlin). W gwarze funkcjonuje również zdrobniała forma Miłomłynek (takie zdrobnienia nie są rzadkością - por. Pasym i Pasymek), która dała początek ciekawej, zniekształconej formie Jominek, która obowiązywała krótko po wojnie jako nazwa stacji kolejowej.
  • Z powodu adideacyjnego charakteru ludowego spolszczenia, wielu autorów przed wojną postulowało dla miasta nazwę Liwski Młyn, zachowującą oryginalny, pruski źródłosłów. Jest to jednak sztuczna, "uczoną" poprawka oryginalnego spolszczenia, a nie autentyczna nazwa. Podobnie sztuczna jest forma Liwno, używana w przedwojennych pracach Srokowskiego. Chociaż po wojnie poważnie rozważano wprowadzenie nazwy Liwski Młyn jako oficjalnej, ostatecznie zdecydowano się (moim zdaniem słusznie) na formę oryginalną, ludową.
  • Zapisy gwarowe: Mńiu̯omu̯inek, Mu̯inou̯inek.
Iląg Miłomłyn (cz. miasta) 4~5 Eylingshöh hybryda (prus. + niem.) Ilińsk Nazwa tej kolonii (dziś należącej do m. Miłomłyna) pochodzi od nazwy jeziora Ilińsk (niem. Eyling-See), dawniej też z niem. sufiksami -walde, -see. Przyjęta po wojnie forma Iląg jest regularnym spolszczeniem pruskiej nazwy jeziora (z typowym sufiksem -ąg), jednak jest niezgodna z tradycją. Jezioro to w polskiej tradycji nazywa się Ilińsk (potocznie też Jelonek, wtórne - unikać!) już od czasów przedwojennych. Nazwę osady należało ustalić konsekwentnie z nazwą jeziora.
Ludwisin Miłomłyn (cz. miasta) 4 Ludwigsberg niemieckie Ludwichowo Forma Ludwichowo pojawia się w Tece Toruńskiej. Forma obecna jest powojenna - nie wiem, na ile dziś funkcjonuje. Ta część Miłomłyna jest dość wyraźnie odcięta od części miasta.
Przejazd Miłomłyn (cz. miasta) 5 Sonnenhof hybryda (prus. + niem.) Sunie
  • Pierwotnie: Sunne (1335-39, 1314), Sonne (1371, 1437). Nazwa ta uchodzi za pruską (por. też pruską nazwę wodną Sunia), dopiero później została rozszerzona o niem. sufiks -hof i skojarzona z niem. Sonne "słońce". KUNM, ustalając nazwę Przejazd nie wziął tego faktu pod uwagę.
  • Nie wiem, na ile nazwa tej części Miłomłyna (dawniej osobnej wsi) dziś funkcjonuje (czy istnieje potrzeba dzielenia tak niewielkiego miasta?), jednak utrwala ją położona tam ulica Przejazdowa.
Wydmuch Miłomłyn (cz. miasta) 5 Karlshof niemieckie Karolewo U Leydinga Karolowo (co poprawiam na -ewo, co jest bardziej zgodne z lokalną polską toponimią), wydaje się to lepsze od obowiązującego (tylko czy faktycznie używanego?) nowotworka. Ponadto, w powojennym potocznym użyciu zanotowany wariant Karolinek.
Zacisze Miłomłyn (cz. miasta) 6 Liebrode niemieckie Liproda Przed wojną nazwę tej wsi (obecnie części Miłomłyna) spolszczano jako Libroda, Liproda.
Zatoka Miłomłyn (cz. miasta) 3 Emilienthal niemieckie --
Morąg Morąg 1 Mohrungen pruskie --
Bartki Dąbrówno 1 Bardtken polskie -- Pierwotnie: 1365 Weisbuthen, nazwa pruska.
Brzeźno Mazurskie Dąbrówno 1* Bergling pruskie (Brzeźno)
  • Nazwa pochodzi od jeziora Brzeźno (niem. Bergling-See, 1354 Birkeling), którego nazwa jest pochodzenia pruskiego, adideowaną do niem. Birke, co dało początek nazwie polskiej. Formy pol. i niem. współistnieją od bardzo dawna (por. 1397 Brysin, 1419 Brisen).
  • Forma gwarowa: Bžeźno / Bʳ'ežno.
Dąbrowa Dąbrówno 1 Dombrowa polskie --
  • Nazwa w latach 1881-1945: Reinshof.
  • Również jako Dąbrowo.
Dąbrówno Dąbrówno 1 Gilgenburg hybryda (prus. + niem.) --
  • Do 1946 miasto, obecnie wieś gminna.
  • Nazwa niem. jest hybrydą, której pierwszy człon pochodzi od prus. ilgs "długi" (1316 Ilieburg, 1325 Ilgenburgk), stąd też nazwa pobliskiego Elgnowa (p. niżej). Niezwiązana nazwa polska, znana już od XIV w. (1343 Dameraw, 1410 Dambrowno), pochodzi od pobliskich jezior Dąbrowa Mała i Wielka.
Elgnowo Dąbrówno 1 Elgenau pruskie (hybryda?) -- Pierwotnie: 1350 Ilgelauken, 1350 Ylgelauken. Z czasem prus. sufiks -lauks został zastąpiony (niemieckim?) -au.
Fiugajki Dąbrówno 1 Fiugaiken pruskie -- Dawniej też: Figajki.
Gardyny Dąbrówno 1 Gardienen pruskie --
  • Również niem. Groß Gardienen. Przysiółek Klein Gardienen (pol. powoj. Gardynki, aczkolwiek nazwa używana ludowo to Niziny) dziś nie istnieje jako samodzielny byt.
  • Forma gwarowa: Gardinï Duž́e.
Jabłonowo Dąbrówno 1 Jablonowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Dreililien.
Jagodziny Dąbrówno 6 Ketzwalde niemieckie (osobowe) Kiecwałd
  • Przed wojną (i w gwarze): Kiecwałd (Kecwałd) lub Klecwałd (od pierwotnej formy niem. Kletzenwalde). Nazwa ta pochodzi od n. os. Klec, słowiańskiego pochodzenia (ale była znana również prusom). Powojenna n. Jagodziny jest sztuczna, nieuzasadniona.
  • Forma gwarowa: Kecfau̯t, -da.
Jakubowo Dąbrówno 1 Jacubowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Wellhausen.
Kalbornia Dąbrówno 1~4 Kahlborn niemieckie (Kalborno) Przed wojną: Kalborno, taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma Kalbornia jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. Kalborńa). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
Leszcz Dąbrówno 1 Heeselicht niemieckie --
  • Nazwa wsi (zarówno niem. jak i pol.) przeniesiona od miejscowości Leszcz pod Toruniem.
  • Forma gwarowa: Lėš́č́ / Lïš́č́.
Lewałd Wielki Dąbrówno 1 Groß Lehwalde niemieckie (hybryda?) --
  • 1414 Lebenwald - prawdopodobnie nazwa niemiecka, chociaż Biolik opowiada się za prus. pochodzeniem członu pierwszego.
  • Forma gwarowa: Levau̯t, -da.
  • Zob. też: Okrągłe (dawn. Lewałd Mały).
Łogdowo Dąbrówno 1 Logdau pruskie --
  • Dawniej też: Łobdowo.
  • Pierwotne zapisy: 1407, 1411 Lobdow.
Marwałd Dąbrówno 1 Marwalde niemieckie -- 1407 Marienwald.
Odmy Dąbrówno 1 Odmy polskie --
Okrągłe Dąbrówno 4~6 Klein Lehwalde niemieckie (hybryda?) Lewałd Mały Przed wojną: Lewałd Mały. Formę Okrągłe (pochodzącą od pobliskiego jeziora zwanego Okrąg lub Okrągłe), a także niem. formę Okrongeln podaje co prawda Leyding, ale nie znajduję dla niej żadnego potwierdzenia przedwojennego. Lepiej wrócić do tradycyjnej formy Lewałd Mały, zwłaszcza że istnieje też Lewałd Wielki (p. wyżej).
Osiekowo Dąbrówno 1 Oschekau polskie --
Ostrowite Dąbrówno 1 Ostrowitt polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Osterwitt.
Pląchawy Dąbrówno 1 Plonchau słowiańskie (przeniesione) -- 1368 Plengau, Plenigau. Nazwa uważana za przeniesioną przez osadników z Ziemi Chełmińskiej.
Samin Dąbrówno 1 Seemen pruskie -- 1416 Semen.
Saminek Dąbrówno 6 Schönwäldchen niemieckie Szuwałdek Nazwa niemiecka, spolszczona jako Szuwałdek (rzadziej: Szynwałdzik). Nazwa obecna, nawiązująca do sąsiedniej wsi Samin (prus. pochodzenia) jest tworem sztucznym, wprowadzonym przez KUNM.
Stare Miasto Dąbrówno 1 Altstadt niemieckie --
Tułodziad Dąbrówno 1 Taulensee pruskie --
  • 1328 Tulenseitz, 1399 Tawelsehe. Nazwa pruskiego pochodzenia, polska wersja przejęta bezpośrednio z pruskiego.
  • Gwarowo: Tuu̯oǯ́at (Loc. Tuu̯oǯ́eǯ́e).
Wądzyn Dąbrówno 1 Wansen słowiańskie (przeniesione) -- Nazwa uważana za przeniesioną z Ziemi Brodnickiej (wieś Wądzyn w obecnej gm. Bobrowo).
Wierzbica Dąbrówno 6 Vierzighufen niemieckie Wierzgub Przed wojną: Wierzgub, Wierzkup. Dzisiejsza forma bez uzasadnienia.
Dąbrowo Grunwald 1 Dombrowo polskie --
  • Nazwa w latach 1877-45: Heinrichswalde.
  • Dawniej też: Dąbrowa (r. nijaki wtórny)
Domkowo Grunwald 1 Domkau polskie -- Pierwotnie: Dąbkowo (1335 Dombkau).
Dylewko Grunwald 6 Elisenhof niemieckie Elizowo
  • W Tece Toruńskiej jako Elizowewo (sic), co jest prawdopodobnie błędem lub kontaminacją równoległych form *Elizowo i *Elizewo. Jest to jedyny znany mi przypadek przedwojennej polskiej tradycji dla tej miejscowości. Nazwa Dylewko, nawiązująca do pobliskiego Dylewa (p. niżej) jest tworem KUNM. Nie znajduję też żadnego wcześniejszego potwierdzenia dla Leydingowej formy Dylewski Folwark.
  • Co ciekawe, w Tece Toruńskiej pojawia się również miejscowość o polskiej nazwie Dylewko. Jej niemiecka nazwa to Geiershau. Dziś ta miejscowość nie istnieje, nie udało mi się nawet zlokalizować jej dokładnego położenia (brak na przedwojennych niemieckich mapach). Prawdopodobnie jest to jednak tylko czysty zbieg okoliczności.
Dylewo Grunwald 1 Döhlau niemieckie -- Pierwotnie: 1328 Sickerin, 1334 Sickerinen, 1335 Sickerinenwangen. Jest to nazwa prus. pola osadniczego, na którym powstało Dylewo i sąsiednie Szczepankowo (p. niżej).
Frygnowo Grunwald 1 Frögenau niemieckie -- Pierwotnie: Freudenau (1335).
Gierzwałd Grunwald 1 Geierswalde niemieckie --
  • Siedziba gminy Grunwald (która swoją nazwę zawdzięcza chyba tylko historycznemu znaczeniu Grunwaldu).
  • Forma gwarowa: Geřvau̯t, -du.
Glądy Grunwald 1 Glanden pruskie -- Forma gwarowa: Glondï / Glundï, -duf.
Góry Lubiańskie Grunwald 1* Gurry polskie (Góry) Nazwa w latach 1877-1945: Weißberg.
Grabiczki Grunwald 1 Grabitzken pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Geierseck.
  • Nazwa pochodzi od pobliskiej rzeczki Grabiczka (niem. Grabitscheck, w czasach hitl. Schildecker Bach), której nazwa jest prawdopodobnie spolonizowaną nazwą pruską (1325 Grebiske).
  • Forma gwarowa: Grabïček, -čka.
Grunwald Grunwald 1 Grünfelde niemieckie --
  • Dawniej też: Grunwałd, Grywałd, Zielone Pole.
  • Taką, a nie inną formę tej nazwy zawdzięczamy historykom, którzy używali jej w kontekście Bitwy pod Grunwaldem. Po wojnie KUNM uszanował tę tradycję, uważając nazwę Grunwald (która w każdym innym przypadku byłaby pewnie uznana za nieakceptowalną) za pomnik bitwy. Dlatego też, mimo istnienia bardziej spolszczonych wariantów (Grywałd - nazwa używana gwarowo, Zielone Pole - dosłowne tłumaczenie, używane przez miejscowych Mazurów w XV w., utrwalone w dokumencie z 1410 r.), wybrano właśnie tę formę.
  • W niem. zachodziło wahanie między Grünfelde i Grünwalde, co sprawia że nazwę tę można interpretować dwojako ("Zielone Pole" lub "Zielony Las"). Ostatecznie w jęz. niemieckim ustaliło się to pierwsze znaczenie, ale w polskiej świadomości funkcjonuje raczej to drugie. Na tłumaczeniu "zielony las" opiera się również sztuczna litewska nazwa Žalgiris, stworzona przez litewskich historyków.
  • Forma gwarowa: Grïvau̯t / Grïvou̯t, -da.
Jędrychowo Grunwald 2 Heinrichau niemieckie --
Kalwa Grunwald 1 Kalwa pruskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kleintal.
Kiersztanowo Grunwald 1 Groß Kirsteinsdorf niemieckie --
  • Spolszczenie znane już w XVI w. (1520 Kiersthanow).
  • Forma gwarowa: Kirštanovo / Keṛ̌tånovo.
Kiersztanówko Grunwald 1 Klein Kirsteinsdorf niemieckie -- Patrz wyżej.
Kitnowo Grunwald 1 Kittnau pruskie -- 1335 Kientenaw. Nazwa genetycznie pruska, przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś Kitnowo w gm. Gruta) przez założyciela wsi, Piotra Kitnowskiego (von Kientenau).
Korsztyn Grunwald 1 Korstein niemieckie (tłum z prus.) --
  • Pierwotnie: 1370 Trumbstab (prus. Trumpstabs = "krótki kamień"), nazwa przetłumaczona na niemiecki jako Kurzstein (dolnoniem. Kortstein), ostatecznie Korstein. Forma polska przejęta z niem.
  • Forma gwarowa: Kåřtïn.
Lipowa Góra Grunwald 1 Lindenberg niemieckie --
Lubian Grunwald 1 Groß Lauben pruskie --
  • 1414 Lawban. Nazwa pruska.
  • Forma gwarowa: U̯ubźan / U̯ubi̯an.
Lubianek Grunwald 1 Klein Lauben pruskie -- Patrz wyżej.
Łącko Grunwald 6 Fritzchen niemieckie Frycki U Chojnackiego Frycki, u Leydinga Fryczkowo. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
Łodwigowo Grunwald 1 Ludwigsdorf niemieckie -- Forma gwarowa: U̯oʒ́igovo.
Marcinkowo Grunwald 1 Mertensdorf niemieckie --
Mielno Grunwald 1 Mühlen pruskie (zniemczone) --
  • Nazwa ponowiona od nazwy jeziora Mielno (1321 Milen, 1328 Melyn), pruskiego pochodzenia.
  • Forma gwarowa: Ńelno.
Omin Grunwald 4 Ohmen pruskie Uminy
  • Nazwa miejscowa ponowiona z nazwy dwu pobliskich jeziór Omin Wielki i Mały (niem. Groß, Klein Ohmen See), pruskiego pochodzenia.
  • Ustalona przez KUNM forma Omin, chociaż spolszcza nazwę oryginalną, kłóci się z przedwojenną polską tradycją. W Tece Toruńskiej pojawia się forma Uniny (gdzie -ni- to z pewnością gwarowy refleks -mi-), ponadto w SGKP pojawia się forma Omen (w kontekście jeziora).
Pacółtowo Grunwald 1 Groß Pötzdorf niemieckie -- Pierwotnie Petzoldsdorf, stąd spolszczenie (znane już w XVI w.).
Pacółtówko Grunwald 1 Klein Pötzdorf niemieckie --
  • Dawniej też: Małe Pacółtowo, Krzyżówki.
  • Patrz też wyżej.
Rychnowo Grunwald 1 Reichenau niemieckie --
Rychnowska Wola Grunwald 1 Sophienthal niemieckie --
  • Dawniej też: Zofia.
  • W polskiej tradycji ludowej nazwa relacyjna, niezwiązana z n. niemiecką (obocznie istniała jednak adaptacja n. niem. w postaci Zofia, zarejestrowana w spisie z 1820 r.).
Rzepki Grunwald 1 Rzepken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Geierskreutz.
Stębark Grunwald 1 Tannenberg niemieckie (Stembark)
  • Przed wojną raczej w grafii Stembark (nagłosowe S- jest wynikiem absorpcji przyimka "z"). Istniała też forma Sztymbark (zapewne bliższa wymowie gwarowej). Oprócz tego, Zarański (a za nim Leyding) podaje również formę Ruda, której pochodzenia jednak (ani autentyczności) nie udało mi się ustalić.
  • W niemieckiej oraz zachodnioeuropejskiej historiografii, Bitwa pod Grunwaldem z 1410 r. znana jest jako Bitwa pod Tannenbergiem (Stębarkiem). W rzeczywistości odbyła się ona na polach pomiędzy tymi dwiema miejscowościami. Błędne jest więc stwierdzenie, że Grunwald i Tannenberg to ta sama miejscowość.
Szczepankowo Grunwald 1 Steffenswalde niemieckie -- Wieś powstała na pruskim polu Sickerin (1328), podobnie jak pobliskie Dylewo (p. wyżej).
Tymawa Grunwald 1 Thymau pruskie -- 1360 Thimaw, 1450 Tymaw, 1585 Tieme. Nazwa przeniesiona z okolic Iławy.
Ulnowo Grunwald 1 Faulen niemieckie (przeniesione) --
  • 1328 Vulen, Vaulinbruche (Faulenbruch).
  • Nazwa uważana za przeniesioną z Ulnowa pod Suszem (p. tam).
Wróble Grunwald 1 Wrobbeln polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Geiershof.
Zapieka Grunwald 1 Kaulbruch niemieckie --
  • Dawniej też: Kolbrych, Sapieha (?)
  • Nazwa pol. Zapieka jest nazwą starszą, oryginalną. W spisie z 1820 pojawia się jako Sapieha - może to błąd?
Zybułtowo Grunwald 1 Seewalde niemieckie -- Pierwotnie: Sieboldsdorf (również bez członu -dorf: 1336 Seyboldth, 1414 Zybold), stąd nazwa polska.
Białka Łukta 5 Gehlfeld hybryda (prus. + niem.) Gil Nazwa pochodzi od pobliskiego jeziora Gil (niem. Gehl See, 1331 Geile). Ustalona po wojnie nazwa Białka, motywowana przez prus. gaīls - "biały" (czy słusznie?), łamie zasadę, że nazw pruskich się nie tłumaczy (chyba, że istnieje taka tradycja), a ponadto jest niekonsekwentna z nazwą jeziora. Motywem ustalenia takiej nazwy mogła być chęć odróżnienia od wsi Gil Wielki i Mały w gm. Miłomłyn (p. niżej). Priorytetem powinno być jednak zachowywanie nazw o pruskim pochodzeniu.
Dąg Łukta 1 Dungen pruskie -- Forma gwarowa: Duŋk, -ga.
Dragolice Łukta 1 Draglitz pruskie --
  • Pierwotnie: Oppyn (1349). Później: Dragildorf (1397), Dragelis (1554).
  • Dawniej też: Dragule.
Florczaki Łukta 5 Eckersdorf niemieckie Ekartowo
  • U Leydinga (w erracie) i w potocznym użyciu krótko po wojnie: Ekartowo. Taka nazwa wydaje się być sensowniejsza, niż obowiązująca forma Florczaki, która jest nieuzasadnionym "potworkiem językowym".
  • W pobliżu wsi znajdowała się pruska osada o nazwie Cockstadt (1448), Kuxethen (1578). Trudno tę nazwę jednak utożsamiać bezpośrednio z tą wsią.
Ględy Łukta 1 Gallinden pruskie --
  • 1345 Galindien.
  • Dawniej też: Galindy. Nazwa nawiązuje do pruskiego plemienia Galindów.
Kojdy Łukta 1 Koiden pruskie -- 1376 Koyde.
Komorowo Łukta 4 Kämmersdorf niemieckie Kamajzy
  • Wieś pierwotnie nosiła kilka nazw: 1354 Kemmen alias Cimmerdorf, 1402-08 Clausennendorf, 1543 Plaudenick, Polbenick, Clausennen. Nazwy Clausennen(dorf) i Plaudenick/Polbenick są pruskiego pochodzenia.
  • Chociaż powojenna nazwa Komorowo oddaje znaczenie n. niem., to Barczewski podaje ludową n. pol. jako Kamajzy i tę przedwojenną tradycję należałoby uszanować.
Kotkowo Łukta 2 Katzendorf niemieckie -- Pierwotnie niem. Hannolsdorf (1402-08).
Kozia Góra Łukta 1 Ziegenberg niemieckie --
  • Nazwa w latach 1926-45: Schönhausen.
  • Potoczny wariant niem. (przed 1926): Koseberg (hybryda pol. + niem.).
Lusajny Łukta 4 Luzeinen pruskie Lucejny
  • Niem. też Groß Luzeinen (dla odróżnienia od Klein Luzeinen - ob. Lusajny Małe w gm. Morąg [p. niżej])
  • 1433 Luzeinen, 1448 Lucyn, 1493 Lucien.
  • Ustalona forma Lusajny jest niezgodna z przedwojenną polską tradycją. Teka Toruńska podaje Lucejny, co jest również częściowo zgodne z przekazem Leydinga (który podaje niekonsekwentnie Locajny, ale Lucejny Małe).
Łukta Łukta 1 Locken pruskie --
  • Pierwotnie: Lucten (1348, 1352, 1384). Ludowa forma spolszczona przejęta bezpośrednio z pruskiego.
  • Gwarowo: U̯ukta, Ukta.
Markuszewo Łukta 1 Markuschöwen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Markushöfen.
  • Dawniej też: Markuszewskie (?)
Maronie Łukta 5 Magergut niemieckie Wojsiny
  • Wieś nosiła w historii wiele nazw: Magergut alias Dietrichswalde (1347), Woysyn (1359), Woyssin (1359), Grasy (1472), Grassie (1448). Cztery ostatnie zapisy (dwie nazwy) są pochodzenia pruskiego.
  • Nadana po wojnie nazwa Maronie (u Leydinga i w potocznym użyciu: Maroń) zdaje się być nawiązaniem do nazwy jeziora Marąg (pruskiego pochodzenia), nad którym leży wieś. Nie jest to jednak nazwa umotywowana historycznie. Należałoby więc nawiązać do jednej z historycznych form pruskich.
  • W powojennym użyciu istniała też forma Chudy Dwór (dosłowne tłumaczenie n. niem., aczkolwiek oparte na adideacji - Mager to w tym wypadku nazwisko). Dzisiaj tym mianem określa się nieoficjalny przysiółek, wydzielony z tej wsi.
Molza Łukta 1 Moldsen pruskie -- 1361 Mulsen.
Mostkowo Łukta 1 Brückendorf niemieckie -- Popegeerowska osada Gucin sztucznie wydzielona z Mostkowa.
Niedźwiady Łukta 4 Bärenwinkel niemieckie Barenwynkiel Teka Toruńska notuję formę Barenwynkiel (-kla), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
Nowaczyzna Łukta 2 Neumannsruh niemieckie --
Orlik Łukta 4 Adlersbude niemieckie Orłowa Buda W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
Pelnik Łukta 1 Pulfnick pruskie --
  • 1450 Pylwenig, 1577 Belwenick.
  • Dawniej też: Pielownik (nazwa podawana w Tece Toruńskiej jako starsza, ponadto jest bliższa pruskiemu oryginałowi).
Plichta Łukta 1 Plichten polskie (osobowe) --
Pupki Łukta 1 Pupken pruskie --
Ramoty Łukta 1 Ramten pruskie --
  • 1374 Ramothen.
  • Dawniej też: (Stare) Ramty. Po niem. również jako Alt Ramten.
Nowe Ramoty Łukta 1 Neu Ramten pruskie --
  • Oboczna n. niem. Braxeinswalde. Pierwszym właścicielem wsi był Fabian von Braxein.
  • Dawniej też: Nowe Ramty (p. wyżej ramoty).
Skwary Łukta 6 Klein Eisings pruskie Isąg Mały Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
Sobno Łukta 4 Sooben pruskie Coby Nazwa ustalona po wojnie oczywiście odzwierciedla pruską n. oryginalną, ale w źródłach przedwojennych (Barczewski, Giersz) pojawia się ludowa forma Coby.
Spórka Łukta 1~4 Sporken pruskie (Spórki) Przed wojną raczej w l. mnogiej: Spórki, Sporki.
Strzałkowo Łukta 6 Hinzbruch niemieckie Hyncbruch Forma spolszczona z Teki Toruńskiej.
Swojki Łukta 2 Schwoiken pruskie? -- Pierwotnie: Sclodien (1422)?
Szeląg Łukta 2 (1?) Eckschilling hybryda (niem. + prus.) -- Nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Szeląg (niem. Schilling-See), pruskiego pochodzenia. Pierwotnie była tożsama z nazwą wodną (1700 Schiling), potem pojawił się przedrostek Eck-.
Tabórz Łukta 1 Taberbrück hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Taborek.
  • Nazwa wsi pochodzi od n. jeziora Tabórz (niem. Taber See), pruskiego pochodzenia (1331 Tobar, 1349 Tabar). Nazwa ta powinna być traktowana jako rodzaj żeński, o czym świadczy odmiana Tabórz - Taborzy, używana w Tece Toruńskiej.
Trokajny Łukta 1 Trukeinen pruskie (Trukajny)
  • 1402-08 Traykoyne.
  • W polskiej tradycji przedwojennej raczej Trukajny.
Worliny Łukta 1 Worleinen pruskie -- 1342 Worlyne.
Wynki Łukta 1 Wönicken pruskie --
  • 1540 Wenycken
  • Dawniej też: Winki (tak w Tece Toruńskiej).
Zajączkowo Łukta 4 Falkenstein niemieckie Zajączki Oboczna n. niem. Hasenberg, stąd przedwojenne spolszczenie Zajączki. Po wojnie zmodyfikowano ją do postaci Zajączkowo, zapewne w celu odróżnienia od wsi Zajączki w gm. Ostróda (p. tam). Nie jest to wciąż jednak forma mająca przedwojenne korzenie. Może więc zamiast tego można by wykorzystać dookreślenie? U Leydinga są to Zajączki Łukciańskie.
Bagnity Małdyty 2 Bagnitten pruskie -- 1353 Begonithen
Bartno Małdyty 2 Reichbarten hybryda (niem. + prus.) --
  • 1401 Barthen, 1404 Bartin. Nazwa prawdopodobnie pruska (chociaż nie dysponuję informacjami etym.), od XVI w. rozszerzona o niem. człon Reich-. Obecna nazwa polska spolszcza formę pierwotną (chociaż może wierniejsza zapiskom byłaby forma Barcin).
  • Ponadto, z miejscowością tą utożsamia się obecnie prus. nazwę Surkapurn (1315). Nazwę tę dawniej błędnie odnoszono do wsi Słonecznik w obecnej gm. Morąg (stąd u Leydinga i krótko po wojnie wieś owa nosi nazwę Sorkobór, co jest dość nieudolnym spolszczeniem formy Surkapurn). Prawdopodobnie więc mamy do czynienia ze starą wsią, o dwóch różnych nazwach pruskich.
Budwity Małdyty 2 Bauditten pruskie -- 1302-06 Buditien, Budithen. Jeśli 1354 Baudewiten należy tutaj (tak jak podaje Leyding), to uzasadniałoby -w- w powojennym spolszczeniu.
Budyty Małdyty 2 Boditten pruskie --
Czulpa Małdyty 1? Zölp pruskie -- Leyding przytacza zapis Czulpa jako źródłowy.
Dobrocin Małdyty 3 Groß Bestendorf niemieckie --
Drynki Małdyty 2 Drenken pruskie -- 1304 Drinken.
Dziśnity Małdyty 2 Dosnitten pruskie -- 1367 Desynithen, 1369 Disnyten.
Fiugajki Małdyty 1 Figaiken pruskie --
Gizajny Małdyty 2 Gischainen pruskie -- 1376 Gysyein, Geysyein.
Ględy Małdyty 2~5 Gallinden pruskie Galindy (?) Nazwa pruskiego pochodzenia, nawiązująca do n. plemiennej Galindów. Po wojnie spolszczona jako Ględy, per analogiam do wsi koło Łukty. Jednak, wobec braku jednoznacznej polskiej tradycji, może można było się pokusić o bardziej dokładne spolszczenie, lepiej oddające źródłosłów oryginału (Chojnacki podaje Galindia, ale to raczej sztuczność)?
Gumniska Małe Małdyty 3 Klein Rüppertswalde niemieckie --
Gumniska Wielkie Małdyty 3 Groß Rüppertswalde niemieckie --
Jarnołtowo Małdyty 2 Groß Arnsdorf niemieckie -- Pierwotnie: Arnoldisdorf (ok. 1308).
Jarnołtówko Małdyty 2 Klein Arnsdorf niemieckie -- Patrz wyżej.
Kadzie Małdyty 1 Kadzie polskie -- Nazwa w latach 1868-1945: Eichhorst.
Kanty Małdyty 2 Groß Kanten pruskie -- Do 2010 oficjalnie Kęty.
Karczemka Małdyty 3 Hoffnungsmühle niemieckie --
Kiełkuty Małdyty 5 Kelken pruskie Kiełkuły
  • Dawniej dwie wsi: Stare i Nowe Kiełkuty (niem. Alt, Neu Kelken).
  • 1359 Kellekullen, 1427 Kellekolle
  • Obowiązująca forma Kiełkuty jest wynikiem jakiegoś fatalnego błędu lub przeinaczenia (prawdopodobnie zasugerowano się Kiejkutami pod Szczytnem) - daje ona mylne wrażenie, jakoby nazwa ta należała do nazw bałtyckich z sufiksem -utai (-uty), co w tym wypadku nie jest prawdą. Poprawną etymologicznie formę Kiełkuły notuje Leyding i uważam, że należałoby do niej powrócić. Ponadto, istnieje zapis Kellikuli z 1411-19, jakby ze spolszczoną końcówką. Może więc faktycznie istniała kiedyś spolszczona wersja *Kiełkuły lub *Kielikuły?
Klonowy Dwór Małdyty 3 Höfen niemieckie -- Biorąc pod uwagę n. niem., nie prościej byłoby Dwory (lub Dwórzno)? Po co tak komplikować nazwy?
Koszajny Małdyty 2 Koschainen pruskie --
  • 1271-76 Kusieyns, 1386 Kusieyn. Oboczna n. pruska: Pallawiten (1271-76) - przejęta od pobliskiej osady Połowite.
Kozia Wólka Małdyty 1 Klein Bestendorf niemieckie (Kozia Wola?) Oboczna nazwa (podawana w spisie z 1820): Kosse Wolle. Z pewnością jest to pol. Kozia Wólka lub Kozia Wola - trudno dziś chyba tego dociec.
Kreki Małdyty 2 Kröken pruskie -- 1315 Crekin, 1321 Kreken.
Leszczynka Mała Małdyty 5 Gut Linkenau pruskie Linkówko
  • Niem. też Klein Linkenau (tak u Leydinga, może to błąd?).
  • Po więcej wyjaśnień patrz niżej: Linki. Mimo zmiany "Leszczynka" na "Linki", nazwa "Leszczynka Mała" pozostała.
Leśnica Małdyty 4 Freiwalde niemieckie Frywałd
Linki Małdyty 5 Linkenau pruskie Linkowo
  • Niem. też Groß Linkenau (tak u Leydinga, może to błąd?).
  • Nazwa niem. Linkenau (1417 Linkenaw, Lynkenaw) uchodzi za staropruską. Po wojnie zastąpiono ją ahistoryczną formą Leszczynka, co następnie (kiedy?) uległo zmianie na Linki (choć można gdzieniegdzie spotkać się z informacją, jakoby Leszczynka i Linki były dwiema różnymi miejscowościami - albo jest to błąd, albo wieś była przez pewien czas podzielona). Forma Linki, chociaż zachowuje rdzeń oryginału, niedokładnie oddaje strukturę nazwy pruskiej. Uważam, że najlepiej byłoby nazwę "Linki" zmienić na Linkowo, a nazwę sąsiedniej wsi "Leszczynka Mała" (która, w przeciwieństwie do większej bliźniaczki, nie zmieniła nazwy) na Linkówko, tworząc przy tym prosty dublet nazewniczy (podobnie jest u Leydinga: Lęgowo i Lęgówko, co jednak wydaje mi się zbytnim spolszczeniem fonetycznym).
Małdyty Małdyty 2 Maldeuthen pruskie -- 1350 Maudithen, 1543 Maldeyten.
Naswity Małdyty 2 Naasewitt pruskie -- Również spotykana forma: Naświty (nieurzędowa, ale zapewne używana w mowie).
Niedźwiada Małdyty 5 Glocken pruskie Kłoki 1334 Cloken. Nazwa pochodzenia staropruskiego, od klākis - "niedźwiedź". Tak więc, nazwa powojenna oddaje znaczenie n. oryginalnej, ale łamie zasadę, aby nazw pruskich nie tłumaczyć. Należało ją spolszczyć fonetycznie.
Pleśno Małdyty 2 Plößen pruskie -- 1374 Plesen; ok. 1400 Pelesen, Pellesin.
Plękity Małdyty 2 Plenkitten pruskie --
Połowite Małdyty 2 Pollwitten pruskie --
  • ok. 1400 Palwyten, Pollewiten, 1419 Polowiten.
  • Systematyczniejsze byłoby spolszczenie Połowity, ale wobec braku tradycji niech już będzie, jak jest.
Rybaki Małdyty 2 Fischerbuden pruskie --
Sambród Małdyty 4 Samrodt pruskie Zamroty
  • 1297 Zambre, 1319 Sambrad, 133 Sambrade.
  • Chociaż powojenna forma Sambród dobrze spolszcza oryginalną pruską nazwę, to jednak autentycznym spolszczeniem, używanym w ludowej twórczości (m.in. u Kolberga) są Zamroty. Zawsze w takich przypadkach trzymam się zasady, że ludowa tradycja powinna być na pierwszym miejscu.
Sambród Mały Małdyty 4 Klein Samrodt pruskie Zamroty Małe Patrz wyżej.
Sarna Małdyty 2 Rehberg niemieckie --
Sasiny Małdyty 2 Sassen pruskie --
  • 1350 Zossin, ok. 1400 Sassenen, Sasnen.
  • W pobliżu wsi znajduje się jezioro zwane Sasiny lub Tolin (niem. Sassener See, 1315 Tolim, 1334 Tullynen). Nazwa Tolin pierwotniejsza i to jej lepiej używać (nazwa Sasiny, chociaż również pruska, jest już wtórnym ponowieniem n. miejscowej).
Smolno Małdyty 5 Schmolehnen pruskie Smolajny ok. 1399 Smaleyn. Nazwa pruska, po wojnie oddana niedokładnie.
Sople Małdyty 2 Zöpel pruskie -- ok. 1400 Sopelyn, Soplyn; 1419 Sopelen.
Surzyki Małe Małdyty 2 Klein Sauerken pruskie --
Surzyki Wielkie Małdyty 2 Groß Sauerken pruskie -- 1304 Suriken, 1348 Surcken.
Szymonowo Małdyty 2 Groß Simnau pruskie? -- Przydała by się dokumentacja i informacje etymologiczne (Leyding podaje jedynie formę źródłową Symenaw, bez daty [jak ma w zwyczaju]). Może jest to jakaś adideowana nazwa pruska? Niemniej, forma Szymonowo zdaje się być dość naturalnym spolszczeniem formy niemieckiej.
Szymonówko Małdyty 2 Klein Simnau pruskie? -- Patrz wyżej.
Wielki Dwór Małdyty 5 Ankern pruskie Ankry Nazwa pruskiego pochodzenia, zniweczona po wojnie. Leyding podaje spolszczoną formę Ankry, całkowicie intuicyjną.
Wilamowo Małdyty 1 Groß Wilmsdorf niemieckie --
Wilamówko Małdyty 1 Klein Wilmsdorf niemieckie --
Wodziany Małdyty 2 Wodigehnen pruskie -- 1350 Wodieyn.
Zalesie Małdyty 3 Pfalsdorf niemieckie --
Zajezierze Małdyty 3 Seegertswalde niemieckie --
Zduny Małdyty 3 Bürgerhöfen niemieckie -- U Leydinga obocznie jako Miejska Wola - warte wprowadzenia? Dokładniejszym tłumaczeniem byłby "Miejski Dwór".
Bieniasze Miłakowo 5 Banners niemieckie Benery 1346, 1352 Benern. Według Biolik nazwa pruskiego pochodzenia. Można by było więc pokusić się o jej spolszczenie.
Biernatki Miłakowo 1 Bornädtken polskie? --
Boguchwały Miłakowo 5 Reichau niemieckie Rychowo U Leydinga intuicyjne, naturalnie brzmiące spolszczenie Rychowo (może nawet o jakiejś przedwojennej tradycji?). Lepsze to od nieuzasadnionej nazwy "Boguchwały".
Gilginia Miłakowo 5 Gillgehnen pruskie Ilgajny
  • Do 1966 oficjalnie Gilginie.
  • 1236 Ylien, Illigen, 1402-08 Ilgayn, Ilgeyn. Te zapisy pokazują dobitnie, że inicjalne G- jest w tej nazwie wtórne, toteż prononuję bardziej dokładne i systematyczne spolszczenie Ilgajny (Leydingowa forma "Ilin" jest zbyt zdegenerowana fonetycznie).
Głodówko Miłakowo 5 Karneyen pruskie Karnajny Pierwotnie: 1296 Tuseine, 1336 Thusieyn, 1350 Tussien, Tusieyn (...) ok. 1780 Tusseinen alias Karneyen. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, po wojnie zniweczone.
Gudniki Miłakowo 1 Gudnick pruskie --
Henrykowo Miłakowo 2? Heinrichsegen (?) niemieckie --
  • Nazwę niemiecką Heinrichsegen udało mi się ustalić wyłącznie na podstawie nienaukowych źródeł internetowych. Miejscowość nie widnieje na przedwojenych mapach niemieckich. Według (mało naukowych) opisów historycznych, miejscowość powstała w latach 30 XX w. jako osada robotnicza przy nowopowstałej fabryce włókienniczej.
  • Niektóre źródła internetowe podają Henrykowo jako ekwiwalent niem. Gnuschkenhof, co jest błędem. Miejscowość Gnuschkenhof (po wojnie Gnuszyn), dzisiaj jest zatarta w granicach Miłakowa.
Janowo Miłakowo 1 Schillings niemieckie -- Polska nazwa Janowo znana już przed wojną, współistniała z niemiecką (istniał również zniemczony wariant Janowen, wymieniany w spisie z 1820).
Kantalice Miłakowo 1 Blumen niemieckie --
  • Pierwotnie: 1409 Kantels, 1411-19 Cantils. Nazwa pruska, przechowana w mowie ludności mazurskiej w spolszczonej formie Kantalice (1780 Cantelitzen).
  • Dziś wieś ahistorycznie połączona z Pitynami, bez wyodrębnionej nazwy. Chyba przez wzgląd na historię, warto by ponownie wydzielić Kantalice, zwłaszcza że te historyczne miejscowości są wciąż od siebie dość wyraźnie oddzielone.
Klugajny Miłakowo 2 Klogehnen pruskie -- 1411-19 Claugeyn, 1427 Claugene.
Kłodzin Miłakowo 5 Sackstein pruskie Saksztyn 1352 Saxtin, 1448 Sextin. Pruska nazwa, zniweczona po wojnie - należało ją spolszczyć.
Książnik Miłakowo 2 Herzogswalde niemieckie --
Miejski Dwór Miłakowo 3 Henriettenhof niemieckie --
Mysłaki Miłakowo 5 Prägsden pruskie Praksy
  • Niem. także Groß Prägsden.
  • Nazwa pierwotna pruska, jednak trudna do zrekonstruowania, ze względu na niejednocznaczne zapisy hist.: 1411-19 Preywasyn, 1427 Prebesyn, 1448 (Gross)prebissen, 1579 (Kleinn) Preussen. Jednak na podstawie używanych w XVIII-XIX w. form Prächsen, Prägsen, można moim zdaniem utworzyć intuicyjne spolszczenie "Praksy" (podobnie u Leydinga - Praksewo, jednak z nieetymologicznym -ewo).
  • Do tej wsi (lub okolic) odnosi się prawdopodobnie prus. nazwa Koytebrickyte (1305).
Mysłaki Małe Miłakowo 5 Klein Prägsden pruskie Praksy Małe Patrz wyżej.
Naryjski Młyn Miłakowo 2 Narienmühle hybryda (prus. + niem.) -- Nazwa miejsc. pochodzi od jeziora Narie (niem Narien-See, 1337 Narge).
Niegławki Miłakowo 2 Näglack pruskie -- 1305 Naydelauken, 1339 Naydelauks.
Nowe Mieczysławy Miłakowo 1 Neu Menzels osobowe (słowiańskie) -- Sąsiednia wieś Stare Mieczysławy dziś nie istnieje.
Pawełki Miłakowo 2? Paulken niemieckie? -- Potrzebne informacje dot. nazwy niemieckiej - czy nie jest to przypadkiem jakaś zniemczona nazwa pruska lub słowiańska? Leyding spolszcza jako Pólko.
Pityny Miłakowo 2 Pittehnen pruskie -- 1419 Pyttenen, 1543 Pitteynen.
Pojezierce Miłakowo 5 Bobanden pruskie Pobądy
  • Pierwotnie: Trundele (1349), Trundel al. Papanden (1448), Pobanden (1539). Obie nazwy pruskiego pochodzenia, wcześniejsza pochodzi od niewielkiego jeziora Trądla (niem. Trundel-See), w pobliżu którego leży miejscowość.
  • Po wojnie zniweczono pruską nazwę tej miejscowości, nadając ahistoryczną n. "Pojezierce". U Leydinga pojawia się spolszczenie Pobądki, co poprawiam na Pobądy (brak uzasadnienia dla sufiksu -ki).
Polkajny Miłakowo 2 Polkehnen pruskie -- 1402-08 Pulkaym, 1411-19 Polkayn.
Ponary Miłakowo 1 Ponarien pruskie --
  • 1337 Ponargen; 1371 Panarigen, Panarien; 1427 Panargen.
  • Nazwa pochodzi od jez. Narie (p. też Naryjski Młyn, wyżej). Spolszczenie Ponary przedwojenne (może powstało przez podobieństwo do wileńskich Ponar).
Raciszewo Miłakowo 5 Reichenthal niemieckie (Bogaczewo?) Ze względu na pseudodzierżawczy charakter n. powojennej (sztuczny twór od słowiańskiego imienia Racisz), można by zastanowić się nad przywróceniem Leydingowego spolszczenia Bogaczewo (być może w formie zdrobniałej Bogaczewko, celem odróżnienia od Bogaczewa k. Morąga?). Tak czy inaczej, brak polskiej tradycji dla tej wsi.
Roje Miłakowo 2 Royen pruskie -- 1325 Rogin.
Różnowo Miłakowo 2? Rosenau niemieckie (Roznowo?) Gwarowo: Roznovo (w NMP). Trudno mi stwierdzić, na ile jest to przedwojenna forma. Raczej brak starego polskiego osadnictwa w okolicy.
Rycerzewo Miłakowo 2 Ritters niemieckie --
Sąglewo Miłakowo 2 Sanglau pruskie --
Stare Bolity Miłakowo 2 (Alt) Bolitten pruskie (Bolity) Człon Stare można teoretycznie pominąć. Miejscowość Nowe Bolity obecnie nie istnieje, a ponadto już przed wojną często pomijano w tej nazwie człon "Alt".
Stolno Miłakowo 2 Stollen pruskie -- U Chojnackiego Stoły, ale chyba nie jest to autentycznie używana forma.
Trokajny Miłakowo 2 Groß Trukainen pruskie --
Warkałki Miłakowo 5 Hartwich niemieckie Boldajny Pierwotnie: Baldeyn (1337). Pierwotna nazwa wsi była więc tożsama z nazwą jeziora Boldajny (niem. Boldehnen-See, unikać niepoprawnej nazwy "Jezioro Warkalskie"!), w pobliżu którego znajduje się miejscowość. Nazwa ta jest oczywiście pruskiego pochodzenia i warto ją przywrócić, w miejsce nadanej przez KUNM nazwy "Warkałki" (która nawiązuje do pobliskiej wsi Warkały [p. niżej], również o pruskiej nazwie. Jednak ta nowa n. relacyjna jest kompletnie ahistoryczna).
Warkały Miłakowo 2 Workallen niemieckie -- 1379 Warekallen, 1398 Warkallen.
Warny Miłakowo 2 Warnenhof hybryda (prus. + niem.) --
Wojciechy Miłakowo 5 Gartenpungel pruskie Gartelpąg 1323 Gartilpunge. Nazwa pruskiego pochodzenia. Trudna do spolszczenia, jednak lepsze najbardziej nieudolne spolszczenie n. pruskiej od chrztu nazewniczego.
Bagieńsko Miłomłyn 4 Baginsken polskie Bagińskie
  • Nazwa w latach 1938-45: Bürgersee
  • Pierwotną formą zdaje się być Bagińskie, od nazw. Bagiński. W takiej formie również w tradycji przedwojennej (istniał też wariant Bagieńskie). Dzisiejsza forma jest już jakimś powojennym przeinaczeniem.
Boguszewo Miłomłyn 1 Bogunschöwen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Ilgenhöh.
  • Dawniej też: Szur, Szczur (gw. Šur), Piker. Nazwa Sz(cz)ur polska lub niemiecka (od dolnoniem. schur "miejsce wolne, przykryte"), notowana od XVII w. Wariant Piker, poświadczony w Tece Toruńskiej niejasny (pruskie?).
Bynowo Miłomłyn 1 Bienau niemieckie? --
  • Dawniej też: Binowo. W gwarze do dziś: B'inovo.
  • Pierwotnie niem. Hayn (1324), dosł. "gaj".
Dębinka Miłomłyn 2 Schönaich niemieckie --
Faltyjanki Miłomłyn 1 Faltianken polskie -- Zapis gw. Faltïjank'i. Faltyjan to prawdopodobnie mazurska wariacja imienia Walenty.
Gil Mały Miłomłyn 1 Klein Gehlfeld hybryda (prus. + niem.) -- Patrz niżej.
Gil Wielki Miłomłyn 1 Groß Gehlfeld hybryda (prus. + niem.) -- 1344 Geylenvelde. Nazwa pochodzi od n. jeziora Gil Wielki (niem. Groß Gehl-See; 1311-15 Gailen, Geile), pruskiego pochodzenia.
Glimy Miłomłyn 4 Skapenwald hybryda (prus. + niem.) Glinki albo Skop
  • Oboczna n. niem. Glimmen.
  • Powojenna n. Glimy zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy Glimmen, która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć Glinki (1875 Glinken). Zaś równoległa n. niem. Skapenwald jest tożsama z nazwą lasu Skapenwald (1595 Scappen), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to Skop (urz.) lub Skap.
Kamieńczyk Miłomłyn 3 Holstein niemieckie -- Według Biolik n. Kamieńczyk jest przeniesiona przez osadników z Mazowsza. Chodzi tu chyba o osadników powojennych, gdyż nie znajduję żadnego przedwojennego potwierdzenia tej nazwy.
Karnitki Miłomłyn 2 Klein Karnitten pruskie (Karnity Małe) Osobiście uważam, że tego typu nazw pruskich nie powinno się zdrabniać, brzmi to dość nienaturalnie. Poprawniejsza więc byłaby forma Karnity Małe. Jednak, wobec braku tradycji, może niech zostanie jak jest.
Karnity Miłomłyn 2 Groß Karnitten pruskie -- 1347 Motho al. Carnithen. Wieś miała więc pierwotnie dwie oboczne n. pruskie.
Kukła Miłomłyn 1 Althütte niemieckie -- Ludowa polska nazwa Kukła (poprawniej może Kukla? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej Althütte.
Ligi Miłomłyn 1 Liegen pruskie -- 1400 Lygen.
Liksajny Miłomłyn 1 Nickelshagen niemieckie -- Polska forma Liksajny (pruskiego pochodzenia) pojawia się w niemieckim spisie z 1820 r. (w grafii Lixayni). Forma ta bez wątpienia ma związek z położoną nieopodal wsią Likszany (p.) w obecnej gm. Zalewo. Trudno stwierdzić, czy mamy tu do czynienia z pomyłką, czy rzeczywistym przeniesieniem nazwy. Brak jakiejkolwiek innej polskiej tradycji nie pozwala zweryfikować tego dylematu, więc niech zostanie jak jest, chociaż rozróżnienie pomiędzy formami Likszany i Liksajny wydaje się sztuczne (są to bez wątpienia warianty tej samej nazwy). Leyding stosuje dookreślenie Liksajny Jeziorne (dla odróżnienia od Likszan, które nazywa też Liksajnami).
Liwa Miłomłyn 1 Bieberswalde niemieckie -- Nazwa polska, istniejąca obocznie do niemieckiej (przynajmniej od XVIII w.), pochodzi od nazwy rzeki Liwa (staropruskiego pochodzenia).
Lubień Miłomłyn 5 Grünort niemieckie Liwno
  • Oboczna n. niem. Lieben. Stąd nazwa powojenna. Jednakże, z powodu pochodzenia tej nazwy od prus. hydronimu Liwa, należałoby ją oddać wierniej, zachowując źródłosłów.
  • Nazwa śluzy Zielona, położonej na obszarze tej wsi, utrwala przejściowe spolszczenie nazwy niem. Grünort, używane krótko po wojnie.
Majdany Małe Miłomłyn 1 Klein Altenhagen niemieckie --
  • Dawniej też: Małdajny, Majdajny Małe, Majdanki. Przez pierwszych kilka lat po wojnie obowiązywała oficjalnie forma Majdajny Małe.
  • Po więcej wyjaśnień: patrz niżej.
Majdany Wielkie Miłomłyn 1 Groß Altenhagen niemieckie --
  • Dawniej też: Małdajny, Majdajny.
  • Ludność mazurska zachowała genetycznie starszą, pruską nazwę tych dwóch wsi (co ciekawe, zaświadczoną dopiero od XIX w., jedynie w polskim kontekście. Dla porównania, forma niemiecka znana jest już od XIV w.), początkowo jako Małdajny, co następnie uległo ewolucji do postaci Majdany (zapewne pod wpływem rzeczownika pospolitego majdan). Forma Majdajny (używana przez Kętrzyńskiego, a następnie wprowadzona oficjalnie przez KUNM) jest albo formą przejściową, albo sztuczną restytucją prus. sufiksu -ajny. Taka forma obowiązywała oficjalnie przez parę pierwszych lat po wojnie, aż została wyparta przez ludową formę Majdany (Wielkie, Małe).
  • Zapis gwarowy: Mau̯doi̯nï. Autorzy NMP odnoszą tę formę do Małdyt, ale to chyba błąd.
Malinnik Miłomłyn 3 Amalienruh niemieckie --
Ostrów Wielki Miłomłyn 1* Groß Werder niemieckie (Ostrów) W spisie z 1820 r. po prostu Ostrów. Miejscowość Klein Werder nie istnieje (nie istniała już przed wojną), toteż dookreślenie wydaje się być lekko zbyteczne.
Piławki Miłomłyn 4 Pillauken pruskie Piluk
  • 1341 Pelukin, 1363 Pylawkin.
  • Forma Piławki, wprowadzona przez KUNM, jest oczywiście systematycznym przyjęciem oryginalnej n. pruskiej (z regularnym sufiksem -ławki), jest ona jednak niezgodna z przedwojenną ludową tradycja. Przedwojenne źródła dość zgodnie nazywają tę miejscowość Piluk.
Rogowo Miłomłyn 4 Hornsberg niemieckie Oręcbark W Tece Toruńskiej: Ornsberk, u Leydinga: Oręcbark. Forma Leydinga jest prawdopodobnie dalszą ewolucją. Należałoby przywrócić tę ludową formę, w miejsce obecnej (oddającej częściowo znaczenie n. niem., ale powojennej).
Skarpa Miłomłyn 1? Skerpen pruskie (Szkarpa?) 1400 Scarpen. Nazwa pochodzenia pruskiego. U Chojnackiego Szkarpa - hiperpoprawność?
Tarda Miłomłyn 1 Tharden pruskie --
  • Niem. oboczne Thardenkrug.
  • Nazwa pruska, ponowiona od nazwy jeziora Tarda (1595 Tharn See).
Wielimowo Miłomłyn 6 Wilmsdorf niemieckie Stromżyk
  • Oboczna n. niem. Sturmsee. W XV-XVII w. Halbe Hube (dosł. "pół włóki")
  • Historyczna n. polska, jak i wariantywna niemiecka, pochodzą od pobliskiego jeziorka Sturm-See (pol. Stromżyk). Jest to prawdopodobnie adideowana nazwa pruska. Po wojnie niestety zignorowano fakt istnienia ludowej polskiej nazwy wsi i uchwalono nową, ahistoryczną Wielimowo. Również jezioro nosi dziś nazwę Wielimowskie (wg ustaleń KUNM Strumyk, co chyba też jest sztucznością lub przeinaczeniem). Należy w trybie pilnym, zarówno wsi jak i jezioru przywrócić prawowitą, ludową polską nazwę Stromżyk.
Winiec Miłomłyn 5 Winkenhagen hybryda (prus. + niem.) Winki Pierwszy człon n. niem. uchodzi za pruski (być może tożsamy z nazwą wsi Wynki w gm. Łukta). Uważam, że można było ten źródłosłów oddać wierniej. Obecna forma Winiec, podobnie jak Leydingowy Wikowiec czyni to niedokładnie.
Wólka Majdańska Miłomłyn 3 Charlottenhof niemieckie -- W potocznym powojennym użyciu forma Karolewo (w pewien sposób oddająca znaczenie n. niem., pochodzącej od im. Charlotte = Karolina). Chyba jednak nie jest to nic wartego wprowadzenia.
Zalewo Miłomłyn 1 Sallewen pruskie (spolonizowane) --
Zatoka Leśna Miłomłyn 3 Thorchen niemieckie? -- U Leydinga: Bramka. Jeśli n. niem. pochodziłaby od Tor "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
Ziemaki Miłomłyn 3 Goldsberg niemieckie --
Anin Morąg 2 Annenhof niemieckie --
Antoniewo Morąg 2 Antonienhof niemieckie --
Bartężek Morąg 5 Bärting pruskie Bartąg Nazwa pochodzi od n. jeziora Bartężek (niem. Bärting-See, 1340 Berting). Obecna, zdrobniona forma Bartężek chyba służy odróżnieniu od nazwy jeziora (a także wsi) Bartąg na Warmii. Jednak sama w sobie nie ma uzasadnienia historycznego - poprawna forma nazwy powinna brzmieć Bartąg.
Bogaczewo Morąg 3 Güldenboden niemieckie --
Borzymowo Morąg 3 Abrahamsheide niemieckie --
Bożęcin Morąg 2 Groß Gottswalde niemieckie --
Bramka Morąg 2 Himmelforth niemieckie --
Chojnik Morąg 6 Hagenau niemieckie Hajnowo
Dobrocinek Morąg 3 Neu Bestendorf niemieckie --
Dury Morąg 2 Döhringshof niemieckie --
Dworek Morąg 2 Inrücken niemieckie -- Oboczna n. niemiecka: Gütchen. Stąd powojenna n. polska.
Gubity Morąg 2 Gubitten pruskie --
Gulbity Morąg 2 Golbitten pruskie --
Jędrychówko Morąg 2 Heinrichshof niemieckie -- Nazwa nawiązuje do stpol. Jędr(z)ych = Henryk. Zdrobnienie chyba służy odróżnieniu od licznych w regionie miejscowości o nazwie Jędrychowo.
Jurecki Młyn Morąg 2 Georgenthalermühle niemieckie --
Jurki Morąg 2 Georgenthal niemieckie --
Kadzianka Morąg 3 Vogelgesang niemieckie --
Kalnik Morąg 5 Kahlau pruskie Kalewo 1400 Kalow, 1402-08 Calaw. Nazwa pruskiego pochodzenia, obecna forma pol. jej nie oddaje. Lepszy jest podawany przez Leydinga wariant Kalewo. Z kolei widniejąca na mapie z 1945 roku (której nazewnictwo opracowywali Rospond i Olszewicz) forma Kaliany jest chyba mało wartościowa.
Kamionka Morąg 2 Steinsdorf niemieckie --
Kępa Kalnicka Morąg 3~5 Wilhelmsthal niemieckie Kępa Kalewska Zmiana drugiego członu jest konsekwencją zmiany Kalnik na Kalewo, nie wynika ona z historii.
Kretowiny Morąg 5 Kranthau pruskie Krętowo 1448 Kranthaw al. Pelisten, 1540 Kranthaw. Nazwa pruska (oboczna również). Obecna forma jest jej bastardyzacją (Leydingowa forma Krańcowo jest również niedokładna). Najrozsądniejszym spolszczeniem byłoby Krętowo, taka forma zresztą pojawia się w okresie zaraz po wojnie.
Królewo Morąg 5 Königsdorf niemieckie Molzy Pierwotnie: 1361 Mulsen, Molsen. Nazwa pruska (zapewne etymologicznie tożsama z n. wsi Molza w gm. Łukta), funkcjonowała (obocznie do obecnej) aż do XVIII wieku. Wobec braku polskiej tradycji, należało utrwalić pierwotną nazwę pruską, nie spolszczać niemiecką.
Kruszewnia Morąg 2~3 Krausenhof niemieckie -- Leydingowa postać Kruzówko wydaje się naturalniejsza. Może warte wprowadzenia (może lepiej w formie Kruzowo, nie widzę bowiem tutaj motywacji dla zdrobnienia)?
Kudypy Morąg 2 Kuhdiebs pruskie -- 1540 Kodybis. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, zapewne tożsama z nazwą wsi Kudypy w gm. Gietrzwałd. Z etymologią niemiecką (niby "Krowokrady") się nie zgadzam (podważa ją choćby najstarszy zapis).
Lubin Morąg 5 Louisenthal niemieckie Lowizówka U Leydinga Lowizówka, co wydaje się być naturalną adaptacją n. niem. Na pewno jest to lepsza nazwa od nieuzasadnionej Lubin.
Lusajny Małe Morąg 4 Klein Luzeinen pruskie Lucejny Małe Patrz też: Lusajny (gm. Łukta).
Łączno Morąg 4 Wiese niemieckie Łąka Przed wojną jako Łąka. Dzisiejsza forma, chociaż oczywiście wciąż zachowuje źródłosłów oryginału, jest już tworem powojennym.
Maliniak Morąg 5 Schertingswalde hybryda (prus. + niem.) Skiertąg
  • Oboczna n. niem. Kämmersdorf (stąd oboczny wariant pol. Komorowo, funkcjonujący krótko po wojnie).
  • Nazwa niem. pochodzi od jeziora Skiertąg (Scherting-See), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od Skiertąg brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
Markowo Morąg 5 Reichertswalde niemieckie Rykartowo Krótko po wojnie funkcjonowała forma Rykartowo, będąca całkiem naturalnym przejęciem n. niemieckiej. Chyba lepsze to od nieuzasadnionej nazwy obecnej.
Morzewko Morąg 5 Mahrau pruskie Marzewo (Morąskie) 1402-08 Maraw. Forma obecna jest zdrobniona celem odróżnienia od Morzewo (ob. Marzewo w gm. Pasłęk). I tę formę również konsekwentnie należałoby naprostować na Marzewo. O ile zastosowanie zdrobnienia jest tutaj dość zrozumiałe (ryzyko pomyłki z podpasłęckim Marzewem), to jednak wolałbym go tu nie stosować, aby nie zaburzać morfologii tej pruskiej nazwy. Ponieważ przed wojną stosowano czasami dookreślenie Mahrau bei Mohrungen, można by nazwać tę wieś Marzewem Morąskim.
Niebrzydowo Małe Morąg 5~6 Klein Hermenau osobowe (niemieckie?) Hermenowo Małe Patrz niżej.
Niebrzydowo Wielkie Morąg 5~6 Groß Hermenau osobowe (niemieckie?) Hermenowo Wielkie Istnieje przypuszczenie (podawane przez autorów NMP), że nazwa pierwotna jest tworem polskim i pierwotnie brzmiała Hermenowo (byłaby to wówczas polska nazwa utworzona na bazie germańskiego imienia). Świadczyć mogłoby o tym dość "nieniemieckie" użycie sufiksu -au. Jest to oczywiście tylko przypuszczenie, jednak moim zdaniem wystarczająco dobre, aby pozbyć się ahistorycznego "chrztu" Niebrzydowo.
Nowy Dwór Morąg 2 Neuhof niemieckie --
Obuchowo Morąg 1 Obuchshöfchen hybryda (pol. + niem.) --
Piłąg Morąg 2 Pfeilings pruskie --
Plebania Wólka Morąg 2 Pfarrsfeldchen niemieckie --
Prętki Morąg 3 Friedrichsfelde niemieckie --
Prośno Morąg 5 Pörschken pruskie Pierzki Pierwotna nazwa wsi pochodzi od pobliskiego jeziora, zwanego Prośno (n. urz.) lub Pieszkowo (niem. Pörschken-See). Leyding Pierzkowem (obecnie używana pisownia przez -sz- jest nieetymologiczna) nazywa również tę wieś. Uważam, że nazwę tę należałoby poprawić, poprzez usunięcie nieetymologicznego sufiksu -owo (niezgodnego z pruskim oryginałem).
Raj Morąg 2 Paradies niemieckie -- U Leydinga również adaptacja fonetyczna jako Paradyż.
Rogowo Morąg 2 Eckfeld niemieckie --
Rolnowo Morąg 2 Rollnau pruskie -- 1402-08 Rulnaw.
Ruś Morąg 1 Reußen niemieckie? --
  • Dawniej też: Ruski (u Chojnackiego).
  • 1334 Rusche Gotswald. Nazwa trudna do objaśnienia.
Silin Morąg 2 (5?) Sillehnen pruskie (Silajny?) Sądząc po formie niem., systematyczniejszym spolszczeniem byłoby Silajny, ale potrzebna jest dokumentacja.
Słonecznik Morąg 2 Sonnenborn niemieckie -- Przez długi czas niesłusznie identyfikowano z tą wsią prus. zapis Surkapurn (1315), stąd funkcjonująca wkrótce po wojnie spolszczona forma Sorkobór. Nowsze badania uważają, że zapis ten odnosi się do okolic wsi Bartno w gm. Małdyty (p. wyżej).
Stabuniki Morąg 5 Stobnitt niemieckie Stobnity Zapisy historyczne dla tej wsi zaczynają się dopiero od XVIII w. (ok. 1780 Stobnitt, Skobnitten; ok. 1790 Stobnitten). Żaden z tych zapisów nie daje uzasadnienia dla formy przyjętej przez KUNM, toteż poprawiam ją na Stobnity.
Strużyna Morąg 3 Silberbach niemieckie --
Szczuplinki Morąg 3 Hechtwinkel niemieckie --
Szymanowo Morąg 2 Simonetti nazwiskowe? -- Potrzebna dokumentacja i informacje etymologiczne.
Tątławki Morąg 5 Tomlack pruskie Tomławki Nie znajduję uzasadnienia historycznego dla osnowy Tąt-, toteż postuluję powrót do używanej przez Leydinga formy Tomławki.
Wenecja Morąg 1 Venedien pruskie -- Nazwa uważana za oryginalnie pruską. W pol. i niem. skojarzona z nazwą Wenecji (niem. też Venedig - forma zaświadczona już od XV w.).
Wilnowo Morąg 1 Willnau pruskie --
Wola Kudypska Morąg 1* Wolla pruskie (Wola)
  • Oboczna n. niem: Christalken (potrzebna etymologia).
  • Drugi człon obowiązującej nazwy jest dookreśleniem, dodanym po wojnie. Nie jest on oryginalną częścią nazwy (tak jak np. w przypadku nazwy wsi Rychnowska Wola).
Worytki Morąg 2~5 Klein Woritten pruskie (Woryty Małe) Tego typu nazw pruskich lepiej nie zdrabniać. Z drugiej strony, brak tradycji.
Woryty Morąskie Morąg 2* Woritten pruskie (Woryty)
Zawroty Morąg 5 Schwenkendorf niemieckie Swonkowo Krótko po wojnie i u Leydinga: Swonkowo. Wydaje się to być dość naturalnym przejęciem n. niem.
Zbożne Morąg 3 Gottesgabe niemieckie --
Złotna Morąg 2 Goldbach niemieckie --
Żabi Róg Morąg 5 Horn niemieckie Złoty Róg
  • Pierwotnie niem. Güldenhorn, Goldenhorn (1340). Z czasem pierwszy człon odpadł.
  • Początkowo po wojnie używana była spolszczona forma Złoty Róg, zgodna z najstarszą n. niemiecką. Jeżeli wierzyć przesiedleńczym legendom, to nazwa ta została zmieniona na "Żabi Róg", gdyż wywoływała "burżuazyjne" skojarzenia. Formę Żabi Róg miałyby motywować żaby, licznie zamieszkujące pobliskie jezioro (dzisiaj zwane również Żabim, ale poprawniejsza jego nazwa to Róg - niem. Horner See [od tej wsi]). Nie jest to jednak nazwa historycznie poprawna. Biorąc pod uwagę to i jej "cenzorski" charakter, chyba warto wrócić do wierniejszej historycznie formy Złoty Róg, trzymając się przy tym tradycji pierwszych powojennych osadników.
Bałcyny Ostróda 1 Balzen pruskie --
  • 1340 Baltzan, 1347 Balczan.
  • Zapis gwarowy: Bou̯cini, do Bau̯cin.
Bednarki Ostróda 1 Bednarken polskie --
  • Dawniej też: Bednarkowo, Bednarka (gw. Bednorka, do Bednorki).
  • Pierwotnie: Salken (1352). Nazwa genetycznie pruska, przejęta od jeziora Sałk (zwanego dziś także Jeziorem Francuskim, z niem. Franzosen-Teich - unikać tej nazwy jako wtórnej). Biolik przytacza też zapis Binaken (1352) - pruskie lub zniekształcone.
Brzydowo Ostróda 1 Seubersdorf niemieckie --
  • Zapis gwarowy: Břẹ́dovo -va.
  • Nazwa pol. spolszcza n. niemiecką, prawdopodobnie wcześniejszą formą było *Zebrzydowo (Zebrzyd to staropolska wersja niem. imienia Zygfryd = Seyfried, Seibert), co uległo skróceniu wskutek fałszywej dekompozycji (Zebrzydowa > ze Brzydowa). Najstarsze zapisy n. niemieckiej - 1332 Syvertisdorf, 1348 Siffridtsdorf.
Buńki Ostróda 1 Bunkenmühle hybryda (prus. + niem.) -- 1413 Bonyken, 1477 Punicken Mühle. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
Cibory Ostróda 1 Lehmannsgut niemieckie --
  • Dawniej też Lemanki, Lemany.
  • W przedwojennych polskich źródłach jako Lemanki, Lemany. Niemniej, zapis Ciborra ze spisu z 1820 r., a także niem. nazwa jeziora Cibory (niem. Zibora-See, zwanego też "Morlinek"), prawdopodobnie przeniesiona od n. miejscowej, dają uzasadnienie nazwie obecnej. Prawdopodobnie nazwy istniały obocznie.
Czarny Róg Ostróda 3? Grünortspitze niemieckie (Szpic?) W powojennym nieoficjalnym użyciu nazwa Szpic, oddająca ostatni człon n. niemieckiej. Może warte wprowadzenia? Nazwa oficjalna jest bezzasadna, choć być może nawiązuje do pobliskiego Jeziora Czarnego.
Czerwona Karczma Ostróda 1 Rothekrug niemieckie --
Czyżówka Ostróda 3 Schießgarten niemieckie --
Durąg Ostróda 1 Döhringen niemieckie --
  • 1328 Duringe, w XIV-XV w. niem. Döhringswalde. Nazwa niem., od nazwiska założyciela.
  • Dawniej też: Duryng.
Dziadyk Ostróda 1 Dziadek pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1877-1945: Greisenau.
  • Dawniej też: Dziadek, Dziadygi (zapis gwarowy: ʒ́adigi).
  • 1430 Zadeke, Szadeck, XV w. Sadeke, Czadeke. Mamy tu więc do czynienia z pierwotną nazwą pruską (rekonst. *Sadiks?), przejętą przez język polski, gdzie nagłosowe S/Z- wyewoluowało w Dź- (rozwój analogiczny jak w Działdowo < prus. Saldawa, niem. Soldau lub Dziarny = niem. Seehren), przez co nazwa została skojarzona z ap. dziadek. Bardzo osobliwy przykład ewolucji nazwy.
  • Z tą wsią (lub jej okolicą) prawdopodobnie łączy się pruska nazwa Joduthen (1328).
Gąski Ostróda 1 Gensken polskie --
Gierłoż Ostróda 1* Preußisch Görlitz pruskie? (Gierłoż Pruska)
  • Dawniej też: Gierłoża.
  • Przed wojną z dookreśleniem: Pruska (obocznie istniała też postać Deutsch Görlitz), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi Gierłoż Polska (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
  • Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem Gryźlina al. Gizela (1303 Griselanos, 1338 Grisla) - rzeka ta przepływa przez wieś.
  • Zapis gwarowy: Geru̯uš, do Geru̯ožï.
Nowa Gierłoż Ostróda 1* Neu Görlitz pruskie? -- Patrz wyżej.
Giętlewo Ostróda 1~4 Güntlau pruskie (Gintlewo?)
  • 1398 Gunthyn, 1412 Guntlen. Nazwa pochodzenia pruskiego.
  • Zapis gwarowy: Gintu̯ovo, Gintlevo. Forma Gintlewo byłaby więc bardziej zgodna zarówno z mową ludu, jak i z większością źródeł przedwojennych. Z drugiej strony, postać Giętlewo też zdaje się mieć umocowanie historyczne (spis z 1820 przekazuje: Gętlewo).
Glaznoty Ostróda 1 Marienfelde niemieckie -- Pierwotnie: 1332 Glausotin alias Merginvelde. Mamy tu więc dwie nazwy (pruską i niemiecką), istniejące obocznie od zarania dziejów. Nazwa pruska zachowała się w mowie Mazurów w formie Glaznoty.
Górka Ostróda 2 Bergheim niemieckie --
Grabin Ostróda 1 (Groß) Gröben pruskie? --
  • 1325 Grobin. Nazwa o nie do końca jasnym pochodzeniu, prawdopodobnie hydronimiczna pruska.
  • Zapis gwarowy: Grob'in.
Grabinek Ostróda 1 Klein Gröben pruskie? -- Patrz wyżej.
Gruda Ostróda 3 Annenhorst niemieckie --
Idzbark Ostróda 1 Hirschberg niemieckie -- Dawniej też: Jedzbark, Jelenia Góra (to ostatnie u Leydinga, chyba powojenne).
Idzbarski Młyn Ostróda 1 Hirschberg-Mühle niemieckie -- Przysiółek ten "wchłonął" przykarczemną osadę Morastkrug, zwaną po polsku Oparczyska lub Oparczysta Karczma. Budynek karczmy wciąż istnieje i został odrestaurowany (niestety, bez zachowania jakiejkolwiek wierności historycznej) i dziś z powodzeniem funkcjonuje jako przydrożna (leżąca przy trasie nr 7) restauracja pod nazwą "Młyn pod Mariaszkiem". Nazwa ta jest zdecydowanie niegodna miejsca o tak długiej i ciekawej historii. Nazwa "Oparczysta Karczma" byłaby nie tylko zgodna z historią, ale także (moim zdaniem) atrakcyjniejsza marketingowo - bardziej intrygująca (jako, że pochodzi od gwarowego słowa oparczysko = bagno, trzęsawisko). Zazwyczaj nie postuluję zmian nazw prywatnych nieruchomości (nie jest to celem tego projektu), ale tutaj mamy do czynienia ze szczególnym przypadkiem. Poza tym, nazwa Oparczyska wciąż pozostaje urzędową nazwą tego miejsca (rzecz jasna "martwą", nie funkcjonującą). Ciekawe, czy właściciel przybytku w ogóle zdaje sobie z tego sprawę?
Jankowiec Ostróda 1~4 Jonasdorf niemieckie (Jankowice)
  • Dane przedwojenne wskazują raczej na formę Jankowice, ale być może wariant "Jankowiec" też jest uzasadniony.
  • Miejscowość ta dziś stanowi jedną całość ze wsią Rudno. Trudno mi więc stwierdzić, czy jej nazwa wciąż funkcjonuje.
Janowo Ostróda 1 Johannisberg niemieckie --
Kajkowo Ostróda 6 Buchwalde niemieckie Buchwałd
  • Oryginalna, ludowa adaptacja nazwy tej wsi to Buchwałd. Obecna n. Kajkowo jest tworem sztucznym, upamiętniającą mazurskiego poetę Michała Kajkę. Jest to więc nazwa z gatunku tych, których należy się wyzbyć w pierwszej kolejności.
  • Wieś leży nad jeziorem Sajmino (niem. Großer Zehmen See). Należy wystrzegać się używanej często nazwy "Jezioro Kajkowo" lub "Kajkowskie".
Kątno Ostróda 6 Tafelbude pruskie? Tafalbuda Niemiecka nazwa Tafelbude prawdopodobnie odzwierciedla jakąś zniekształconą n. pruską (1352 Tapilwodum, 1519 Tapelbuth). Wśród ludności mazurskiej funkcjonowało spolszczenie Tafalbuda (al. Tafelbuda), wtórna postać "Tabelka" wyłącznie u Leydinga. Obecna nazwa została sztucznie wprowadzona przez KUNM, bez motywacji.
Klonowo Ostróda 1 Klonau pruskie (spolonizowane)? -- 1349 Cronaw, 1379 Cronow. Autorzy NMP uważają tę nazwę za niemiecką, jendak nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia. Na gruncie polskim zmodyfikowana do postaci Klonowo, co następnie przejął j. niem. jako Klonau.
Kraplewo Ostróda 1 Kraplau pruskie -- 1351 Crapelnaw, 1550 Krappelnau. Nazwa pruska, związana z hydronimem Kraplewka (1396 Crappele). Niewykluczone też, że z tą wsią (lub jej okolicami) wiąże się pruska nazwa Joduttken (1348).
Lesiak Ostródzki Ostróda 1* Leschaken pruskie (Lesiak)
  • Nazwa w latach 1938-45: Preußenwall.
  • Dookreślenie Ostródzki dodane po wojnie. Dziś jest tym bardziej zbędne, że osada Lesiak Lipowski (od której miał ją rozróżniać) dziś już nie istnieje. Możliwa też forma Lesiaki.
Lichtajny Ostróda 1 (Adlig) Lichteinen niemieckie --
  • Wieś powstała na pruskim polu Wayseln (1329).
  • Pierwotnie niem. Lichtenhain. Zmiana w Lichtainen może być skutkiem wpływu polskiego (pol. -ajny czasem oddaje niem. -hain, -hagen) lub pruskiego.
  • Forma gwarowa: L'ixtåi̯nï.
Lipowiec Ostróda 4 Lindenberg niemieckie Lipowa Góra
Lipowo Ostróda 1 Leip pruskie -- 1334 Lypow.
Lubajny Ostróda 1 Lubainen pruskie --
  • 1396 Lubeyne, 1404 Lubeen.
  • Dawniej też: Łubajny (wymowa gw. U̯uboi̯nï).
Marciniaki Ostróda 5 Martenshöh pruskie Symsy
  • Pierwotnie: 1327 Simesgut, 1348 Simßen. Pierwotnie więc miejscowość ta nosiła nazwę tożsamą z pobliskim jeziorem Symsy (niem. Semen-See), pruskiego pochodzenia.
  • Miejscowość nie miała historycznej polskiej nazwy, w Tece Toruńskiej jest określona opisowo jako "od Pana Martinsa z góry". Nazwa powojenna oddaje oczywiście znaczenie n. niem., ale może lepiej byłoby nawiązać do pierwotnej nazwy pruskiej.
  • Miejscowość tę umieszczam w spisie głównie ze względu na ciekawy przypadek nazewniczy (pierwotna pruska nazwa, opisowa nazwa w Tece Toruńskiej). Patrząc jednak na obraz satelitarny tych okolic, nie można oprzeć się wrażeniu, że nic tam już nie ma. Z drugiej strony, miejscowość wciąż figuruje w oficjalnych spisach.
Marynowo Ostróda 2 Marienhof niemieckie --
Miejska Wola Ostróda 1 Steinfließ niemieckie (kalka z pol.?) --
  • Dawniej też: Sztenflis, Kamionka (?)
  • Do tej wsi prawdopodobnie odnosi się zapis Camiontken (1371). Oznaczałoby to, że wieś nosiła pierwotnie polską nazwę Kamionka (prawdopodobnie hydronimiczną), a Steinfließ jest jej niemiecką kalką. Ostatecznie w lokalnej polszczyźnie upowszechniła się nazwa Miejska Wola, ale Teka Toruńska zna też (jako oboczną) formę Sztenflis.
  • Co ciekawe, w badaniu terenowym z 1976 roku stwierdzono istnienie potocznej nazwy Kamionka dla tej wsi. Czy jest to echo pradawnej, pierwotnej nazwy, czy może zbieg okoliczności (wtórne przetłumaczenie nazwy niemieckiej) pozostaje tajemnicą. Jeżeli ta nazwa przetrwała tyle wieków, musiała jakoś wymknąć się zapiskom.
Morliny Ostróda 1 Mörlen pruskie --
  • 1332 Oerlyn, 1351 Orleyn. Nazwa pruska, hydronimicznego pochodzenia.
  • Dawniej też: Marliny, Orliny (ta ostatnia nawiązuje do najstarszych zapisów nazwy).
Naprom Ostróda 1 Groß Nappern pruskie --
  • 1334 Napro, 1347 Napron. Nazwa pruska.
  • Dawniej też: Napromek Wielki, Napromki Wielkie.
  • Sąsiednia wieś Napromek (niem. Klein Nappern), obecnie w gm. Lubawa, nie jest ujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP (jest to jedna z tych kilku wsi, które wcielono do Polski w ramach plebiscytu w Prusiech).
Nastajki Ostróda 1 Nasteiken pruskie -- 1347 Nestakin, 1503 Anastaigk.
Nowe Siedlisko Ostróda 4 Neugut pruskie Nejgut
  • Ludność mazurska spolszczyła tę nazwę jako Nejgut, o czym świadczy Teka Toruńska. Nazwa obecna, niedokładnie nawiązująca do znaczenia n. niemieckiej, jest nowa.
  • Na terenie miejscowości znajduje się ośrodek wypoczynkowy o nazwie "Parolewo". Z tego powodu sama miejscowość bywa tak nazywana, co jest błędem.
Nowy Folwark Ostróda 1 Louisenthal niemieckie -- Oboczna n. niem. Neu Vorwerk, stąd n. polska (znana przed wojną).
Ornowo Ostróda 1 Arnau pruskie -- 1322 Arnow.
Ostrowin Ostróda 1 Osterwein słowiańskie (hydronimiczne) -- Nazwa pochodna od n. jeziora - Biolik uważa tę za słowiańską, związaną ze słowem ostrów.
Pancerzyn Ostróda 1 Panzerei pruskie -- Nazwa pruska, pochodząca od n. jeziora (1321 Panczer, 1328 Ponzeryn), zwanego współcześnie jez. Durąg lub Durąskim (niem. Döhringer See, pierwotniejsza (a także gwarowa) jego nazwa to Pancerzyn (chyba warta przywrócenia). Formy niem. i pol. opierają się na adideacji do słowa Panzer, pancerz.
Pietrzwałd Ostróda 1 Peterswalde niemieckie -- Dawniej też: Pietrzywałd.
Pobórze Ostróda 1 Poburzen pruskie -- 1305 Pobursin, 1437 Pobors. Nazwa uważana za pruską, w j. polskim adideowana (pisownia przez "u" byłaby zgodniejsza z prus. etymologią, chociaż zapisy z -o- też się zdarzają).
Prusowo Ostróda 2 Preußhof niemieckie --
Przylądek Ostróda 3? Schießwald (?) niemieckie (Strzelecki Las?)
  • Nie jestem pewien, czy podana nazwa niem. odpowiada tej leśniczówce. Biolik nie przytacza tu żadnej n. niem., najwcześniejszy zapis podając z 1976 roku.
  • Nazwa Schießwald pochodzi od nazwy lasu. Jeżeli odpowiada ona nazwie tej leśniczówki, można by nazwę leśniczówki zgodnie z nazwą lasu.
Reszki Ostróda 1 Röschken słowiańskie -- 1347 Ryczkow, 1437 Ryschaw. Pierwotnie więc była tu chyba końcówka -ów lub -owo.
Rudno Ostróda 1 Rauden pruskie lub słowiańskie -- 1480 Ruden.
Ruś Mała Ostróda 1 Klein Reußen niemieckie? -- 1333 Reussen. Nazwa o nie do końca pewnym pochodzeniu - być może od niem. Reuss "Rusin", co wskazywałoby na ruskie osadnictwo. Biolik nie wyklucza jednak pruskiego pochodzenia nazwy.
Ryn Ostróda 1 Rhein pruskie --
  • 1548-49; 1577 Reyn.
  • Gwarowo: Rïn.
Ryńskie Ostróda 1 Rheinsgut niemieckie --
  • Pierwotnie: Reinholdsguth (1615).
  • Dawniej też: Ryńsk (Giersz).
Samborowo Ostróda 6 Bergfriede niemieckie Barkfreda
  • Dawniej dwie wsie: Königlich i Adlig Bergfriede (po wojnie: Samborowo i Samborówko).
  • Nazwa przejęta przez ludność mazurską jako Barkfreda, Berkfreda. Nazwa "Samborowo" jest sztucznym tworem KUNM, pseudodzierżawczym.
  • Forma gwarowa: Barkfyda.
Smykowo Ostróda 4 Groß Schmückwalde hybryda (prus. + niem.)? Szmykwałd
  • W pierwotnym zapisie Smickinwalde (1332), Biolik doszukuje się nazwy pruskiej, pochodzącej od pruskiej n. osobowej Smigis z końcówką -in.
  • Leyding podaje również zapis Smyckow (którego daty ani źródła nie udało mi się ustalić), który mógłby dawać usprawiedliwienie obowiązującej formie Smykowo (jako pierwotnej nazwie słowiańskiej lub pruskiej), jednak nie znalazłem dowodów na istnienie takiej nazwy polskiej w tradycji przedwojennej. Autentycznie poświadczona jest za to forma Szmykwałd i do tej ludowej formy postuluję powrót.
Smykówko Ostróda 4 Klein Schmückwalde hybryda (prus. + niem.)? Szmykwałdzik Patrz wyżej.
Stare Jabłonki Ostróda 1 Alt Jablonken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Altfinken.
  • Obok określeń Stare, Nowe funkcjonowały też odpowiednio Duże, Małe (tak w Tece Toruńskiej).
  • Ponieważ wieś Stare Jabłonki wchłonęła osadę Nowe Jabłonki i parę innych okolicznych osad, teoretycznie możnaby uprościć jej nazwę do Jabłonki, nie jest to jednak zgodne z tradycją.
Staszkowo Ostróda 6 Baarwiese niemieckie Maderwiza
  • Przed wojną: Maderwiza, Barwyza (w Tece Toruńskiej). Pierwsza forma jest częstsza, prawdopodobnie wywodzi się od jakiejś obocznej, niezaświadczonej formy niemieckiej *Marderwiese. Nazwa "Staszkowo", nadana po wojnie, jest sztucznym wymysłem KUNM. Leydingowa oboczna "Madrowizna" też wydaje się być sztucznawa.
  • Wieś administracyjnie włączona do Starych Jabłonek, jednak (z tego co udało mi się ustalić) pamięć o niej jest żywa. Warto byłoby przywrócić ją na mapę, oczywiście pod tradycyjną polską nazwą, nie KUNMowskim nowotworkiem.
Szafranki Ostróda 3 (2?) Henriettenhof niemieckie -- Wieś bez tradycyjnej polskiej nazwy, jednak w Tece Toruńskiej jest opisana jako "od Pana Leutnanta (Leutnant Saffron)". Właścicielem wsi w połowie XIX w. musiał więc być porucznik o nazwisku Saffron. Obecna nazwa zdaje się nawiązywać do tego nazwiska, jednak jej dokładna geneza nie jest mi znana. Być może utworzył ją Leyding, znający się dobrze na historii regionu? Nie wykluczałbym nawet opcji, że taka forma istniała już przed wojną w mowie ludu, wydaje mi się to jednak mimo wszystko mało prawdopodobne (brak na to dowodów).
Szklarnia Ostróda 4 Luisenberg niemieckie Huta (Tafalbudzka)
  • Wcześniejsza nazwa niemiecka: Glashütte (znajdowała się tu niegdyś huta szkła).
  • W Tece Toruńskiej miejscowość pojawia się dwukrotnie - jako Huta i Tafelbudzka Huta (co do nazwy Tafalbuda - p. wyżej Kątno). Jest to jedyna znana mi przedwojenna polska tradycja dla tej miejscowości. Co prawda, przyjęta po wojnie nazwa Szklarnia odwołuje się do tego samego znaczenia (słowo "szklarnia" mogło też oznaczać hutę szkła - zwłaszcza w gwarze mazurskiej), jednak nie znajduję dowodów na istnienie takiej nazwy przed wojną. Dlatego też postuluję powrót do dziewiętnastowiecznej ludowej formy Huta (z dookreśleniem Tafalbudzka lub bez - oba warianty są zaświadczone).
Szyldak Ostróda 1 Schildeck pruskie -- Według Biolik nazwa pruska, rekonst. jako *Sildīks. Czopek-Kopciuch wywodzi z niem.
Turznica Ostróda 1 Theuernitz słowiańskie (przeniesione) -- 1270 Thurnitz. Wg Biolik nazwa przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś Turznice w gminie Grudziądz).
Tyrowo Ostróda 1 Thyrau pruskie --
  • 1332 Tyrow', 1507 Tiraw. W XIV w. obocznie do tej nazwy pruskiej istniała inna - Stanken (gut) (1332) - pruskiego lub słowiańskiego początku.
Wałdowo Ostróda 1? Waldau niemieckie -- W Tece Toruńskiej miejscowość opisana jako: "od Pana Martinsa przy Czerwonej Karczmie" (por. też Marciniaki wyżej), bez typowej nazwy polskiej. Co do używanej obecnie formy Wałdowo, nie znalazłem żadnego potwierdzenia przedwojennego, jest jednak ona tak naturalnym spolszczeniem n. niem., że mogła istnieć wśród ludu.
Warlity Wielkie Ostróda 1* Warglitten (bei Osterode) pruskie (Warlity)
  • 1530 Wargelitthen.
  • Człon dookreślający Wielkie dodany po wojnie, dla odróżnienia od wsi o tej samej nazwie w gm. Olsztynek (obecnie Warlity Małe).
  • Gwarowo: Varlïtï, Vergl'ïtï.
Wirwajdy Ostróda 1 Warweiden pruskie --
  • 1418 Arwayde, 1539 Worwayden.
  • Gwarowo: Vervoi̯dï.
Worniny Ostróda 1 Warneinen pruskie -- 1348 Warnin, Warnein; 1354 Warnelin.
Wólka Klonowska Ostróda 6 Georgenthal niemieckie Jorkowo W Tece Toruńskiej: Jorkowo (jedyny przykład przedwojennej tradycji dla tej miejscowości). Być może zgodniejsza z polskim językiem literackim byłaby forma "Jurkowo", ale taka nie jest zaświadczona. U Leydinga z kolei pojawia się inna nazwa: Klin. Obecna "Wólka Klonowska" to już twór KUNM.
Wólka Lichtajńska Ostróda 6 Freiwalde niemieckie Frywałd
(Wajry?)
W Tece Toruńskiej jako Frywałd. Ponadto, Biolik w pracy pt. Onomastyka Literacka (251) wspomina nazwę Wajry, którą łączy właśnie z tą miejscowością - nie wiem jednak na jakiej zasadzie. Przydałyby się jakiekolwiek informacje, co do tej nazwy (spis z 1820 wymienia folwark Waeyren w pow. ostródzkim, jednak jej umiejscowienie nie odpowiada tej miejscowości. Może utożsamienie dokonane przez Biolik to błąd?). Z pewnością zaś, obecna nazwa jest tworem KUNM.
Wygoda Ostróda 1 Wigodda polskie -- Nazwa w latach 1882-1945: Ruhwalde.
Wysoka Wieś Ostróda 3 Kernsdorf niemieckie --
  • Oboczna n. niem. Kernshof.
  • Wieś bez historycznej polskiej nazwy - Teka Toruńska podaje tylko warianty niem. Kernsdorf i Kernshof. Nazwa obecna, wprowadzona przez KUNM, nawiązuje do położenia wsi w Górach Dylewskich (niem. Kernsdorfer Höhe), najwyżej położonym miejscu Prus Wschodnich. Ponadto, Leyding podaje ciekawy wariant przejściowy Znana Wieś - jest to zapewne nazwa o charakterze przezwiskowym, może autochtoniczne?
Wyżnice Ostróda 6 Horst niemieckie Horszt
(Orsz?)
Nazwa obecna sztuczna. Nazwę przed wojną polszczono jako Horszt, chociaż w Tece Toruńskiej pojawia się też bardziej spolszczona wersja Orsz.
Zabłocie Ostróda 5 Katharinenhof niemieckie Katarzynka U Leydinga sensowniejsza historycznie forma Katarzynka.
Zajączki Ostróda 1 Haasenberg niemieckie (kalka z prus.) --
  • Dawniej też: Zajączkowo.
  • Pierwotnie: Sassenpile (1303). Jest to nazwa pruska (dosł. "zajęczy [lub sasiński] gród"), forma niemiecka jest kalką pruskiego oryginału. Wieś była pierwotnie osadą pruskiego plemienia Sasinów. W XIV w. obocznie istniała też forma niem. Hasendamerau ("zajęcza dąbrowa").
Zawady Małe Ostróda 1* Königswiese niemieckie (Zawady)
  • Dawniej też: Kenigswyza (Giersz), Królewska Łąka (Chojnacki).
  • Autentyczność polskiej formy Zawady potwierdza spis z 1820 roku, jednak nie widzę uzasadnienia dla członu "Małe" (zapewne został dodany dla odróżnienia od Zawad koło Olsztynka).
Zwierzewo Ostróda 4 Thierberg niemieckie Terbark Nazwa spolszczona jako Terbark lub Tyrbark. Przyjęta po wojnie postać Zwierzewo, choć nawiązuje do n. niem. znaczeniowo, jest sztuczna.
Żurejny Ostróda 1 Szioreinen pruskie --
  • W latach 1936-45 pisownia: Schioreinen.
  • W Tece Toruńskiej jako Zorajny, Ziorajny. Formę zgodną z obecną podaje Kętrzyński. "Jeziorany" Chojnackiego to jakaś sztuczność.

Powiat niborski (nidzicki)

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Tabela również zawiera miejscowości, należące do obecnego powiatu działdowskiego, które w okresie międzywojennym były częścią Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Nidzica Nidzica 4 Neidenburg hybryda (prus. + niem.) Nibork
  • Przed wojną: Nibork, Nidbork, Niedzbórz.
  • Oryginalna nazwa miasta pochodzi od pruskiego hydronimu Nida - nazwy rzeki, nad którym miasto leży. Nadana przez KUNM powojenna nazwa "Nidzica", chociaż nawiązuje do oryginalnego źródłosłowu, jest nazwą sztucznie "zesłowiańszczoną" (zapewne w celu uniknięcia pochodzącej z niemieckiego końcówki -bork), stworzoną po wojnie. Miejscowa ludność mazurska używała spolszczenia Nibork, Nidbork. W starej literaturze można spotkać też formę Niedzbórz (lub Niedzborek) - jest to jednak forma sztuczna, wynikająca z fałszywego wywodu formy oryginalnej od polskich słów: niedzy (=między [gwarowe]) i bór. Należy bez wątpienia powrócić do ludowej nazwy Nibork, odrzucając raz na zawsze obowiązujący nowotworek. Spotykane czasem w źródłach internetowych (m.in. Wikipedii) rewelacje, jakoby forma "Nidzica" istniała (jako oboczna) już przed wojną są błędne. Żaden przedwojenny autor nie zna takiej formy - jest to nazwa stworzona po wojnie i nadana komisyjnie przez KUNM.
Gniadki Janowiec Kościelny 1 Gniadtken słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Grenzhof.
  • Pierwotnie: Gniadkowice (1412 Gnetkowitz).
Grabowo Leśne Janowiec Kościelny 1* Grabowo polskie (Grabowo) Nazwa w latach 1938-45: Hasenheide.
Napierki Janowiec Kościelny 1 Napierken pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Wetzhausen
  • Pierwotnie: Dąbrówki lub Dąbrowskie (1371-1411 Dombroffky, Dameroffski). Nazwa ta współistniała z n. Napierki (1411 Nepirk, 1437 Napyrke), uważanej za staropruską. Ostatecznie wygrała ta druga.
  • Gwarowo: Napśerk'i.
Powierz Janowiec Kościelny 1 Powiersen pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Waldbeek.
  • Na tablicy wjazdowej i drogowskazach niepoprawnie Powierż. Nazwa ta jest zapewne zasugerowana gwarową wymową dźwięku rz, ale w języku pisanym nie ma żadnego uzasadnienia.
  • Gwarowo: Poźirš.
Safronka Janowiec Kościelny 1 Saffronken polskie -- Wcześniej zaświadczona nazwa strugi Safronka (1347 Zefronica - pierwotnie więc musiała to być Safronica). Ponieważ jednak nazwie przypisuje się odosobowe pochodzenie (od greko-łacińskiego imienia Sopron[iusz]), przypuszcza się, że nazwa osady musiała być pierwsza. Nazwa sama w sobie jest tworem polskim.
Wiłunie Janowiec Kościelny 4 Willuhnen pruskie Wielona
  • 1411-14: Welune. Nazwa pruska.
  • Źródła przedwojenne poświadczają formę Wielona lub Filona (u Ley także: Wyłuń), chociaż brak niestety danych ludowych lub gwarowych. Obowiązująca forma Wiłunie oczywiście spolszcza pierwotną nazwę pruską, jednak wydaje się sama w sobie być powojennym tworem KUNM.
Zabłocie Kanigowskie Janowiec Kościelny 1* Sablotschen polskie (Zabłocie)
  • Nazwa w latach 1938-45: Winrichsrode.
  • Człon "Kanigowskie", dodany po wojnie przez KUNM, odróżnia tę wieś od położonego nieopodal Zabłocia Kozłowskiego.
Grabowo Janowo 1 Groß Grabowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Großeppingen.
Grabówko Janowo 1 Klein Grabowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kleineppingen.
Jagarzewo Janowo 1 Jägersdorf niemieckie --
Komorowo Janowo 1 Kamerau polskie lub niemieckie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großmuckenhausen.
  • Nazwa pierwotna: Mückenhausen (1474). Forma wprowadzona w czasach hitlerowskiej do niej nawiązuje.
  • Gwarowo: Kumorovo.
Łomno Janowo 1 Lomno polskie --
  • Oboczna forma niem. Lomnau.
  • Gwarowo: U̯omna.
Muszaki Janowo 1 Muschaken polskie --
  • Forma gwarowa: Mosak'i, -kuf (tak też u Leydinga [obocznie do Muszaki]), w Tece Toruńskiej pojawia się też zmazurzona forma "Musaki".
Puchałowo Janowo 1 Puchallowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Windau.
Róg Janowo 1 Roggen polskie? --
Ruskowo Janowo 1 Reuschwerder niemieckie --
Ulesie Janowo 1 Ulleschen słowiańskie --
Uścianek Janowo 1? Uszannek polskie (Uszczanek?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Trotha.
  • U Kętrzyńskiego (a za nim również w innych przedwojennych opracowaniach): Uszczanek. Przydałaby się dokumentacja i informacje etymologiczne, aby rozstrzygnąć która forma jest poprawniejsza.
Wichrowiec Janowo 1 Wychrowitz polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Hardichhausen.
Więckowo Janowo 1 Wientzkowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Winsken.
Zachy Janowo 1 Sachen polskie? --
  • Dawniej też: Zachowo.
  • Potrzebne informacje etymologiczne, co do pochodzenia tej nazwy.
Zawady Janowo 1 Sawadden polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Herzogsau.
Zdrojek Janowo 1 Zdrojek polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Künsberg.
Bartki Kozłowo 1 Bartkenguth hybryda (pol. + niem.) --
Borowiec Kozłowo 1 Borrowitz-Mühle polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Dobeneck-Mühle.
  • Nazwa młyna, dziś będącego w ruinie, również stosowana w formie Borówiec.
Browina Kozłowo 1 Browienen słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Froben.
  • Gwarowo: Broźina / Broźini. Nazwa przeniesiona z okolic Chełmży.
Cebulki Kozłowo 2? Pilgramsaue niemieckie --
  • Oboczna/wcześniejsza n. niem. Abbau Cybulski.
  • Brak znanej mi przedwojennej tradycji dla tej miejscowości. W źródle internetowym znalazłem nazwę Abbau Cybulski oraz informację, że gospodarzem wsi był jakiś Cybulski. Zapewne do tego faktu nawiązuje nadana przez KUNM nazwa Cebulki (i Leydingowy wariant Cebulak). Wieś powstała jako wybudowanie Pielgrzymowa (do którego nawiązuje nazwa niemiecka), toteż można byłoby ją równie dobrze nazwać "Pielgrzymówko". Ale wobec braku takiej tradycji chyba nie ma co zmieniać, zwłaszcza że nazwa "Cebulki" nie jest zupełnie przypadkowa (chociaż, czy nie lepiej byłoby "Cybulskie" - w zgodności z nazwiskiem gospodarza?).
Dziurdziewo Kozłowo 1 Dziurdziau polskie -- Nazwa w latach 1877-1945: Thalheim.
Gołębiewo Kozłowo 1 Taubendorf niemieckie (tłum. z pol.) --
  • Pierwotnie: Gołąbki (być może też: Gołębie) - 1401 Golumbe, 1579 Golumki, Gollumken. Dopiero pod koniec XVIII w. zaczyna funkcjonować niemiecki przekład nazwy Taubendorf (początkowo obocznie z formą Gollombken).
  • Współczesna forma pol. Gołębiewo jest wtórna. Być może powstała przez retranslację nazwy niemieckiej. Niemniej, forma ta istniała długo przed wojną, a jej poświadczenie w Tece Toruńskiej (a także w zapisach gwarowych) potwierdza, że jest ona ludowa.
  • Gwarowo: Gou̯embźevo.
Górowo Kozłowo 1 Gorrau polskie -- W latach 1938-45 pisane: Gorau.
Januszkowo Kozłowo 1 Januschkau polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Osterschau.
  • Dawniej też: Januszki (por. zapis Januszky z 1579 i oboczną formę niem. Janusken).
Kadyki Kozłowo 1 Kadicki prusko-polskie -- Nazwa pochodzi od mazurskiego określenia jałowca - kadyk, które jest zapożyczeniem z pruskiego kaddegs.
Kamionki Kozłowo 1 Adlig Kamiontken polskie --
  • Nazwa w latach 1932-45: Steintal.
  • Dawniej też: Kamionka (Szlachecka).
  • Gwarowo: Kami̯onk'i.
Kownatki Kozłowo 1 Kownatken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kaunen.
  • Gwarowo: Kovnåtkï.
Kozłowo Kozłowo 1 Groß Koslau polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großkosel.
  • Dzisiejsza wieś jest tak naprawdę połączeniem Kozłowa z sąsiednimi wsiami Kozłówko (niem. Klein Koslau, 1938-45: Kleinkosel) i Pólko (Kozłowskie) (niem. Polko, 1938-45: Koselmitte). Obecnie duża wieś Kozłowo tworzy spójną całość - granice między historycznymi miejscowościami zatarły się.
  • U początków istnienia wsi (w XIV-XV w.), obocznie do nazwy Kozłowo funkcjonowała również niemiecka Wildenau. Z czasem zanikła.
Lipowo Kozłowo 1 Lippau polskie (tłum. z niem.) -- Nazwa pierwotnie była niemiecka: Lynde (1437), Linden (1477). Od XVIII w. notowana jest jej polska kalka, przejęta wtórnie przez język niemiecki.
Michałki Kozłowo 1 Michalken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Michelsau.
  • Pierwotnie: Michałowo (por. zapisy: Michelaw, Michelau [1437]).
Miłkowiec Kozłowo 1 Milkowitz-Mühle polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Milkwitzmühle.
Niedanowo Kozłowo 1 Niedenau pruskie (spolszczone) --
  • 1383 Neydan. Nazwa uważana za staropruską. Niewykluczone nawet powiązanie z hydronimem Nida, chociaż bardziej prawdopodobne wydaje się jednak odosobowe pochodzenie nazwy.
  • Potocznie też Jadanowo, Jedanowo.
Pielgrzymowo Kozłowo 1 Pilgramsdorf niemieckie --
Rodowo Kozłowo 1 Rodau pruskie lub słowiańskie -- Potrzebne dokładniejsze informacje.
Rogóż Kozłowo 1 Roggenhausen niemieckie --
  • Forma spolszczona znana od XVIII w., adideowana do ap. rogóż, rogoża "sitowie".
  • Gwarowo: Rogus (Gen. -guza).
Rogóżek Kozłowo 1? Waltershausen niemieckie --
  • Na mapach także jako Rogóż Dolny.
  • Nazwa Waltershausen funkcjonuje od 1898. Miejscowość wydzielona z Rogoża (jako wybudowanie). Przedwojenne źródła podają dla niej polską nazwę jako Rogóż, to też nie do końca jest jasne, jak autochtoni rozróżniali tę miejscowość od sąsiedniego Rogoża. Nazwę Rogóżek, zatwierdzoną po wojnie podaje Leyding. Dzisiaj miejscowość znów stanowi część Rogoża, aczkolwiek jest wyraźnie oddalona od głównej części wsi. Trudno mi stwierdzić, jaki dokładnie jest uzus w kwestii nazwy.
Sarnowo Kozłowo 1 Scharnau słowiańskie? -- W Tece Toruńskiej: Siarnowo, zapewne forma gwarowa.
Sątop Kozłowo 1 Sontopp pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Santop.
  • 1411-19 Santop, 1419 Czantop. Nazwa pruska, okresowo również z niem. członem -dorf (1484 Santopsdorf).
  • Gwarowo: Sontop (do Sontopśa) - a więc poprawny dopełniacz to Sątopia (a nie "Sątopu" - jak widnieje w oficjalnych spisach). W potocznym użyciu również forma Santop.
Siemianowo Kozłowo 1~4 Siemienau słowiańskie (Siemienowo) Do 2002 roku oficjalnie: Siemienowo. Taka forma funckjonuje we wszystkich źródłach przedwojennych i u Leydinga. Może warto to przywrócić? Z drugiej strony, takie drobne ewolucje nazw zdarzają się w mowie ludu.
Sławka Mała Kozłowo 1 Klein Schläfken słowiańskie? --
Sławka Wielka Kozłowo 1 Groß Schläfken słowiańskie? -- Nazwa być może ponowiona od n. strumienia (dzisiaj zwanego Sławską Strugą) - 1328 Schlauke. Nazwie tej można przypisać słowiańskie lub pruskie pochodzenie - potrzebne informacje etym.
Szkotowo Kozłowo 1 Skottau pruskie --
  • Nazwa ponowiona od nazwy rzeki, zwanej dziś Szkotówką lub Szkotawą (urz.) (1349 Skuttaw), pruskiego pochodzenia.
  • W Tece Toruńskiej Skotowo (i odpowiednio Skotówka), zapewne forma gwarowa (zmazurzona).
Szkudaj Kozłowo 4? Skudayen pruskie Skudajny (?)
  • 1379 Skudenn, Scudeinen; 1411/19 Schudey.
  • Opracowania przedwojenne podają Skudajny (lub Skudany). Dla formy obecnej nie znajduje żadnego potwierdzenia przedwojennego (najwcześniej podaje ją Leyding), ale istnieje w gwarze, więc być może ma tradycję (o ile nie jest to przejęcie nazwy urzędowej przez miejscowych).
  • Gwarowo: Škudai̯.
Szymany Kozłowo 1 Schiemanen polskie --
Turowo Kozłowo 1 Thurau polskie --
Turówko Kozłowo 1 Thurowken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Turauken.
Ważyny Kozłowo 1 Wasienen pruskie --
  • 1356 Beyschin; 1411 Weschin, Wessin.
  • Gwarowo: Vazïnï.
Wierzbowo Kozłowo 1 Wiersbau polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Wiesenfeld.
Wola Kozłowo 1 Wolla polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Grenzdamm.
Zabłocie Kozłowskie Kozłowo 1* Sabloczyn polskie (Zabłocie)
  • Nazwa w latach 1938-45: Sablau.
  • Człon "Kozłowskie", dodany po wojnie przez KUNM, odróżnia tę wieś od położonego nieopodal Zabłocia Kanigowskiego.
Zaborowo Kozłowo 1 Saberau polskie -- W Tece Toruńskiej Zaworowo (i odpowiednio niem. Saverau).
Zakrzewko Kozłowo 1 Klein Sakrau słowiańskie --
Zakrzewo Kozłowo 1 Groß Sakrau słowiańskie --
Zalesie Kozłowo 1 Salleschen polskie --
Bartoszki Nidzica 1 Bartoschken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Bartzdorf.
  • Pierwotnie: Spycimierz (1350 Spiczemir), potem Bartuschdorf (1381, hybryda pol. + niem. -dorf). Ostatecznie przyjęła się w pełni polska forma Bartoszki.
  • Forma gwarowa: Bartuš́k'i / Bartosk'i (dop. -usk/-osk).
Bolejny Nidzica 4 Bolleinen słowiańskie (sprutenizowane) Bolemin
  • 1370 Bolemin, Boleinen; 1579 Bolemin.
  • Formy gwarowe: Bol'ińin, Bolem'in.
  • Wszystko wskazuje na to, że mamy tu do czynienia z pierwotnie słowiańską nazwą Bolemin (od słow. n. os. Bolema), która pod wpływem pruskim wyrównała się do pruskich nazw z członem -ein-. Forma Bolemin przechowała się w mowie Mazurów, o czym świadczą zapisy gwarowe i m.in. Teka Toruńska. Formę spolszczoną "Bolejny" powołał do życia chyba Kętrzyński i uważam, że warto przywrócić formę ludową.
Borowy Młyn Nidzica 1 Heydemühle niemieckie --
Brzeźno Łyńskie Nidzica 1* Persing pruskie (Brzeźno)
  • Nazwa Persing pruskiego pochodzenia (1411 Perszing, 1437 Pirsingk). Polska forma Brzeźno pojawia się w źródłach pisanych dopiero w XIX w., jej związek z pierwotną nazwą pruską jest niejasny (być może żaden). Dookreślenie dodano po wojnie.
  • Forma gwarowa: Bžeźno / Bžezïna.
Bujaki Nidzica 1 Bujacken polskie --
Dobrzyń Nidzica 1 Dobrzienen polskie --
  • Nazwa w latach 1877-1945: Gutfeld.
  • Dawniej: Sokoły, Dobrzyńskie (1355 Sokolo, Doberzintzky).
Frąknowo Nidzica 1 Frankenau niemieckie --
  • Dawniej też: Franknowo, Frączkowo (ostatnia forma oboczna u Leydinga).
  • Forma gwarowa: Fruŋknowo.
Glinki Nidzica 1 Glinken polskie --
Grzegórzki Nidzica 1 Gregersdorf niemieckie --
  • Forma gwarowa: Gřegušk'i (do Gřegušk).
  • Pierwszy właściciel wsi, wymieniony w akcie nadania z 1359 r., nazywał się Greger Sosnowiten (co można przełożyć jako "Grzegorz Sasinowic"). Był to więc Prus (z plemienia Sasinów) o chrześcijańskim imieniu. Nadanie wspomina też o położeniu wsi na Ziemi Sasinów (1359 in Sossin).
Jabłonka Nidzica 1 Jablonken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Seehag.
  • Gwarowo: Jebu̯ȯnka / Jebu̯unka.
Kamionka Nidzica 1 Kamiontken polskie --
  • Nazwa w latach 1931-45: Steinau.
  • Również niem. Königlich Kamiontken. Pierwotna nazwa mogła być niemiecka (1349 Steyne).
Kanigowo Nidzica 1 Kandien pruskie -- 1371 Canegaw, 1420 Kanegaw, 1496 Candien. Wieś posiadała dwie nazwy pruskie, o wyraźnie tym samym rdzeniu. Forma starsza zachowała się w mowie miejscowych Mazurów, zaś Niemcy używali drugiej formy pruskiej, zaświadczonej później.
Koniuszyn Nidzica 1 Kommusin słowiańskie? --
  • 1372 Conoschin, 1437 Konuschen.
  • Formy gwarowe: Komzïn / Komuźin (wtórne spolszczenia n. niem.?)
Las Miejski Nidzica 4 Stadtwald niemieckie Gaj Tradycja przedwojenna wskazuje na formę Gaj. Taką nazwę również zatwierdziła KUNM. Nazwa "Miejski Las", co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej, musiała upowszechnić się wbrew ustaleniom. Chyba warto wrócić do formy tradycyjnej.
Leśne Pólko Nidzica 4 Terten niemieckie? Pólko Przed wojną: Pólko (u Kętrzyńskiego też obocznie: Tertl). Tak również według ustaleń KUNM. Człon "Leśne" musiał rozpowszechnić się później. Nazwa pol. niezwiązana z niemiecką, której pochodzenia nie udało mi się ustalić.
Likusy Nidzica 1 Lykusen pruskie -- Forma gwarowa: L'ikuzï (do L'ikus).
Litwinki Nidzica 1 Littfinken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Neidenburg-Littfinken.
  • Najstarsze zapisy: Littow, Littowa (1384). Może więc pierwotnie pol. Litwa.
Łyna Nidzica 1 Lahna hydronimiczne --
  • Forma niem., a także zapisy piewotne (1387 Lana, 1437 Lanaw) pokazują, że wcześniejsza słowiańska forma nazwy rzeki Łyny brzmiała Łana (z prus. Alnā, por. też n. niem. tej rzeki - Alle) z typową dla języków słowiańskich przestawką.
  • Dawniej dwie odrębne wsie - Łyna (niem. Lahna) i Łyna Mała (niem. Klein Lahna, 1899-1945: Allendorf, u Leydinga Wymiary), w czasach hitlerowskich złączone pod nazwą Allendorf. Dzisiaj granica pomiędzy historycznymi miejscowościami jest zatarta.
Łyński Młyn Nidzica 1 Lahnamühle hybryda (prus. hydronim + niem.) --
Łysakowo Nidzica 4? (1?) Lissaken polskie Lisaki?
  • Nazwa w latach 1938-45: Talhöfen.
  • Forma dwuznaczna - większość przedwojennych źródeł potwierdza formę Lisaki (też Lisakowo?). Z drugiej strony, nie można też wykluczyć pochodzenia nazwy od n. os. Łysak. Nie dysponuję zapisami gwarowymi, które mogłyby to ostatecznie rozstrzygnąć. W Tece toruńskiej niejednoznaczna forma Lysak, którą można różnie interpretować.
Magdaleniec Nidzica 1 Magdalenz polskie -- Forma gwarowa: Magdalence (do Magdalenc).
Moczysko Nidzica 1 Moczisko polskie --
  • Nazwa w latach 1893-1945: Adlershorst.
  • Gwarowo: Mocïsko.
Mogiłowo Nidzica 1~4 Magilowa polskie (Mogiłowa?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Gelbsattel.
  • Według przedwojennej literatury i ustaleń KUNM, nazwa powinna być w rodzaju żeńskim: Mogiłowa (świadczy również o tym forma niem.). Zmiana na "Mogiłowo" musiała zajść po wojnie, ale być może jest to zmiana naturalna (lub forma nijaka istniała wcześniej obocznie).
Módłki Nidzica 1 Modlken słowiańskie? --
  • Nazwa w latach 1938-45: Moddelkau.
  • Dawniej też: Motylki (XVI w.).
  • Pierwotnie: Mottilkau (1436-37), Modilkaw (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu Modlna, Modlnica), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: Motk'i.
Napiwoda Nidzica 1 Napiwoda polskie -- Nazwa w latach 1890-1945: Grünfließ.
Natać Mała Nidzica 1 Klein Nattatsch pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinseedorf
  • Patrz niżej.
Natać Wielka Nidzica 1 Groß Nattatsch pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großseedorf.
  • Dawniej też: Natacz (Wielki, Mały) - tak w literaturze (np. u Chojnackiego), jednak Teka Toruńska i dane gwarowe potwierdzają formę obecną (żeńską z wygłosowym -ć). Forma męska Natacz chyba powstała ze złej interpretacji wymowy gwarowej. Sama zaś nazwa jest pruskiego pochodzenia (od n. jeziora), jednak zaświadczona późno - dopiero od XVIII w.
  • Gwarowo: Duźa Natač́.
Nibork Drugi Nidzica - (zu Neidenburg) -- -- Brak znanej mi przedwojennej nazwy - na przedwojennych mapach kolonia widnieje jako część Niborka (Nidzicy), dopiero po wojnie wydzielono ją jako osobną miejscowość. Jej obecna nazwa jest oczywiście nawiązaniem do przedwojennej, tradycyjnej polskiej nazwy Nidzicy (p. wyżej).
Olszewko Nidzica 1 Klein Olschau polskie -- Część Olszewa - miejscowości złączono już w czasach hitlerowskich. Nie wiem, czy nazwa przysiółka wciąż funkcjonuje, ale musiała funkcjonować jeszcze długo po wojnie, gdyż widnieje na mapach.
Olszewo Nidzica 1 (Groß) Olschau polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Struben.
Orłowo Nidzica 1 Orlau polskie --
Parowa Nidzica 3 Springborn niemieckie -- Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. Parowa nawiązuje do nazwy terenowej Modłecka Parowa (niem. Modlker Thal) - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie.
Pawliki Nidzica 1 Pawlicken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Palicken.
Piątki Nidzica 1 Piontken polskie -- Nazwa w latach 1932-45: Freidorf.
Piotrowice Nidzica 1 Piotrowitz polskie -- Nazwa w latach 1932-45: Alt Petersdorf.
Radomin Nidzica 1 Radomin słowiańskie --
Rączki Nidzica 1 Rontzken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Hornheim.
  • Gwarowo: Rȯnčk'i.
Robaczewo Nidzica 2~3 Robertshof niemieckie --
Rozdroże Nidzica 5 Karlshöhe niemieckie Karły U Leydinga: Karły. Nie wiem, czy to przedwojenna nazwa (nie mam dowodów), ale wydaje się naturalniejsza i sensowniejsza od obecnej.
Siemiątki Nidzica 1? Schimiontken polskie (Siemionki?)
  • U przedwojennych i Leydinga: Siemionki. Może taka forma byłaby poprawniejsza (a obecna - zepsuta wpływem niem.)? Nie dysponuję materiałami, które mogłyby to rozstrzygnąć.
  • W czasach hitlerowskich wieś wcielona do Zagrzewa (Sagsau). Do dziś pozostaje częścią tego sołectwa.
Szerokopaś Nidzica 1 Sierokopaß polskie -- Nazwa w latach 1933-45: Breitenfelde.
Tatary Nidzica 5 Berghof niemieckie Berkowo U Leydinga: Berkowo, co wydaje się być naturalnym spolszczeniem n. niemieckiej (choć zapewne nie przedwojennym). Nazwa Tatary, będąca chrztem KUNM, nawiązuje do znajdującego się nieopodal obiektu fizjograficznego - Tatarskiego Kamienia (niem. Tartaren Stein).
Trzciano Nidzica 3 Eichwerder niemieckie -- Leśniczówka leży nad jeziorem Trzciano (niem. Eich See lub Trzanno See) - jej przedwojenna nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
Wały Nidzica 1 Wallendorf niemieckie --
Waszulki Nidzica 1 Waschulken pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Waiselhöhe.
  • 1411-14 Waysils, 1412 Waschilis. Nazwa pruska, w języku polskim rozszerzona dodatkowo o sufiks -ki (chociaż Kętrzyński podaje też oboczną formę Waszule), w jęz. niemieckim przyjęta z polskiego.
Wietrzychowo Nidzica 1* Adlig Dietrichsdorf niemieckie (Wietrzychowo Szlacheckie?) U Chojnackiego i Leydinga: Wietrzychowo Szlacheckie. Starsze źródła (np. Kętrzyński, Giersz) nie posiadają rozróżnienia pomiędzy Wietrzychowem Szlacheckim a Chełmińskim - może więc podział wsi jest dość późny. Tego typu dookreślenia wydają się jednak być dość obce ludowemu nazewnictwu (potrzebowała ich przede wszystkim administracja), więc być może formy ustalone przez KUNM są naturalniejsze.
Wietrzychówko Nidzica 1~4? Köllmisch Dietrichsdorf niemieckie (Wietrzychowo Chełmińskie?) U Leydinga: Wietrzychowo Włościańskie, u Chojnackiego - Chełmińskie. Tego typu dookreślenia wydają się jednak dość sztucznawe. Trudno mi ustalić, jak dokładnie nazywali tę wieś Mazurzy (może nie czynili jakiegoś systematycznego rozróżnienia?), jako że starsze źródła ich nie rozróżniają.
Wikno Nidzica 1 Wickno pruskie (spolonizowane)? -- Nazwa w latach 1938-45: Wickenau.
Wilczyce Nidzica 2 Wolfsgarten niemieckie -- Leśniczówka dziś uchodzi za część Koniuszyna - nie wiem, na ile jej nazwa funkcjonuje.
Wolisko Nidzica 1 Wolisko polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Schnepfenberge.
Wólka Orłowska Nidzica 1* Wolka polskie (Wólka) Nazwa w latach 1938-45: Großkarlshof (nawiązanie do sąsiedniej miejsc. Karlshof - pol. Karłowo [Giersz], powojenne Wysokie - dziś miejscowość nieistniejąca).
Zagrzewo Nidzica 1 Sagsau pruskie --
  • 1412 Sagesaw, Sagese, Sagsche; 1420 Sagesow.
  • Pisownia Zagrzewo zdaje się być wprowadzona przez Kętrzyńskiego. Być może poprawniejsza etymologicznie byłaby forma Zagżewo (por. zniemczony zapis Sagsewo z ok. 1780 r.), o ile tak brzmiała ta nazwa w mowie ludu.
Załuski Nidzica 1 Sallusken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kniprode.
Zimna Woda Nidzica 1 Zimnawodda polskie -- Nazwa w latach 1893-1945: Kaltenborn.
Żelazno Nidzica 1 Seelesen słowiańskie --
Gąsiorowo Działdowo (pow. działdowski) 1 Ganshorn niemieckie -- Gwarowo: Goš́orovo / Guśorovo.
Grzybiny Działdowo (pow. działdowski) 1 Groß Grieben słowiańskie --
  • 1333 Grebin, 1387 Grsibenn. Według NMP pierwotne *Grzybno.
  • Gwarowo: Gřibźini.
Grzybiny Małe Działdowo (pow. działdowski) 1* Klein Grieben słowiańskie (Grzybinki) Dawniej raczej: Grzybinki. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę Grzybinki początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną.
Jankowice Działdowo (pow. działdowski) 1 Jankowitz polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Sassendorf.
  • Dawniej też: Jankowiczki (pierwotnie też: Hankowice, Hankowiczki [por. zapisy z 1399 - Henkowitz, Hankowyczki]).
  • Gwarowo: Jankojince / Jankoźice.
Lipówka Działdowo (pow. działdowski) 4 Lindenau niemieckie Lindowo
  • Ustalona przez KUNM forma jest sztuczna - przed wojną stosowano spolszczenia Lindenowo i Lindowo - przy czym ta druga ma poświadczenie gwarowe (również w Tece Toruńskiej).
  • Gwarowo: Lindovo
Mosznica Działdowo (pow. działdowski) 1 Moschnitz słowiańskie --
Ruszkowo Działdowo (pow. działdowski) 1 Rauschken słowiańskie --
Sławkowo Działdowo (pow. działdowski) 1 Frödau niemieckie -- Nazwa niem. Frödau i pol. Sławkowo, niepowiązane etymologicznie, współistniały już przed wojną. Nie dysponuję źródłami, które mogłyby wskazać, która z nich jest starsza.

Powiat olsztyński

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Olsztyn Olsztyn (miasto) 1 Allenstein hybryda (prus. + niem.) --
  • Nazwa miasta jest pochodzenia hybrydalnego - pierwszy człon pochodzi od nazwy rzeki Łyny (niem. Alle, prus. Alnā). W języku polskim przejęta fonetycznie jako Olsztyn. Świadectwa istnienia takiego spolszczenia pojawiają się już w XV w. (samo miasto powstało wiek wcześniej).
  • Gwarowo: U̯olstïn.
  • Poniżej opisane są nazwy historycznych dzielnic Olsztyna (część z nazw może być dawno zapomniana lub zanikająca). Pomijam zupełnie nazwy nowych osiedli, stworzonych w PRLu (np. Brzeziny, Mazurskie, Kormoran itp.). Jestem ponadto zdania, że należy jak najczęściej nawiązywać do historycznych dzielnic, a administracyjne nowotwory stopniowo rugować. Niestety, tendencje są odwrotne - na mapie współczesnego Olsztyna dominują raczej nowe twory.
Augustówka Olsztyn (miasto) 2 Augustthal niemieckie -- Nazwa zatarta w terenie. Dzisiaj ta dawna dzielnica jest częścią os. Kętrzyńskiego. Może warto przypomnieć nazwę dzielnicy, zamiast komunistycznego tworu?
Dajtki Olsztyn (miasto) 1 Deuthen pruskie -- 1355 Deyten.
Grądek Olsztyn (miasto) 3 Thalberg niemieckie -- Podobnie jak Augustówka (p. wyżej), nazwa dziś nie funkcjonuje. Na miejscu tej dzielnicy znajduje się część os. Kętrzyńskiego.
Gutkowo Olsztyn (miasto) 1 Göttkendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Gietkowo.
  • Pierwotnie: Aucul (1352). Nazwa ponowiona od jez. Ukiel, pruskiego pochodzenia. Nazwa niem. Göttkendorf pochodzi od imienia zasadźcy Godeke, prawdopodobnie Prusa.
  • Gwarowo: Gutkovo / Gétkovo.
  • Część wsi, która nie została włączona do Olsztyna stanowi osobną wieś w gm. Jonkowo.
Jakubowo Olsztyn (miasto) 2 Jakobsberg niemieckie --
Jaroty Olsztyn (miasto) 6 Jomendorf hybryda (prus. + niem.) Jądorf
  • Nazwa niem. pochodzi od imienia Prusa Jome. Warmiacy spolszczyli ją jako Jądorf (pisane też Jondorf), z zachowaniem niem. członu -dorf. Taka nazwa nie znalazła aprobaty KUNM (zapewne ze względu na sufiks) i została zastąpiona pseudosłowiańskim chrztem Jaroty. Staropruska proweniencja tej miejscowości (obecnie dzielnicy Olsztyna) została więc zupełnie zatarta.
  • Gwarowo: Jondorś, f Jondorśi. Nazwa więc została przejęta z miękkim wygłosowym -f (w gwarze wymawianym jako -ś) i odmieniana jak rodzaj żeński - Jądorf, w Jądorfi.
  • Część wsi, która nie została włączona w granice Olsztyna stanowi osobną miejscowość ("resztówkę") w gm. Stawiguda o tej samej nazwie. Zmiana nazwy na Jądorf dotyczy również owej resztówki.
Kortowo Olsztyn (miasto) 1 Kortau pruskie -- Nazwa wsi pochodzi od pruskiej nazwy jeziora Kort (niem. Kort-See, 1348 Curtoyn, 1352 Curtoyen). Lepiej nazywać jezioro to "Kort" (tak jak u Barczewskiego), a nie "Kortowskie", gdyż to nazwa dzielnicy pochodzi od jeziora, a nie odwrotnie.
Likusy Olsztyn (miasto) 1 Likussen pruskie -- Używane też: Likuzy (tak w gwarze oraz u Barczewskiego).
Łupstych Olsztyn (miasto) 1 Abstich pruskie --
  • Dawniej też: Abstych, Upstych. Używane także jako Łupsztych. Nazwa pruskiego pochodzenia (rekonst. *Abistiks) - dość osobliwie przyjęta przez język polski. Pisownia z Ł- jest nieetymologiczna (jest to gwarowa prelabializacja samogłoski, a nie dawne "ł"), ale taka przyjęła się już w przedwojennej literaturze.
  • Gwarowo: U̯upstïx, Upstïx.
  • Część wsi, nie przyłączona do Olsztyna stanowi osobną miejscowość (tzw. "resztówkę"), należącą do gminy Gietrzwałd.
Nagórki Olsztyn (miasto) 2 Bergenthal niemieckie --
Niedźwiedź Olsztyn (miasto) 2 Bärenbruch niemieckie --
Pieczewo Olsztyn (miasto) 3 Stolzenberg niemieckie --
Pieszkowo Olsztyn (miasto) 5 Pörschkau pruskie? Perszkowo Nazwa dzielnicy dziś raczej nie używana. Uwiecznia ją jednak nazwa niewielkiego jeziorka Perszkowo (niem. Pörschken-See), zapewne pruska. Jeżeli ta jednostka administracyjna miałaby wrócić do łask, warto by użyć formy zgodnej z nazwą jeziorka.
Pozorty Olsztyn (miasto) 1 Posorten pruskie --
  • Używane też: Posorty (tak w gwarze).
  • Dzielnica ta nie stanowi dziś osobnej jednostki administracyjnej - stanowi część osiedla Brzeziny (nowy twór administracyjny). Nie powinno tak być - to nazwy historycznych dzielnic zasługują na utrwalenie na mapach, nie nowotwory.
Redykajny Olsztyn (miasto) 1 Redigkainen pruskie --
  • 1363 Raynkaym, 1521 Radecaim, 1564-80 Radicaym.
  • Gwarowo: Redïkai̯nï.
  • Część wsi, nie przyłączona do Olsztyna stanowi osobną miejscowość (tzw. "resztówkę") w gminie Dywity.
Starkowo Olsztyn (miasto) 2 Stärkenthal niemieckie -- Dzielnica zatarta w terenie. Jej nazwa pochodzi od nazwiska pierwszego właściciela - Starck.
Track Olsztyn (miasto) 1 Trautzig słowiańskie? -- Pierwotnie: *Drawsk (1353 Drawsken). Nazwa ponowiona od jeziora, sama w sobie jest zapewne tworem słowiańskim (choć niewykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia), utworzonym od jakiejś pruskiej nazwy wodnej typu *Drawā (dziś nieznanej). Ostatecznie zepsuta do postaci Track.
Zielona Górka Olsztyn (miasto) 2 Grünberg niemieckie --
Barczewo Barczewo 6 Wartenburg niemieckie Wartembork
  • Nazwa niem. (początkowo Wartberg, jakby "strażnicza góra"), spolszczona przez polskich Warmiaków jako Wartembork. Po wojnie KUNM zmienił tę nazwę na sztuczną Barczewo - nadaną na cześć ks. Walentego Barczewskiego - badacza kultury polskojęzycznych Warmiaków i lokalnego działacza. Jakkolwiek nie można odmówić mu zasług, to tego typu sztuczne i "zideologizowane" nazwy nigdy nie powinny były znaleźć się na mapie.
  • W pobliżu miasta znajdował się pruski obszar osadniczy o nazwie *Gunelauks (1311 Genelauken, 1349 Gunlawke), Barczewski spolszcza tę nazwę jako Gunławki.
  • Gwarowo: Våtymbork.
Biskupiec Biskupiec 1 Bischofsburg niemieckie --
  • Ludowo także niem. Bischburg.
  • Nazwa bywa dookreślana jako Biskupiec Reszelski (zapewne dla odróżnienia od Biskupca w pow. nowomiejskim), taką nazwę nosi stacja kolejowa. Nie lepiej byłoby "Warmiński", jeśli już?
Dobre Miasto Dobre Miasto 1 Guttstadt niemieckie (hybryda?) --
  • Dawniej też: Gutsztat.
  • Według niektórych teorii, pierwszy człon n. niem. pochodzi od prus. guddi - zarośla, krzaki. Niezależnie od tego możliwego znaczenia, polscy Warmiacy przejęli tę nazwę jako "Dobre Miasto".
Jeziorany Jeziorany 1 Seeburg niemieckie --
  • Dawniej też: Zybork.
  • Starsze jest fonetyczne spolszczenie nazwy jako Zybork. Forma Jeziorany pojawia się dopiero w późnym XIX w. i być może jest sztucznawa. Niemniej, zanotowano ją współcześnie w gwarze (jako Jeźorany), o ile to nie wpływ nazwy urzędowej.
Olsztynek Olsztynek 1 Hohenstein niemieckie --
  • Nazwa polska Olsztynek istniała obocznie do niemieckiej Hohenstein (pierwotnie nazwa zamku, założonego w XIV w.) już od XV w. (kiedy to pojawia się w dokumentach w zlatynizowanej formie Parvum Olstin). Jej początek nie jest do końca jasny - być może faktycznie jest to nawiązanie do warmińskiego Olsztyna. Niewykluczone jednak, że n. niem. Hohenstein została początkowo przejęta przez ludność polskojęzyczną w formie *Olsztyn (jedynie przypadkiem zbieżną z nazwą warmińskiego Olsztyna), która następnie została rozszerzona o formant zdrabniający, celem odróżnienia od znacznie większego miasta na Warmii.
    • Gwarowo: U̯olstinek.
Barczewko Barczewo 6 Alt Wartenburg niemieckie Stary Wartembork Po wyjaśnienia, patrz wyżej: Barczewo.
Barczewski Dwór Barczewo 6 Klein Wartenburg niemieckie Wartembork Mały
Bark Barczewo 1? Barkheim niemieckie? -- Według Pospiszylowej n. Barkheim niemiecka (choć na upartego można by tu się doszukać pruskiej nazwy na -kaims). Brak w literaturze przedwojennej, ale nazwa Bark pojawia się w zapisach gwarowych.
Bartołty Małe Barczewo 1 Klein Bartelsdorf niemieckie --
  • Pierwotnie: Bartelsdorf Buden ("Bartołckie Budy"), 1755.
  • Dawniej (i gwarowo): Bartółty Małe (p. niżej).
Bartołty Wielkie Barczewo 1 Klein Bartelsdorf niemieckie -- Dawniej też: Bartółty Wielkie (gw. V'elk'e / Duže Bartůu̯tï).
Biedowo Barczewo 1 Neu Maraunen pruskie --
  • Niem. też Klein Maraunen.
  • Dawniej też: Nowe/Małe Maruny, Muchorowo (Barcz.)
  • Wieś powstała jako wybudowanie pobliskich Marun (p. niżej). Polska nazwa Biedowo jest ludowa, o charakterze przezwiskowym.
Bogdany Barczewo 1 Bogdainen słowiańskie --
  • Pierwotnie: Klein Scayboth (XV w.), p. niżej Skajboty.
  • Dawniej też: Bogdajny. Końcówka -ainen (-ajny) w tej nazwie jest zapewne wywołana analogią do nazw pruskich z tym sufiksem (wykluczałbym tu raczej bezpośrednie oddziaływanie jęz. pruskiego, jako że zapisy z -ain pojawiają się dopiero w XVII w.).
  • Gwarowo: Bogdai̯nï.
Czerwony Bór Barczewo 2 (4?) Rothwalde niemieckie (Czerwony Las) Barczewski używa nazwy Czerwony Las, ale w odniesieniu do lasu (nie leśniczówki). Może zbyt mała zmiana, aby uznać ją za wartą zachodu. Forma "Czerwony Bór" również odzwierciedla nazwę oryginalną. Wśród członków KUNM panowała jakaś dziwna tendencja do unikania słowa "las" i zastępowania go synonimami (bór, gaj itp.).
Dadaj Barczewo 6 Schönfließ niemieckie Sząflis
  • N. niem. Schönfließ ludność warmińska spolonizowała jako Sząflis. Po wojnie KUNM zastąpiła ją nazwą Dadaj, ponowioną od nazwy dużego jeziora Dadaj, nad którym osada się znajdują. Nazwa jeziora jest oczywiście pruskiego pochodzenia, ale nie jest to historycznie poprawna nazwa tej wsi.
  • Leyding przytacza tu też nazwę Kurken (spolszczoną jako Kurkowo), która jednak odnosi się do zaginionej pruskiej osady, położonej nad jez. Dadaj i nie można jej wiązać bezpośrednio z tą wsią.
Dąbrówka Mała Barczewo 1 Klein Damerau słowiańskie --
Dobrąg Barczewo 1 Debrong pruskie --
  • 1364 Dobrin. Nazwa pruska, hydronimicznego pochodzenia (od n. rzeki i jeziora).
  • Gwarowo: Dobrȯŋk.
Jedzbark Barczewo 1 Hirschberg niemieckie --
  • Dawniej też: Jecbark, Jecpark.
  • Gwarowo: Jeʒbark / Jėčpark / Jecpark (Gen. na -ka lub -ga).
Kaplityny Barczewo 1 Kaplitainen pruskie --
  • 1364 Kaipletyn, 1409 Kaypletin.
  • Gwarowo: Kaplitïnï (Gen. zerowy lub -ów).
Kierzbuń Barczewo 1 Kirschbaum niemieckie -- Gwarowo: K'ežbuń.
Kierzliny Barczewo 1 Kirschleinen pruskie --
  • 1381 Kirsyn, 1393 Kirsnyn, 1533 Kirsneynen.
  • Dawniej też: Duże Kierzniny (za czasów biskupa Szembeka, wg Barczewskiego).
  • Gwarowo: Keršl'iny / K'ežl'iny.
Klimkowo Barczewo 1 Klimkowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Klimkau.
Klucznik Barczewo 1 Klutznick polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Klausen.
Kołaki Barczewo 1 Kollacken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kallacken.
Koronowo Barczewo 4 Försterei Kronau pruskie Wróblewo Niem. nazwa leśniczówki nawiązuje do pobliskiej wsi Kronowo (p. niżej), pruskiego pochodzenia. Jej polska nazwa brzmiała Wróblewo, o czym świadczy spis z 1820 r. i słownik Leydinga. Taką nazwę przyjęła też KUNM, ale w wyniku jakiegoś przeinaczenia powojennego, rozpowszechniła się forma Koronowo (wyraźnie oparta na n. niem., ale niesłusznie adideowana do słowa korona [niem. Krone]). Chyba należałoby powrócić do starszej n. pol. Wróblewo, chociaż Barczewski pisze o Leśnictwie Kronowo, toteż i taki wariant można by rozpatrzyć.
Kromerowo Barczewo 1 Krämersdorf niemieckie (tłum. z pol.) --
  • Dawniej też: Kramarowo.
  • 1572 Kromeraw, 1584 Cromerovium. Pierwotna była więc forma polska (n. niem. z członem -dorf zaświadczona od połowy XVIII w.). Nazwa pochodzi od nazwiska biskupa warmińskiego Marcina Kromera.
  • Gwarowo: Kramerovo.
Kronowo Barczewo 1 Groß Kronau pruskie -- Nazwa w latach 1936-45: Cronau. Pruskiego pochodzenia.
Kronówko Barczewo 1 Klein Kronau pruskie -- Nazwa w latach 1938-45: Cronau-Gut.
Krupoliny Barczewo 1 Kroplainen pruskie --
  • 1364 Kropelyn, 1587 Kropelein. Wieś powstała na pruskim polu osadniczym zwanym Kautyn (1364).
  • Gwarowo: Kroplai̯ny / Krupolïny.
Lamkowo Barczewo 1 Groß Lemkendorf niemieckie --
  • 1350 Villa Lemkoni, 1363 Brunsdorf alias Lemkendorf. Wieś nosiła więc początkowo dwie oboczne n. niemieckie, z czasem ustaliła się jednak nazwa Lemkendorf. Spolszczenie Lamkowo znane już od XVII w.
  • Gwarowo: Lamkovo (Duže).
Lamkówko Barczewo 1 Klein Lemkendorf niemieckie -- Gwarowo: Lamkovo Mau̯e / Lamkůfko / Lamkůvek.
Leszno Barczewo 1 (Groß) Leschno polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Leschnau (taka postać zaświadczona już w 1789).
  • Dawniej też: Leśno (Barczewski).
Leszno Małe Barczewo 1 Klein Leschno polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Försterei Leschnau.
  • Dawniej też: Leśnictwo Leśno (Barczewski).
Łapka Barczewo 1 Lapka polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Lapken. Stosowano też określenia Lapkawald lub Lapkaabfindung.
  • Wybudowanie dość nowe. Nazwa ponowiona od n. lasu.
Łęgajny Barczewo 1 Lengainen pruskie --
  • Potocznie też: Lęgajny (tak też u Barczewskiego, gw. Leŋgai̯ny). Taką nazwę nosi też przystanek kolejowy.
  • 1364 Langene; 1388 Langeyn, Langeynen.
Maruny Barczewo 1 Maraunen pruskie --
  • Dawniej też: Maruny Duże (Wielkie), niem. Groß Maraunen.
  • 1349 Merun, 1376 Merune. Nazwa pruska, przejściowo z niem. członem -dorf (1381 Merunendorf).
Mokiny Barczewo 1 Mokainen pruskie --
  • Dawniej też: Mokajny (XVII w.)
  • 1364 Mockin, 1384 Mokyn. Początkowo też pojawia się n. niem. Grünenwald (1364), która nie przyjęła się.
Niedźwiedź Barczewo 4 Bärenbruch niemieckie Niedźwiedziak U Barczewskiego: Niedźwiedziak (GPW, s. 20, 64). Przeoczyli tę formę najwyraźniej Leyding i KUNM, nadając folwarkowi nową n. Niedźwiedź. Współcześnie w gwarze odnotowano jeszcze jedną formę - Niedźwiady (gw. Ńeʒ́v́ady), która chyba raczej powstała po wojnie, pod wpływem KUNMowskiego nazewnictwa. W takich przypadkach wolę zaufać tradycji przedwojennej.
Nikielkowo Barczewo 1 Nickelsdorf niemieckie --
Odryty Barczewo 1 Odritten pruskie --
  • 1381 Waidriten, 1492 Woydriten. Nazwa pruska, wieś powstała na polu Kyrsynen (1381).
  • Dawniej też: Woryty (XVII w.)
  • Gwarowo: Odrïtï.
Orzechówko Barczewo 4 Orzechowo-Mühle polskie Orzechowo
  • Nazwa w latach 1938-45: Alt Wartenburg Abbau.
  • Poprawna nazwa młyna to Orzechowo (por. gwarowe Ožexovo). Forma na -ówko jest powojenna, nie znajduję dla niej uzasadnienia. Jeśli potrzebne jest dookreślenie, można by użyć formy Orzechowo-Młyn.
Próle Barczewo 1 Prohlen pruskie --
  • 1372 Pralesdorf. Z czasem odpada człon niem. -dorf - 1615 Proles.
  • Dawniej też: Prole (częściej u przedwojennych autorów). Postać z "ó" znana jest w gwarze.
  • Gwarowo: Průle (Gen. Průlůf).
Radosty Barczewo 5 Ottendorf niemieckie Stara Wieś (?)
  • Brak historycznej polskiej nazwy - Barczewski używa tylko nazwy "Otendorf". Powojenna nazwa Radosty jest chrztem KUNM - pseudosłowiańskim (od im. Radost), a więc nieakceptowalnym. Leyding podaje jednak niem. wariant Altendorf i na jego podstawie - spolszczenie Stara Wieś. Wariant ten nie pojawia się nigdzie indziej, być może jest on zniekształceniem nazwy Ottendorf. Tak czy inaczej, nazwa "Stara Wieś" wydaje się lepsza od obecnego chrztu. Wieś jest faktycznie dość stara, pierwsza wzmianka pochodzi z 1353.
  • Wieś powstała w pobliżu lasu o pruskiej nazwie Wungerithen (1353). Nie można jednak tej nazwy wiązać bezpośrednio z tą wsią. W tym samym lesie powstała m.in. wieś Studzianka w obecnej gm. Jeziorany (p.)
  • W NMP podany następujący zapis gwarowy (jako dawny): Votendorf (Gen. -dorfa). Raczej nie jest to forma, którą można by wykorzystać, jednak fakt istnienia tu protetycznego v- jest ciekawy i wart odnotowania.
Ramsowo Barczewo 1 Groß Ramsau pruskie --
  • 1379 Rampsow, 1597-98 Ramsaw.
  • Gwarowo: Ramsovo.
Ramsówko Barczewo 1 Klein Ramsau pruskie -- Dawniej też: Ramsówka (1785).
Rejczuchy Barczewo 1 Karolinenhof niemieckie -- Nazwa Rejczuchy oryginalnie polska (odnazwiskowa) - istniała już przed wojną, obocznie do niemieckiej. Por. zapis 1855 Abbau Reyczug i formę gw. Rai̯č́uxï. Wobec takiej formy gwarowej, może powinny to być "Rajczuchy"?
Ruszajny Barczewo 1 Reuschhagen niemieckie -- Nazwa uważana za niemiecką (1336 Russchenhain), w języku polskim przejęta analogicznie do nazw pruskich na -ajny (co nie jest rzadkością przy niem. sufiksie -hain, hagen - por. Rozajny, Gronajny).
Rycybałt Barczewo 1 Rittebalde pruskie --
  • 1373 Rythabalt. Nazwa pruska.
  • Dawniej też: Ryczybałdy (Barczewski).
Sapunki Barczewo 4 Klein Sapuhnen pruskie Zapuny Małe
  • Po wyjaśnienia, patrz niżej. Zgodna z przedwojenną tradycją jest forma Zapuny Małe (lub Zupuny Małe), chociaż zapis gwarowy daje też możliwe uzasadnienie formie Zapunki (chociaż takie zdrobnienia pruskich nazw są raczej "odchyłem od normy"). Barczewski rozróżnia Zupuny-Dwór (ob. Sapuny) i Folwark (ob. Sapunki).
  • Gwarowo: Zapunk'i
Sapuny Barczewo 4 (Groß) Sapuhnen pruskie Zapuny
  • 1367 Sapon, 1394 Supone. Nazwa pruska.
  • W przedwojennej tradycji: Zapuny, Zupuny. Tak samo również w gwarze - Zapuny (-ůf). Forma obecna, Sapuny jest nietradycyjna. Utworzył ją KUNM, celem przybliżenia polskiej formy do pruskiego oryginału (który miał nagłosowe S-. Polskie Z- to wpływ wymowy niemieckiej). Wykładnikiem polskiej nazwy powinna być jednak ludowa tradycja.
Skajboty Barczewo 1 Skaibotten pruskie --
  • 1362 Scayboth, 1380 Schayboten.
  • Dawniej też: Skajwoty.
Stare Włóki Barczewo 4 Alt Vierzighuben niemieckie Stary Wierckub
  • Przed wojną: Stary Wierzgub, Wierzkub, Wierckup. Ta ostatnia forma zaświadczona w gwarze (gw. Źyrckub - początek XX w. Współcześnie Stare Vu̯ůk'i), u Barczewskiego (opracowanie najwierniejsze ludowemu językowi) i Leydinga, toteż właśnie ją wybieram spośród możliwych wariantów. Powojenna forma Stare Włóki nawiązuje do ostatniego członu n. niem. (-huben), ale sama w sobie jest tworem sztucznym, nieludowym (powojenne gwarowe Stare Vu̯ůk'i to już wpływ nazewnictwa urzędowego, ale mieszkaniec wsi to wciąż v́ežkubźåk).
  • Zob. też Nowe Włóki, gm. Dywity.
Studzianek Barczewo 6 Kutzborn niemieckie Kucbory
  • Przed wojną: Kucbory lub Kodborno (rzadziej).
  • Barczewski wspomina także o historycznej nazwie Małe Kierzniny (p. wyżej Kierzliny), która miała obowiązywać w czasach biskupa Szembeka.
  • Gwarowo: Kucbory. Obecnie, pod wpływem nazwy urzędowej także Stuʒ́ank'i.
Szynowo Barczewo 1 Schönau pruskie? --
  • Pierwszy zapis: Schonow (1395). Pospiszylowa uważa za nazwę pruską (nie przedstawia jednak żadnych mocnych argumentów) i rekonstruuje *Sanaws. W polskim nazwa przejęta fonetycznie z niem.
  • Zapis gwarowy: Š́ïnovo.
Tęguty Barczewo 1 Tengutten pruskie -- 1344, Tungebouth, 1381 Tungebuten. Nazwa pruska dwuzłożona *Tungebutai, wtórnie uproszczona.
Tumiany Barczewo 1 Daumen pruskie --
  • 1364, 1375 Dumen, 1354 Dewmen. Nazwa pruska.
  • Gwarowo: Tumńanï.
Wipsowo Barczewo 4 Wieps pruskie Gipsowo
  • 1347 Wypsowen, 1389 Wypsaw. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Wipsowskiego (1364 Wypsow).
  • Wszystkie opracowania przedwojenne poświadczają formę Gipsowo. Forma ta niewątpliwie jest wynikiem jakiejś adideacji, jednak taka właśnie funkcjonowała wśród ludności warmińskiej. Powojenne "Wipsowo" to już KUNMowska "poprawka", mająca za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału. Wolę trzymać się jednak form ludowych.
Wójtowo Barczewo 1 Fittigsdorf niemieckie -- Pierwotnie: Vogtsdorf (1359), stąd nazwa polska (notowana od XVI w.). Wtórnie (od połowy XVII w.) - Fittigsdorf.
Wrócikowo Barczewo 5 Robertshof niemieckie Robertowo U Leydinga: Robertowo. Nazwa obecna to pseudosłowiański chrzest KUNM.
Zalesie Barczewo 6 Vorwerkswalde niemieckie Folwark
  • Nazwa w latach 1938-45: Waldhausen.
  • Już w 1820 r. zaświadczona polska nazwa Folwark (u Leydinga: Folwark Leśny). Dzisiejsza nazwa jest tworem KUNM.
Żarek Barczewo 5 (6?) Neurode niemieckie Nieród U Leydinga fonetyczne spolszczenie Nieród. Ponadto, w gwarze jako Noi̯rot. Nazwa obecna jest ahistoryczna.
Adamowo Biskupiec 1 Adamshof niemieckie --
  • Niem. także Adamsheide.
  • Dawniej też: Jedamowo (u Barczewskiego, forma gwarowa).
Biesowo Biskupiec 1 Groß Bößau pruskie --
  • 1354 Bezow, 1369 Besow. Nazwa pruska.
  • W gwarze: Bźesovo.
Biesówko Biskupiec 1 Klein Bößau pruskie -- Patrz wyżej.
Boreczek Biskupiec 2 Heide niemieckie (Borek) U Leydinga: Borek, ostatecznie przyjęto jednak formę "Boreczek". Forma Leydinga wydaje mi się bardziej intuicyjna, chociaż wobec braku tradycji, nie ma to większej różnicy. Z drugiej strony, Barczewski wspomina o lesie Borek w pobliżu Ramsowa - może to ten sam las, w którym znajduje się ta leśniczówka?
Borki Wielkie Biskupiec 1 Groß Borken polskie (Borki) Jako, że osada Borki Małe straciła jednostkowość i obecnie podlega pod Borki Wielkie, może lepiej byłoby nazywać miejscowość po prostu "Borki"? Albo wciąż odróżniać dwie miejscowości, zwłaszcza że kolonia Borki Małe wciąż znajduje się w pewnym oddaleniu od właściwych Borek Wielkich.
Botowo Biskupiec 1 Bottowen pruskie (spolonizowane) -- Nazwa w latach 1938-45: Bottau.
Bredynki Biskupiec 1 Bredinken pruskie --
  • Dawniej też: Bredynek, Nowa Wieś (niem. Neudorf - tak w XVI w.).
  • 1587 Breding. Nazwa staropruska.
  • Gwarowo: Brei̯dïnk'i / Brei̯dïnek.
Bukowa Góra Biskupiec 1 Bukowagurra polskie --
  • Nazwa w latach 1927-45: Buchenberg.
  • Nazwa pierwotna: Brandtheide (1585).
  • Gwarowo: Bukovo Gůra.
Chmielówka Biskupiec 1? Chmielowken polskie (Chmielówko?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Neumoithenen.
  • W opracowaniach przedwojennych w rodzaju nijakim: Chmielówko. Nie mam danych, które mogłyby rozstrzygnąć, który rodzaj jest poprawniejszy. Z drugiej strony, w Tece Toruńskiej jest Chmielewka (jednak nie jestem pewien, czy to ta wieś).
Czerwonka Biskupiec 1 Rothfließ niemieckie --
  • Dawniej też: Rótlis, Rotflis.
  • W przedwojennej literaturze istnieje zarówno spolszczenie znaczeniowe (Czerwonka), jak i fonetyczne (Rotflis lub Rótlis). Co prawda, to drugie pojawia się w opracowaniach bliższych ludowemu językowi, ale forma Czerwonka również zdaje się być ugruntowana w tradycji. Współcześnie w gwarze znane obie formy.
  • Gwarowo: Rȯtlis lub Červȯnka.
Dębowo Biskupiec 1 Dembowo polskie -- Nazwa w latach 1930-45: Stockhausen-Försterei.
Droszewo Biskupiec 6 Kunzkeim pruskie Kunckajny 1359 Cunczekaym, 1365 Kunczen, 1567 Kunigkeim. Nazwa pruska. Nawet jeśli w osnowie leży niemiecka n. os. Kunz, to i tak nazwa sama w sobie jest tworem pruskim. Przed wojną istniało ludowe spolszczenie Kunckajny (rzadziej -kajmy). Mimo istnienia tradycyjnego spolszczenia i pruskiego pochodzenia nazwy, KUNM zdecydowała się zbrodniczo przechrzcić tę wieś na sztuczne "Droszewo".
Dworzec Biskupiec 6 Schönbruch niemieckie (zepsute z pol.?) Czembrucha (Trzemcha?)
  • 1587 Neudorf vel Schönbruch, 1588 Tsremcha, 1597 Tstremzucha/Trzemicha.
  • Pierwotnie pol. Trzemcha (co jest staropolską formą słowa "czeremcha" - dzisiejsza postać to rutenizm). Nazwa ta w mowie ludu wyewoluowała do postaci Czembrucha, Sząbrucha (już w 1609 zanotowane Czobrucha), zapewne pod wpływem formy niemieckiej (która sama w sobie może być zepsuciem nazwy polskiej). Szkoda, że mimo słowiańskiego pochodzenia nazwy tej wsi, KUNM zdecydowała się ją zniweczyć na rzecz kompletnie nowej, ahistorycznej nazwy "Dworzec". Niewątpliwie należy tę nazwę zmienić na ludową Czembrucha, chociaż można by też rozważyć powrót do pierwotnej formy Trzemcha.
Dymer Biskupiec 1~4 Dimmern pruskie (Dymry?)
  • 1411 Dimber, Dymmer. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Dymer (dziś spuszczonego).
  • Literatura przedwojenna wskazuje dość jednoznacznie na formę liczby mnogiej - Dymry (Gen. do Dymer). Powojenna zmiana rodzaju może być motywowana chęcią utrwalenia na mapie nazwy nieistniejącego dziś jeziora w formie niezmienionej. Jednak niewykluczone też, że forma syngularna Dymer była już wcześniej w użyciu u ludności mazurskiej. Ponadto, Barczewski w tekście "Geografii Polskiej Warmii" pisze też "...pod wsią Dymrem" (s. 70), co wskazuje na mianownik "Dymer", jednak w spisie nazw pod koniec książki już wymienia "Dymry". Może rodzaj gramatyczny był chwiejny?
Gęsikowo Biskupiec 1 Labuch-Försterei pruskie --
  • Dawniej też: Łabuch
  • Nazwa Gęsikowo (zaświadczona już w 1820 r.) współistniała z nazwą Łabuch, ponowioną od pruskiej nazwy wsi Łabuchy (p. niżej).
Januszewo Biskupiec 2 Johannisberg niemieckie --
  • Potocznie używana też nazwa Biskupiec-Kolonia. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
  • U Leydinga Janowo. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
Józefowo Biskupiec 1 Josephshof niemieckie --
Kamionka Biskupiec 1 (Groß) Kamionken polskie --
  • Powojenna wieś Kamionka powstała z połączenia trzech wsi: Kamionka Mała (niem. Klein Kamionken, 1938-45: Rogetten), Kamionka Wielka (niem. Groß Kamionken, 1938-45: Groß Steinfelde) i Kamionka (niem. Kamionken lub Steinhof [urz., wprow. w XIX w.]), przy czym ta ostatnia zdaje się być jakimś sztucznawym tworem, wydzielonym z Kamionki Wielkiej.
  • U początków istnienia wsi w XIV-XV w. obok nazwy Kamionka funkcjonowały również niemieckie nazwy Steindamerau, Mönchgut, Nickelsberg, które z czasem zanikły.
Kobułty Biskupiec 1 Kobulten pruskie? --
  • 1388 Koboltaw. Nazwa odosobowa, autorzy NMP uważają ją za twór słowiański, ale osobiście nie wykluczałbym pruskiej etymologii.
  • Gwarowo: Kobutï.
Kojtryny Biskupiec 4 Kattreinen pruskie Katrejny
  • 1359 Köytrin. Nazwa pruska.
  • Przed wojną: Katrejny lub Katrajny (rzadziej). Takiej formy musiała używać polskojęzyczna ludność warmińska. Forma Kojtryny jest już powojennym tworem KUNM, chyba mającym za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału.
Kramarka Biskupiec 1 Kramarka polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Krammen.
Labuszewo Biskupiec 6 Haasenberg niemieckie Hozębark
  • Nazwę niem. (pochodzącą od nazwiska założyciela) ludność mazurska spolszczyła jako Hozębark, Hozanbark. KUNM zmieniła tę nazwę na sztuczną Labuszewo, która upamiętna działacza mazurskiego Bogumiła Labusza.
  • Gwarowo: U̯ozymbark / U̯ozembark.
Lipowo Biskupiec 1 Lipowo polskie -- Nazwa w latach 1933-45: Lindenhorst.
Łabuchy Biskupiec 1 Labuch pruskie (Łabucha)
  • Dawniej też: Łabuch, Łabucha.
  • Barczewski używa formy żeńskiej Łabucha i wyraźnie zaznacza, że jest to forma ludowa, uważając "Łabuchy" Kętrzyńskiego za błąd. Z drugiej strony, w gwarze zanotowano też formę męską, więc być może rodzaj tej nazwy był chwiejny. Może nie ma sensu już teraz tego poprawiać?
  • Współczesne formy gwarowe: Labux (Gen. -a lub u) / U̯abuxï.
Łąka Dymerska Biskupiec 1? Dimmernwiese hybryda (prus. + niem.) -- U Chojnackiego: Dymrowska Łąka. Kwestia przymiotnika jednak wydaje się być czysto arbitralna (poza tym, forma dymerski jest strukturalnie poprawniejsza).
Ługi Biskupiec 4 Wiesenthal niemieckie Wizental Gwarowo: V'izentol. To świadczy o tym, że lud przejął tę nazwę fonetycznie. Forma Ługi chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niemieckiej (stpol. ług = podmokła łąka), jest tworem KUNM.
Mojtyny Biskupiec 1 Moythienen pruskie --
  • Pisownia w latach 1938-45: Moithienen.
  • Dawniej też: Mojtyń, Mojtejny (Teka Toruńska).
Najdymowo Biskupiec 1 Neudims pruskie --
  • 1374 Nydem; 1389 Nedem, Neydem; 1430 Neydems. Nazwa pruska, przez polskich Warmiaków przyswojona z sufiksem -owo.
  • Zapis gwarowy: Noi̯dïmovo.
Nasy Biskupiec 1 Nassen pruskie --
  • 1585 Nassa, 1609 Nassau. Nazwa pruska.
  • Dawniej też: Salwin (XVI w., notowane u Kętrzyńskiego).
Nowe Marcinkowo Biskupiec 1 Neu Märtinsdorf niemieckie -- Człon Nowe (Neu) pojawia się dopiero w XIX w., dla odróżnienia od Marcinkowa w obecnej gm. Purda (p. niżej).
Parleza Mała Biskupiec 1 (Klein) Parlösen pruskie -- Patrz niżej.
Parleza Wielka Biskupiec 1 Groß Parleese pruskie --
  • Niem. także Groß Parlösen. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • W potocznym użyciu także forma Parlice Wielkie. Należy unikać tej formy, będącej powojennym przeinaczeniem.
Pierwój Biskupiec 1 Pierwoy pruskie -- Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 Perwais, Perwante).
Pudląg Biskupiec 1 Paudling pruskie --
  • 1397 Pudeling. Nazwa ponowiona od jeziora (spuszczonego).
  • Gwarowo: Pudlȯŋk.
Rasząg Biskupiec 1 Raschung pruskie --
  • Nazwa ponowiona od jez. Rasząg (1400 Ransinge).
  • Gwarowo: Rašȯŋk / Rašėŋk.
Rozwady Biskupiec 5 (6?) Erdmannsdorf niemieckie Erdmanki
  • U Leydinga Erdmanki, co wydaje się naturalnym (może nawet przedwojennym) przyswojeniem nazwy niemieckiej. Innej tradycji brak, Barczewski milczy o tej wsi. Nazwa obecna to chrzest KUNM.
  • W potocznym użyciu także: Biskupiec-Kolonia Druga.
Rudziska Biskupiec 1 Rudzisken polskie -- Nazwa w latach: 1928-45: Rudau.
Rukławki Biskupiec 4 Rochlack pruskie Ruchławki
  • Źródła przedwojenne podają: Rochławki, Ruchławki (to drugie zaświadczone w gwarze). Forma obecna jest już powojenną "poprawką" KUNM, mającą zbliżyć nazwę do pruskiego oryginału (1379 Roklawken). Nie jest to forma ludowa.
  • Gwarowo: Ruxu̯afk'i.
Rzeck Biskupiec 6 Ridbach niemieckie Rydbach
  • Pierwotnie: Richenbach (1426). Nazwa spolonizowana jako Rydbach, forma obecna jest chrztem.
  • Wieś znajduje się w pobliżu jeziora o staropruskiej nazwie Nałcz (niem. Nautsch-See, 1576 Naltz). Należy wyrugować rozpowszechnioną obecnie niepoprawną nazwę "Jezioro Rzeckie".
Sadłowo Biskupiec 1 Sadlowo pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Forstamt Bischofsburg.
  • Pierwotnie: Saddel (1426). Jest to nazwa pruska (prus. sadellis = zagroda, majątek), przejęta przez polskojęzyczną ludność z sufiksem -owo.
Sadowo Biskupiec 1 Saadau polskie --
Stanclewo Biskupiec 1 Stanislewo polskie --
  • Nazwa w latach 1931-45: Sternsee. W XVI-XVII w. pojawia się inna forma niem. - Stenzeldorf.
  • Pierwotnie: Stanisławowo (XVI-XVII w.). Nazwa ta następnie uprościła się do formy Stanislewo (taka forma utrwaliła się w niem.), ostatecznie Stanclewo. Barczewski zapisywał tę nazwę "Stańslewo", uważając wymowę z -nc- za objaw wymowy gwarowej.
Stryjewo Biskupiec 1 Striewo pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1928-45: Stockhausen.
  • Nazwa uważana za pruską, ponowioną od nazwy jeziora Stryjewskiego (1369 Strene, Streue; 1395 Strege), spolonizowana do postaci "Stryjewo".
Węgój Biskupiec 1~4 Wengoyen pruskie (Węgoje) Bliższa językowi ludowemu jest chyba postać liczby mnogiej: Węgoje. Taką podaje literatura przedwojenna. Z drugiej strony, pewne wahania rodzajowe wydają się w pełni naturalne. Sama nazwa jest staropruska, ponowiona od n. wodnej (rzeczki i jeziora).
Wilimy Biskupiec 4 Willims niemieckie Wylims
  • Pierwotnie nazwa pruska: Suszekaim (1359), następnie niem. Wilhelmsdorf (XIV w.), ostatecznie Willims.
  • U Barczewskiego: Wylims. Tak najwyraźniej spolszczyli tę nazwę Warmiacy. Obecna forma Wilimy to już ponowne spolszczenie, stworzone przez KUNM, zapewne w celu pozbycia się z nazwy obcego morfemu.
Wólka Wielka Biskupiec 1 Groß Wolka polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großwolken.
  • Dawniej też: Wólka Łabuska (niem. Labuch-Wolka).
Zabrodzie Biskupiec 1 Zabrodzin polskie -- Nazwa w latach 1926-45: Schöndorf.
Zameczek Biskupiec 2 Neu Chatell niem.-francuskie (Nowy Zameczek)
  • Używane też: Biskupiec-Kolonia Pierwsza, Nowy Zameczek (to ostatnie bliższe oryginałowi).
  • Nazwa niem. utworzona z francuskiego (zapewne pod wpływem mody, osada postała w XIX w.). Nadana przez KUNM nazwa Zameczek nawiązuje do znaczenia franc. chatel = zamek. Oprócz tego, w potocznym użyciu spotyka się formę "Nowy Zameczek", bliżej oddającą oryginał.
Zarębiec Biskupiec 6 Kleisack niemieckie Klejzak Przed wojną: Klejzak, Klajsak. Również współcześnie w gwarze: Klei̯zak. Należy przywrócić tę nazwę, w miejsce sztucznego chrztu "Zarębiec".
Zawada Biskupiec 1 Sawadden polskie --
Zazdrość Biskupiec 1 Sazdrosz polskie -- Nazwa w latach 1930-45: Falkenheim.
Barcikowo Dobre Miasto 5 Battatron pruskie Bartroby 1353 Barthentroben; 1365, 1388 Bartentroben. Nazwa pruskiego pochodzenia. Nadana po wojnie forma Barcikowo w jakiś sposób oddaje rdzeń nazwy oryginalnej, ale nie można jej uznać za spolszczenie nazwy pruskiej. Wobec braku tradycji, postuluję własne spolszczenie fonetyczne Bartroby (z prus. Bart-an-trob-).
Bzowiec Dobre Miasto 3 Beiswalde niemieckie --
Cerkiewnik Dobre Miasto 6 Münsterberg niemieckie Nisztembark
  • Barczewski podaje dla nazwy wsi spolszczenie Nisztembark. Jest to forma zdecydowanie ludowa, naznaczona warmińskimi cechami gwarowymi. Można byłoby ją naprostować na "Misztembark" (lub nawet "Mistembark"), ale lepiej korzystać z form zaświadczonych. Dzisiejsza nazwa jest chrztem KUNM.
  • Internetowe źródła podają starszy wariant pol. Miła Góra, ale raczej nie jest to forma przedwojenna - prędzej jakiś twór powstały wkrótce po wojnie.
Chmury Dobre Miasto 6? Wölken polskie? Wólka (?)
  • Nazwa oficjalnie ustalona przez KUNM: Wilki. Ostatecznie przyjęła się jednak nazwa Chmury.
  • Brak tradycji przedwojennej. Używana obecnie forma Chmury wynika zapewne z powierzchownego, dosłownego przetłumaczenia formy niem. Nie wydaje mi się jednak, żeby interpretacja ta była poprawna. Być może forma niem. oddaje pol. Wólka - taki pogląd najwyraźniej przedstawia Leyding, notując dla tej osady właśnie taką nazwę. Potrzebna jednak jest dokumentacja hist. i informacje etymologiczne, aby móc to ostatecznie ustalić. Zastanawia też geneza KUNMowskiej formy Wilki.
Głotowo Dobre Miasto 1 Glottau pruskie --
  • 1290 Glottov, 1312 Glottowia. Bardzo stara nazwa pruska.
  • W użyciu również Glotowo. Obie formy już od czasów przedwojennych (forma z "l" u Barczewskiego).
Jesionowo Dobre Miasto 1~2 Eschenau niemieckie -- U Chojnackiego Jesionów, ale nie jest to raczej ludowa forma. Zresztą, dla tego regionu bardziej naturalne są formy nijakie na -owo.
Kabikiejmy Dobre Miasto 4 Ober Kapkeim pruskie Kapki Górne
  • 1284 Cabekayme, 1344 Kabocaym.
  • Barczewski podaje ludowe spolszczenie Kapki (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -kaim (co nie jest na Warmii rzadkością - por. Pistki = niem. Piestkeim, Pupki = Pupkeim). Przyjęta przez KUNM forma Kabikiejmy jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
Kabikiejmy Dolne Dobre Miasto 4 Unter Kapkeim pruskie Kapki Dolne Patrz wyżej.
Kłódka Dobre Miasto 2 (1?) Klutkenmühle hybryda (pol. + niem.)? -- Potrzebne dokładniejsze informacje.
Knopin Dobre Miasto 2 Knopen pruskie -- 1297 Knopin, 1386 Knopyn. Wieś założona na polu o nazwie Troben.
Kosyń Dobre Miasto 4? Koßen pruskie Kos (?)
  • 1339, 1340 Cossow; 1432 Cossen. Nazwa raczej pruska. Wywód niemiecki z NMP wydaje mi się niesłuszny.
  • Leyding podaje historyczną formę Coss (nie wiadomo jednak, z jakiego źródła ona pochodzi), więc może historycznie nazwę tej wsi spolszczano jako Kos. Sądząc po dawnych zapisach, możliwa też byłaby forma "Kosów" lub "Kosowo".
Krzyżno Dobre Miasto 2 Weißkreuz niemieckie -- U Leydinga: Białokrzyże, co lepiej oddaje nazwę oryginalną (chociaż lepiej byłoby po prostu "Biały Krzyż"). Z drugiej strony, wobec braku tradycji, może nie ma co nic zmieniać.
Kunik Dobre Miasto 3? Windenhof niemieckie -- Ciekawi mnie geneza powojennej nazwy Kunik. Brzmi dość nietypowo jak na chrzest KUNM, więc być może ma jakieś uzasadnienie (może być to jakaś zaginiona n. pruska, aczkolwiek nie znajduję żadnego potwierdzenia takiej możliwości). Co ciekawe, Leyding w erracie poprawia Kunik na Konik, mimo to KUNM i tak przyjęła tę pierwszą formę.
Łęgno Dobre Miasto 4 Lingenau niemieckie Linowo Pierwotnie: Lindenau. Szesnastowieczny polski spis jezior na Warmii wspomina pobliskie jezioro Sawąg (niem. Sawang- lub Lingenauer See, dziś w większości osuszone) jako Jezioro Linowskie. Oznacza to, że używanym wówczas spolszczeniem nazwy tej wsi było Linowo. Forma "Łęgno", chociaż w pewien sposób nawiązuje fonetycznie do oryginału jest już powojenna.
Mawry Dobre Miasto 2 Mawern pruskie -- 1366 Mauren, 1357 Mawren.
Międzylesie Dobre Miasto 6 Schönwiese niemieckie Krasnołąka Forma Krasnołąka pojawia się na przedwojennych mapach. Nie jest to raczej ludowa tradycja, ale na pewno jest to forma lepsza od obowiązującego tworu powojennego.
Nowa Wieś Mała Dobre Miasto 1* Neuendorf (bei Guttstadt) niemieckie (Nowa Wieś)
Orzechowo Dobre Miasto 4~6 Noßberg niemieckie Noszbark Spis jezior z XVI w. wspomina Noszbarski Staw. Oryginalnym spolszczeniem n. niem był więc Noszbark. Forma "Orzechowo" co prawda oddaje znaczenie n. niem. (niem. Noßberg < Nußberg), ale powstała już po wojnie.
Piotraszewo Dobre Miasto 4 Peterswalde niemieckie Pietrzywałd W literaturze przedwojennej: Pietrzywałd, Pietrzwałd.
Podleśna Dobre Miasto 3 Klingerswalde niemieckie -- Pierwotnie: Clunderswalde (1362). Od niem. nazwiska Klunder lub Klünder. Brak polskiej tradycji.
Praslity Dobre Miasto 2 Altkirch niemieckie --
  • Pierwotnie nazwa pruska: Prasliten (1340-49), Praysliten (1354), Prayslite (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała Sangawiten (1345).
  • W użyciu także wariant: Praślity.
Smolajny Dobre Miasto 1 Schmolainen pruskie -- Dawniej też: Szmolajny, Smolany.
Stary Dwór Dobre Miasto 2 Althof niemieckie --
Swobodna Dobre Miasto 4 Schwuben pruskie Swoby 1316 Swoben. Nazwa pruska. W XVI w. funkcjonowała spolszczona forma Swoby, o czym świadczy spis jezior, wspominający "Jeziorko niewielkie przy Swobach". Ponadto, jeżeli podawane przez Leydinga zapisy subno, ssubno odnoszą się do tej wsi (nie ma jednak na to dowodu - Barczewski ich nie identyfikuje), to mogłyby one być zgodne z podawaną przez Leydinga formą Swobno. Tak czy inaczej, obowiązującej nazwy "Swobodna" nie można uznać za poprawne spolszczenie nazwy pruskiej.
Urbanowo Dobre Miasto 6 Zechern pruskie? Czechreń
  • Potrzebne informacje, co do pochodzenia nazwy niem. Zechern (w XVII-XVIII w. Cechren). Prawdopodobnie jest to nazwa pruska, nie mam jednak wystarczających danych, by to stwierdzić. Tak czy inaczej, w przedwojennej literaturze pojawia się spolszczenie Czechreń. Nazwa powojenna jest chrztem.
  • Wieś powstała na pruskim polu osadniczym Wurlawken (1366). Na tym samym polu powstała też wieś Wróblik (obecnie w gm. Lidzbark Warmiński).
Wichrowo Dobre Miasto 2 Wichertshof niemieckie --
Barkweda Dywity 1 Bergfriede niemieckie -- Gwarowo: Barkfyda.
Brąswałd Dywity 1 Braunswalde niemieckie --
  • Dawniej też: Brunswałd.
  • Gwarowo: Brůnzvou̯t / Bruncfau̯t, -du.
Bukowina Dywity 4 Forsthaus Buchwalde niemieckie Bukwałd Leśny Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. Bukwałd, to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - Bukwałd (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie Leśny (w grę wchodzi też nazwa Bukwałd-Leśniczówka).
Bukwałd Dywity 1 Groß Buchwalde niemieckie --
  • Dawniej też: Buchwałd.
  • W gwarze: Buxfau̯t / Bukfau̯t.
Dąbrówka Wielka Dywity 1 Groß Damerau słowiańskie --
  • Dawniej też: Dąbrowa.
  • Gwarowo: Dambrůfka.
  • Zob. też Dąbrówka Mała (gm. Barczewo).
Dągi Dywity 1 Dongen pruskie --
  • Pierwotnie nazwa niemiecka: Marquartshof (XIV-XVII w.). Dopiero od XVII w. zaświadczona forma Dongen (Dągi), pruskiego pochodzenia (zapewne ponowiona od n. wodnej).
  • Dawniej też: Dągówki.
  • Gwarowo: Dȯng'i.
Dywity Dywity 1 Diwitten pruskie --
  • 1320 Diwite, 1328 Dewithen, 1354 Dewythen.
  • Forma gwarowa: Div'itï.
Frączki Dywity 6 Fleming niemieckie Flemnąg Forma gwarowa: Flemnuŋk (do Flemneŋga). Oznacza to, że Warmiacy spolonizowali tę nazwę jako Flemnąg - do Flemnęga (analogicznie do nazw pruskich na -ąg). Jest to więc zapewne forma stara, z pewnością autochtoniczna. Nie ma zaś uzasadnienia nazwa obecna, powojenna.
Gady Dywity 1 Jadden pruskie --
  • Pierwotnie wieś miała dwie nazwy: niemiecką Hohenfeld i pruską Gedden (1369). Przyjęła się ostatecznie ta druga.
  • Gwarowo: Gadï / Jadï.
Gradki Dywity 1 Gradtken pruskie (spolonizowane) -- Pierotnie: Grauden (1350-55), Gruden (1366). Prrzejściowo także z sufiksem -kaim (1376 Grawdekayme). Nazwa pruska, rozszerzona w j. polskim o człon -ki i z polskiego przejęta w niem.
Kieźliny Dywity 1 Köslienen słowiańskie --
  • Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka Friedrichsdorf (1348) oraz druga, zapisana jako Koselern (1348), Koseler (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu Koźlarz lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 Keslin, 1615 Kesling).
  • Gwarowo: Keśl'iny / K'ež́lïnï.
  • Do tej wsi nawiązuje nazwa olsztyńskiego osiedla Stare Kieźliny, położona na drugim brzegu rzeki Wadąg.
Lipniak Dywity 1 Lippnak polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Lindenhain.
Ługwałd Dywity 1 Hochwalde niemieckie --
  • Dawniej też: Ugwałd, Hugwałd. Podstawą przejęcia była zapewne dialektalna niem. forma Hogenwald (por. zresztą zapis Hogenwalt z 1363). Pisownia z nagłosowym Ł- jest nieetymologiczna - zasadniczo jest to gwarowa prelabializacja. Niemniej, taka pisownia utrwaliła się w polskiej literaturze.
  • Leyding podaje też formę Ługowo, z pewnością powojenną. Zapewne była to próba nadania wsi nazwy całkowicie spolszczonej, która jednak nie przyjęła się.
Myki Dywity 1 Micken pruskie --
Nowe Włóki Dywity 4 Neu Vierzighuben niemieckie Nowy Wierckup Przed wojną: Nowy Wierzgub, Wierzkub, Wierckup. Dalsze wyjaśnienia: p. wyżej Stare Włóki, gm. Barczewo.
Pistki Dywity 1 Piestkeim pruskie --
  • Dawniej też: Pistkiejmy.
  • 1388 Pisdekayme, 1404 Pisdekayn. Nazwa pruska, przejęta w języku polskim z pominięciem prus. sufiksu -kaim (chociaż przedwojenna literatura zna też wariant Pistkiejmy - być może ze sztuczną restytucją sufiksu).
  • Wieś obecnie włączona do Brąswałdu jako przysiółek. Jej nazwa nie ma obecnie charakteru oficjalnego. Mimo to, warto jej używać ze względu na pradawne pochodzenie i długą tradycję.
  • Przysiółek znajduje się nad jeziorem o staropruskiej nazwie Skutelnik (takie spolszczenie u Barczewskiego), niem. Skutling-See (1333-45 Schutelyng). Lepiej nie używać rozpowszechnionej dziś nazwy "jezioro Pistki" lub "Pisteckie".
Plutki Dywity 1 Plutken pruskie (spolonizowane) --
  • Dawniej też: Płotki (Barczewski).
  • 1407, 1554 Ploten. Nazwa pruska, sufiks -ki jest przydatkiem polskim.
  • Gwarowo: Plutk'ï (gen. -ek/-ůf).
Rozgity Dywity 1 Rosgitten pruskie --
  • W użyciu także spotyka się formy: Różgity (tak według ustaleń KUNM), Rózgity. Forma "Rozgity" widnieje na tabliczce wjazdowej i jest najwyraźniej tą używaną przez miejscowych (pojawia się w zapisach gwarowych).
  • W przedwojennej literaturzy także: Rosogity. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 Resigethen, 1388 Rosegithen.
  • Forma gwarowa: Rozg'itï.
Różnowo Dywity 1 Rosenau pruskie? --
  • 1354 Rosenaw, 1382 Rosenowe. Według Pospiszylowej nazwa pruska (chociaż dopuszcza też niemieckie pochodzenie).
  • Forma gwarowa: Roznovo.
Sętal Dywity 1 Süßenthal niemieckie -- Gwarowo: Sėntal.
Słupy Dywity 4 Stolpen pruskie Sztolpy 1364 Stolpe. Nazwa pochodzenia pruskiego (od wspólnego bałtosłowiańskiego słowa - prus. stulps = słow. stołp = słup). Nazwa Słupy jest więc poprawnym tłumaczeniem (a zarazem etymologicznym kognatem) tej nazwy. Niemniej, taka forma nigdy wcześniej nie funkcjonowała - polska ludność używała formy Sztolpy (co prawda, naznaczonej wpływem wymowy niemieckiej), która pojawia się we wszystkich źródłach przedwojennych. Współczesne gwarowe Su̯upy to zapewne wpływ nazewnictwa oficjalnego (zresztą, forma ta nie przedstawia fonetycznych cech gwarowych).
Spręcowo Dywity 1 Spiegelberg niemieckie -- Pierwotnie nazwa pruska: Sprenzin (1360), przechowana w mowie polskich Warmiaków (z prus. sufiksem -ins zastąpionym przez -owo). Forma polska znana od XVII w., istniała obocznie do n. niemieckiej Spiegelberg, znanej od początku istnienia wsi.
Szypry Dywity 1 Schippern pruskie --
  • Pierwotnie: Schipperkaim (1337). Nazwa pruska, sufiks -kaim z czasem wypadł.
  • Gwarowo: Š́ïpry.
Tuławki Dywity 1 Tollack pruskie -- 1369 Breytenfeld alias Tollauken. Nazwa pruska (*Tāl-lauks, dosł. "dalekie [obszerne] pole"). Forma niemiecka Breitenfeld jest jej kalką, szybko zanikła.
Wadąg Dywity 1 Wadang pruskie --
  • 1399 Wadangen. Nazwa pruska, ponowiona od jez. Wadąg.
  • Gwarowo: Vadaŋk, -ga.
Wopy Dywity 1 Woppen pruskie --
Zalbki Dywity 1 Salbken pruskie (spolonizowane) --
  • Pierwotnie: Glandemansdorf (1386). Taka nazwa funkcjonowała aż do XVIII w. Uważa się, że zawarty w niej antroponim Glandeman ma pochodzenie pruskie. W XVII w. pojawia się oboczna n. Zalbki, używana przez ludność polskojęzyczną, której również przypisuje się pruskie pochodzenie (prawdopodobnie wiąże się z licznymi pruskimi nazwami z członem Salp-). Niewykluczone, że sufiks -ki ukrywa pierwotne -kaim (tak jak w nazwach Pistki, Pupki), jednak nie ma to potwierdzenia w dokumentach.
  • Olsztyńskie osiedle Stare Zalbki to dawna część wsi Zalbki, która znalazła się w granicach Olsztyna.
Barduń Gietrzwałd 1 Bardungen pruskie --
Barwiny Gietrzwałd 1 Barwienen pruskie --
  • Niem. także Barwes.
  • 1417 Berwin, 1564-80 Berwis. Nazwa pruska.
  • Gwarowo: Barźini / Barž́ini.
Biesal Gietrzwałd 1 Biessellen pruskie --
  • Dawniej też: Bieża, Bieżele (formy z dawnej literatury, raczej nieludowe).
  • 1416 Bysseylen, 1484 Byssaylen.
  • Gwarowo: Bž́esol.
Cegłowo Gietrzwałd 6 Hermsdorf niemieckie Zamajsdorf
  • Oboczna n. niem. Zamensdorf. Spolonizowana przez ludność warmińską jako Zamajsdorf, z rzadką w nazwach spolszczonych retencją członu -dorf. Po wojnie wieś przechrzczono na "Cegłowo" - ta nowa nazwa nawiązuje do znajdującej się tu niegdyś cegielni. Jest jednak tworem sztucznym, stworzonym przez KUNM.
  • Gwarowo: Zamai̯storf.
Dłużki Gietrzwałd 1 Dlusken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Seebude.
Gietrzwałd Gietrzwałd 1 Dietrichswalde niemieckie --
  • Dawniej też: Dzietrzwałd, Jetrzwałd.
  • Gwarowo: Gytʳšfau̯t.
Grazymy Gietrzwałd 1 Grasnitz pruskie --
  • Spotykany też wariant: Grażymy (tak według ustaleń KUNM).
  • 1352 Grasym, 1469 Grasnisse.
  • Gwarowo: Grazimi / Graźnica (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
Gronity Gietrzwałd 1 Gronitten pruskie --
  • 1334 Garonith, 1361 Garonich, 1379 Grunitthen.
  • Gwarowo: Grȯńitï.
Guzowy Młyn Gietrzwałd 1 Thurnitzmühle hybryda (słow. + niem.) --
  • Niem. oboczne Gusen, Gusemühle.
  • Dawniej też: Turznicki Młyn, Guz (w Tece Toruńskiej jako oboczna)
  • Starsza nazwa Turznicki Młyn (niem. Thurnitzmühle) nawiązuje do wsi Turznica w obecnej gm. Ostróda (p.). Z czasem upowszechniła się w mowie Mazurów forma Guzowy Młyn (również jako niem. Gusemühle), nawiązująca do nazwy jeziora Guz oraz sąsiedniej wsi Guzowy Piec (p. niżej).
Guzowy Piec Gietrzwałd 1 Gusenofen hybryda (prus. + niem.) --
  • Niem. także Gusen, Gusen-Theerofen (forma pełna, pierwotna, używa na pocz. XVIII w.).
  • Dawniej też: Guzy, Guzowe Piece, Piece (tak do dziś w gwarze).
  • Nazwa wsi nawiązuje do jeziora Guz, którego nazwa ma prawdopodobnie staropruskie pochodzenie (brak jednak dawnych zapisów nazwy tego jeziora). Człon Piec (Ofen) odwołuje się do smolarni (pierwotna nazwa wsi to Gusen-Theerofen [1711]).
  • Gwarowo: Pš́ece.
Jadaminy Gietrzwałd 1 Adamsguth niemieckie --
  • Dawniej też: Jedaminy, Adaminy (to drugie to uczona "poprawka" - usunięcie gwarowej prejotacji).
  • Formy gwarowe: Jedominï / Jedanïnï.
Kudypy Gietrzwałd 1 Kudippen pruskie --
  • Niem. także Seidelshof' (dopoczątku XIX w.), Eißingsheide (ponowiona od n. lasu, po polsku zwanego Bór [Barczewski, s. 40]).
  • Pierwotnie dualizm nazw: 1379 Seydels alias Kudieph, 1591 Seidelshoff alias Kudip. Nazwa Seidels(hof) antroponimiczna - n. os. pruskiego lub niemieckiego pochodzenia. Nazwa Kudypy pruska (nie wierzę w niemiecką etymologię z NMP). Prawdopodobnie pierwsza nazwa była używana przez ludność niemieckojęzyczną, druga - polskojęzyczną. W XIX w. jednak ostatecznie upowszechniła się ta druga, również w niem.
  • Gwarowo: Kudïpï.
Łajsy Gietrzwałd 1~4 Leißen pruskie (Lajsy)
  • U przedwojennych raczej: Lajsy (też: Lejsy). Jednak takie wahania między "L" a "Ł" nie są rzadkością.
  • 1358 Lessin, 1378 Luysen. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • W gwarze: Lai̯sy / Lai̯s.
Łęgucki Młyn Gietrzwałd 1 Langgut-Mühle hybryda (prus. + niem.) -- Patrz niżej Łęguty.
Łęguty Gietrzwałd 1 Langgut hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Lęguty, Languty (gw. Leŋgutï).
  • 1352 Langengute, 1402-08 Langendorf. Dokumenty poświadczają, że Lange to imię Prusa, któremu nadano ziemię nad jeziorem Humelink (obecnie jez. Łęguty).
  • Co do wyżej wspomnianego jeziora, zwanego dziś jeziorem Łęguty (lub Łęguckim), pierwotnie ono miało nazwę pruską - Humelink (1344), Hummelingin (1346). Lepiej więc byłoby używać nazwy Umląg - nazwa ta jest bowiem tożsama z Umlęgiem koło Wartemborka.
Łopkajny Gietrzwałd 1 Lopkeim pruskie --
  • Do niedawna oficjalnie Łopkojny (obecnie jednak forma z usuniętą cechą gwarową, dostosowana do nazw na -kajny).
  • Dawniej też: Lipkajmy, Lipkajny.
  • 1346 Lobekayme. Nazwa staropruska, jej pierwszy człon pochodzi od (również pruskiej) nazwy jeziora Łoby (1331 Luben, 1346 Lobin). W XIV-XV wieku pojawiają się obocznie również n. niem. Henkenwald i efemerycznie n. hybrydalna Nalubendorf (też najprawdopodobniej związana z n. jeziora Łoby).
Naglady Gietrzwałd 1 Nagladen pruskie --
  • 1331 Naglande, 1343 Naglanden.
  • Gwarowo: Nogladï.
Naterki Gietrzwałd 1 Nattern pruskie -- 1349 Natursdorf, 1417 Natern. Nazwa pruska (początkowo hybrydalna z niem. członem -dorf), w polskim przejęta z sufiksem -ki.
Nowy Młyn Gietrzwałd 1 Neumühl niemieckie -- Pierwotnie: Gilbing (1564-80). Nazwa pruska, ponowiona od n. rzeki i jez. Gilbing (pol. Giłwa), istniała obocznie z n. Neumühl do XVIII w. W polskiej tradycji znana jedynie nazwa Nowy Młyn.
Parwółki Gietrzwałd 1 Parwolken pruskie --
  • 1437 Parwulken, 1411-19 Parwolke.
  • Gwarowo: Parvulk'ï.
Pęglity Gietrzwałd 1 Penglitten pruskie --
  • 1350 Pendelythen, 1564-80 Pendelitten.
  • Forma gwarowa: Pėŋgl'itï.
Podlejki Gietrzwałd 1 Podleiken pruskie --
  • Dawniej też: Podlajki, Polejki.
  • 1364 Carnithen, 1427 Carnithen adder Poleyke. Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
Rapaty Gietrzwałd 1 Rapatten pruskie -- 1352 Rapotin, 1515 Rapatan.
Rentyny Gietrzwałd 1 Rentienen pruskie --
  • 1380 Rantheyn, 1423 Rantheynen.
  • Gwarowo: Rantïnï.
Salminek Gietrzwałd 1 Salmeien pruskie -- 1483, 1537 Schalmey. Nazwa pruskiego pochodzenia.
Siła Gietrzwałd 1 Schilla-Mühle hybryda (prus. + niem.)? -- Pierwotnie dwie oboczne nazwy: Wulping alias Schilmühl. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora Wulpink (dziś Wulpińskie), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. silā = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę Wulping (co prawda, w zniekształconej postaci Pulping) notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
Smoleń Gietrzwałd 6 Vonferne niemieckie Fąfernia Leśna
  • Niem. też Passargental (p. niżej Tomarynki - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
  • Gwarowo: Fǫferńo.
  • Do nazwy dodaję dookreślenie Leśna (typowy dla leśniczówek), ze względu na odróżnienie od osady Fąfernia = ob. Tomarynki. Osadzie większej bardziej należy się nazwa bez dookreślenia.
Sząbruk Gietrzwałd 1 Schönbrück niemieckie -- Gwarowo: Šȯmbruk.
Śródka Gietrzwałd 4 Mittelgut niemieckie Mytelki Przed wojną: Mitelki, Mytelki. Obecna nazwa, choć nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest sztuczna.
Tomarynki Gietrzwałd 6 Passargental niemieckie (hydronimiczne) Fąfernia
  • Niem. także Vonferne (p. wyżej Smoleń - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
  • Niewykluczone, że obecne miejscowości Tomarynki i Smoleń były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis Passarienthal (Fomfernia) ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość Fąfernią. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje Fąfernia dla obecnego Smolnia i Fomfernia dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant Tomaryński Dwór dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy Fąfernia dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
Tomaryny Gietrzwałd 1 Thomareinen pruskie -- 1352 Tungemyr, Tungemerin, Tungamerin.
Unieszewo Gietrzwałd 6 Schönfelde niemieckie Sząfałd
  • Ludowe spolszczenie nazwy niem. tej wsi to Sząfałd (w przedwojennej literaturze pisane często Sząfałt lub Szomfałt, jednak w odmianie pojawia się dźwięczność - do Sząfałda). Nazwa dzisiejsza jest całkowicie sztucznym chrztem KUNM (według opowieści miejscowych, związanym z nazwiskiem jakiegoś sowieckiego generała - traktowałbym to jednak z pewnym przymrużeniem oka).
  • Gwarowo: Šůfalt.
Woryty Gietrzwałd 1 Woritten pruskie -- Gwarowo: Vorïtï.
Zaskwierki Gietrzwałd 1 Dorotheenthal niemieckie --
  • Dawniej też: Dorotowo (Teka Toruńska).
  • Nazwa niem. Dorotheenthal i ludowa pol. Zaskwierki (przez miejscowych wymawiana: Zasksierki) współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
Zdrojek Gietrzwałd 1 Sdroiken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Eulenwinkel.
  • U Chojnackiego: Zdrojki, ale być może postać obecna jest poprawniejsza.
  • W powojennym potocznym użyciu zanotowano nazwę: Draby - raczej forma nowa, bez przedwojennej tradycji.
Derc Jeziorany 1 Dertz pruskie --
Franknowo Jeziorany 1 Frankenau niemieckie --
  • Używane też: Frankowo (taka forma również w gwarze). Forma urzędowa jednak przeważa w przedwojennych materiałach.
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym o nazwie Wainlauken (1346), odczytywane też jako Wamlauken.
  • Gwarowo: Frankovo.
Kalis Jeziorany 2 Kunkendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Pierwotnie: Kalis (1345, 1349), Calis (1345). Obocznie n. Cunikendorf (1345), ostatecznie Kunkendorf. Pierwsza nazwa pruska, druga hybrydalna (z niem. członem -dorf do pruskiego imienia Kunicke). Po wojnie KUNM przywróciła pierwotną nazwę pruską. Co prawda, Chojnacki spolszcza n. niem. jako Kuńki, ale nie jest to raczej nazwa autentycznie używana przez lud - nie ma takiej formy w innych źródłach. Nazwa oficjalna Kalis, jako w stu procentach pruska wydaje się być bardziej wartościowa. Ponadto, nazwa ta też dobrze przyjęła się wśród miejscowych (powstała nawet ludowa forma Kalisz - adideacja do nazwy wielkopolskiego miasta), o czym świadczą zapisy gwarowe.
  • Gwarowo (współcześnie): Kalis / Kališ.
Kiersztanowo Jeziorany 1 Kirschdorf niemieckie --
  • Dawniej też: Kierztanowo (gw. K'eštanovo).
  • Pietwotnie: Kirstandorf. Na tej formie opiera się tradycyjne spolszczenie.
Kikity Jeziorany 1 Kekitten pruskie --
  • 1314 Kikitten.
  • Gwarowo: K'ek'ity / Kek'ity.
Kostrzewy Jeziorany 6 Zehnhuben niemieckie Canuby
  • 1350, 1364-65, 1380 Decem Mansos. Nazwa niemiecka ("dziesięć włók"), znana już w kancelaryjnych zapisach łacińskich.
  • Gwarowo: Canub'i -buf. Oznacza to więc, że autochtoni spolszczyli nazwę oryginalną jako Canuby. Brak w przedwojennej literaturze, jednak nie widzę powodów, by uważać tę formę za nieautentyczną. A na pewno jest lepsza od kompletnie nie uzasadnionej nazwy Kostrzewy, będącej chrztem KUNM.
Kramarzewo Jeziorany 4? Krämersdorf niemieckie Kramarowo (?)
  • Według NMP, w XVII-XVIII w. istniało spolszczenie Kramarowo (por. zapisy: 1688 Kramarowo, 1758 Cramarowo). Pospiszylowa odnosi jednak te zapisy do Kromerowa w gm. Barczewo (p.). Ponadto, Kramarowo jest też jedną z form zaświadczonych gwarowo, więc może można by ją wprowadzić oficjalnie (chociaż Kramarzewo również jest całkiem poprawnym tłumaczeniem n. niem.).
  • Formy gwarowe: Kramarovo / Kramerovo / Kremenževo (to ostatnie jest chyba zniekształceniem n. obowiązującej).
Krokowo Jeziorany 1 Krokau pruskie? -- 1350 Cracow, 1353 Crocov. Możliwe pruskie lub słowiańskie pochodzenie.
Lekity Jeziorany 1 Lekitten pruskie --
  • 1351 Lekotyten, 1358 Lecotiten.
  • Dawniej też: Likitki (w XVI w. - p. Barczewski, s.89, gdzie podany jest zapis źródłowy lykytki, obok nazwy obecnej).
Miejska Wieś Jeziorany 2 Bürgerdorf niemieckie -- Słownik NMP podaje tutaj zapis gwarowy: Baǵendůrf, który mógłby świadczyć, że autochtoni spolszczyli n. niem. fonetycznie jako Bagiendorf. Niewykluczone jednak, że zapis ten jest źle odniesiony - mianem Bagiendorf Mazurzy określali inną wieś, obecnie Bagienko (część wsi Zełwągi) w powiecie ządzborskim (mrągowskim). Może zapis ten dostał się tu przez nieporozumienie? Tak czy inaczej, forma Miejska Wieś jest poprawnym tłumaczeniem n. niemieckiej.
Modliny Jeziorany 4? Modlainen pruskie Modlajny
  • 1384 Madeleyn, 1404 Madeleynen.
  • U Leydinga i w gwarze Modlajny (gw. Modlai̯ny, -ůf). Co prawda, literatura przedwojenna nie dostarcza dowodów istnienia takiej formy już przed wojną, to jednak taka forma zdaje się być bardziej ludowa i poprawna etymologicznie. Zatwierdzona przez KUNM nazwa Modliny może wynikać z chęci większego "spolszczenia" nazwy miejscowości (odwołanie do słow. toponimów typu Modlin).
Olszewnik Jeziorany 4 Elsau osobowe (słowiańskie?) Olsza 1354 Ülsen, 1505 Vlse. Pospiszylowa łączy n. niem. z n. osobową Ölsen / Elsen, która może wywodzić się od słowiańskiego słowa olsza. Według NMP, w XV-XVI w. wieś nosiła polską nazwę Olsza, którą odzwierciedlają zapisy: 1430 Olsa; 1533 Olsa, Olsen; 1597-98 Ilsa. Ustalona przez KUNM forma Olszewnik, mimo że nawiązuje do tego znaczenia jest ahistoryczna. Po wojnie potocznie Elzowo, co jest bardzo naturalnym przejęciem, jednak nie posiada potwierdzenia przedwojennego. Warto więc chyba wrócić do autentycznej dawnej polskiej formy Olsza.
Pierwągi Jeziorany 2? Porwangen pruskie --
  • 1341, 1381 Perwangen.
  • U Leydinga: Pierwańce, w gwarze P'ervańce (-ůf). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
Piszewo Jeziorany 2? Pissau pruskie --
  • Nazwa w latach 1910-45: Waldensee (przywrócenie nazwy pierwotnej, istniejącej w XIV w.).
  • Chojnacki podaje: Pisa (n. tożsama z nazwą rzeki), jednak w przedwojennej literaturze brak jakiejkolwiek nawy polskiej dla tej miejscowości (brak też dostępnych mi zapisów gwarowych). Ustalona przez KUNM forma Piszewo bliżej odpowiada nazwie pruskiej.
Polkajmy Jeziorany 2 Polkeim pruskie -- 1354 Pulkaym, 1376 Pollekaymen.
Potryty Jeziorany 1 Potritten pruskie -- 1346 Poteriten, 1355 Potriten.
Radostowo Jeziorany 2 Freudenberg niemieckie -- N. Radostowo, nadana przez KUNM nawiązuje do znaczenia n. niem., ale jest jednocześnie chrztem nazewniczym, utworzonym od staropolskiego imienia Radost. Brak tradycji.
Studnica Jeziorany 5 Schönborn niemieckie Szymbory U Leydinga Szymbory, co zdaje się być naturalnym spolszczeniem fonetycznym n. niemieckiej (nawet jeśli powojennym). Obok tego pojawia się też forma Łazarek, zapewne przejściowa. Forma obecna to już twór KUNM. Najbardziej naturalna wydaje się forma Szymbory i do niej powrót postuluję.
Studzianka Jeziorany 3 Wonneberg niemieckie --
Tłokowo Jeziorany 1 Lokau pruskie --
  • 1318 Tlokowe, 1321 Tlocowe.
  • Dawniej też: Tłokowa.
Ustnik Jeziorany 1 Lichtenhagen niemieckie --
  • Pierwotnie nazwa pruska: 1355 Wuxtenik, 1382 Woxtenicken. Od XVIII w. nazwa niem. Lichtenhagen. Pierwotna nazwa pruska zachowała się w tradycji polskiej, w spolszczonej formie Ustnik (notowanej od połowy XVII w.).
  • W XV-XVI w. istniała inna, oboczna nazwa pruska - Wargels
Wilkiejmy Jeziorany 4? (2) Walkeim pruskie Wilkajmy (?)
  • 1348 Wilkekaym, 1355 Welkekaym.
  • Gwarowo: V'ilkai̯my / V'ilkai̯ny. Taka forma zdaje się być bardziej ludowa i poprawniejsza (człon -kiejmy jest typowy raczej dla wschodnich obszarów Prus, dotkniętych wpływem litewskiego), dlatego może warto by to poprawić. Nie znajduję jednak żadnej przedwojennej tradycji dla tej wsi, więc można kwestię tę potraktować jako arbitralną.
Wójtówko Jeziorany 2 Voigtshof niemieckie --
Wólka Szlachecka Jeziorany 1 Adlig Wolka polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Adlig Wolken.
Zerbuń Jeziorany 1 Sauerbaum niemieckie --
  • Do niedawna oficjalnie: Żerbuń. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa. U Kętrzyńskiego też obocznie: Zorbań.
  • 1379 Sorbom, 1388 Sorboum. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy.
Żardeniki Jeziorany 4 Scharnigk pruskie Sarniki (Szarniki?)
  • 1306, 1321 Schardeniten; 1379 Schardenyken. Nazwa pruska.
  • Forma gwarowa: Sarńiki. Ponieważ literatura przedwojenna podaje formę Szarnik (chociaż ta chyba raczej odnosi się do nazwy wsi pod Licbarkiem - obecnie też zwanej Żardeniki), niewykluczone że nagłosowe S- jest wynikiem mazurzenia. Tak czy inaczej, forma Żardeniki jest już formą utworzoną sztucznie, mającą zbliżyć nazwę polską do pruskiego oryginału (nie jest to jednak w pełni poprawna forma, gdyż w języku pruskim nie istniała głoska "Ż").
Bałąg Jonkowo 1~4 Ballingen pruskie (Baląg)
  • Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora. Przedwojenna literatura oraz zapisy gwarowe wskazują raczej na formę Baląg. Formę "Bałąg" pojawia się dopiero po wojnie w oficjalnych dokumentach. Być może warto powrócić do formy starszej, niemniej wahania między "l" a "ł" również nie są rzadkością.
  • Gwarowo: Balȯŋk.
Bobry Jonkowo 6 Försterei Klein Gemmern pruskie Gamerki Leśne Oryginalna nazwa leśniczówki pochodziła od pobliskiej wsi Gamerki Małe (p. niżej). Dzisiejsza nazwa "Bobry" jest kompletnie ahistoryczna. Barczewski pisze o leśnictwie Gamerki, toteż można na potrzeby urzędowego nazewnictwa ustalić formę Gamerki Leśne (w taki sposób przyjęło się nazywać leśniczówki).
Gamerki Małe Jonkowo 1 Klein Gemmern pruskie --
  • Dawniej też: Gimry Małe, Giemry Małe, Giemerki.
  • Patrz też niżej: Gamerki Wielkie.
Gamerki Wielkie Jonkowo 1 Groß Gemmern pruskie --
  • Używane również bez członu Wielkie.
  • Dawniej też: Gamry, Giemry, Gimry.
  • 1355 Gymer, 1400 Gymmer. Nazwa staropruska, ponowiona od nazwy jeziora (zwanego dziś Gamry, Gamerki lub Gamerskie).
  • Pierwotnie w języku polskim funckjonowała nazwa Gamry (oraz warianty Giemry, Gimry) dla Groß Gemmern oraz zdrobnienie Gamerki dla Klein G. Ostatecznie jednak "zwyciężyła" forma zdrobniona, którą przeniesiono również na nazwę większej wsi. Jeszcze w opracowaniach przedwojennych spotyka się różne warianty.
Garzewko Jonkowo 1 Neu Garschen pruskie --
  • Niem. także Klein Garschen. Nazwa pruska (1412 Nuwegarssyn).
  • Dawniej też: Nowe Garsze (Barczewski), u Leydinga Nowy Garsz. Postać obecna (znana przed wojną) nawiązuje do obocznej formy niem. z członem Klein. Niewykluczone, że postać Barczewskiego jest bardziej ludowa (ma oparcie w zapiskach kościelnych).
  • Zob. także Garzewo (gm. Świątki).
Giedajty Jonkowo 1 Gedaithen pruskie --
  • 1346 Gedeten, Gediten; 1426 Gedawten.
  • Gwarowo: G'edoi̯tï.
Godki Jonkowo 1 Gottken pruskie --
  • 1346 Gudecus, 1355 Gudekus. Nazwa pruska.
  • Przed wojną raczej pisane: Gotki. Pisownia przez "d" odzwierciedla jednak pruską etymologię. Nazwę Gotki do dziś nosi zlokalizowany we wsi przystanek kolejowy.
Jonkowo Jonkowo 1 Jonkendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Jankowo.
  • Nazwa hybrydalna, pochodzi od pruskiego imienia Joneke (prawdopodobnie spruszczona wersja im. Jan, Janek).
Kajny Jonkowo 1 Kainen pruskie --
  • 1354 Kaynyn, 1430 Cainin.
  • Gwarowo: Kai̯nï / Koi̯nï.
Nowe Kawkowo Jonkowo 5 Neu Kockendorf hybryda (prus. + niem.) Nowe Kuki Patrz niżej: Stare Kawkowo po więcej wyjaśnień.
Stare Kawkowo Jonkowo 5 Alt Kockendorf hybryda (prus. + niem.) Stare Kuki
  • 1380 Kuckendorf, 1388 Kukendorff, 1518 Cukendorf. Nazwa hybrydalna, pierwszy człon najprawdopodobniej pochodzi od prus. kuks "czart" (ewentualnie jest to pruska n. osobowa).
  • Brak polskiej tradycji. Miejscowi najwyraźniej zadowalali się nazwą niemiecką - Barczewski nazywa tę wieś jedynie "Kokendorfem", zapis Konkodorph z szesnastowiecznych metryk ślubnych jest raczej zniekształcony niż spolszczony. Powojenna n. Kawkowo, nadana przez KUNM próbuje najwyraźniej oddać pruskie pochodzenie oryginału, jednak wydaje się być niesłusznie motywowana przez prus. kaūks (zły duch), czemu przeczą zapisy hist. (brak form typu Kaukendorf). Wypadałoby więc oddać ten rdzeń w formie kuk-, stąd postulowana przeze mnie nowa forma Kuki (r. gramatyczny oparty na podawanej przez Leydinga formie Kawki. Ponadto, liczba mnoga jest bardziej typowa w oddawaniu nazw pruskich).
Łabędź Jonkowo 1 Labens polskie (tłum. z prus.) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Gulben (przywrócenie pierwotnej n. pruskiej pruskiej).
  • Pierwotnie: Gulben (1374, 1511, 1595), Golben (XVI-XVII w.). Nazwa polska Łabędź jest tłumaczeniem nazwy pruskiej (prus. gulbis = łabędź). Sama nazwa jest ponowiona od n. jeziora (dziś nieistniejącego).
  • Dawna osada dziś nie stanowi odrębnej jednostki administracyjnej - oficjalnie włączono ją do Szałster. Niemniej, warto pamiętać nazwę Łabędź ze względu na jej długą historię.
Łomy Jonkowo 6 Steinberg niemieckie Sztębark
  • Przed wojną: Sztębark, Sztembark. Obecna n. jest chrztem KUNM.
  • Gwarowo: Stambark / Štembark. Obecnie również U̯omï, pod wpływem urzędowego nazewnictwa.
Mątki Jonkowo 1 Mondtken pruskie --
  • Dawniej też pisane: Montki (częściej).
  • 1348 Montiken, 1352 Montkendorf, 1356 Muntikindorf. Nazwa pruska, okresowo z niem. członem -dorf.
  • Gwarowo: Mȯntk'i (Gen. -tek).
Polejki Jonkowo 1 Polleiken pruskie --
  • Dawniej też: Polejki, Polajki.
  • Gwarowo: Polei̯k'i / Půlk'i.
Polejki Leśne Jonkowo 1 Klein Steinberg niemieckie --
  • Niem. także Försterei Steinberg.
  • Nazwę Polejki dla Klein Steinberg podaje już Kętrzyński. Po wojnie rozszerzono tę nazwę o dookreślenie Leśne (typowe dla leśniczówek), celem odróżnienia od sąsiedniej wsi Polejki. Oprócz tego, Barczewski pisze o leśnictwie Sztembark.
  • W potocznym użyciu także określenie Kamienna Góra (dosłowny przekład n. niemieckiej). Jako, że taka forma nie ma umocowania historycznego, powinna być unikana.
Porbady Jonkowo 1 Neu Schöneberg niemieckie --
  • Nazwa niem. Neu Schöneberg współistniała z inną, pruskiego pochodzenia: Porbadien (1591-1603). Polskojęzyczni Warmiacy zachowali starą nazwę pruską, w spolszczonej wersji Porbady.
  • Gwarowo: Porbadï.
  • Por. też niżej wieś Wrzesina (pol. hist. Sząbark), o powiązanej n. niemieckiej.
Pupki Jonkowo 1 Pupkeim pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Tolnicken (nawiązanie do obocznej n. pruskiej z XIV w.).
  • 1374 Pupkaym, 1388 Pubkaym. Nazwa pruska, przejęta przez ludność polskojęzyczną bez członu -kaim. Obocznie w XIV w. istniała również n. hybrydalna Tulnikendorf (1359), o antroponimicznym pruskim pochodzeniu.
  • Gwarowo: Pupk'i (Gen. -pek).
Stękiny Jonkowo 1 Stenkienen pruskie --
  • 1343 Stenekayn, 1564-80 Stenokien. Nazwa pruska.
  • Wieś założona na pruskim polu o nazwie Sculpayn (1343).
  • Gwarowo: Staŋk'iny.
Szałstry Jonkowo 1 Schaustern pruskie --
  • Dawniej też: Siostry (forma ludowa).
  • 1352 Sawstern, 1374 Saustern. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora. Obocznie w XIV w. pojawia się też nazwa Wisacker, niemiecka lub hybrydalna (pierwszy człon prus.).
  • Gwarowo: Š́au̯strï / Š́ostrï.
Szatanki Jonkowo 1 Schattens pruskie --
  • 1564 Schoeten, 1576 Schednitz. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
Szelągowo Jonkowo 1 Schillings pruskie -- Nazwa uważana za pruską (od silā - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -owo.
Warkały Jonkowo 1 Warkallen pruskie --
  • 1345, 1380 Warikallen; 1564-80 Wurcalla.
  • Dawniej dwie wsi: Warkały Wielkie i Małe (niem. Groß, Klein Warkallen).
Węgajty Jonkowo 1 Wengaithen pruskie --
  • 1366 Wangaythen, 1564-80 Wangaiten.
  • Gwarowo: Vaŋgai̯tï.
Wilimowo Jonkowo 1? Wilhelmsthal niemieckie (Wylimowo?) Przed wojną (u Barczewskiego i Chojnackiego): Wylimowo (także: Wylimy). Z drugiej strony forma obecna jest zgodna z danymi gwarowymi: gw. Źil'imovo. Sądząc po cechach gwarowych, raczej forma autochtoniczna.
Wołowno Jonkowo 1 Windtken pruskie --
  • Dawniej też: Wołówko (raczej błąd/przeinaczenie).
  • Oryginalna nazwa pruska: Wyndeken (1364, 1374), Wyndyken (1400). Zachowana w niem., w polskim zastąpiona nowszą nazwą Wołowno, notowaną od XVII w.
Wrzesina Jonkowo 6 Alt Schöneberg niemieckie Sząbark
  • Przed wojną: Sząbark, Szombark (Barczewski pisze Sząbarg, ale wyrównuję tego typu formy do -bark), co jest fonetycznym spolszczeniem n. niem. (z pominięciem członu Alt, gdyż wieś Neu Schöneberg nosiła nazwę Porbady [p. wyżej], pruskiego pochodzenia). Nazwa Wrzesina sztuczna, nadana przez KUNM.
  • Gwarowo: Šȯmbark.
Żurawno Jonkowo 6 Kaltfließ niemieckie Kaflis
  • Nazwa współczesna Żurawno jest nazwą sztuczną, jak pisze Leyding "zaprojektowana (...) przez grono inteligencji warmińskiej" (SNMOM, s. 207), a następnie zatwierdzona przez KUNM. Upamiętnia ona warmińskiego działacza Stanisława Żurawskiego, którego przodkowie byli niegdyś posiadaczami tej miejscowości. Chrztem tym zastąpiono dotychczasowe, tradycyjne warmińskie spolszczenie n. niem. - Kaflis.
  • Gwarowo: Kofl'is.
Augustówka Kolno 2 Augustwalde niemieckie --
Bęsia Kolno 1 Bansen pruskie --
  • Dawniej też: Bęś (r.ż., Gen. Bęsi)
  • Gwarowo: Bei̯śa / Bei̯ś (Gen. -i).
Bocianowo Kolno 1 Bodzianowo polskie -- Nazwa w latach 1930-45: Buchental.
Gajówka Augustowska Kolno 2 Waldhaus Augustwalde niemieckie -- Można było nazwać Augustówka Leśna (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
Górkowo Kolno 2 Görkendorf niemieckie --
  • Osnowa Görken- antroponimiczna, uważana za niemiecką (chociaż istniały też podobne nazwy pruskie).
  • Wieś prawdopodobnie powstała z połączenia dwóch wcześniejszych osad - Glabunen i Marquartshof. Ta pierwsza była bez wątpienia siedliskiem staropruskim, o pruskiej nazwie. Wobec tego faktu i braku polskiej tradycji teoretycznie można by wieś nazwać Głabuny. Jednak nie wiadomo, na ile można tę dawną nazwę identyfikować z dzisiejszym Górkowem. Nazwa obecna, choć powojenna, w pewien sposób spolszcza fonetycznie nazwę niemiecką, więc może niech zostanie.
Górowo Kolno 2 Bergenthal niemieckie --
Kabiny Kolno 1 Kabienen pruskie --
  • 1346 Cabin, 1359 Cabyn. Obocznie: 1359 Rynow. Wieś powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie Drutlauken, Druthelaucken (1346). Wszystkie trzy nazwy pruskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: Kabźinï.
Kolenko Kolno 1~4 Klein Köllen słowiańskie (Kolno Małe)
  • Przedwojenna literatura wskazuje raczej na formę Kolno Małe - postać Kolenko pojawia się dopiero po wojnie, ale niewykluczone, że taka postać zdrobniała mogła powstać naturalnie. Oprócz tego, istniała także forma Kiełki (podawana przez Leydinga, pochodna od n. Kiela - obocznej nazwy Kolna), a w gwarze - Mała Kiela.
  • Gwarowo: Mau̯a K'ela.
  • Patrz też niżej: Kolno.
Kolno Kolno 1 Groß Köllen słowiańskie --
  • Dawniej też: Kiela (wtórne spolszczenie postaci zniemczonej, znane już u Barczewskiego i współcześnie w gwarze).
  • Nazwa Kolno ma charakter przeniesiony, prawdopodobnie od jakiejś słowiańskiej miejscowości na Śląsku, Łużycach lub Brandenburgii przez osadników stamtąd.
  • W gwarze: K'ela.
Kominki Kolno 1 Komienen pruskie --
  • Dawniej też: Kominy.
  • 1338 Camynis, Camyn; 1353 Camynen. Nazwa pruska.
Kruzy Kolno 1 Krausen niemieckie -- Pierwotnie: Krusendorf (1374). Od XVI w. bez członu -dorf. Nazwa najprawdopodobniej niemiecka.
Lutry Kolno 1 Lautern niemieckie --
  • 1333-42 Lutern. Nazwa niemiecka, pochodząca najprawdopodobniej od nazwiska von Luter - wójtów biskupich.
  • Wieś leży nad jeziorem Lutry lub Luterskim (niem. Lautern-See, tak od połowy XVIII w.). Jego pierwotna nazwa to Pisa (1306 Pisse), tożsama z nazwą wypływającej z niego rzeki.
Oterki Kolno 1 Klein Ottern pruskie -- Patrz niżej.
Otry Kolno 1 Groß Ottern pruskie -- 1609 Otteren. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. jeziora (1346 Atirs), dziś wysuszonego.
Ryn Reszelski Kolno 1* Schellen pruskie (Ryn)
  • Nazwa pierwotna: Ryn, Renus (1339). Następnie: Schelden (1353), Scheldin (1359). Obie nazwy są staropruskie, druga (Schelden > Schellen) pochodzi od imienia pierwszego właściciela (Prusa).
  • Nazwa Ryn dla tej wsi funkcjonowała już w literaturze przedwojennej (m.in. SGKP) oraz na starych mapach. Raczej jest to nazwa "uczona", wskrzeszenie pierwotnej nazwy wsi. KUNM zatwierdził ją z dookreśleniem Reszelski, dla odróżnienia od miasta Ryn. Dodatkowo, w gwarze pojawia się określenie Szela - nie ma jednak żadnego dowodu na istnienie takiej formy przed wojną (najwcześniej pojawia się u Leydinga, obok nazwy obecnej).
  • Gwarowo: Šela.
Samławki Kolno 1 Samlack pruskie --
  • Dawniej też: Sąpławki, Sampławki, Zamlówki (wszystkie trzy formy u Barczewskiego).
  • 1390 Sambelaken, 1391 Sambelauken.
  • Gwarowo: Zamu̯afk'i.
Tarniny Kolno 2? Tornienen pruskie --
  • 1359 Ternynen, 1381 Ternyn. Nazwa pruska.
  • U Leydinga i współcześnie w gwarze: Torniny. Może jest to bardziej ludowa forma, aczkolwiek nie znajduję dla niej żadnego potwierdzenia w źródłach przedwojennych. Obie formy zresztą oddają pruski oryginał.
  • Gwarowo: Torńiny / Torńino.
Tejstymy Kolno 1 Teistimmen pruskie -- Gwarowo: Tai̯stïmy.
Wągsty Kolno 2 Wangst pruskie --
  • 1308 Wangste, 1381 Wangeste, 1433 Wangiste.
  • U Leydinga i w powojennym potocznym użyciu: Wańce. Jest to prawdopodobnie jednak forma powojenna (tradycji brak), a urzędowa Wągsty nieporównywalnie lepiej oddaje pruski oryginał.
Wólka Kolno 1 Ottenburg niemieckie --
  • Niem. obocznie Wolka, Gemirren.
  • Dawniej też (pol.): Gmyry.
  • Wieś posiada trzy różne nazwy - niemiecką Ottenburg (od XIX w.), polską Wólka (notowaną najwcześniej - w 1785) oraz niem. Gemirren (spol. Gmyry), uchodzącą za staropruską. Ta ostatnia była pierwotnie osobną wsią, którą połączono z Wólką. Po wojnie zatwierdzono urzędowo wariant Wólka.
Wysoka Dąbrowa Kolno 3 Schöneberg niemieckie -- Gwarowo: Dombrůfka. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji.
Ameryka Olsztynek 1 Amerika przeniesione (internacjonalizm) --
  • Nazwa w latach 1917-45: Pagelshof.
  • Po wojnie krótko: Pagłowo (nazwa oparta na nowszej n. niem., pochodzącej od nazwiska Pagel). Formę tę wprowadzono zapewne z przyczyn politycznych. Ostatecznie jednak nie przyjęła się.
Borowy Młyn Olsztynek 4 Heidemühle niemieckie Dygnac
  • Miejscowość dziś opustoszała, jednak zabudowania przetrwały.
  • Mazurzy nazywali tę osadę Dygnac (zapewne od nazwiska), o czym świadczą źródła przedwojenne (spis z 1820 r., Teka Toruńska), a także słownik Leydinga. Wybrana po wojnie nazwa Borowy Młyn, będąca dosłownym przekładem n. niem., nie jest nazwą ludową (wybrano ją zapewne przez analogię do dwóch innych Borowych Młynów - w pow. kwidzyńskim i niborskim). Nazwa Dygnac, wnioskując z danych Teki Toruńskiej, prawdopodobnie była traktowana jako rodzaj żeński (Dygnac - do Dygnacy).
Cichogrąd Olsztynek 1 Sensutten Neusaß niemieckie (relacyjne) --
  • Nazwa w latach 1895-1945: Mortzfeld.
  • Potoczne warianty niem. (przed 1895): Czechogrond, Stillegrund.
  • Nazwa pol. Cichogrąd (wraz ze zniemczonymi wariantami) współistniała z niemiecką Sensutten Neusaß, relacyjną od sąsiedniej wsi Zezuty (p. niżej). Pod koniec XIX w. wprowadzono urzędowo sztuczną n. Mortzfeld, upamiętniającą poetę Fryderka Moritzfelda, związanego z Olsztynkiem.
Czerwona Woda Olsztynek 1 Rothwasser niemieckie --
Dąb Olsztynek 1 Dembenofen hybryda (pol. + niem.) --
Dębowa Góra Olsztynek 1 Eichberg niemieckie --
Drwęck Olsztynek 1 Dröbnitz słowiańskie --
  • 1351 Trebnicz, 1480 Drebnicz. NMP rekonstruuje tę słowiańską nazwę (kontynuowaną w nowożytnej formie niem.) jako *Trzebnica.
  • Nazwa Drwęck, utworzona od hydronimu Drwęca pojawia się w takiej formie w XIX w. (w 1820 zapis Drwenk - NMP całkowicie niesłusznie uważa tę nazwę za twór Kętrzyńskiego), ale możliwe że istniała wcześniej - por. zapisy Drewantcz (1416), Drewancz (1436), tożsame z nazwą Drwęcy.
  • Osada Czarci Jar, położona obok Drwęcka jest nowa, nie istniała przed wojną.
Elgnówko Olsztynek 1 Gilgenau pruskie --
  • 1350 Hilgenaw, 1410 Ilgenaw. Nazwa pruska, w języku polskim utrwalona w formie Elgnówko, zdrobnianej zapewne w celu odróżnienia od Elgnowa koło Dąbrówna (p.).
  • W potocznym użyciu zanotowana nazwa: Fabryka. Unikać.
Gaj Olsztynek 1 Gay polskie --
  • Nazwa w latach 1932-45: Neuhain.
  • Osada Stare Gaje (też: Stary Gaj) wydzielona z Gaju.
Gąsiorowo Olsztyneckie Olsztynek 1* Ganshorn polskie (zniemczone) (Gąsiorowo) Gwarowo: Guśorovo. Nazwa pochodzi od nazwiska właściciela - Mikołaja Gąsiora.
Gębiny Olsztynek 1 Heinrichsdorf niemieckie --
  • Nazwa polska Gębiny, notowana od końca XVIII w. istniała obocznie do niemieckiej. Biolik uważa ją za nazwę staropruskiego pochodzenia, utworzoną od prus. nazwy osobowej Gimbis.
  • Gwarowo: Gambźinï.
Gibała Olsztynek 1 Giballen polskie --
Jadamowo Olsztynek 1 Adamsheide niemieckie -- Gwarowo: Jedamovo.
Jagiełek Olsztynek 1 Jagielleck polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Försterei Hohenstein.
  • Niem. (przed 1938) także Giegelka (postać zniekształcona).
  • Nazwa ponowiona od nazwy lasu, podobno upamiętniającej Władysława Jagiełłę, niegdyś tu obozującego. Sam las zwano także obocznie Komornym Lasem (niem. Kämerei Wald).
Jemiołowo Olsztynek 1 Mispelsee niemieckie (tłum. z prus.) --
  • 1359 Amellung, Ammelingen. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora. Formy niemiecka i polska są kalkami pierwotnej nazwy pruskiej (prus. amelna, emelna = jemioła).
  • Gwarowo: Jeńiu̯ovo (tak samo w Tece Toruńskiej: Jeniłowo).
Juńcza Olsztynek 5 Julienhof niemieckie Julkowo Brak historycznej n. polskiej (w Tece Toruńskiej tylko niemiecka), jednak podawana przez Leydinga forma Julkowo wydaje się warta wprowadzenia w miejsce obowiązującego chrztu KUNM, bez jakiejkolwiek motywacji.
Kąpity Olsztynek 1 Kompitten pruskie (Kompity)
  • Przed wojną zwykle pisane: Kompity.
  • Gwarowo: Kompśitï.
Kołatek Olsztynek 6 Schlagamühle hybryda (prus. + niem.) Szlagi
  • 1419 Slegen. Nazwa młyna, uważana za staropruską. Spolszczona przez lud jako Szlaga, Szlagi. Mimo to, KUNM nadała osadzie całkowicie nową, sztuczną n. Kołatek.
  • Gwarowo: Ślagi, Š́lagi.
Królikowo Olsztynek 1 Königsgut niemieckie -- Prawdopodobnie do tej wsi odnosi się nazwa Mileikendorff (1350), podhocząca od imienia Prusa Mileike. Na początku XVIII w. obocznie do n. niem. występowała również n. Opleycken (1717), również staropruska. Spolszczenie Królikowo, znaczeniowo nawiązujące do n. niem. znane od końca XVIII w.
Kunki Olsztynek 1 Kunchengut niemieckie (hybryda?) --
  • 1341 Kuncziswelt, 1410-11 Kuniken Gut, 1541 Kunicke. Nazwa odosobowa - antroponim Kun(i)ke można interpretować jako niemiecki lub pruski.
  • Gwarowo: Kunk'i, do Kunk.
Kurecki Młyn Olsztynek 4 Kurkenmühle niemieckie (relacyjne) Kurkowski Młyn
  • Przed wojną: Kurkowski Młyn (również w Tece Toruńskiej, zaświadczającej nazwy ludowe). Co prawda, kwestia przymiotnika od n. Kurki jest dość arbitralna, jednak miejscowi używali formy kurkowski. Ponadto, nawet nazewnictwo KUNM nie jest tutaj konsekwentne - inna wieś otrzymała nazwę Lipowo Kurkowskie (p. niżej), nie "Kureckie". Lepiej trzymać się tradycji ludowej.
  • Potocznie: Rybaczówka. Unikać tej nazwy.
Kurki Olsztynek 1 Kurken pruskie -- 1254 Kurksadel, 1314 Kurkosadel, później 1428 Korkow, 1428 Korkaw, ostatecznie Kurken. Nazwa staropruska, pierwotnie z sufiksem -sadellis (zagroda, majątek).
Lichtajny Olsztynek 1 (Köllmisch) Lichteinen niemieckie --
  • Pierwotnie: Lichtenhain (zmiana hain -> hagen być może pod wpływem polskim lub pruskim).
  • Niem. także Königlisch Lichteinen. Dookreślenia pojawiają się w XX w., celem odróżnienia od Lichtajn koło Ostródy.
  • Współcześnie w gwarze: Švïgl'in. Ciekawa forma powojenna, zapewne wynikająca z przejęcia przez autochtonów nazwy Świetlin, używanej przez ludność napływową. Niemniej, jedyna spolszczona forma mająca umocowanie historyczne to Lichtajny.
Lipowo Kurkowskie Olsztynek 1* Lindenwalde niemieckie (Lipowo) Gwarowo: L'ipovo.
Lutek Olsztynek 1 Luttken słowiańskie --
  • Dawniej też: Lutki (współcześnie w gwarze obie formy)
  • Pierwotnie: Luttkengut (1414, 1429). Niem. człon -gut wkrótce odpadł. Nazwa antroponimiczna, słowiańska.
Łęciny Olsztynek 6 Langstein niemieckie Lenksztyn
  • Przed wojną nazwa spolszczona jako Lenksztyn. Dane powojenne (słownik Leydinga, zapisy gwarowe) poświadczają też istnienie formy pluralnej (u Ley pisownia Lęgsztyny). Forma dzisiejsza jest sztuczna.
  • Gwarowo: Lenkštini / Leŋkštïn.
Łutynowo Olsztynek 1 Lautens pruskie --
  • 1411 Lutens, 1501 Lautens. Nazwa pruska, w języku polskim rozszerzona o sufiks -owo.
  • Gwarowo: Utïnovo.
Łutynówko Olsztynek 6 Wenigsee niemieckie Wenigza Przed wojną n. miejscowości spolszczona jako Wenigza. Dzisiejsza nazwa, nawiązująca do sąsiedniego Łutynowa jest sztucznym chrztem nazewniczym. Również pobliskie jezioro, zwane dziś Łutynówkiem (niem. Wenig-See) powinno zwać się po polsku Wenigzą.
Makruty Olsztynek 1 Makrauten pruskie --
  • 1351 Makrutin, 1411-19 Macruten. Nazwa pruska.
  • Wieś założona na pruskim polu o nazwie Graudelawke lub Grandelawke (1374).
Malinowo Olsztynek 1 Amalienhof niemieckie -- Dawniej też: Amalinowo (Teka Toruńska).
Mańki Olsztynek 1 Manchengut hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Manki.
  • 1340 Manneken, 1344 Maniken, 1351 Mankin. Nazwa pruska (od imienia Prusa Maneke - odbiorcy nagania), później z niem. członem -gut.
  • Gwarowo: Mańk'i / Manki.
Marązy Olsztynek 1 Forsthaus Maransen pruskie -- Patrz też niżej: Maróz, Marózek. Przed wojną nazwy Maróz i Marązy były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki.
Maróz Olsztynek 1 Groß Maransen pruskie --
  • Dawniej też: Marąz, Marązy.
  • 1411 Marensen. Nazwa pruska, hydronimicznego pochodzenia.
Marózek Olsztynek 1 Klein Maransen pruskie -- Dawniej też: Marązek.
Mierki Olsztynek 1 Mörken pruskie --
  • 1343, 1350, 1359 Merkaw; 1359 Mercken. Nazwa pruska.
  • Gwarowo: Ńyrki.
Mycyny Olsztynek 1 Meitzen pruskie? -- 1410 Meycz, 1540 Myczenn. Nazwa antroponimiczna (pierwszy właściciel: Piotr Meycz [wg Kętrz. Myc]), może n. os. pruska?
Nadrowo Olsztynek 1 Nadrau pruskie --
  • 1374 Nadrow, 1405 Naderow. Nazwa pruska, przejściowo (XV-XVI w.) z niem członem -dorf.
  • Gwarowo: Nådrovo.
Nowa Wieś Ostródzka Olsztynek 1* Neudorf niemieckie (Nowa Wieś)
Orzechowo Olsztynek 1 Orzechowo polskie -- Nazwa w latach 1905-45: Nußtal.
Pawłowo Olsztynek 1 Paulsgut niemieckie -- 1351 Pawelszguth. Nazwa więc była pierwotnie oparta na polskiej wersji imienia Paweł
Platyny Olsztynek 1 Platteinen pruskie (Płatyny)
  • Według ustaleń KUNM: Płatyny. Ostatecznie przyjęła się forma obecna. Być może postać Płatyny bardziej ludowa (chociaż przed wojną można spotkać obie).
  • 1351 Platynen, 1360 Platten. Nazwa pruska, ponowiona z n. jeziora.
Ruda Waplewska Olsztynek 4 Freudenthal niemieckie Hamernia Waplewska
  • Niem. także Freudenthaler Mühle.
  • W Tece Toruńskiej zapisano nazwę polską Hamernia Waplewska. Nazwa ta odnosi się do mieszczącej się tu niegdyś kuźnicy (hamerni). Powojenna nazwa Ruda Waplewska (obecna już u Leydinga) również oddaje to znaczenie (nazwą "Ruda" określano miejscowości, w których wytapiano lub przerabiano żelazo), jednak nie ma ona charakteru przedwojennego. Być może forma z Teki Toruńskiej kalkuje jakąś formę niem. typu (Waplitzer) Hammermühle, ale nie posiadam informacji, które mogłyby to potwierdzić.
Samagowo Olsztynek 1 Sabangen pruskie -- 1411/19 Sambangin. Nazwa pruska, w pol. przejęta z sufiksem -owo.
Selwa Olsztynek 1 Sellwa pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Sellwen.
  • Dawniej też: Sełwa.
Sitno Olsztynek 1 Seythen pruskie --
  • Dawniej też: Szytno (Teka Toruńska)
  • 1328 Sytin. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (wyschniętego - dziś to Sicińskie Bagno).
Smolanek Olsztynek 1 Jugendfelde hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Gugowo, Gugnowo.
  • 1350 Goygen, 1351 Guegen (...) 1550 Gugenfeldt. Mamy tu więc do czynienia z nazwą pruską (potem hybrydalną z niem. członem -feld), ponowioną od pobliskiego jeziora Gugowo (1350 Gugen, 1595 Gugaw). Z czasem człon Gugen- został w niem zniekształcony do Jugend-.
  • W języku polskim upowszechniła się ludowa nazwa Smolanek (również Smolonek - wym. gwarowa), wskazująca na istnienie tutaj niegdyś smolarni. Obocznie istniała również nazwa tożsama z n. jeziora.
  • Patrząc na obraz satelitarny, nie można się oprzeć wrażeniu, że nie ma tu już nic oprócz wykarczowanego kawałka lasu. Umieszczam tę miejscowość tutaj głównie ze względu na ciekawy przypadek nazewniczy, a także fakt, że miejscowość wciąż istnieje w oficjalnych spisach (co świadczy o tym, że jej nazwa wciąż ma zastosowanie - nawet jeżeli jest to już tylko "uroczysko").
Spogany Olsztynek 1 Spogahnen pruskie --
  • Lepiej unikać wariantu Spoguny, spotykanego nawet w oficjalnych dokumentach wymiennie z oficjalną formą Spogany (zgodnej z tradycją). Trudno jednak powiedzieć, na ile nazwa wsi w ogóle funkcjonuje - dzisiaj wydaje się być integralną częścią Zezut.
  • 1418 Plaweth, 1419 Spogayn. Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
Sudwa Olsztynek 1 Sauden pruskie -- 1360 Sawden, 1380 Sawden. Nazwa pruska. Obocznie: Windikendorf (1380) - hybrydalna, od pruskiego imienia Windiko.
Swaderki Olsztynek 1 Schwedrich pruskie -- Dawniej też: Szwaderki.
Świerkocin Olsztynek 4 Schwirgstein pruskie Wierztyn
  • 1410/11 Swirxstein, 1428 Swirkoczen. Nazwa pruska (sufiks -stein być może niemiecki, ale może też być zniemczonym elementem pruskim).
  • Formę Świerkocin utworzył Kętrzyński na podstawie zapisu z 1428 r. Niewykluczone, że zapis ten faktycznie oddaje taką formą (będącą spolszczeniem pierwotnej n. pruskiej), jednak nie jest to forma ludowa. Lud używał spolszczenia formy niemieckiej jako Wier(s)ztyn (obocznie istniała forma l. mnogiej Wierztyny - potwierdzają ją zapisy gwarowe i spis z 1820 r., gdzie pojawia się zniekształcony zapis "Gerzsztyny"). Ponadto, Teka Toruńska poświadcza formę Zwierztyn (z absorpcją przyimka lub adideacją do słowa "zwierz"). Forma ta funkcjonowała w potocznym użyciu jeszcze w latach 70 XX w.! I choć trudno jednoznacznie "potępić" nazwę obowiązującą, to jednak uznaję wyższość form ludowych nad "uczonymi" rekonstrukcjami.
  • Gwarowo: Ž́iʳš́tini.
Świętajny Olsztynek 1 Schwenteinen pruskie -- 1448 Swenntene. Nazwa ponowiona od wysuszonego dziś jeziora Świętajny (1333 Swentin).
Świętajńska Karczma Olsztynek 2? Karlsrode niemieckie -- M. Biolik odnosi tu zapis ze spisu w 1820 r. - Schwentainen (Plathenscher Krug). To mogłoby oznaczać, że karczmę tę nazywano początkowo nazwą sąsiedniej wsi Świętajny, co mogłoby usprawiedliwiać nazwę obecną. Z drugiej strony, może na podstawie nazwy Plathenscher Krug lepiej byłoby ustalić nazwę Platyńska Karczma (jako, że brak zaświadczonego złożenia "Schwentainer Krug")?
Tolejny Olsztynek 4 Tolleinen pruskie Toliny
  • 1410-11 Toleyn, 1411-19 Tolynne.
  • Dane przedwojenne, wraz z wierną językowi ludowemu Teką Toruńską wskazują na formę Toliny. Powojenna forma Tolejny to już chyba próba wierniejszego oddania pruskiego oryginału.
Tolkmity Olsztynek 1? Tolkemüth pruskie --
  • 1425 Tholkemyte.
  • W Tece Toruńskiej jako Tolkemyty, jednak nie widzę powodu, by nie uważać postaci obecnej za kontynuację tej formy.
Tomaszyn Olsztynek 1 Thomascheinen polskie --
Waplewo Olsztynek 1 Waplitz pruskie -- 1344 Wapil, 1414 Wapels, 1461 Waplis.
Warlity Małe Olsztynek 1* Warglitten (bei Hohenstein) pruskie --
  • 1414 Wargeliten, 1495 Waregalitten.
  • Patrz też: Warlity Wielkie (gm. Ostróda). Wieś o identycznej pruskiej nazwie. Dookreślenie Małe (i odpowiednio Wielkie) dodane po wojnie dla rozróżnienia.
  • Osada Warglewo nowa, wydzielona z Warlit. Jej nazwa jest zniekształceniem nazwy Warglit.
Waszeta Olsztynek 1 Waschetta pruskie (spolszczone) --
  • 1304 Woyseten, 1419 Wayszethe.
  • Nazwa w latach 1938-45: Waschette.
  • Dawniej też: Waszety. Współcześnie potoczne Faszety (gw. Faš́ety), raczej powojenne.
Wigwałd Olsztynek 1 Wittigwalde hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Bigwałd.
  • 1351 Wittichenwalde; 1360 Witchen, Wittichen; 1363 Wittich, Wittichensdorf. Nazwa uważana przez Biolik za pierwotnie pruską (od nazwy osobowej *Witiks), opatrzoną niem. członem -walde. W tradycji polskiej adaptacja formy niemieckiej.
Wilkowo Olsztynek 1 Wilken pruskie -- 1359 Wilkaw.
Witramowo Olsztynek 1 Wittmansdorf niemieckie --
  • Dawniej też: Wytramowo, Wytrębowo.
  • Pierwotnie niem. Wittremsdorf, stąd nazwa spolszczona.
Witułty Olsztynek 1 Witulten pruskie -- 1344 Wiltote, 1350 Wilthutten, 1351 Wiltauten, 1380 Wiltaut.
Zawady Olsztynek 1 Sawadden polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Jungingen.
Ząbie Olsztynek 1 Sombien pruskie (spolonizowane) -- 1374, 1564-80 Samen. Nazwa staropruska, spolonizowana do postaci Ząbie.
Zezuty Olsztynek 1 Sensutten pruskie -- 1494 Sansutten.
Bałdy Purda 1 Balden pruskie --
  • 1418 Balcza, 1428 Balcze.
  • Gwarowo: Bau̯di.
Bałdzki Piec Purda 1 Baldenofen hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Bałdzkie Piecki (Barczewski).
  • Osada znajduje się w pobliżu niewielkich jezior o nazwach Jachty (niem. Groß Jagd-See) i Jachetki (niem. Klein Jagd-See). Należy wytępić rozpowszechnione obecnie błędne formy Jezioro Łowne (Duże i Małe).
Biedówko Purda 1~4? Ernstinenhöh niemieckie (Biedowo)
  • U Barczewskiego i Leydinga: Biedowo. Nazwa ludowa, przezwiskowa. Postać obecna zdrobniała, być może dla odróżnienia od Biedowa koło Wartemborka (Barczewa). Niewykluczone, że zdrobnienie to zaszło naturalnie.
  • W użyciu powojennym też zanotowana forma Brzydowo. Wtórna i zapewne sztucznawa. Unikać.
Bruchwałd Purda 1 Bruchwalde niemieckie --
  • Niedługo po wojnie próbowano "przechrzcić" tę wieś na Bagieniec (wg znaczenia n. niem.). Forma ta (na szczęście) nie przyjęła się.
  • Gwarowo: Bruxvou̯t.
Butryny Purda 1 Wuttrienen pruskie --
  • Dawniej też: Wutryny (postać nieludowa, używana w literaturze, bliższa pruskiemu oryginałowi).
  • 1412 Wotrinen, 1531 Vutrin.
  • Gwarowo: Butrinï.
Chaberkowo Purda 1 Neu Wuttrienen pruskie --
  • Dawniej też: Chabrowo, Nowe Butryny.
  • Nazwa Chaberkowo (też: Chabrowo) stara, oboczna do Nowe Butryny. Jest to ludowe przezwisko dla "nieurodzajnej ziemi", jak pisze Barczewski.
Dziuchy Purda 1 Dzuchen polskie (osobowe) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Grabenau-Wald
  • Dawniej też: Trzcianki (wg Leydinga Trzyścianki, chyba błąd).
  • Niektóre źródła odnoszą do tej osady również nazwy Jaśniewo, przysługującą sąsiedniej osadzie Nowy Przykop (p. niżej). Możliwe, że nazwy tych małych, blisko położonych osad mieszały się ze sobą w mowie ludu. Innym potocznym wariantem jest Nowy Przykopiec (p. niżej Przykopiec).
Gąsiorowo Purda 1 Gonschorowen polskie -- Nazwa w latacah 1938-45: Lichtenstein.
Giławki Purda 1 Klein Gillau pruskie --
  • Dawniej też: Giławy Małe.
  • Patrz niżej: Giławy.
Giławy Purda 1 Gillau pruskie --
  • Pierwotnie: Sirwinthen (1407), n. ponowiona od jez. Serwent. Następnie: Gillaw (1441) - n. również pruska, pochodna od nazwy lasu.
  • Gwarowo: G'iu̯avï.
Groszkowo Purda 4 Graskau pruskie (osobowe) Graskowo Przed wojną: Graskowo, Graszkowo, Graśk (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa groszek. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa Graska, które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
Kaborno Purda 1 Kalborno niemieckie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach: 1938-45: Kalborn. Pierwotnie niem. Kalt(e)born.
  • Dawniej też: Kalborno.
  • Gwarowo: Kaborno / Kalborno.
Nowa Kaletka Purda 1 Neu Kaletka polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Herrmannsort.
  • Patrz też niżej.
Stara Kaletka Purda 1* Alt Kaletka polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Teerwalde.
  • W użyciu również bez I członu: Kaletka.
  • Dawniej też: (Stara) Kalejtka, Kalitka.
  • Gwarowo: Kalïtka, Kalei̯tka.
Klebark Mały Purda 1 Klein Kleeberg niemieckie -- Dawniej też: Nowy Klebark (niem. Neu Kleeberg).
Klebark Wielki Purda 1 Groß Kleeberg niemieckie --
  • Dawniej też: Stary Klebark (niem. Alt Kleeberg).
  • Gwarowo: Klei̯bark.
Klewki Purda 1 Klaukendorf niemieckie (hybryda?) -- Nazwa dwuznaczna - n. os. Clauko może być pruska lub niemiecka.
Kołpaki Purda 1 Kolpacken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinpuppen.
  • Pierwotnie: 1564-80 Senscaim, 1574 Puppen, 1615 Puppen. Obie nazwy staropruskie. Polska n. Kołpaki zaświadczona pierwszy raz w 1622-25.
  • Gwarowo: Kau̯pak'i.
Kopanki Purda 1 Kopanken polskie --
Kośno Purda 1 Koschno pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kösnick.
  • Dawniej też: Kośnik.
  • Pierwotnie: Kosnik (1591-16030), Koschnick (1615). Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od nazwy wodnej - jeziora Kośno (1363 Koysnyk, 1369 Koysnik) i strugi Kośnik (1359 Koyznykzculik, 1352 Kosnyc-vlis). Nazwa spolonizowana do postaci Kośnik, następnie Kośno i z polskiego przejęta w niem. W czasach hitlerowskich przyjęto formę nawiązującą do pierwotnej.
Lalka Purda 1 Lallka polskie --
  • Niem. także Klein Ramuck (w latach 1938-45 nazwa oficjalna)
  • Dawniej też: Mały Ramuk (zob. Stary Ramuk, gm. Stawiguda).
  • Osada dziś opustoszała, jednak zabudowania wciąż istnieją.
Linowo Purda 1 Leynau pruskie --
  • W latach 1938-45 pisane: Leinau.
  • 1274 Lynaw. Nazwa pruska, ponowiona z n. jeziora.
Łajs Purda 1 Layß pruskie -- N. przejęta od n. jeziora - 1369 Laysson.
Marcinkowo Purda 1 Alt Märtinsdorf niemieckie (z prus.?) --
  • Pierwotnie: Merthyn (1380). Nazwa pruska, zapewne pochodząca od spruszczonej formy chrześcijańskiego imienia Marcin (rekonst. *Mertins).
  • Człon Alt w n. niem. pojawia się w XIX w., w celu odróżnienia od Nowego Marcinkowa w obecnej gm. Biskupiec. W polskiej tradycji bez dookreślenia.
Mędrzyny Purda 1 Mendrienen pruskie --
  • Dawniej (i dziś potocznie): Mędryny.
  • Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego Młyńskim Stawem (Mühlen Teich). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma Amdrei, Armdrei - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. Andrä, Andrea, wynikająca z dalszych przekształceń formy Armdrei.
Nerwik Purda 1 Nerwigk pruskie --
  • Dawniej też: Szawice. Nazwa notowana w XVI w., nie do końca jasna.
  • 1392 Nerweken. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora - 1369 Nerdingi, 1392 Nerdingyn. Dziś jezioro to nosi nazwę Nerwik lub Wardąg (od XIX w. notowana nazwa Wardung See).
Nowa Wieś Purda 1 Neu Bartelsdorf niemieckie --
  • Nazwa niemiecka być może ma związek ze wsiami Bartołty Wielkie i Małe w obecnej gm. Barczewo (p. wyżej). W użyciu polskich Warmiaków przyjęła się nazwa Nowa Wieś.
  • Gwarowo: Novo Źeś.
Nowy Ramuk Purda 1 Neu Ramuck pruskie --
  • Używane też: Nowe Ramuki.
  • Zob. też Stary Ramuk, gm. Stawiguda.
Ostrzeszewo Purda 6 Elisenhof niemieckie Liznowy Przed wojną: Liznowy (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - Liznowo. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę Elizowo (jeszcze w latach 60.). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
Pajtuny Purda 1 Pathaunen pruskie -- 1374 Peytunen, Peuthunen.
Nowe Pajtuny Purda 1 Neu Pathaunen pruskie --
Pajtuński Młyn Purda 1 Mühle Pathaunen pruskie -- Gwarowo: Mu̯ïn / Źetrok.
Patryki Purda 1 Patricken pruskie --
  • 1420 Petricken, 1517 Petrica. Według Pospiszylowej n. pruska, związana z prus. imieniem pochodzenia chrześcijańskiego. W niem. i pol. adideowana do imienia Patryk.
  • Gwarowo: Patrïk'i.
Podlazy Purda 1 Podlassen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Klausenhof.
  • Dawniej (i dziś) też: Podlaza (tak w ustaleniach KUNM), Podłaza, Podlasy. Nazwa nie do końca jasna etymologicznie i znaczeniowo (chociaż prawdopodobnie polska) - trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, która forma jest pierwotna.
  • Nazwa przysiółka ma dziś charakter nieurzędowy - miejscowość oficjalnie włączono do Prejłowa.
  • Gwarowo (początek XX w.): Podlaza.
Pokrzywy Purda 1 Friedrichstädt niemieckie --
  • Nazwa pol. Pokrzywy ludowa - istniała obocznie do niemieckiej (zaświadczonej wcześniej).
  • Gwarowo: Pokšïvï.
Prejłowo Purda 1 Preylowen pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Preiwils.
  • Dawniej też: Prajłowo, Pryłowo.
  • Pierwotnie: 1380 Preywils, 1529 Prewilsz. Nazwa pruska, w języku polskim zniekształcona do postaci Prejłowo (formy podobne do obecnej notowane od XVII w.) i wtórnie przejęta do niem. w formie spolonizowanej. W okresie hitlerowskim sztucznie wprowadzono formę wierną pruskiemu oryginałowi.
  • Formy gwarowe: Prei̯u̯ovo / Prai̯u̯ovo.
Przykop Purda 1 Przykopp polskie --
  • Nazwa w latach 1932-45: Grabenau.
  • Pierwotnie: Przikop alias Nova Wutrin (1549). Pierwsza nazwa polska, przetrwała do dziś. Nazwa druga krótkotrwała, ponowiona od n. pruskiej wsi Butryny (p. wyżej), przypadkowo zbieżna z nazwą założonej dużo później wsi Chaberkowo (p. wyżej).
  • Gwarowo: Pŗ̌ikop, wtórnie Pšïkop / Pšėkop.
Nowy Przykop Purda 1 Neu Przykopp polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Neu Grabenau.
  • W użyciu również nazwa Jaśniewo (wariant znany już u Barczewskiego - ludowy, ale niewątpliwie wtórny wobec nazwy obecnej). Barczewski notuje jeszcze jeden wariant: Przykopek.
  • Patrz też wyżej: Przykop.
Przykopiec Purda 4? Försterei Przykopp polskie Przykop Mały
  • Nazwa w latach 1938-45: Wilhelmshütte.
  • W SGKP Przykop Mały, u Leydinga - Przykop Leśny. Nazwa leśniczówki była historycznie tożsama z nazwą wsi Przykop. Formę derywacyjną z sufiksem -ec wprowadził KUNM.
Purda Purda 1 Groß Purden pruskie -- 1384 Porden. Niem. człon Groß pojawia się w XVI w., dla odróżnienia od Purdki (p. niżej).
Purda Leśna Purda 1* Försterei Purden pruskie -- Patrz wyżej.
Purdka Purda 1 Klein Purden pruskie -- Dawniej też: Purda Mała.
Rykowiec Purda 1 Rykowitz polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Birkenhof.
Silice Purda 1 Quidlitz osobowe --
  • Dawniej też: Kwilice, Filice, Fidlice (są to sztucznawe próby odtworzenia "literackiej" polskiej formy tej nazwy).
  • Nazwa Quidlitz podchodzi od nazwiska pierwszych osadników (co zaś do pochodzenia nazwiska - obstawiałbym słowiańskie, ze względu na -itz). W mowie polskojęzycznych Warmiaków postać ta wyewoluowała do postaci Silice, pod wpływem gwarowych zmian fonetycznych. Przypuszcza się, że nazwa ta została początkowo przyjęta jako *Kwidlice, gdzie początkowa zbitka Kw'- przekształciła się, zgodnie z fonetyką gwarową w Kś-, by w końcu uprościć się do Ś-. Zaszło również uproszczenie zbitki -dl- do -l-. W przedwojennej literaturze najczęściej funkcjonuje forma zgodna z wymową gwarową - Silice, aczkolwiek istniały również próby jej "naprawy". Nie zważając na to, po wojnie zatwierdzono ludową postać Silice.
Stary Olsztyn Purda 1 Alt Allenstein niemieckie (relacyjne) -- Dawniej też: Forsztant (u Barczewskiego) - zapewne z niem. Vorstand - zarząd.
Szczęsne Purda 6 Schönwalde niemieckie Sząwałd Gwarowo: Šůvåu̯t. Nazwa obecna to chrzest KUNM.
Trękus Purda 1 Groß Trinkhaus pruskie --
  • 1359 Trynkos, 1389-1423 Trinkus. Nazwa pruska, mocno adideowana w niem.
  • W XVI-XVII w. Alt Trinkaus (Stary Trękus).
  • Gwarowo: Tryŋkus.
Trękusek Purda 1 Klein Trinkhaus pruskie --
  • Dawniej też: Trękus Mały.
  • W XVI-XVII w. Neu Trinkaus (Nowy Trękus).
  • Gwarowo: Tryŋkusek.
Wały Purda 1 Wallen niemieckie -- Miejscowość obecnie przyłączona do Prejłowa, jej nazwa nie ma już charakteru oficjalnego.
Wesołowo Purda 1 Wessolowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Frohwalde.
Wojtkowizna Purda 1 Wodkowisna polskie --
  • Nazwa w latach 1852-1945: Karlberg.
  • Dawniej też: Wódkowizna (forma wtórna, ale ludowa).
Wygoda Purda 1 Wygodda polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Waldruh.
Wyrandy Purda 1 Wiranden pruskie (spolonizowane) --
  • 1362 Werein, 1564-80 Worein, 1615 Worainen.
  • Dawniej też: Worany, Werandy.
  • Gwarowo: Źerandï.
Zaborowo Purda 1 Saborowen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Heideberg.
  • Dawniej też: Żaborowo (hiperpoprawność).
Zapurdka Purda 1 Purden Mühle pruskie --
  • Dawniej też: Purdzki Młyn.
  • Nazwa młyna, w niem. tożsama z nazwą Purdy. Polskojęzyczni Warmiacy nazywali ten młyn Zapurdka.
Zgniłocha Purda 1 Gimmendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Gim.
  • Nazwa niem. hybrydalna, ponowiona od n. jeziora Gim (niem. Gimmen-See, 1369 Gymen). U polskich Mazurów pojawia się zarówno przejęcie fonetyczne jako Gim, jak i forma Zgniłocha, prawdopodobnie oparta na znaczeniu n. prus. (por. litewskie gimus - mazisty, obślizgły).
  • Po wojnie arbitralno przyjęto, że Gim to nazwa jeziora, zaś Zgniłocha - wsi. W mowie Mazurów te nazwy były jednak używane całkowicie wymiennie - zarówno w odniesieniu do wsi, jak i jeziora.
Bartąg Stawiguda 1 Groß Bertung pruskie --
  • Dawniej też: Bartąg Wielki.
  • Pierwotnie niem. Deutsch Bertung (XIV-XVII w.), obocznie też Bertingshausen. Forma z członem Groß notowana od połowy XVIII w.
  • Sama nazwa Bartąg jest pruska (1317 Bertingen) - jest to nazwa staropruskiego obszaru osadniczego, a także położonego wewnątrz niego jeziora.
  • Gwarowo: Bartȯŋk.
Bartążek Stawiguda 1~4 Klein Bertung pruskie (Bartężek)
  • Przed wojną: Bartężek (także Bartąg Mały). W mowie Warmiaków nazwy na -ąg odmieniały się z -ęga w dopełniaczu, toteż forma Bartężek zdaje się poprawniejsza. Być może wypadałoby to poprawić. Z drugiej strony, współczesne zapisy gwarowe znają formę Bartążek.
  • Pierwotnie niem. Preußisch Bertung (XIV-XVII w.). Forma z członem Klein notowana od połowy XVIII w.
  • Gwarowo: Bartȯnžek
Binduga Stawiguda 1 Wienduga polskie --
  • Dawniej też: Winduga, Więduga.
  • Polskie dialektalne słowo binduga (posiadające również różne modyfikacje), samo w sobie będące germanizmem oznaczało "miejsce, gdzie składano drewno na spław".
Ćwikielnia Stawiguda 1 Neu Stabigotten pruskie --
  • Dawniej też: Stabiguda Nowa (Chojnacki).
  • Polskie określenie Ćwikielnia (pochodne od ćwikła) zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę Nowa Stawiguda (p. niżej Stawiguda).
Dorotowo Stawiguda 1 Dorothowo pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1913-45: Darethen.
  • 1348 Daroth, 1410 Darath. Nazwa pierwotnie pruska, spolonizowana do postaci Dorotowo. Na początku XX w. wprowadzono urzędowo nazwę nawiazującą do pruskiego oryginału (taka sama zresztą obowiązywała w XVI-XVII w.).
Gągławki Stawiguda 1 Ganglau pruskie --
  • 1348, 1538 Gandelawken.
  • Gwarowo: Gȯŋgu̯afk'i.
Grada Stawiguda 1 Gradda pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1930-45: Försterei Ganglau.
  • Zapisy nazwy tej leśniczówki są późne, jednak przypuszcza się, że pierwotną formą była prus. *Graudā.
Gryźliny Stawiguda 1 Grieslienen pruskie --
  • 1356 Greselynk, 1358 Grezeling. Obocznie do tej n. pruskiej istniała w XIV w. n. niem. Wiesenthal (1358 Wesintal), która szybko zanikła.
  • Gwarowo: Grïźlinï.
Kielary Stawiguda 1 Kellaren polskie --
  • Według Pospiszylowej nazwa Kielary (występująca od XVI w.) wywodzi się od polskiego nazwiska Kielar.
  • Wcześniej wieś nosiła nazwę Prosen (1564-80), Prossen' (1673-74) - pruską, ponowioną od pierwotnej nazwy jez. Kielarskiego (1335 Prawes, 1348 Prawe).
  • Wieś oficjalnie nieistniejąca - pozostałe po niej zabudowania dziś administracyjnie należą do Bartążka, toteż nie wiem, na ile nazwa miejscowości funkcjonuje (niemniej, utrwala ją nazwa jez. Kielarskiego).
Klekotowo Stawiguda 6 Klein Plautzig pruskie Pluski Małe Przed wojną Pluski Małe (p. niżej Pluski), nazwa "Klekotowo" nie ma uzasadnienia.
Kręsk Stawiguda 6 Kranz niemieckie Kraniec
  • Przed wojną n. niem. spolszczano jako Kraniec (przez miejscowych zapewne wymawiane jako Krańc - tak u Barczewskiego). Nazwa "Kręsk" (niby od krąg + -sk) jest nieuzasadnionym "potworkiem językowym". Wyjątkowo dziwna decyzja KUNM.
  • W gwarze: Krańec / Krånc.
Łański Piec Stawiguda 4 Lanskerofen hydronimiczne Smolniki
  • Nazwa Łański Piec, będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem., jest nazwą nieludową, uchwaloną przez KUNM. Ludność warmińska nazywała tę osadę Smolniki (taka nazwa pojawia się m.in. u Barczewskiego, który podaje również wariant Piecki - uznając go jednak za przestarzały). Lepiej w takich sytuacjach słuchać tradycji ludowej.
  • Nierzadko (acz niepoprawnie) stosuje się dla tej miejscowości nazwę Łańsk - spowodowane jest to istnieniem tam ośrodka o takiej nazwie (ponowionej od n. jeziora), był to niegdyś ośrodek wypoczynkowy władz PRL. Co zaś do samej nazwy Łańsk, p. niżej wieś Rybaki (dawn. Łańsk).
Majdy Stawiguda 1 Mauden pruskie -- Gwarowo: Moi̯dï.
Miodówko Stawiguda 1 Mniodowko polskie --
  • Nazwa w latach 1908-45: Honigswalde.
  • Gwarowo: Mńodůfko. Forma niem. odzwierciedla wymowę gwarową.
Muchorowo Stawiguda 1 Mucherowo polskie -- W czasach hitlerowskich osada włączona do Rusi (p. niżej).
Owczarnia Stawiguda 1 Neu Bertung pruskie --
  • Dawniej też: Nowy Bartąg (p. wyżej Bartąg).
  • Polskie określenie Owczarnia zastąpiło w języku ludowym nazwę Nowy Bartąg w XIX w.
  • Gwarowo: Ofčarńo.
Pluski Stawiguda 1 Plautzig pruskie -- 1407 Pluczk, 1517 Plauczk. Nazwa staropruska, ponowiona od n. jeziora.
Ruś Stawiguda 1 Reußen pruskie? --
  • 1374 Rewszen. Pospiszylowa uważa tę nazwę za pruską.
  • Gwarowo: Ruš́ (Gen. -i).
Rybaki Stawiguda 1 Lansk hydronimiczne (słowiańskie) --
  • Dawniej też: Łańsk.
  • Nazwa Rybaki notowana od początku XIX w., używana w mowie ludu zamiennie z oryginalną nazwą Łańsk, którą ponowiono od nazwy jeziora. Sama zaś nazwa jeziora uchodzi za twór staropolski, utworzony od nazwy rzeki Łyny (która wcześniej musiała zwać się po polsku *Łaną lub *Łanią - p. Łyna w pow. nidzickim] z suf. -sk), nazwa ta zastąpiła pierwotną staropruską nazwę jeziora (1544 Elling, 1556 Elend - być może również związaną z hydronimem Łyny, prus. *Alnā). Aprobatę KUNM zyskała jednak ostatecznie forma Rybaki. Nazwę Łańsk dziś często stosuje się na określenie osady Łański Piec (p. wyżej).
Stary Dwór Stawiguda 1 Althof niemieckie -- Wcześniejsze nazwy niemieckie: Nummergut (1390), Tiefensee (oboczna w XVII w.). Ta druga nawiązuje do położonego na terenie majątku jeziora, zwanego Tiefen See lub Althofer See (pol. Jezioro Starodworskie).
Stary Ramuk Stawiguda 1 Alt Ramuck pruskie --
  • Po wojnie także: Stare Ramuki. Leyding podaje również formę Szklarnia - być może ludowe, od mieszczącej się tu niegdyś huty szkła.
  • Nazwa osady staropruska, ponowiona od nazwy lasu Ramuk (1591-1603). Zob. też Lalka i Nowy Ramuk w gm. Purda - miejscowości o powiązanych nazwach.
  • Osada dziś opustoszała, jednak zabudowania wciąż istnieją.
Stawiguda Stawiguda 1 Stabigotten pruskie --
  • Dawniej też: Stabigoda, Stabiguda. Z punktu widzenia języka ludowego jednak, uzasadnienie ma tylko forma Stawiguda, gdyż w wymowie gwarowej mamy tu ź (< w'). Formy z "b", funckjonujące w starej literaturze są zapewne próbą zbliżenia nazwy polskiej do pruskiego oryginału.
  • 1357 Stabegoide, 1564-80 Stabegoda. Stara wieś o pruskiej nazwie.
  • Gwarowo: Staźiguda (ale przymiotnik staźigock'i - być może pod wpływem formy niemieckiej lub wymiany ó/o).
Tomaszkowo Stawiguda 1 Thomsdorf niemieckie --
Wymój Stawiguda 1 Wemitten pruskie --
  • 1351 Wemitten, 1656 Wemitten alias Wymoy. Nazwa pruska w dwóch wariantach - z suf. -it lub -āj. Tradycja niemiecka kontynuuje pierwszy wariant, polska - drugi.
  • Gwarowo: V'ïmoi̯.
Zarośle Stawiguda 1 Klein Stabigotten pruskie --
  • Dawniej też: Stabiguda Mała (Chojnacki).
  • Nazwa pol. Zarośle ludowa, zastąpiła nazwę Stawiguda Mała. Jest ona prawdopodobnie nawiązaniem znaczeniowym do n. pruskiej Stawiguda, gdzie drugi człon guddi oznacza "zarośla".
Zazdrość Stawiguda 1 Zasdrocz polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Neidhof.
Zezuj Stawiguda 1 Sensujen pruskie -- 1540 Senssugen
Zielonowo Stawiguda 4 Grünau niemieckie Grynał
  • Do 1996 oficjalnie: Zieleniak. Jednakże, zarówno ustalona przez KUNM forma Zieleniak, jak i obecna Zielonowo (zapewne wariant używany przez napływową ludność), chociaż nawiązują znaczeniowo do n. niem. są tworami powojennymi. Autentycznym, przedwojennym ludowym spolszczeniem n. niemieckiej jest Grynał (Loc. w Grynale).
  • Gwarowo: Grynau̯.
Zofijówka Stawiguda 1 Sophienhof niemieckie -- Gwarowo: Zof'inůfka.
Brzeźno Świątki 5 Bergling pruskie Berkląg Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1354 Birkeling, dziś osuszone). Nazwa polska nadana przez KUNM analogicznie do Brzeźna na Ziemi Ostródzkiej (obecnie Brzeźno Mazurskie w gm. Dąbrówno - p.). W tym przypadku jednak brak takiej tradycji, toteż należało nazwę pruską oddać wiernie, fonetycznie.
Brzydowo Świątki 1 Seubersdorf niemieckie -- Co do ewolucji formy polskiej - p. Brzydowo w gm. Ostróda.
Dąbrówka Świątki 5 Deppen pruskie Depno
  • Według ustaleń KUNM: Żółwin. Nazwa obecna wprowadzona później. Żadna z nich jednak nie oddaje pruskiego oryginału i nie ma uzasadnienia historycznego.
  • 1350 Toppis, Döppen, Tuppis. Na tej podstawie, a także na podstawie ostatecznej formy niem. Deppen, postuluję spolszczenie Depno.
Drzazgi Świątki 3 Kienberg niemieckie --
Garzewo Świątki 1 Alt Garschen pruskie --
  • Niem. obocznie Groß Garschen. Pierwotnie: Garsen (1347), Garczyn (1386). W XVI wieku: Garschau. Nazwa staropruskiego pochodzenia. U początków istnienia wsi, pojawia się też oboczna n. niem. Heiligenfelde.
  • Dawniej też: Stare Garsze (Barczewski), u Leydinga Stary Garsz. Być może forma Barczewskiego jest bardziej ludowa (ma oparcie w zapiskach kościelnych), ale obecna też była znana przed wojną.
  • Zob. także Garzewko (gm. Jonkowo).
Gołogóra Świątki 4 Blankenberg niemieckie Blanki U Barczewskiego: Blanki. Jest to ludowe spolszczenie n. niem., pojawiające się w zapiskach kościelnych i współcześnie w gwarze (gw. do Blank). Forma współczesna, choć oddaje znaczenie n. niem., jest powojenna i wprowadzona sztucznie.
Jankowo Świątki 5 Ankendorf niemieckie Ankowo
  • Pierwotnie: Hannikendorf (1366), obocznie Lindenberg (XIV w.)
  • Forma spolszczona Ankowo (używana przez Leydinga) naturalniejsza i trafniejsza, biorąc pod uwagę n. niem.
Kalisty Świątki 2 Kallisten pruskie -- 1411-19 Colisten, 1427 Kalisten. W XVIII w. pojawia się efemerycznie oboczna n. Wengitten. Obie pruskie.
Kiewry Świątki 2 Käbern pruskie -- 1348 Kewern; 1350 Keweren, Keuweryn.
Klony Świątki 5 Kleinenfeld niemieckie Stabunik U Leydinga: Stabunki, co pochodzi od położonego w pobliżu wsi wzgórza o pruskiej nazwie Stabbunke Berg (pol. powoj. Stabunik [urz.] lub Stabunka). Co prawda, nie jest to historyczna nazwa tej wsi (a przynajmniej nie znajduję na to dowodów), jednak skoro istnieje precedens dla takiej nazwy pruskiej i jest ona uzasadniona w terenie, to chyba warto z tego skorzystać. Na pewno jest to lepsze od obowiązującej nazwy Klony (nazewniczy "pustak" bez uzasadnienia). Formę nazwy poprawiam tak, aby była zgodna z urzędową nazwą pagórkę.
Kłobia Świątki 2 Kloben pruskie -- Pierwotnie: Lymeyeyn (1402-08), Limigein (1411/19). Później: Kelobe (1448), Cloben (1494, 1539). Obie nazwy pruskiego pochodzenia. Autorzy NMP niesłusznie uważają tę nazwę za tożsamą z Kłobią w pow. włocławskim (tym samym, uważając ją za nazwę słowiańską) - to oczywisty błąd (zasugerowano się powojenną formą spolszczoną, która sama w sobie jest niezła).
Komalwy Świątki 2 Komalmen pruskie -- 1366 Kamalwen, 1356 Komalwen.
Konradowo Świątki 5 Waltersmühl niemieckie Swarbonity Wieś powstała na polu o nazwie Swarboniten (1310), Swarbonityen (1312). Jest to stara nazwa pruska, należało ją spolszczyć. Tymczasem, zdecydowano się na chrzest nazewniczy Konradowo - imię Konrad rzekomo pojawia się w akcie nadania tej wsi. Niewykluczone jednak, biorąc pod uwagę n. niem., że jest to (także) ciche nawiązanie do Wallenroda. Zalecam powrót do pierwotnej nazwy pruskiej.
Kwiecewo Świątki 1 Queetz pruskie --
  • Dawniej też: Kwiec.
  • 1338-73, 1355, 1364 Queczow. Nazwa pruska.
Łumpia Świątki 2 Lomp pruskie -- 1411-19, 1427, 1448 Lumpe; 1531 Lumpe.
Różynka Świątki 4 Rosengarth niemieckie Rozengort Gwarowo: Rozengort (do Rozengorta). Ludność warmińska oddała więc tę nazwę fonetycznie. Teoretycznie można by poprawić tę formę na regularniejszy Rozengart, ale wydaje mi się, że taka gwarowa końcówka lepiej spolszcza (por. też Trygort w gm. Węgorzewo).
Skolity Świątki 1 Schlitt pruskie --
  • Dawniej też Szelity (u Barczewskiego i w XVI-wiecznym spisie jezior). Postać ludowa, ale oparta na zgermanizowanej postaci n. prus.
  • 1388 Scholytyn, 1390 Scoliten.
Świątki Świątki 2 Heiligenthal niemieckie -- Ze względu na sakralny charakter nazwy i prawdopodobne istnienie na tym terenie miejsca kultu pogańskich Prusów, przypuszcza się, że n. niem. Heiligenthal kalkuje jakąś wcześniejszą n. pruską (być może *Swintalindā lub *Swintadaubā), ta jednak nie zachowała się w dokumentach.
Włodowo Świątki 3 Waltersdorf niemieckie -- Nazwa obecna jest chrztem pseudoimiennym.
Worławki Świątki 2 Warlack pruskie -- 1297 Worelauke, 1379 Wurlauke.
Żardeniki Świątki 4 Scharnigk pruskie Szarnik 1332 Schardenithen. Nazwa pruska, przed wojną spolszczana jako Szarnik. Chociaż powojenna postać Żardeniki jest bardziej podobna do pruskiego oryginału, to jednak formą ludową jest Szarnik (por. też Żardeniki w gm. Jeziorany).

Powiat szczycieński

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Tabela również zawiera miejscowości, należące do obecnego powiatu przasnyskiego (woj. mazowieckie), które w okresie międzywojennym były częścią Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Szczytno Szczytno (miasto) 1 Ortelsburg niemieckie --
  • Nazwa niemiecka Ortelsburg (pierw. Ortolfsburg, od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska Szczytno, niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis Sczithno alias Ortelsburg z kroniki Długosza). Nazwa Szczytno jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - Bartna Strona.
  • Położona tuż za miastem osada Młyńsko jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
Bartna Strona Szczytno (miasto) 1 Beutnersdorf niemieckie -- Dawna wieś, wcielona do Szczytna w 1913 roku. Była to osada przybyłych z Mazowsza bartników, stąd nazwa polska oraz odpowiadająca niemiecka.
Fiugaty Szczytno (miasto) ? Fiugatten pruskie --
  • W źródłach przedwojennych Fiugaty lub Figaty. Nie jestem pewien, która z tych form została zatwierdzona przez KUNM (być może żadna, jako że już wówczas ta dawna wieś była już integralną częścią Szczytna). Nazwa ta jest pochodzenia pruskiego.
  • Dawna wieś, wcielona do Szczytna w 1906 roku. Dzisiaj zatarta w terenie, jej nazwa nie funkcjonuje we współczesnej toponimii miasta. Warto jednak o niej pamiętać.
Pasym Pasym 1 Passenheim niemieckie -- Dawniej też: Pasyń, Pasymek. Obie formy o charakterze gwarowym - w pierwszej obserwujemy gwarową zmianę fonetyczną m' > ń, podczas gdy druga jest przykładem nierzadkiego na Mazurach zdrabniania nazw miejscowych (por. też Miłomłyn, obocznie Miłomłynek).
Kiepunki Pasym (cz. miasta) 3 Walhalla niemieckie -- Powojenna nazwa polska nawiązuje do jeziora Kiepunek (n. pruskiego pochodzenia), nad którym leży to przedmieście. Brak tradycji - nazwa niemiecka (o mitologicznym, jakby ideologicznym zabarwieniu) wskazuje raczej na miejscowość założoną późno.
Słonecznik Pasym (cz. miasta) 2 Sonnenberg niemieckie --
Augustowo Dźwierzuty 1 Augusthof niemieckie --
Babięty Dźwierzuty 1 Babanten pruskie --
  • Dawniej też: Pupki, Babięta, Babanty (ostatnia forma tylko u Leydinga).
  • Nazwa wsi staropruska, pochodna od nazwy jeziornej (1238 Bawand, 1388 Babbanten - są to jez. Babięty Małe i Wielkie). Obocznie do niej istniała w mowie ludu inna nazwa Pupki (zaśw. m.in. w Tece Toruńskiej czy spisie z 1820), również staropruska, często powtarzająca się - por. miejscowość Pupki w gm. Jonkowo czy Pupki (ob. sztuczne "Spychówko") w gm. Świętajno.
  • Z jeziora Babięty (Babięta) Małe wypływa rzeczka, na nowych mapach widniejąca pod nazwą Babant (niem. Babant-Fließ), jednak jej pierwotna, staropruska nazwa to Woricke (1387), co mazurski lud spolszczył jako Worek - i to właśnie tę formę zalecałbym jako poprawną nazwę tej strugi.
Budy Dźwierzuty 1 Moritzruhe niemieckie --
  • Niem. także Schobenbuden.
  • Dawniej też: Saskie Budy, Moryc, Morycówka (ostatnie tylko u Ley).
  • Wieś o dwóch różnych obocznych nazwach w pol. i niem. (być może pierwotnie dwie wsi, które uległy scaleniu?). Nazwa Saskie Budy (niem. Schobenbuden), nawiązuje do położenia miejscowości w pobliżu jeziora Sasek Wielki (niem. Groß Schoben-See - po więcej wyjaśnień p. Sasek w gm. Szczytno) - w języku polskim również z opuszczeniem I członu (formę Budy notuje m.in. spis z 1820 roku i to właśnie ta forma znalazła aprobatę KUNM po wojnie). Formę niem. Moritzruhe Mazurzy spolszczali jako Moryc (tak w Tece Toruńskiej i współczesnych zapisach gwarowych) lub Morycówka (tylko Leyding, więc może powojenne).
  • Gwarowo: Mȯric.
Dąbrowa Dźwierzuty 1~4? Damerau słowiańskie Dąbrówka (?) Źródła przedwojenne wskazują raczej na formę pol. Dąbrówka - może warto by to naprawić.
Dźwierzuty Dźwierzuty 1 Mensguth hybryda (słow. + niem.) --
  • 1399 Swersutten, Swerszutten.
  • Wieś o dwóch, niepowiązanych nazwach - Dźwierzuty i Mensguth. Ta pierwsza jest starym przejęciem, pierwotnej nazwy staropruskiej, używana przez Mazurów od wieków, podczas gdy niemiecka Mensguth (pierwotnie Menzelsguth, n. zwana od XV w.) pochodzi od imienia właściciela, Menzla (co jest zniemczoną formą słowiańskiego imienia Miecisław, Mieczysław). Oprócz tego, w piętnastowiecznych dokumentach pojawia się efemerycznie jeszcze jedna nazwa - Auszlevo, również staropruska, jakby ze spolszczoną końcówką.
  • Według danych Teki Toruńskiej, wieś dzieliła się dawniej na dwie części - Polską Wieś i Niemiecką Wieś, zwanej według zamieszkującej je ludności.
  • Gwarowo: ʒ́veʳžuti.
Gisiel Dźwierzuty 1 Geislingen pruskie -- Nazwa pruska, pochodzi od n. jeziora (dziś spuszczonego) - 1389 Gislingen.
Grądy Dźwierzuty 1 Gronden polskie --
Grodziska Dźwierzuty 1 Grodzisken polskie -- Nazwa w latach 1908-45: Burggarten.
Jabłonka Dźwierzuty 1? Jablonken polskie (Jabłonki?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Wildenau.
  • 1411 Gabilnaw, Gabelnaw (spruszczone?), Jebbelunicke, Jeblonka. Większość źródeł przedwojennych wskazuje na formę pluralną Jabłonki, jednak forma obecna jest zgodna z jednym z pierwotnych zapisów oraz z zapisem gwarowym poniżej.
  • Zapis gwarowy: Jabu̯ȯnka.
Jeleniowo Dźwierzuty 1? Jellinowen polskie (Jeleniewo?)
  • Do 2002 roku oficjalnie: Jeleniewo.
  • Nazwa w latach 1938-45: Gellen.
  • Według ustaleń KUNM: Jeleniewo (tak też w zapiskach gwarowych), co w 2002 roku z nie do końca jasnych przyczyn zmieniono na Jeleniowo. Forma tej nazwy chyba musiała być chwiejna - większość opracowań przedwojennych podaje formę Jelinowo (również w Tece Toruńskiej, więc z pewnością ludowe), która przedstawia cechy gwarowe lub jest zniekształcona pod wpływem niemieckim. Najpierwotniejsza zdaje się być forma Jeleniewo i jeżeli ostatnia zmiana jest wynikiem wpływu elementu napływowego, to może wypadałoby ją cofnąć?
  • Gwarowo: Jeleńevo.
Julianowo Dźwierzuty 2 Julienfelde niemieckie --
  • Miejscowość początkowo chciano "przechrzcić" na Jugowo, co oprotestowała powojenna lokalna władza, używająca formy Julianowo. Ostatecznie, krakowska podkomisja KUNM przychyliła się do wniosku (podobne protesty nie udały się w przypadku wsi Mycielin - p. niżej), ratując tym samym źródłosłów nazwy pierwotnej.
  • Brak tradycji przedwojennej - w Tece Toruńskiej jedynie ledwie spolszczone Julienfelda, zaś u Leydinga spotykamy formę Julki. Obecna forma spolszcza pierwotną n. niem., a ponadto ze względu na jej historię warta jest uszanowania.
Julkowo Dźwierzuty 2 Julienhof niemieckie --
Kałęczyn Dźwierzuty 1 Kallenczin słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kallenau.
  • 1436 Kallenczynen. Nazwa polska, być może przeniesiona.
  • Stacja kolejowa (dziś nieistniejąca) nosiła nazwę Kałęczyn Mazurski, dla rozróżnienia od innych miejscowości o takiej samej nazwie.
  • Gwarowo: Kau̯encïn, Kalencïn.
Kulka Dźwierzuty 1 Kulk niemieckie? --
  • Obocznie formy niem. Kulken, Kalken (koniec XVIII w.).
  • Według opracowań etym., nazwa niemiecka (chociaż osobiście nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia), przyjęta przez Mazurów w formie Kulka. Co ciekawe, nazwa ta jest morfologicznie pluralna (l. mn. rodz. nijakiego na -a), gdyż jej dopełniacz w gwarze brzmi Kulk (literackie: Kulek). Warto na to zwrócić uwagę, żeby nie odmieniać tej nazwy jak rzeczownika pospolitego kulka (co może być mało oczywiste dla postronnych).
Laurentowo Dźwierzuty 4 Laurettenhof niemieckie Morczek al. Laretowo Przedwojenne polskie dane dla tej osady są skąpe, jednak w Tece Toruńskiej znajdujemy ciekawy dualizm nazw: Laretowo lub Morcek. Podobnie jest też u Leydinga (chociaż to już źródło powojenne): Morczek albo Lauretowo. Obowiązująca forma Laurentowo jest więc nie do końca zgodna z tymi ludowymi danymi (jest bardziej "dosłowna" w porównaniu z formami Giersza i Leydinga). Można by ją naprostować na Laretowo, według przekazu Giersza. Z drugiej strony, ciekawa jest druga nazwa - Morcek/Morczek (forma Leydinga zdaje się być bardziej zgodna z językiem literackim). Trudno mi wyjaśnić jej etymologię - być może stoi w związku z n. m. Moryc (p. wyżej Budy), a może jest to nawet przejęcie jakiejś pierwotnej n. pruskiej. Potrzebne są więc informacje etymologiczne, jednak bez wątpienia mamy tu do czynienia z autentyczną nazwą polska, używaną przez Mazurów i nie pochodzącą z niemieckiego, warto więc by chyba ją przywrócić (a najlepiej byłoby pamiętać o obu wariantach - Laretowo i Morczek).
Linowo Dźwierzuty 1 Leynau pruskie --
  • W latach 1938-45 pisane: Leinau.
  • 1387 Leine, 1426 Linoff. Nazwa pruska, pochodząca od nazwy jeziornej (1388 Leynaw - dziś Jezioro Linowskie).
  • W XV w. wieś nosiła oboczną n. Wagilsdorf, Weigilsdorf (ok. 1426), pochodząca od im. odbiorcy nadania - Szymona Wagila. Jego nazwisko zdaje się mieć staropruskie pochodzenie.
Łupowo Dźwierzuty 1 Wappendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Upowo.
  • Nazwa hybrydalna, pochodzi od imienia odbiorcy nadania, prusa Wope, z niem. członem -dorf. Polskojęzyczni Mazurzy przejęli ten rdzeń jako Wop- > Up-, z protezą początkowego u̯-. Pisownia Łupowo z początkowym Ł- jest więc nieetymologiczna, chociaż przyjęła się już w opracowaniach przedwojennych (niemniej, można spotkać dawniej też pisownię Upowo).
  • W gwarze: U̯upovo.
Małszewko Dźwierzuty 1 Malschöwen pruskie -- Nazwa genetycznie pruska, może pochodna od pobliskiego jeziora lub przeniesiona od Małszewa w gm. Jedwabno (patrz). W języku polskim zdrobniona (tak przynajmniej od połowy XIX w.), zapewne dla odróżnienia od owego Małszewa.
Miętkie Dźwierzuty 1 Mingfen pruskie --
  • Dawniej też: Mingwy, Mingfy.
  • 1383 Mynkuwin, 1408 Minckquinn. Nazwa pochodzenia pruskiego. Polska forma Miętkie, znana w spisie w 1820 i Tece Toruńskiej (w opracowaniach etym. często niesłusznie uważana za chrzest KUNM) ludowa, mazurska. Prawdopodobnie powstała ona z adaptacji n. pruskiej - znaczeniowej (rdzeń *mink- w nazwie mógł oznaczać "miękki", por. lit. minkštas) lub fonetycznej (być może formę prus. *Minkuwin(s) zapożyczono pierwotnie jako *Miękwin lub *Miękwie, co następnie uległo adideacji do postaci Miętkie). Wierniejsze pruskiemu oryginałowi (a także zniemczonej postaci Migfen) formy Mingwy, Mingfy pojawiają się w przedwojennej literaturze, aczkolwiek brak ich w źródłach ludowych, więc raczej są to formy sztucznawe.
  • Gwarowo: Ńetk'e.
Mirowo Dźwierzuty 1 Mirau słowiańskie --
Mycielin Dźwierzuty 6 Mietzelchen pruskie? Miczelka Przed wojną: Miczelka, Micelka (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od myceczka (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga Mycolka, powojenna administracja używana zaś formy Micołka. KUNM zastąpiła te formy neologizmem Mycielin, który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś Julianowo, gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
Nowe Kiejkuty Dźwierzuty 1 Neu Keykuth pruskie --
  • Dawniej też: Nowe Kikuty, Kejkuty.
  • Zob. też: Stare Kiejkuty (gm. Szczytno).
Olszewki Dźwierzuty 1 Olschöwken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kornau
Orzyny Dźwierzuty 4 Erben pruskie Arwiny
  • 1414 Erwein. Nazwa pruska, pochodząca od nazwy jeziora (dziś Arwiny lub Arwinek, niem. Erbener See), zniemczona do postaci Erben.
  • Ludność mazurska przed wojną używała formy spolszczonej Arwiny, którą spotykamy w źródłach wiernych językowi ludowemu (dokument z 1780, spis z 1820 i Teka Toruńska). Formę Orzyny stworzył i rozpowszechnił najprawdopodobniej Kętrzyński i należałoby ją uznać za nieludową, zniekształconą (może wynikła ze złej interpretacji danych gwarowych?). Mimo to, to właśnie ta forma znalazła po wojnie aprobatę KUNM i obecnie funkcjonuje najczęściej w potocznej formie Orżyny (która chyba jest wynikiem przejęcia tej sztucznawej formy przez miejscową gwarę - z typowo gwarową wymową rz), taki bowiem zapis znajdujemy na bramie wjazdowej do wsi, a nierzadko nawet w oficjalnych dokumentach. Warto by więc chyba wrócić do autentycznie ludowej i wiernej pruskiemu oryginałowi formy Arwiny (taka forma zresztą przetrwała w nazwie jeziora), rugując wszelkie potworki na dobre.
  • Forma gwarowa: ᶸarzinï.
Popowa Wola Dźwierzuty 1 Pfaffendorf niemieckie -- Nazwa pol. jest starym (notowanym od XVIII w.), mazurskim tłumaczeniem n. niem.
Przytuły Dźwierzuty 1 Przytullen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Steinhöhe.
Rańsk Dźwierzuty 1 Rheinswein pruskie -- 1414 Reinswein. Nazwa pruska, pochodząca od n. jeziora (1386 Reyswin, 1388 Reinswin, ob. jez. Rańskie). Forma spolszczona Rańsk (wcześniej chyba Rańsko - por. zapis z 1560 Ransko) powstała zapewne z jej wczesnego zniekształcenia. Warto wspomnieć, że samo jezioro w XV w. posiadało inną, również pruską nazwę oboczną (ok. 1420 Galyncze schobe - jakby "jezioro krańcowe" [bo chyba nie "galindzkie"?]).
Rogale Dźwierzuty 1 Rogallen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Rogenau.
Rów Dźwierzuty 1 Rowmühle hybryda (pol. + niem.) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Babantmühle.
  • Dawniej też: Karaś (tak w Tece Toruńskiej).
Rumy Dźwierzuty 1 Rummy pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Rummau.
  • 1507 Rome. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • Wieś przed wojną dzieliła się na dwie osady: Rummy A i Rummy B (w czasach hitlerowskich odpowiednio: Rummau-Ost i Rummau-West). Według danych Teki Toruńskiej, Mazurzy nazywali je odpowiednio: Duży Koniec i Mały Koniec.
  • Gwarowo: Rumï.
Rusek Mały Dźwierzuty 1 Klein Rauschken pruskie -- Zob. też Rusek Wielki (gm. Pasym).
Rutkowo Dźwierzuty 1 Ruttkowen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Ruttkau.
  • pocz XV w. Rudechin, XVI w. (Groß) Ruttken. Według autorów NMP, nazwa pierwotnie brzmiała Rudki.
Sąpłaty Dźwierzuty 1~4 Samplatten pruskie (Sąpłat?)
  • Dawniej też: Sąpłat.
  • 1411 Somplat, 1411-19 Samplotin. Nazwa pruska, ponowiona od jeziora (1369 Samplot). W języku polskim przejęta jako Sąpłaty, Sąpłat, przy czym forma singularna pojawia się w źródłach bliższych językowi ludowemu (spis z 1820, Teka Toruńska, Leyding, zapis gwarowy), co wskazuje jednoznaczna, że takiej formy używali Mazurzy (forma Sąpłaty powstała zapewne przez zasugerowanie niem. -en), więc można by to naprostować, o ile jest to zmiana "warta zachodu".
Stankowo Dźwierzuty 6 Probeberg niemieckie Probark Przed wojną używano spolszczenia Probark, nazwa obecna jest sztuczna.
Szczepankowo Dźwierzuty 1 Szczepanken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Stauchwitz. Ta sztucznie nadana nazwa nawiązuje do nazwiska wójta szczycieńskiego, Konrada von Stauchwitza, wydawcy nadania tej wsi w 1483 roku.
  • Formy historyczne (u Kętrzyńskiego): Scheppanicke, Czschypenchin (daty?).
Śledzie Dźwierzuty 1 Heering niemieckie -- Nazwa niem. od nazwiska zasadźcy. Ludowe spolszczenie Śledzie (znane już od XVIII w.) opiera się na skojarzeniu nazwiska z apelatywem (niem. Hering = śledź).
Targowo Dźwierzuty 1 Theerwisch słowiańskie --
  • 1498 Tergofa, Targowa. Pierwotna jest więc polska nazwa Targowa. Niemiecka forma Theerwisch zdaje się kontynuować jakąś inną formę słowiańską - być może *Targowskie lub *Targowisko. Potrzebne informacje etymologiczne.
  • Obocznie (potrzebne daty - ale zapewne w XV w.) funkcjonowała też nazwa niem. Wildenhain.
Targowska Wola Dźwierzuty 1 Theerwischwolla słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Theerwischwalde.
  • Oboczne nazwy niem. (przed 1938): Klein Theerwisch, Wyrziwilken.
  • Dawniej też: Wyrzywilk.
Targowska Wólka Dźwierzuty 1 Theerwischwolka słowiańskie -- Nazwa w latach 1938-45: Waldrode.
Zalesie Dźwierzuty 1 Salleschen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Ingelheim. Nazwę tę zaczerpnięto od położonego nieopodal folwarku (zwanego po pol. Maniny - tak u Leydinga i po wojnie, w spisie z 1820 jako Maninen [pruskie?]) - dzisiaj chyba część Kałęczyna.
Zazdrość Dźwierzuty 1 Louisenthal niemieckie --
  • Dawniej też: Wyzental (Teka Toruńska).
  • Nazwa Zazdrość stara (być może pierwotna), istniała równolegle do niemieckiej.
Zimna Woda Dźwierzuty 1 Zimnawodda polskie --
  • Nazwa w latach 1934-45: Hirschtal.
  • Dawniej też: Jelinowo Małe (w Tece Toruńskiej - por. wyżej Jeleniowo).
Brajniki Jedwabno 1 Braynicken niemieckie (spolonizowane)? --
  • 1410 Breunnigk. Według opracowań etym., nazwa niemiecka od niem. n. os. Breuning. Na ostateczny kształt formy niem. mógł wpłynąć język polski lub pruski.
  • Gwarowo: Brańik'i.
Burdąg Jedwabno 1 Burdungen pruskie -- 1383 Burdungen alias Burgelin. Obie nazwy są pruskie, ta druga zapewne pochodzi od starszej nazwy jeziora Burdąskiego.
Czarny Piec Jedwabno 1 Schwarzenofen niemieckie --
  • Niem. oboczne (XVIII w.) - Schwarzer Theerofen. Nazwa oficjalna jest jej skróceniem.
  • Gwarowo: Carnï Pśec.
Dłużek Jedwabno 1 Dluszek polskie -- Nazwa w latach 1932-45: Hartigswalde.
Dzierzki Jedwabno 1 Dziersken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Althöfen.
Grobka Jedwabno 1 Grobka polskie (Gróbka?)
  • Do 1996 oficjalnie: Gróbki. Tak również w wielu opracowaniach przedwojennych. Forma zgodna z obecną w Tece Toruńskiej. Potrzebne informacje dot. etymologii nazwy.
  • Nazwa w latach 1938-45: Mittewald.
Jedwabno Jedwabno 1 Jedwabno pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Gedwangen.
  • 1397 Gedewesen, Gedewewen. Nazwa pol. Jedwabno jest więc przekształceniem pierwotnej nazwy pruskiej. Forma ta przenikła następnie do języka niemieckiego, a w okresie hitlerowskim zastąpiono ją sztuczną formą Gedwangen, luźno nawiązującą do najstarszych zapisków.
  • Gwarowo: Jedvabno (przym. jedvabźeńsk'i).
Kot Jedwabno 1 Omulefofen hydronimiczne --
  • Niem. także Omulefscher Babbenkrug (nazwa ta nawiązuje do nieistniejącego dziś wybudowania nad jez. Omulew - Babbenkrug, pol. Baby - nazwa hybrydalna od pol. baba + niem. Krug - karczma).
  • Dawniej też: Omulewski Piecek, Omulew (o ile to ostatnie to nie mylne odniesienie nazwy sąsiedniej osady Omulew - p. niżej).
  • Nazwa Kot (notowana już w spisie z 1820 i Tece Toruńskiej) ludowa, przezwiskowa. Najwyraźniej smolarniom w tej okolicy nadawano takie "zwierzęce" przezwiska, gdyż nie istniejąca dziś osada smolarna niedaleko Małgi (zwana po niem. Malgaofen, p. niżej Małga) nosiła potoczną nazwę Niedźwiedź.
  • Zob. też niżej Omulew, w kwestii pochodzenia hydronimu.
Lipniki Jedwabno 1 Lipnicken polskie --
Małga Jedwabno 1 Malga pruskie --
  • Dawniej też: Ruda. Nazwa ludowa, nawiązująca do wydobywanej tutaj rudy darniowej. Nazwa ta pojawia się w kontekście polskim dużo częściej, mimo to po wojnie wybrano pochodzącą ze staropruskiego nazwę Małga (bardziej "książkową", podczas gdy forma Ruda jest bardziej ludowa), która wywodzi się od staropruskiej nazwy rzeki Omulwi (
  • Wieś dziś nieistniejąca. Jest to jedna ze wsi (największa), ewakuowanych i zburzonych w latach 50 XX w. pod budowę wielkiego poligonu wojskowego Muszaki. Była to wieś mazurska, zamieszkana głównie przez autochtonów i mająca korzenie już w czasach staropruskich (staropruska jest jej nazwa, dawność osadnictwa potwierdzają też badania archeologiczne). Umieszczam ją tu, gdyż jest to jedyna ze zburzonych wsi, po której pozostały jakieś resztki zabudowań - pozostawiono wieżę kościoła protestanckiego, aby służyła za punkt orientacyjny. Ponadto, nazwa wsi jest wciąż żywa, gdyż utrwala ją nazwa rezerwatu przyrody Małga, utworzonego na terenie dawnego poligonu. Wieś stanowi również swego rodzaju "reprezentację" owych zburzonych wsi, których zniszczenie i wysiedlenie stanowi jedną z najczarniejszych (a słabo znanych) kart powojennej historii "polskich Warmii i Mazur".
  • Pozostałe wsie zniszczone pod budowę owego poligonu to: Niedźwiedź (też: Rudzki/Małgowski Piec lub Piece, niem. Malgaofen), Dębowiec (Duży) (niem. Dembowitz, 1938-45: Eichenau), Dębowiec Mały (niem. Klein Dembowitz, 1938-45: Kleineichenau), Kanwezy (niem. Kannwiesen, KUNM Chwalibogi), Retkowo (niem. Rettkowen, 1938-45: Rettkau), Sadek (niem. Saddek, 1938-45: Gartenau) oraz kilka pomniejszych. Częściowo zburzono również wsi Puchałowo i Ulesie (obecnie w gm. Janowo w pow. niborskim, p. tam). Mało kto dziś pamięta te nazwy, a powinien każdy. W imię chorych ambicji zniszczono kilka tętniących życiem, nierzadko starych (takich jak Małga, o długiej i pięknej historii) i pięknych miejscowości, a mieszkańcom kazano opuścić rodzinne domy. To polska zbrodnia wobec Mazurów, którą trudno zwalić na jakiekolwiek obce mocarstwo czy "okrucieństwo wojny" (stało się to już lata po zakończeniu wojny). Trzeba o tej ponurej historii pamiętać i przypominać.
Małszewo Jedwabno 1 Malschöwen pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Malshöfen.
  • 1383 Malsoven, 1411-19 Malsobin. Nazwa pruska, ponowiona od nazwy jeziora Małszewskiego (1369 Malsobe).
Narty Jedwabno 1 Narthen słowiańskie? --
  • Dawniej też: Narcyn, Jejsuki, Niejsuki. Wszystkie te formy pojawiają się tylko w Tece Toruńskiej, przy czym wariant Niejsuki/Jejsuki jest opisany jako "przezywka". Pochodzenie tej nazwy jest zapewne staropruskie, por. Geisuken - oboczną nazwę wsi Babrosty w gm. Pisz (powiat piski).
  • NMP wywodzi nazwę Narty od staropolskiego nart "las, wyróżniający się położeniem terenu". Nie wykluczałbym jednak też staropruskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: Nartï, Źeimk'i. Trudno mi określić pochodzenie drugiego wariantu - może pol. Ziemki? Zapewne powojenne.
Nowe Borowe Jedwabno 1 Neu Borowen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Buschwalde.
  • Niem. także: Jagdbude (XV-XVI w.), Neu Schuttschen (zob. niżej Szuć).
  • Dawniej też: Borowo, Borowe (bez członu "Nowe"). Człon "Nowe", często pomijany w przedwojennych materiałach (zwłaszcza ludowych), nie do końca jasny - brak "Starego Borowego" w bezpośredniej okolicy. Być może miał służyć odróżnieniu od nieistniejącej dziś miejscowości Stare Borowe (niem. Alt Borowen, 1938-45: Seinsheim) w obecnej gm. Nidzica. Przed wojną miejscowości znajdowały się w tym samym powiecie.
Nowy Dwór Jedwabno 1 Neuhof niemieckie --
Nowy Las Jedwabno 2 Neuwald niemieckie --
Omulew Jedwabno 1 Omulef hydronimiczne (pruskie) -- Nazwa osady ponowiona od nazwy rzeki Omulwi (niem. Omulef), której nazwa ma bałtyckie pochodzenie - w języku pruskim brzmiała *Malija lub *Mōlija, por. zapisy Mallien (1331-35), Malie (1341, 1343). Polska forma Omulew (również notowana od XIV w. - 1341-43 Omolow, później przejęta przez język niemiecki) jest genetycznie młodsza i prawdopodobnie powstała przez absorpcję przyimka. Pierwotną, pruską nazwę Omulwi odzwierciedla również nazwa dawnej wsi Małga (p. wyżej).
Piduń Jedwabno 1 Schuttschenofen hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Przyduń, Pidun.
  • Ciekawa nazwa polska Piduń istniała obocznie do n. niemieckiej. Trudno ją objaśnić, prawdopodobnie wywodzi się od jakiegoś nazwiska. Odnotowuje się również wahania formy (w części źródeł Przyduń - m.in. u Kętrzyńskiego i SGKP, na taką postać zdaje się też wskazywać zapis gwarowy?). Duża część źródeł wskazuje też na twardą końcówkę (Pidun, Przydun).
  • Gwarowo: Pšidun (Gen. -una).
Przysowa Jedwabno ? Omulefmühle hydronimiczne --
  • Dawniej też: Omulewski Młyn.
  • Nie sposób dziś znaleźć na mapie miejscowość o nazwie Przysowa lub Omulewski Młyn (nawet nie udało mi się ustalić, jaki wariant nazwy wybrała KUNM jako oficjalny), jednak zabudowania osady, ukrytej pod tymi nazwami wciąż istnieją i na mapach dostępnych w internecie widnieją pod nazwą Dębowiec. Jest to nazwa jednej ze wsi zburzonych w latach 50. pod budowę poligonu Muszaki (p. wyżej Małga po więcej informacji). Teraz pozostaje pytanie - czy jest to po prostu błędne odniesienie nazwy nieistniejącej wsi do tej osady, czy może po zniszczeniu Dębowca jego nazwa "przeszła" na osadę istniejącą nieopodal? Jeśli to pierwsze, nasuwa się kolejne pytanie - pod jaką nazwą rzeczywiście funkcjonuje dziś ta osada (może jest to część wsi Kot?), a jeżeli to drugie - to uważam, że należy temu miejscu przywrócić prawowitą nazwę Przysowa, zaś nazwę Dębowiec pozostawić przy jej pierwotnym znaczeniu i pielęgnować ją w pamięci, jako nazwę jednej ze zburzonych wsi.
  • Polska forma Przysowa pojawia się w źródłach "ludowych" (spis z 1820 r., Teka Toruńska, a także dużo późniejszy Leyding), co sugeruje, że była to potocznie używana przez Mazurów nazwa młyna. Trudno mi powiedzieć, od czego pochodzi - być może wpisuje się w lokalny trend nazw "odzwierzęcych" takich jak Kot (p. wyżej) czy nieistniejąca smolarnia Niedźwiedź.
Rekowe Jedwabno 1 Rekowen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Reckau
  • Dawniej też: Rekowo.
  • Nazwa ponowiona od jeziora, uważana za polską - z dialektalną zmianą ra- > re-.
Rekownica Jedwabno 1 Rekownitza polskie --
  • Nazwa w latach 1921-45: Großwalde.
  • Nazwa polska, pochodna od n. miejscowości (i jeziora) Rekowe (p. wyżej).
Szuć Jedwabno 4 Schuttschen pruskie Susz Dla postaci Szuć nie znajduję żadnego potwierdzenia przedwojennego. W Tece Toruńskiej znajdujemy postać Susz (dop. Suszy - a więc rodzaj żeński), zaś w innych źródłach (m.in. Kętrzyński, SGKP) znajdujemy postać Sutszy, która jednak wydaje się być błędna ("potworek językowy"). Sztuczna jest raczej postać Szczucze u Chojnackiego. U Leydinga spotykamy już Szucz, co w erracie poprawione jest na formę obecną - Szuć. W okresie powojennym funkcjonowała też postać Sucz. Wobec tej mnogości zaistniałych form, postanawiam dać wiarę postaci Susz z Teki Toruńskiej, która jest z pewnością formą przedwojenną i ludową. Przydałyby się jednak informacje etym. i dokumentacja hist. co do tej nazwy, chociaż raczej mamy tu czynienia z nazwą pochodzenia bałtyckiego.
Waplewo Jedwabno 1 Waplitz pruskie --
  • 1388, 1429 Waplis; 1429 Woplisdorf. Nazwa pruska, przejściowo także z niem. dostawką -dorf, która ostatecznie zanikła.
  • Nazwa bywała czasem dookreślana jako Waplewo Szczycieńskie, dla odróżnienia od innych wsi o tej samej nazwie. Dookreślenie to nie ma jednak charakteru oficjalnego.
Warchały Jedwabno 1 Warchallen pruskie? -- Nazwa w latach 1938-45: Warschallen.
Witowo Jedwabno 1 Ittowen polskie --
  • Nazwa w latach 1927-45: Gittau.
  • Dawniej też: Itowo.
  • Formy historyczne: Wittaw, Gittaw (u Kętrzyńskiego, potrzebne daty). W źródłach ludowych funkcjonuje postać Itowo, która powstała prawdopodobnie przez dialektalną zmianę w' > j. Postać przyjęta po wojnie jest "zliteracczona".
Witówko Jedwabno 1 Ittowken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Ittau.
  • Dawniej też: Itówko. Patrz wyżej Witowo.
Dybowo Pasym 1 Schützendorf niemieckie -- Polska nazwa Dybowo, niezwiązana z niemiecką, znana w zapiskach od XVIII w.
Dźwiersztyny Pasym 1 Schwirgstein pruskie --
  • 1414, 1429, 1474 Swyrxten. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: ʒ́veŕtïnï.
Elganowo Pasym 1 Gilgenau pruskie --
  • Dawniej też: Elgnowo, Elginowo.
  • 1412 Liebenau, 14448 Liebenaw, 1472 Gilgenaw, 1579 Gylgenaw. Dwa pierwsze zapisy zdają się odzwierciedlać niemiecką nazwę Liebenau, aczkolwiek możliwe też, że wynikły z adideacji nazwy pruskiej, zarejestrowanej w późniejszych zapisach i zachowanej do dziś w formie spolszczonej.
  • Gwarowo: Elganovo / Elg'inovo.
Gaj Pasym 1? Passenheimer Stadtförsterei niemieckie -- Nazwa niem. oznacza tyle, co Leśnictwo Pasymskie. Zapisane w spisie z 1820 Stadtwald (Gay) oraz Gay, Waldchengut zu Stadt Passenheim z Teki Toruńskiej chyba odnoszą się do tej leśniczówki, co oznaczałoby, że nazwa Gaj jest rzeczywiścien historyczna.
Grom Pasym 1 Grammen pruskie --
  • Dawniej też: Gromy.
  • Nazwa pruska, ponowiona od nazwy jeziora Grom lub Gromskiego (1394 Gramen, ok. 1400 Gramme).
  • Gwarowo: Grȯm (gen. -mu).
Grzegrzółki Pasym 1 Kukukswalde niemieckie --
  • Pierwotnie nazwa pruska: Camalven (1412). Obocznie istniała n. niem. Kukuckswalde, która ostatecznie "zwyciężyła". Forma polska jest tłumaczeniem z niem., opartym na ludowym określeniu kukułki, które obecne słowniki nakazują zapisywać gżegżółka. Nie oznacza to jednak, że pisownia tego toponimu jest "nieortograficzna" - w historii zapisywano to słowo różnie, zaś jego obecna normatywna pisownia jest całkowicie arbitralna i skrojona pod to, by "straszyć nią dzieci w szkołach". Jeśli chodzi zaś o pisownie tego toponimu, konsekwentnie w różnych materiałach mamy tu zapis przez "rz".
  • Gwarowo: Gřegṛ̌uu̯ki / Gṛ̌egṛ̌elanki.
Jurgi Pasym 1 Georgensguth niemieckie -- 1414 Jorgenguth, Jurgensdorf. Nazwa pochodząca od chrześcijanskiego imienia Jerzy, niewykluczone jednak, że pierwotna postać tej nazwy odzwierciedla bałtycką postać tego imienia (por. lit. Jurgis i nazwisko Jurga). Forma spolszczona Jurgi zdaje się oddawać ten źródłosłów.
Krzywonoga Pasym 1 Krzywonoggen polskie -- Nazwa w latach 1877-1945: Krummfuß. Forma ta, będąca dosłownym tłumaczeniem n. polskiej, funkcjonowała w potocznym użyciu przynajmniej od początku XIX w., w 1877 przyjęta jako oficjalna.
Leleszki Pasym 1 Lehlesken pruskie -- 1381 Lelischken, 1422 Leyliske. Nazwa pruska, ponowiona od nazwy jeziora (1369 Loyliske, 1394 Leylisken, dziś Leleskie Jezioro), przejściowo z niem. członem -dorf jako Leleschkendorf (XV w.).
Łysa Góra Pasym 1 Anhaltsberg niemieckie --
  • Dawniej też: Zasraje, Analtsberk.
  • Nazwa pol. Łysa Góra, niezwiązana z niem., znana od XIX w. (1818 Lissagora), ponowiona od znajdującego się nieopodal wzgórza. Oprócz tego funkcjonowało przyswojenie fonetyczne nazwy niemieckiej oraz ciekawa forma Zasraje, należąca do nierzadkich w regionie nazw przezwiskowych o wulgarnym odcieniu. Tego typu przezwiskami określano kolonie, osady położone poza zwartym obszarem osadniczym. Miały one funkcję i odcień znaczeniowy podobny do współczesnego słowa "zadupie".
Michałki Pasym 1 Michelsdorf niemieckie --
Miłuki Pasym 1 Milucken pruskie -- Gwarowo: Ńiu̯uk'i.
Narajty Pasym 1 Nareythen pruskie --
  • Do 1999 oficjalnie: Narejty. W predwojennych źródłach obie formy, przy czym forma Narajty wydaje się być bardziej ludowa.
  • 1383-87 Nareyten, 1411-19 Nereyte. Nazwa pruska.
  • Gwarowo: Narai̯tï.
Otole Pasym 2~3 Ottilienhof niemieckie -- Brak tradycyjnej nazwy polskiej. Wprowadzona przez KUNM sztuczna forma Otole jest luźnie oparta na brzmieniu oryginału. U Leydinga forma Otyłki, może teoretycznie naturalniejsza, ale wobec braku tradycji może nie ma co zmieniać.
Rudziska Pasymskie Pasym 1* Waldheim niemieckie (Rudziska) Oboczna/historyczna nazwa u Leydinga: Rudzisken. Brakuje w innych źródłach, nie notuje tej miejscowości Teka Toruńska, Kętrzyński pisze jedynie o Rudziskach koło Biskupca. Przydałyby się więc wyjaśnienia co do tej nazwy. Być może Waldheim to forma wprowadzona urzędowo - wówczas przydałaby się data zmiany.
Rusek Wielki Pasym 1 Groß Rauschken pruskie --
  • 1412 Rusky, 1427 Rauwske. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1369 Ruske, dziś jez. Ruskie), w jęz. polskim adideowana.
  • Zob. też Rusek Mały (gm. Dźwierzuty).
Rutki Pasym 1 Klein Ruttken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinruten.
  • Niem. (przed 1938) też: Ruttken (bez członu Klein).
Siedliska Pasym 6 Freythen niemieckie Frejty Brak w przedwojennych źródłach, jednak z powojennych danych gwarowych (oraz z danych Leydinga) wiadomo, że miejscowi Mazurzy nazywali tę wieś Frejty. Jest to wieś typowo mazurska, zamieszkana przez autochtonów, ewangelików. W latach 50. wioska posłużyła za jeden z punktów badawczych Małego Atlasu Gwar Polskich, ma więc ona swoje zasługi w utrwalaniu gwary mazurskiej. Tym bardziej należy uszanować jej oryginalne miano, a nie urzędowy nowotwór "Siedliska".
Tylkowo Pasym 1 Scheufelsdorf niemieckie -- Forma Tylkowo ludowa, bez związku z n. niem.
Tylkówko Pasym 1 Scheufelsmühle niemieckie --
  • W użyciu również wariant Tylkówek. Nie ma on uzasadnienia historycznego, więc lepiej go unikać.
  • Zob. też wyżej Tylkowo.
Borki Rozoskie Rozogi 1* Borken (bei Farienen) polskie (Borki)
  • Nazwa w latach 1938-45: Wildheide.
  • Forma Borki Rozowskie, w której nazwa ta jest często cytowana, zwłaszcza w źródłach internetowych, jest niepoprawna ortograficznie (błąd wynika z hiperpoprawnej interpretacji cząstki -oskie). Jeżeli zwyczaj takiej pisowni jest głęboko zakorzeniony, należy go pilnie wyrugować. Ogólnie rzecz biorąc, dookreślenie to jest ahistoryczne - służy odróżnieniu od licznych innych miejscowości o takiej nazwie, w szczególności Borek Wielbarskich (p. niżej).
  • Gwarowo: Bork'i.
Faryny Rozogi 1 Farienen polskie -- Gwarowo: Farïn (Gen. -nu), podobnie w Tece Toruńskiej: Faryn (gen. Faryna). Forma mnoga zapewne jednak pierwotniejsza, jako n. rodowa od nazwiska Faryna.
Grodzie Rozogi 5~6 Rosengarten polskie Rozgart Nie znalazłem dla tej wsi żadnej przedwojennej tradycji, jednak Leyding podaje dla tej wsi formę Rozgart, która wydaje się być naturalnym przystosowaniem n. niem.
Kiełbasy Rozogi 1 Kelbassen polskie --
  • Nazwa w latach 1935-45: Wehrberg.
  • Dawniej też: Kiełbasin.
  • Gwarowo: Keu̯basï.
Kilimany Rozogi 1 Lipniak (bei Liebenberg) polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Friedrichshagen.
  • Dawniej też: Lipniak.
  • Wieś o dwóch obocznych polskich nazwach - Lipniak (u Leydinga dookreślane jako Lipniak Klonowski, ludowe Lipniak kole Klonu w Tece Toruńskiej) oraz Kilimany. Ta pierwsza obowiązywała oficjalnie przed 1938 rokiem, zaś po 1945 jako oficjalny wprowadzono (dość rzadki przed wojną) wariant Kilimany (zapewne dla odróżnienia od Lipniaka koło Faryn - p. niżej). Etymologia nazwy Kilimany jest niepewna - zapewne jest to nazwa odosobowa, autorzy NMP nie wykluczają nawet bałtyckiego pochodzenia.
  • Gwarowo: K'il'imanï, L'ipńak.
Klon Rozogi 1 Liebenberg polskie -- Polska nazwa Klon, niezwiązana z niemiecką, ludowa - notowana od XIX w.
Kokoszki Rozogi 1 Kokosken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinlindengrund.
  • Dawniej też: Kokoszka (w Tece Toruńskiej jako Kokoska).
  • Gwarowo: Mau̯i Grunt, co jest albo spolszczeniem nazwy nadanej w okresie hitlerowskim (z opuszczeniem członu -linden-) albo opozycją do Wysokiego Grądu (p. niżej). W paru źródłach (powojennych) spotkałem się też z nazwą Niski Grąd (zapewne nazwa funkcjonująca potocznie po wojnie), która odnosi się do tej wsi lub jakiejś jej części (nie udało mi się tego do końca ustalić).
Kopytko Rozogi 1 Kopitko polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Langerdamm.
Kowalik Rozogi 1 Kowallik polskie -- Nazwa w latach 1928-45: Waldburg (nazwa zaczerpnięta od pobliskich dóbr rycerskich - ob. Możdżenie, p. niżej)
Księży Lasek Rozogi 1 Fürstenwalde niemieckie -- Dawniej też: Nowa Wieś.
Kwiatuszki Małe Rozogi 1 Klein Blumenau niemieckie --
  • Dawniej też: Kwiatuszek Mały.
  • Zobacz niżej: Kwiatuszki Wielkie.
Kwiatuszki Wielkie Rozogi 1 Groß Blumenau niemieckie --
  • Dawniej też: Kwiatuszek Duży. Postać singularna w źródłach bardziej "ludowych" (spis z 1820, Teka Toruńska), a także współcześnie w gwarze.
  • Gwarowo: Kśatusek.
Lipniak Rozogi 1 Lipniak (bei Farienen) polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Lindenheim.
  • U Leydinga dookreślone jako Lipniak Faryński, miejscowi Mazurzy zaś dookreślali położenie wsi jako Lipniak kole Faryna (tak w Tece Toruńskiej). Dookreślenie (dodawane czasami i w nazwie niemieckiej) odróżniało tę wieś od wsi Kilimany (p. wyżej), znanej również jako Lipniak.
Łuka Rozogi 1 Lucka pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Luckau.
  • Nazwa pruska, pochodząca od nazwy strugi (1331-45, 1341, 1343 Luko), znanego po polsku jako Trybówka (tak przynajmniej od XIX w., z niem. Triebe).
Możdżenie Rozogi 6? Waldburg (Gut) niemieckie Karczmarskie lub Pieczysko (?)
  • W 1928 nazwę Waldburg rozciągnięto również na wieś Kowalik (p. wyżej).
  • Kwestia polskiej nazwy tej osady jest niezwykle problematyczna i chyba trudno będzie ją rozstrzygnąć bez szczegółowych danych historycznych i językowych, którymi nie dysponuję (brak tej wsi również w NMP pod red. Rymuta) i mogę opierać się jedynie na poszlakach. W Tece Toruńskiej miejscowość jest wymieniana, jednak nie ma polskiej nazwy. Leyding z kolei podaje tu aż trzy polskie warianty - Możdżenie, Karczmarzysko i Pieczysko. Te dwa ostatnie zdają się korespondować ze spisem z 1820, gdzie widnieje miejscowość o nazwie Karczmarskie lub Pieczysko. Oprócz tego, Leyding podaje też ciekawy wariant niemiecki Chatouletz, którego znaczenie i etymologię przydałoby się bliżej ustalić (może pol. *Szkatulec? Nazwa zdaje się mieć związek z niem. Chatoul "szkatuła", co odnosi się do tzw. osadnictwa szkatułowego). Ostatecznie niewykluczone też, że nazwa Możdżenie ma pochodzenie przedwojenne - udało mi się bowiem dojść do informacji, że miejscowość założyli bracia o nazwisku Możdżeń w 1822 r. (w takim razie też, zapisy z 1820 nie mogą odwoływać się do tych dóbr, aczkolwiek niewykluczone, że osada ta powstała na gruntach jakiejś wcześniejszej miejscowości). Źródła, jakimi dysponuję niestety nie pozwalają w jednoznaczny sposób rozwiązać tej kwestii.
Nowy Suchoros Rozogi 1 Neu Suchoroß polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Auerswalde.
  • Dawniej też: Suchoroż (tak w Tece Toruńskiej - przydałoby się ustalić, jaka postać jest pierwotna).
  • Miejscowość Stary Suchoros (niem. Alt Suchoroß, 1938-45: Ostfließ) dziś już nie istnieje.
Orzeszki Rozogi 1 Zielonygrund polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Schützengrund.
  • Dawniej też: Zielony Grąd.
  • Wieś o dwóch obocznych nazwach polskich. Nazwa Zielony Grąd obowiązywała jako oficjalna (w zniemczonej formie) aż do 1933 roku, jednak Mazurzy częściej używali młodszej nazwy Orzeszki (nazwa funkcjonuje od początku XIX w.), co znalazło odzwierciedlenie w powojennych ustaleniach.
Radostowo Rozogi 1 Radostowen polskie -- Nazwa w latach 1936-45: Rehbruch.
Rozogi Rozogi 1 Friedrichshof niemieckie --
  • Niem. także: Friedrichowen, Rosoggen.
  • Dawniej też: Frydrychowo.
  • Nazwa Rozogi ludowa, pochodzi od n. rzeki Rozoga, która zdaje się mieć bałtyckie pochodzenie (1331-34 Rutzogo, 1335 Rusow). Obocznie istniało również spolszczenie n. niem. jako Frydrychowo (a nawet jego wtórne zniemczenie jako Friedrichowen w potocznym niem. użyciu).
Spaliny Małe Rozogi 1 Klein Spalienen pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Spallingen.
  • Zob. niżej Spaliny Wielkie.
Spaliny Wielkie Rozogi 1 Groß Spalienen pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Neuwiesen.
  • Nazwa pruska. Brak starych zapisów, być może pierwotna forma to *Spal-ing, o czym świadczyłaby nazwa Spallinger Theerofen (pol. Spaliński Piec - dziś obiekt nieistniejący), do czego zdaje się nawiązywać wprowadzona za Hitlera nazwa Spalin Wielkich.
Suchorowiec Rozogi 1 Suchorowitz polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Deutschwalde.
Wilamowo Rozogi 1 Willamowen polskie (może z niem.?) -- Nazwa w latach 1932-45: Wilhelmshof.
Wujaki Rozogi 1 Wujaken polskie -- Nazwa w latach 1934-45: Ohmswalde.
Wysoki Grąd Rozogi 1 Wysockigrund polskie --
  • Nazwa w latach 1932-45: Lindengrund.
  • Dawniej też: Grąd (Teka Toruńska).
Występ Rozogi 1 Wystemp polskie -- Nazwa w latach 1934-45: Höhenwerder
Zawojki Rozogi 1 Zawoyken polskie --
  • Nazwa w latach 1934-45: Lilienfelde
  • Dawniej też: Zagon.
Czarkowy Grąd Szczytno 1 Worfengrund niemieckie --
  • Niem. obocznie Czarkengrund.
  • Dawniej także: Warfowy Grąd (w Tece Tor., u Leydinga Worfowy), Grądy (1789 Worfen-Grund oder Gronden).
Dąbrowa Nadjezierna Szczytno 4 Hinterdamerau niemieckie (II człon ze słow.) Dąbrówka Tylna U Kętrzyńskiego: Dąbrówka Tylna. Dawniej istniała też Dąbrówka Przednia (niem. Vorder Damerau). O ile formy Dąbrówka i Dąbrowa mogły istnieć obocznie (było to częste wahanie), to dookreślenie Nadjezierna jest ahistoryczne. Wolę więc skorzystać z formy używanej przez Kętrzyńskiego.
Dębówko Szczytno 1 Eichthal niemieckie --
Gawrzyjałki Szczytno 1 Gawrzialken polskie (osobowe) --
  • Nazwa w latach 1928-45: Wilhelmsthal (nazwa zaczerpnięta od wsi Pużary - p. niżej).
  • Dawniej też: Gawrzyjałka (tak w Tece Toruńskiej oraz w gwarze: Gavřijau̯ka).
Janowo Szczytno 1 Johannisthal niemieckie (z pol.?) --
  • Dawniej też: Janistal, Janstal.
  • Według Chojnackiego (który odsyła do pozycji Gausego z 1935 r., którą niestety nie dysponuję), pierwotna jest forma pol. Janowo (obowiązująca do początku XIX w.). W mowie Mazurów została jednak z czasem zastąpiona przez spolszczenie oficjalnej formy niemieckiej - Janstal lub Janistal. Po wojnie powrót do formy pierwotnej.
Jęcznik Szczytno 1 Davidshof niemieckie --
  • Pierwotnie: Weissenicze (1427). Następnie (od XVII w.) - Davidshof. Obie nazwy upamiętniają odbiorcę nadania - Dawida Weissenitza (nazwisko pruskiego pochodzenia?). Polska forma Jęcznik (niezwiązana) pojawia się w zapiskach od XIX w., ale być może ma dłuższą historię
  • Gwarowo: Jencńik'i.
Kamionek Szczytno 4 Steinberg niemieckie Stębark W Tece Toruńskiej pojawia się spolszczenie n. niem. w grafii Stenberk, co można by uwspółcześnić na Stębark (-berk > regularne -bark + regularyzacja pisowni), ewentualnie Stembark. Forma Kamionek, choć nawiązuje do oryginału znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
Kaspry Szczytno 1 Kaspersguth niemieckie -- Gwarowo: Kasprï.
Kobyłocha Szczytno 1 Kobbelhals niemieckie --
  • Niem. oboczne Lichtenstein (XVII w.), od nazw. odbiorcy nadania.
  • Dawniej też: Kobylocha, forma ta bywa używana do dziś.
  • Gwarowo: Kobéloxa. Forma polska jest dość osobliwą adaptacją znaczeniową n. niem.
Korpele Szczytno 1 Korpellen pruskie? -- Nazwa o niejasnym pochodzeniu, w NMP rozważa się zarówno bałtyckie, jak i polskie pochodzenie (od n. os. Kurpiel, która jednak sama w sobie ma raczej bałtyckie pochodzenie). Karpiele Chojnackiego to raczej przeinaczenie.
Lemany Szczytno 1 Lehmanen polskie (osobowe) --
  • Pierwotnie: Silben (1496). Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Silwa (1402-08 Silwen, 1414 Silben). Dzisiaj jezioro częściej nazywane jest Jeziorem Lemańskim, jednak zalecałbym używanie nazwy Silwa. Od początku XVIII w. wieś przybiera nazwę Lemany, która mimo iż pochodzi od germańskiego nazwiska, sama w sobie jest tworem polskim (świadczy o tym forma rodowa pluralna - niemieckiemu nazewnictwu ten typ jest obcy, spodziewalibyśmy się raczej nazwy typu *Lehmannsdorf).
  • Gwarowo: Lemanï.
Leśny Dwór Szczytno 3? Grüneberge (?) niemieckie -- Położenie tego osiedla (de facto przedmieścia Szczytna) zdaje się odpowiadać mniej więcej położeniu przedwojennego leśnictwa Grüneberge. Nie znalazłem jednak żadnego źródła, które by wiązało ze sobą te dwie nazwy, a samo osiedle wydaje się być dość nowe. Dlatego też powstrzymuję się od jakiejkolwiek zmiany nazwy, chociaż Leydingowa Zielona Góra lepiej odpowiada n. niem. (tylko, czy można tę nazwę w ogóle wiązać ze współczesnym osiedlem?).
Lipnik Szczytno 1 Lipnick polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Jägerforst.
Lipowa Góra Szczytno 1 Lindenberg niemieckie -- Współcześnie miejscowość podzielona na dwie części - Lipowa Góra Wschodnia i Zachodnia. Przed wojną brak takiego podziału.
Lipowiec Szczytno 1 Lipowitz polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Lindenort.
  • Gwarowo: L'ipȯvi̯ec.
Lipowiec Mały Szczytno 1 Klein Lipowitz polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kleinlindenort.
Łęg Leśny Szczytno 1*? Mittenwalde niemieckie (Łęg) Leyding podaje oboczną n. niem. Lonck, co mogłoby usprawiedliwiać nazwę pol. Łęg (o ile ta interpretacja jest poprawna). Człon Leśny zdaje się być dookreśleniem.
Małdaniec Szczytno 1 Maldanietz pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Maldanen.
  • Gwarowo: Maldańec, Mau̯dańec.
Marksewo Szczytno 1 (Alt) Marxöwen pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Markshöfen.
  • Do 1983 oficjalnie: Marksoby.
  • Dawniej dwie wsi: Marksewo Nowe i Stare.
  • Nazwa wsi pruska, ponowiona od n. jeziora (ok. 1400, 1420 Markxebe), spolonizowana przez lud w postaci Marksewo. Po wojnie uchwalono jednak tę nazwę w postaci Marksoby, która jest bardziej zbliżona do pruskiego oryginału, ale zarazem niezgodna z ludową, przedwojenną tradycją. Ostatecznie jednak zwyciężyła tradycyjna, zwyczajowa forma Marksewo, którą w 1983 ostatecznie wprowadzono jako oficjalną. W odniesieniu do jeziora jednak wciąż często stosuje się nazwę Marksoby, ale najlepiej byłoby i tutaj stosować ludową nazwę Marksewo, a o sztucznej formie "Marksoby" raz na zawsze zapomnieć.
Niedźwiedzie Szczytno 4 Bärenbruch niemieckie Belembruch
  • U Leydinga spolszczenie fonetyczne Berembruch, a w gwarze nawet Belembruch (z dysymilacją). Poniekąd zgadza się to z danymi Teki Toruńskiej, gdzie miejscowość widnieje pod niezasymilowaną nazwą niemiecką. Dla formy Niedźwiedzie nie znajduję potwierdzenia przedwojennego, za to Chojnacki zna dosłowne przetłumaczenie n. niem. jako Niedźwiedzie Bagno. Niemniej, wolę zaufać danym ludowym.
  • Gwarowo: Belembrux (gen. -xa).
Nowe Dłutówko Szczytno 1 Neu Dlottowken polskie --
  • Nazwa w latach 1903-45: Försterei Finsterdamerau.
  • Dawniej pisane: Dłótówko (zgodnie z ówczesną [i etymologicznie poprawną] pisownią słowa dłóto).
  • Osada (Stare) Dłutówko (niem. Alt Dlottowken, Dlottowken), od której nazwę wzięła ta leśniczówka, włączona do Szymanek już w czasach hitlerowskich.
Nowe Gizewo Szczytno 1 (Neu) Gisöwen polskie --
  • Osada Stare Gizewo (niem. Alt Gisöwen, obocznie Klein Seedanzig), położona nad jeziorem Sędańskim dziś nie istnieje. Ponieważ już przed wojną często opuszczano człon Neu (Nowe) w nazwie tej wsi, można by się pokusić o jego opuszczenie, ale nie jest to konieczne.
  • Według NMP nazwa polska, od n. os. Giza, Giża.
Nowiny Szczytno 1 Neu Schiemanen polskie --
  • Dawniej też: Nowe Szymany.
  • Gwarowo: Novźinï.
Ochódno Szczytno 1 Achodden słowiańskie? -- Nazwa w latach 1938-45: Neuvölklingen.
Olszyny Szczytno 1 Olschienen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Ebendorf.
Piece Szczytno 1 Ulonskofen hybryda (pol. + niem.) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Schobendorf.
  • Dawniej też: Piec, Uloński Piec (Leyd. Uląskowy Piec).
  • Niemiecka nazwa wsi pochodzi od nazwy leśniczówki Ulążki (hist. Ulońsk, niem. Ulonsk), p. niżej tam.
Piecuchy Szczytno 1 Wessolygrund polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Freudengrund.
  • Dawniej też: Wesoły Grąd.
  • Wieś o dwóch polskich nazwach: Wesoły Grąd i Piecuchy. Ta pierwsza to nazwa oryginalna (i oficjalna - aż do 1933 r.), ale z czasem w mowie ludu upowszechniła się forma Piecuchy i to ją po wojnie wybrano jako oficjalną.
Płozy Szczytno 1 Plohsen pruskie? --
Prusowy Borek Szczytno 1 Prussowborrek polskie (Prusów Borek)
  • Nazwa w latach 1933-45: Preußenwalde.
  • Dawniej też: Bogacz. Pierwotnie dwie różne wsi: Bogacz (niem. Bogatz) i Prusów Borek, które uległy złączeniu.
  • Przed wojną (i ludowo) raczej Prusów Borek, z archaiczną formą przymiotnika dzierżawczego (tego typu formy zachowały się w gwarze). Po wojnie przyjęto formę "uprzymiotnikowioną", zgodną z językiem literackim (zapewne pierwotna forma dzierżawcza była nieprzejrzysta dla nowych osadników i przyjezdnych).
Pużary Szczytno 1~4 (Gut) Wilhelmsthal niemieckie (Puzary)
  • Do 2005 oficjalnie: Puzary. Taka forma widnieje w większości przedwojennych źródeł i wydaje się być poprawniejsza ("ż" jakby hiperpoprawne?). Z drugiej strony, Teka Toruńska notuje formę Pożary (z wyraźną adideacją do ap. pożar), a więc może to "ż" ma jakąś tradycję?
  • Dawniej też: Pożary (Teka), Puzarskie Budy.
  • Nazwa pol. jest pierwotna - wieś zbudowano w 1813 r. na miejscu osady o polskiej nazwie Puzary, Puzarskie Budy (niem. Pussarybuden). Oficjalnie otrzymała ona nazwę Wilhelmsthal (na cześć Wilhelma III, króla pruskiego), ale w w mowie ludu Mazurskiego przejęła ona nazwę tej osady. Pochodzenie tej nazwy nie jest do końca jasne, być może od nazwiska Puzar, Puzer bałtyckiego pochodzenia.
Romany Szczytno 1 Rohmanen pruskie (spolonizowane) -- 1399 Rohme, 1411-19 Romen. Nazwa pruska (wg Przybytek), w pol. adideowana.
Rudka Szczytno 1 Hamerudau hybryda (niem. + pol.) --
Sasek Szczytno 1 Schobensee hydronimiczne --
  • Nazwa osady ponowiona od nazwy jeziornej Sasek (niem. Schoben-See, dok. 1352 Soben), którą noszą dwa jeziora - Sasek Mały i Wielki (Duży), położone od siebie w pewnej odległości. Co ciekawe, oryginalna pruska nazwa tego jeziora (zachowana w niem.), wywodząca się od prus. *Sōwis "staw, jeziorko", w mowie Mazurów została zastąpiona nowszą nazwą Sasek. Mimo to, czasami można też spotkać w użyciu nazwę Szoby (w odniesieniu do jeziora, nie miejscowości).
  • Ta sama nazwa jeziorna dała nazwę też dwóm innym wsiom - Sasek Mały i Sasek Wielki (p. niżej). Wbrew nazwom, obie te miejscowości znajdują się nad jeziorem Sasek Mały, podczas gdy opisywana tu miejscowość Sasek znajduje się nad Saskiem Wielkim.
Sasek Mały Szczytno 1 Paterschobensee hydronimiczne -- Zob. też wyżej Sasek (tam wyjaśnienia co do nazwy jeziornej) i Sasek Wielki niżej.
Sasek Wielki Szczytno 1 Materschobensee hydronimiczne --
  • Nietypowym określeniom Pater-, Mater- (jakby z łaciny?) w nazwie niemieckiej, odpowiadają w pol. bardziej typowe Mały, Wielki (lud. Duży). Przydałyby się jakieś informacje, co do genezy tych niecodziennych dookreśleń w niem.
  • Co do nazwy jeziornej, patrz wyjaśnienia pod Sasek wyżej.
Sawica Szczytno 1 Sawitzmühle niemieckie (hydronimiczne) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Heidmühle.
  • Dawniej też: Sawicki Młyn.
  • Nazwa pochodna od hydronimu Sawica (nazwa jeziora i wypływającej z niej strugi), bałtyckiego pochodzenia.
Sędańsk Szczytno 1 Seedanzig pruskie --
  • 1565 Sendantzk, Sechedanzigk (za Kętrzyńskim).
  • Nazwa pruska, o nieprzejrzystej etymologii, ponowiona od n. jeziora Sędańskiego (1595 Sententz), być może sufiks -sk to dodatek polski.
Siódmak Szczytno 1 Schodmack polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Wiesendorf.
Stare Kiejkuty Szczytno 1 Alt Keykuth pruskie --
  • 1399 Kikott, 1302-08 Keykot, 1411-19 Kykwth', 1422 Kykoyte.
  • Przed wojną: Kikuty lub Kejkuty. Trochę dziwię się, że po wojnie nie wybrano postaci Kikuty, jako tej bardziej spolszczonej (a także zgodnej z najstarszymi wzmiankami). Z drugiej strony, u ludu funkcjonuje postać Kejkuty i chyba urzędową postać Kiejkuty można uznać za dostosowanie tej nazwy do fonotaktyki ogólnopolskiej.
  • Gwarowo: Kei̯kutï.
  • Zob. też: Nowe Kiejkuty (gm. Dźwierzuty).
Szczycionek Szczytno 1 Scziczonnek polskie -- Nazwa w latach 1928-45: Waldsee.
Szymany Szczytno 1 Groß Schiemanen polskie -- Por. też Szymanki (gm. Wielbark).
Trelkowo Szczytno 1 Groß Schöndamerau niemieckie (ostatni człon ze słow.) -- 1426 Trilkow. Nazwa polska jest więc pierwotna. Zapewne jest to n. dzierżawcza od n. os. Trel, Trelek - raczej nie podejrzewałbym tu pruskiego pochodzenia. Nazwa niemiecka niezwiązana.
Trelkówko Szczytno 1 Klein Schöndamerau niemieckie (ostatni człon ze słow.) -- Patrz wyżej Trelkowo.
Ulążki Szczytno 1? Ulonsk słowiańskie (Uląsk?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinrehbruch.
  • Nazwa niejasna. W przedwojennych opracowaniach figuruje jako Ulońsk, jednak niewykluczone, że jest to forma wtórna lub przeinaczona pod wpływem formy niem. W Tece Toruńskiej brak, ale pojawia się Uląskofen (co sugeruje, że przynajmniej -ą- w tej nazwie jest uzasadnione), u Leydinga z kolei Uląsk. Po wojnie uchwalono tę nazwę w formie Ulążki, dla której nie znajduję żadnego potwierdzenia przedwojennego, ale być może ma jakieś uzasadnienie w mowie ludu (z pewnością jest najbardziej przejrzysta pod względem słowotwórczym ze wszystkich wymienionych form). Potrzebne są dodatkowe dane (hist. i etym.), aby rozstrzygnąć problem tej nazwy.
  • Leśnictwo z kolei nosi obecnie nazwę Ułańsk, która z pewnością jest powojenna i niepoprawna. Należy tę formę wyrugować.
Wałpusz Szczytno 1 Waldpusch (bei Ortelsburg) pruskie -- Nazwa pruska, pochodna od n. jeziora Wałpusz (ok. 1400, 1420 Alpus), z którego wypływa rzeka Wałpusza (choć lepiej byłoby i na rzekę mówić Wałpusz). Nazwa jest rodzaju żeńskiego - odm. do Wałpuszy, w Wałpuszy.
Wawrochy Szczytno 1 Wawrochen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Deutschheide.
Wikno Szczytno 1 Wickno pruskie (spolonizowane)? --
  • Nazwa w latach 1938-45: Wickenau.
  • Potrzebne informacje etymologiczne i dokumentacja hist. Wydaje mi się, że mamy do czynienia z nazwą pruską.
Wólka Szczycieńska Szczytno 1* Lentzienen słowiańskie? (Wólka) Potrzebne informacje etym. na temat pochodzenia n. niem. (brzmi słowiańsko, być może pol. *Łęciny lub *Łęczyny?). Tak czy inaczej, w mowie Mazurów nazwa ta została zastąpiona formą pol. Wólka i jedynie taką znajdujemy w polskojęzycznych źródłach. Dookreślenie Szczycieńska jest powojenne.
Wyżega Szczytno 1 Wysegga pruskie (spolonizowane)? --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinwilhelmsthal.
  • Nazwa być może pruska, por. Wyżegi w gm. Wielbark.
Zielonka Szczytno 1 Zielonken polskie --
  • Nazwa w latach 1912-38: Seelonken, 1938-45: Ulrichssee.
  • Zapisy z lat 1408-1497: Selonken, Selonice, Preweyss, Prywisz (za kętrzyńskim). Jak widać, pierwotnie nazwa pol. Zielonka istniała obocznie z pruską *Preiwais-/*Preiwis-. Ostatecznie jednak przetrwała nazwa o polskim pochodzeniu (chociaż Przybytek dopuszcza możliwość, że i ta nazwa jest adideacją jakiejś pruskiej formy typu *Selenik-, por. pruskie toponimy Selniken, Sollnicken - wydaje mi się to jednak mało prawdopodobne).
Biały Grunt Świętajno 4 Bialygrund polskie Mateuszki (al. Biały Grąd)
  • Nazwa w latach 1934-45: Weißengrund.
  • Przed wojną: Biały Grąd, Mateuszki.
  • Według ustaleń KUNM Mateuszki, co jednak już w 1952 roku zmieniono na Biały Grunt. Podejrzewam, że forma obecna wynikła z wtórnego przetłumaczenia formy niem. Weißengrund na polski. Niewykluczone też, że powstała poprzez zniekształcenie pierwotnej formy Biały Grąd (słowo grąd mogło być niezrozumiałe dla nowych osadników, więc zamieniono je na bardziej ogólnopolskie grunt). Jest to jednak niezgodne nie tylko z przedwojennym użyciem (gdzie miejscowość ta nazywała się konsekwentnie Biały Grąd lub Mateuszki - ta druga forma, genetycznie młodsza, częściej pojawia się w kontekście ludowym), ale także z miejscowymi zwyczajami nazewniczymi, gdzie ap. grąd jest bardzo częstym elementem nazewniczym (por. Grądy, Wysoki Grąd, Czarkowy Grąd i inne). Dlatego uważam, że należy tę wtórną formę naprostować na Biały Grąd, lub też skorzystać z alternatywnej formy Mateuszki. Osobiście jestem zwolennikiem tego drugiego rozwiązania, gdyż jest ono konsekwentne z tendencją, aby używać form nowszych, które w mowie Mazurów zastępowały wcześniejsze nazwy polskie, używane oficjalnie (por. Orzeszki - a nie Zielony Grąd, Piecuchy - a nie Wesoły Grąd itp.). Wydaje mi się to dość logicznym rozwiązaniem (takie też rozwiązanie przyjęła pierwotnie KUNM, co zapewne zostało oprotestowane przez ludność napływową).
Brzozówka Świętajno 2 Birkenheide niemieckie -- Oficjalna, ustalona przez KUNM nazwa tej osady leśnej to Brzózki, jednak forma oficjalnie używana przez leśnictwo to Brzozówka. Żadna z tych form nie ma przedwojennej tradycji (brak takowej, leśniczówkę prawdopodobno założono bardzo późno).
Bystrz Świętajno 1 Bystrz-Mühle polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Brücknersmühl.
  • SGKP odnosi tu nazwę niem. Dieblitzthal - ta jednak w rzeczywistości odnosi się do zanikłej osady, położonej nieopodal.
Chajdyce Świętajno 1 Neu Jerutten pruskie --
  • Dawniej też: Nowe Jeruty (Giersz: Nowa Jeruta).
  • Forma Nowe Jeruty zastąpiona w mowie Mazurów formą Chajdyce (nie do końca jasnego, zapewne nazwiskowego pochodzenia), która być może jest zmazurzona (Teka Toruńska podaje Chojdycze).
Chochół Świętajno 1 Friedrichsfelde niemieckie -- Nazwa pol. Chochół (samo słowo ma pochodzenie wschodniosłowiańskie) starsza, notowana od XVIII w. Nazwa niem. zdaje się być nazwą typowo "z nadania".
Cis Świętajno 1 Czies polskie -- Nazwa w latach 1811-1945: Friedrichsthal.
Nowe Czajki Świętajno 1 Neu Czayken polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Neu Kiwitten.
  • Zob. niżej Stare Czajki.
Stare Czajki Świętajno 1 Alt Czayken polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Alt Kiwitten.
  • Nazwa wsi może pochodzić od nazwiska pierwszego kolonisty - Frydryka Kiwitta, którego nazwisko można przetłumaczyć z dolnoniemieckiego jako "czajka" (wysokoniem. Kiebitz). Nie wykluczałbym jednak możliwości, że nazwisko jest pochodzenia pruskiego, a nazwa jest adideacją (por. pruski toponim Kiwity w pow. lidzbarskim). W okresie hitlerowskim wprowadzono nazwę nawiązującą wprost do nazwiska kolonisty. Brak jednak dowodów na to, że wieś ta nosiła taką nazwę kiedykolwiek wcześniej.
  • Gwarowo: Cai̯k'i.
Długi Borek Świętajno 1 Dlugiboreck polskie -- Nazwa w latach 1829-1945: Langenwalde.
Jerominy Świętajno 1 Jeromin polskie -- Gwarowo: Jeronińi / Jeromiń. Nazwa polska, pochodząca od dawnej/ludowej formy imienia Hieronim (Jaronim, Jaromin).
Jerutki Świętajno 1 Klein Jerutten pruskie --
  • Dawniej też: Jerutka (u Leydinga, oboczne).
  • Zob. niżej Jeruty.
Jeruty Świętajno 1 Groß Jerutten pruskie --
  • Dawniej też: Jeruta. Na formę singularną wskazuje również zapis gwarowy, chociaż z drugiej strony sąsiednia wieś widnieje tam pod nazwą Jerutki (nie "Jerutka" - tak tylko u Leydinga).
  • Gwarowo: Jeruta (do Jerutï).
Kierwik Świętajno 4 Kurwick pruskie Kurwik
  • Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Kierwik (hist. Kurwik, dok. 1387 Kerwicke, ok. 1420 Kerwoyken).
  • Po mazursku: Kurwik. Taka forma znajduje się we wszystkich materiałach przedwojennych. Po wojnie jednak, KUNM zdecydowała się zmienić tę formę na Kierwik (w nawiązaniu do najstarszych zapisów nazwy jeziora), w celu uniknięcia skojarzeń z popularnym wulgaryzmem. Nie uważam jednak tego ruchu za zasadny - "śmieszne" nazwy miejscowości były, są i będą i zamiast robić (nomen omen) "podśmiechujki", lepiej zastanowić się, co one znaczą. Nazwa Kurwik brzmi tak, a nie inaczej, gdyż nie jest to nazwa polska, lecz staropruska - w jej osnowie leży staropruskie słowo kurwas, "wół". Nazw z tym rdzeniem było więcej (por. też wieś Karwica w powiecie piskim, hist. Kurwie) i nigdy one miejscowym Mazurom nie przeszkadzały. Problem jak zwykle stworzyli przyjezdni oraz ówczesna sytuacja, która pozwalała na uczynienie pewnych zmian i "uładzeń" w toponimii. Jednak w niniejszej pracy najwyższym autorytetem jest mazurska tradycja, a ta wskazuje jednoznacznie na formę Kurwik (nie uładzony "Kierwik") - formę przejętą przez Mazurów bezpośrednio z języka pruskiego. Uważam, że warto zerwać z prymitywnymi skojarzeniami i przywrócić tę autentyczną, piękną staropruską nazwę miejscową i wodną o ponad sześciu wiekach historii (a zapewne dużo, dużo starszą niż pierwszy zapis).
Kobiel Świętajno 1 Kobiel słowiańskie? --
  • Nazwa w latach 1938-45: Seeblick.
  • Dawniej też: Wiesiadło (Ley Wieszadło). Ze spisu z 1820 wynikałoby, że ta nazwa odnosiła się do położonej na terenie Kobieli smolarni.
Koczek Świętajno 1 Kotzek polskie -- Nazwa w latach 1905-45: Waldersee.
Kolonia Świętajno 1 Grünwalde niemieckie --
  • Nazwa niem. nadana urzędowo nowej osadzie. Polscy Mazurzy zaś nazywali ją po prostu Kolonią.
  • Gwarowo: Kolońija.
Konrady Świętajno 4? Kiparren polskie Kipary (?)
  • Nazwa w latach 1936-45: Konraden.
  • Pierwotnie niem. Konraden, dopiero w połowie XIX w. zaczyna funkcjonować w oficjalnym obiegu nazwa Kiparren, przejęta z polskiego (n. rodowa od nazw. Kipar, o niemieckim pochodzeniu). W 1936 przywrócono oficjalnie nazwę pierwotną.
  • Lud mazurski nazywał tę wieś Kipary i praktycznie tylko taką formę znachodzimy w materiałach przedwojennych w kontekście polskim. Mimo to, po wojnie zdecydowano się wprowadzić urzędowo formę pol. Konrady, będącą dosłownym spolszczeniem pierwotnej formy niem. Motywem takiego ruchu był zapewne fakt istnienia innej wsi o nazwie Kipary w gm. Wielbark i chęć uniknięcia pomyłek pomiędzy tymi dwiema wsiami. Wydaje się jednak, że w ten sposób złamano ludową tradycję, może więc trzeba było rozwiązać tę kwestię dookreśleniami. Z drugiej strony, niewykluczone jednak, że sama forma Konraden jest również tworem polskim - imię Konrad było dobrze znane zarówno Niemcom, jak i Polakom, a sama nazwa pasuje do modelu częstych w regionie nazw rodowych pluralnych. Może więc w mowie ludu formy Konrady i Kipary istniały obocznie, podobnie jak w niem. (taki stan zresztą notuje krótko po wojnie Leyding)? Trudno mi więc jednoznacznie "potępić" decyzję KUNM, jednak nie ulega wątpliwości, że nazwa Kipary była Mazurom bliższa i używano jej nieporównywalnie częściej (jeśli nie zawsze).
Łąck Wielki Świętajno 4 Lontzig słowiańskie Łączyk
  • Przedwojenne ludowe: Łączyk. Ustalona przez KUNM forma Łąck jest próbą rekonstrukcji pierwotnej formy pol., która prawdopodobnie wywodzi się od słowa łąka z sufiksem -sk(o) (w niem. sufiks ten był zwykle adaptowany jako -zig). Forma Łączyk jest więc repolonizacją formy niem., ale jest to forma ludowa i próżno w źródłach przedwojennych (czy to tych bardziej "ludowych" czy bardziej "uczonych") szukać innej formy polskiej. Uważam, że w takich przypadkach lepiej pójść za ludową tradycją, niż uciekać się do form niezaświadczonych. Rekonstrukcja jest dobrą metodą jedynie wtedy, gdy nazwa ludowa się nie zachowała lub jest z jakiegoś powodu nieakceptowalna.
  • Dookreślenie Wielki raczej nie pojawia się w źródłach przedwojennych (ani pol. ani niem.). Pomimo istnienia leśniczówki Łączyk Mały (po wojnie Łąck Mały), członu "Wielki" do tej nazwy nie dodawano. Dzisiaj owa leśniczówka (która nie znajdowała się w bezpośrednim sąsiedztwie tej wsi) już nie istnieje. Jest więc tym bardziej zbyteczne.
Myszadło Świętajno 1? Försterei Schwentainen pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Storchwiese.
  • W niem. (przed 1938) leśniczówka nosiła nazwę ponowioną od wsi i jeziora Świętajno (p. niżej), również u Chojnackiego notowana jest pod nazwą Świętajno. Niemniej nazwa Myszadło też zdaje się mieć uzasadnienie - leśniczówkę o nazwie Myssadlo notuje spis z 1820 roku, przydałoby się jednak upewnienie, że to na pewno ten sam obiekt. Sama nazwa Myszadło jest ponowiona od n. terenowej - tak nazywano okoliczne łąki.
Niedźwiedzi Kąt Świętajno 2 Bärenwinkel pruskie -- Oficjalnie ustalona nazwa leśniczówki to Niedźwiedzica. Ostatecznie przyjęła się jednak forma Niedźwiedzi Kąt, będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem.
Piasutno Świętajno 1 Piassutten pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Seenwalde.
  • Nazwa Piasutno ponowiona od jeziora. Ze względu na typowo bałtycki sufiks -ut-, wydaje mi się, że mamy tu do czynienia z mocno spolonizowaną (wcześnie przejętą) nazwą staropruską. Nie przekonuje mnie raczej postulowana w opracowaniach hydronimicznych teoria o hybrydalnym pochodzeniu nazwy (słowiański rdzeń od słowa piasek + bałtycki sufiks), prędzej chyba podejrzewałbym związek z prus. rdzeniem *paist- (tak jak Pasłęk czy wieś Piasty w gm. Górowo Iławeckie).
Połom Świętajno 1 Polommen polskie --
  • Ludowo: Połoń - wygłosowa spółgłoska wywodzi się od zmiękczonego "m". Dane gwarowe i z Teki Toruńskiej potwierdzają, że mamy tu do czynienia z nazwą rodzaju żeńskiego. Poprawna odmiana to więc Połom - do Połomi (a nie, jak podają urzędowe dokumenty, do Połomu, co sugeruje rodzaj męski).
  • Forma gwarowa: Pou̯oń (do Pou̯ońi).
Powałczyn Świętajno 1 Powalczin polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Schönhöhe.
  • Gwarowo: Povau̯cïn / Povalcïn.
Racibórz Świętajno 1? Ratzeburg słowiańskie -- Potrzebne informacje, co do genezy tej nazwy. Czyżby nazwa przeniesiona ze śląskiego Raciborza? Co ciekawe, przedwojenne opracowania nie notują polskiej nazwy dla tej wsi.
Spychowo Świętajno 6 (Groß) Puppen pruskie Pupy
  • Do roku 1960 oficjalnie Pupy.
  • Nazwę Pupy zmieniono urzędowo na Spychowo (nazwa całkowicie sztuczna, wybrana podobno drogą plebiscytu - rozważano też "Jurandowo", "Bobowo" i "Zamczysko") z powodu niezadowolenia wynikającego ze skojarzeniem nazwy z rzeczownikiem pupa. Jak zwykle w takich przypadkach, problem stworzył element napływowy (tzw. "bose antki") - w Pupach bowiem od dawna mieszkała ludność mazurska, bez oporów używająca tej nazwy. Nazwa Pupy nie ma bowiem z tyłkiem nic wspólnego, a jest nazwą staropruską, z dość często powtarzającym się prus. rdzeniem *Pup- (por. Pupki w pow. olsztyńskim - te już nikomu nie przeszkadzają...). Ponadto, zmiana na "Spychowo" posłużyła (nie przypadkowo zresztą) całkowicie ahistorycznemu skojarzeniu wsi z postacią Juranda z "Krzyżaków" Sienkiewicza. Można powiedzieć wręcz, że wieś niejako "przywłaszczyła" sobie Juranda, co jest tym głupsze, że miejscowość z której (w zamyśle Sienkiewicza) miał wywodzić się Jurand nazywała się Spychów. Nazwa ta jest przykładem onomastycznego urągowiska, którym pogrzebano wieki tradycji ludowej i staropruskiej (w zamian dając tylko nie mające pokrycia mity). Należy więc bezsprzecznie zerwać z nią i z niesłusznymi, prymitywnymi skojarzeniami i wrócić do jedynie poprawnej, oryginalnej i staropruskiej nazwy Pupy (a także pochodnych Pupki i Pupski Piecek, p. niżej). Nie oszczędzono nawet hydronimu - jezioro Pupskie (lub Pupek) zmieniono na "Spychowskie", co również wypadałoby cofnąć.
Spychowski Piec Świętajno 6 (Försterei) Groß Puppen pruskie Pupski Piecek
  • Do 1960 oficjalnie: Pupski Piec. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej Spychowo.
  • Do tej osady (prawdopodobnie) odnosi się wcześniejsza n. niem. Puppener Theerofen (pol. Pupski Piec lub Pupski Piecek). Forma zdrobniała pojawia się w Tece Toruńskiej, więc uważam, że jest bardziej ludowa i uważam, że warto ją przywrócić w takiej formie.
Spychówko Świętajno 6 Klein Puppen pruskie Pupki Do 1960 oficjalnie: Pupki. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej Spychowo.
Szklarnia Świętajno 1 Adamsverdruß niemieckie --
  • Dawniej też: Łukta.
  • Osada powstała wokół niewielkiej huty szkła, nazwanej po niem. Adamsverdruß (dosł. "strapienie Adama"), gdyż powstała wbrew woli dzierżawcy terenu. Polska nazwa miejscowości, znana przed wojną, wprost nawiązuje do istnienia tutaj huty (czyli "szklarni", mówiąc po mazursku), a obocznie istniała też forma Łukta, która zdaje się mieć staropruskie pochodzenie (czyżby nazwa ponowiona od Łukty w pow. ostródzkim?).
Świętajno Świętajno 1 Schwentainen pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Altkirchen.
  • Nazwa pruska, ponowiona od jeziora (nazywanego dziś często Świętajnem Łąckim, dla odróżnienia od innych jezior o tej samej nazwie). Jest to często powtarzający się hydronim staropruski, sugerujący istnienie nad jeziorem miejsca pogańskiego kultu (prus. swints = święty). W Prusiech istnieje pięć jezior o tej nazwie (jedno spuszczone).
  • Gmina o tej samej nazwie istnieje również w powiecie oleckim, co prowadzi do okazjonalnych pomyłek.
Zielone Świętajno 1 Zielonen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Grünflur.
Baranowo Wielbark 1 Barranowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Neufließ.
Borki Wielbarskie Wielbark 1* Borken (bei Willenberg) polskie (Borki) Nazwa w latach 1938-45: Borkenheide.
Ciemna Dąbrowa Wielbark 1 Finsterdamerau niemieckie (tłum. z pol.) -- Dawniej też: Dąbrowa Ciemna (odwrotny szyk).
Dąbrowa Wielbark 1 Dombrowa polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Neudankheim.
  • U Leydinga dookreślone jako Dąbrowa Ruska, od sąsiedniej wsi Ruskowo (gm. Janowo). Ostatecznie jednak nazwa przyjęta bez dookreślenia.
Głuch Wielbark 1 Glauch polskie -- Gwarowo: Gu̯ux.
Jakubowy Borek Wielbark 1 Jakobswalde niemieckie (tłum. z pol.) --
  • Niem. także: Kapiteinsbuden (pierwotne, pocz. XIX w.), Pikarzbuden.
  • Dawniej też: Piekarzowe Budy (por. oboczną n. niem.), Jakubów Borek (forma ludowa, z archaiczną postacią przym. dzierżawczego).
  • Pierwszy właściciel wsi nazywał się Jakub Kaptein, stąd n. polska oraz pierwotna forma niem. Kapteinsbuden. Ostatecznie w niem. urzędowo przyjęto tłumaczenie nazwy polskiej.
Jankowo Wielbark 1 Jankowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Wildenort.
Jesionowiec Wielbark 1 Jeschonowitz polskie --
  • Nazwa w latach 1930-45: Eschenwalde.
  • Gwarowo: Jėśonovi̯ec.
Kipary Wielbark 1 Kiparren niemieckie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Wacholderau.
  • Pierwotnie: 1579 Keypersgut. W języku polskim nazwa przejęta jako n. rodowa Kipary, a następnie wtórnie przejęta przez n. niem.
  • W XVIII w. Ogrodzone (w NMP odnoszone tutaj).
  • Gwarowo: K'iparï.
Kołodziejowy Grąd Wielbark 1~4 Kollodzeygrund polskie (Kołodziei Grąd?)
  • Nazwa w latach 1933-45: Radegrund.
  • Krótko po wojnie: Kołodziejgrąd, następnie Kołodziejowy Grąd. W powojennym użyciu zanotowano również formę Grądy oraz Kołodziej(owy) Grunt. W tym ostatnim mamy do czynienia zapewne ze zniekształceniem, związanym z niezrozumieniem słowa grąd przez ludność napływową (por. Biały Grunt w gm. Świętajno).
  • Ze źródeł przedwojennych wynika raczej forma Kołodziejgrąd, która jednak reprezentuje nietypowy (a wręcz niepoprawny, z punktu widzenia morfologii ogólnopolskiej) typ słowotwórczy. Trudno się więc dziwić zmianie na Kołodziejowy Grąd. Z drugiej strony, z danych gwarowych wynika forma Kołodziei Grąd (pierwszy człon to Gen. plur.), więc z punktu widzenia języka ludowego to ona wydaje się być najpoprawniejsza (jest jednak również niezgodna ze słowotwórstwem ogólnopolskim - spodziewalibyśmy się raczej zestawienia "Grąd Kołodziejów").
  • Gwarowo: Koloʒ́eji Grȯnt.
Kucbork Wielbark 1 Kutzburg niemieckie (hybryda?) -- Pierwotnie niem: Kottenberg. Por. zapisy 1408 Kottenbergk, 1413 Caitenberg, 1473 Kotenberg. Być może pierwszy człon ma nawet pochodzenie pruskie (zwłaszcza zapis z 1413 zdaje się wskazywać na prus. człon Kait-, ale może to zniekształcenie zapisu). Nazwa z czasem zniekształcona do postaci Kutzburg, a tę przejęli Mazurzy w postaci Kucbork.
Lejkowo Wielbark 6 Röblau słowiańskie? Roblewo
  • Nazwa Röblau o niepewnym pochodzeniu - według jednej z wersji, u jej podstawy może leżeć słowiańska nazwa osobowa związana ze stpol. rob - chłop, sługa, niewolnik. U Chojnackiego forma pol. Roblewo, u Leydinga Roblewo lub Rebłowo. W Tece Toruńskiej trudne do jednoznacznej interpretacji Röblowo (sic). Przychylam się do formy Roblewo, jako pasującej do potencjalnej słow. etymologii.
  • Po wojnie powyższą nazwę zastąpiono sztuczną n. Lejkowo, upamiętniającą mazurskiego działacza Gottlieba (Bogumiła) Leyka (1860-1945), lub raczej całą rodzinę Leyków, związaną ze Szczytnem i okolicami i zaangażowaną w sprawę mazurską.
  • Gwarowo: Reblevo, Rïlovo.
Lesiny Małe Wielbark 1 Klein Leschienen polskie --
  • Dawniej też: Leszynin Mały
  • Gwarowo: Leśinï Mau̯e.
Lesiny Wielkie Wielbark 1 Groß Leschienen polskie --
  • Dawniej też: Leszynin Wielki (zapewne repolonizacja formy zniemczonej).
  • Gwarowo: Leśinï Duze.
Łatana Mała Wielbark 1 Klein Lattana pruskie (spolonizowane?) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinheidenau.
  • Patrz też Łatana Wielka poniżej.
Łatana Wielka Wielbark 1 Groß Lattana pruskie (spolonizowane?) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großheidenau.
  • Nazwa wsi ponowiona od bagna o nazwie Łatana (niem. Lattanabruch). Niewykluczona bałtycka geneza nazwy bagna. Według oficjalnych dokumentów nazwa odmienia się przymiotnikowo (do Łatanej), jednak Teka Toruńska podaje odmianę do Łatany i ten typ odmiany, jako zgodny z językiem ludowym, zalecałbym.
  • Gwarowo: U̯atana Duza.
Łysak Wielbark 1 Lysack polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Kahlfelde.
  • Dawniej też: Lisak, Lizak. Trudno jednoznacznie stwierdzić, która forma pierwotna.
Maliniak Wielbark 6 Neu Werder niemieckie Nowe Werdry
  • Dzisiejsza nazwa jest chrztem KUNM, przed wojną przejęcie fonetyczne nazwy jako Werdry.
  • Zob. też Ostrowy (niem. Alt Werder - po wojnie zerwano związek nazewniczy między tymi wsiami).
Nowojowiec Wielbark 1 Nowojowitz słowiańskie -- Nazwa w latach 1934-45: Neuenwalde.
Olędry Wielbark 3 Wagenfeld niemieckie -- Brak polskiej tradycji, w Tece Toruńskiej niespolszczony Wagenfeld. Przyjęta po wojnie nazwa Olędry jest również rzeczownikiem pospolitym - północnopolskim określeniem "kolonii, przysiółka wsi" (pierwotnie określano tym mianem osady olęderskie, tj. mennonickie). W powojennym potocznym użyciu odnotowano też nazwę Wozowe Pole, która jest dosłownym spolszczeniem n. niem. (aczkolwiek niepoprawnym, wg autorów NMP źródłosłowem n. niem jest ap. Wagen, Woge "poruszona woda, bałwan"). Wieś powstała na osuszonym bagnie Łatana w XVIII w.
Ostrowy Wielbark 4 Alt Werder niemieckie Stare Werdry Przed wojną: Stare Werdry. Przyjęta po wojnie forma Ostrowy co prawda oddaje znaczenie niem. Werder, ale jest niezgodna z ludową tradycją. Ponadto, w powojennym nazewnictwie zerwano związek między tą osadą, a wsią Maliniak (p. wyżej), zwaną przed wojną Nowe Werdry.
Piwnice Małe Wielbark 1 Klein Piwnitz polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinalbrechtsort.
  • Dawniej też: Rokitka. Nazwę tę przeniesiono na pobliską osadę o niem. nazwie Karolinenhof (p. niżej Rokitka).
  • Miejscowość dziś uchodzi za część Przezdzięku Wielkiego (jest jednak oddalona od właściwej wsi), więc trudno mi stwierdzić, na ile jej nazwa funkcjonuje.
Piwnice Wielkie Wielbark 1 Groß Piwnitz polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großalbrechtsort.
  • Gwarowo: Pśivńice.
Przeździęk Mały Wielbark 1 Klein Przesdzenk polskie (Przezdzięk Mały)
  • Nazwa w latach 1900-45: Klein Dankheim.
  • Zob. niżej Przeździęk Wielki
Przeździęk Wielki Wielbark 1 Groß Przesdzenk polskie (Przezdzięk Wielki)
  • Nazwa w latach 1900-45: Groß Dankheim.
  • Według oficjalnych ustaleń, poprawna jest pisownia Przezdzięk przez "z". Obecnie jednak często stosuje się pisownię przez "ź" (taka widnieje na drogowskazach), która jest "nadgorliwie fonetyczna", co wydaje się być wręcz niezgodne z polskimi zasadami ortografii. Nie piszemy przecież "ździwiony" czy "Ździsław". Uważam więc, że należy to poprawić i stosować poprawną i tradycyjną pisownię Przezdzięk przez "z".
  • Gwarowo: Přeźʒ́ėŋk / Pšeźʒ́iŋk (Gen. -ʒ́iŋku). Autochtoni używają więc dopełniacza "Przezdzięku", a nie "Przezdzięka" - jak widnieje w oficjalnych dokumentach.
Rokitka Wielbark 1 Karolinenhof niemieckie --
  • Miejscowość dzisiaj chyba uchodzi za przysiółek Przezdzięku Wielkiego. Nie wiem, czy jej nazwa wciąż funkcjonuje.
  • W Tece Toruńskiej: Wałpuski. Brak informacji o odmianie, trudno więc mi jednoznacznie interpretować tę nazwę. Chyba jest to forma przymiotnikowa, z elizją drugiego członu (prawdopodobnie: Wałpuski Dwór). Nazwę Rokitka notują przed wojną Kętrzyński, SGKP i Chojnacki, więc również wydaje się być uzasadniona. Nazwa ta pierwotnie odnosiła się do Piwnic Małych (p. wyżej).
Róklas Wielbark 1 Rocklaß pruskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Eckwald.
  • Nazwa staropruska (rekonst. *Rokels lub *Rukels). Przez miejscowych musiała być postrzegana jako złożenie "róg + las", o czym świadczy wprowadzona w okresie hitlerowskim niem. kalka Eckwald.
  • Gwarowo: Ruklas, Ruhlas (Gen. -u).
Sędrowo Wielbark 1 Sendrowen polskie? -- Nazwa w latach 1938-45: Treudorf.
Stachy Wielbark 1 Waldpusch (bei Willenberg) pruskie --
  • Niem. oboczne Stachen (u Kętrzyńskiego).
  • Dawniej też: Wałpusz (Leyding: Wałpusz Wielbarska).
  • Oryginalna nazwa wsi ponowiona od hydronimu (zob. Wałpusz - gm. Szczytno, po dalsze wyjaśnienia), pruskiego pochodzenia. W przedwojennych opracowaniach przeważa polska nazwa Wałpusz dla tej wsi. Kętrzyński jednak (a później także Leyding) notuje dla wsi oboczną nazwę Stachy (a nawet wariant zniemczony Stachen), więc nie ma chyba powodu, by uważać tę nazwę (mimo jej rzadkości) za nieautentyczną. Po wojnie przyjęto za oficjalny wariant Stachy, zapewne dlatego, żeby uniknąć pomyłek z Wałpuszą koło Szczytna. Niemniej, wydaje mi się, że nazwa Wałpusz jest bliższa mowie Mazurów.
  • Gwarowo: Vau̯puš.
Szymanki Wielbark 1 Klein Schiemanen polskie -- Zob. też Szymany (gm. Szczytno).
Wesołowo Wielbark 1 Wessolowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Fröhlichshof.
Wesołówko Wielbark 1 Fröhlichswalde niemieckie -- Nazwa wsi pochodna od sąsiedniego Wesołowa. Od razu rzuca się w oczy jednak różnica w nazwach niem. - Wesołowo nosi (do 1938) nazwę pochodzącą z polskiego, a Wesołówko - nazwę czysto niemiecką (niemniej, wśród Mazurów i tak funkcjonowała nazwa Wesołówko). Fakt ten świadczy o tym, że Wesołówko powstało dużo później, w czasach gdy nowym miejscowościom nadawano już niemieckie nazwy "z urzędu", podczas gdy Wesołowo jest starą wsią mazurską.
Wielbark Wielbark 1 Willenberg niemieckie --
  • Do 1945 miasto. Krótko po wojnie odebrano Wielbarkowi prawa miejskie i jak dotąd ich nie odzyskał.
  • N. niem. pochodzi od nazwiska założyciela, komtura Fryderyka von Willenberga. Spolszczona jako Wielbark
  • Gwarowo: Želbark. Początkowe zmiękczone "w", zgodnie z rozwojem gwarowym rozwinięte w "ź", ostatecznie wyewoluowało do "ż". Jest to nieregularny rozwój fonetyczny.
Wyżegi Wielbark 1 Wyseggen pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Grünlanden.
  • Według Przybytek, nazwa pochodzenia pruskiego (może od pruskiej n. os., spolonizowanej jako Wyżega).
Zabiele Wielbark 1 Sabiellen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Hellengrund.
Zapadki Wielbark 6 Schrötersau niemieckie Szrotowo Przed wojną spolszczenie n. niem. jako Szretrowo, Szrotrowo, Szrotowo. Ta ostatnia forma, najbardziej spolszczona, pojawia się w Tece Toruńskiej. Obecna nazwa, wprowadzona po wojnie, jest całkowicie sztuczna.
Zieleniec Wielbark 1 Radzienen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Hügelwalde.
  • Dawniej też: Radziny (Duże).
  • Pierwotna n. pol. Radziny (zachowana w niem. do 1938 roku), zastąpiona w mowie mazurów nowszą n. Zieleniec (co po wojnie przyjęto jako n. oficjalną). W źródłach przedwojennych praktycznie zawsze niemieckiemu Radzienen odpowiada pol. Zieleniec. Niemniej, Leyding notuje Zieleniec i Radziny Duże obocznie.
Zieleniec Mały Wielbark 1 Klein Radzienen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinhügelwalde.
  • Dawniej też: Radziny Małe.
  • Zob. też wyżej Zieleniec.
Mącice Chorzele (woj. mazowieckie) 1 Montwitz polskie --
  • Dawniej też Mątwice (w Tece Toruńskiej pisane Montwice). Taka jest zapewne forma pierwotna, z czasem przekształcona do postaci Mącice.
  • Gwarowo: Monćice.
Opaleniec Chorzele (woj. mazowieckie) 1 Opalenietz polskie -- Nazwa w latach 1904-45: Flammberg.
Ścięciel Chorzele (woj. mazowieckie) 1 Czenczel polskie --
  • Nazwa w latach 1928-45: Rodefeld.
  • Dawniej też: Czenczel (obocznie jako forma pol. w Tece Toruńskiej).

Województwo pomorskie

Powiat nowodworski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Nowy Dwór Gdański Nowy Dwór Gdański 1 Tiegenhof hybryda (prus. hydronim + niem.) (Nowy Dwór) Nazwa niemiecka Tiegenhof odnosi się do przepływającej przez miasto rzeki Tui, której nazwa ma staropruskie pochodzenie. Ludność polska używała jednak własnej nazwy - Nowy Dwór albo Nowodwór, istniejącej obocznie do niemieckiej. Po wojnie dodano dookreślenie Gdański (trochę niefortunne, nie lepiej byłoby "Żuławski"?), dla odróżnienia od licznych innych miejscowości o takiej nazwie (a zwłaszcza Nowego Dworu Mazowieckiego).
Krynica Morska Krynica Morska (miasto) 6 Kahlberg niemieckie Łysa Góra
  • W latach 1946-58 Łysica.
  • Przed wojną używano spolszczenia nazwy jako Łysa Góra. Przyjęta przez KUNM forma Łysica jest już nowsza, zuniwerbalizowana.
  • Obowiązująca, sztuczna nazwa Krynica Morska, nadana dopiero w 1958 r. jest zbrodnią przeciwko miejscowemu nazewnictwu, gdyż odnosi się do gwarowego, południowopolskiego wyrazu krynica (źródło), całkowicie obcemu dialektom północnopolskim. Taka nazwa miejscowa nie mogłaby wystąpić na tym terenie naturalnie. Zmianę nazwy z Łysica na Krynica Morska tłumaczy się z ambicjami rozbudowy tej miejscowości (wcześniej małej rybackiej wioski) pod miejscowość turystyczną. Nazwa Krynica miała kojarzyć się ze znanym kurortem w Beskidach. Niemniej, z punktu widzenia językowego jest ona ponurym żartem. W celu usunięcia tej abominacji z mapy kraju, autor proponuje powrót do formy Łysa Góra jako tej najpierwotniejszej, znanej już przed wojną.
Borowo Krynica Morska (miasto) 6 Schottland niemieckie Szkocja
Lipa Krynica Morska (miasto) 1 Liep słowiańskie -- Osada połączona z Łysą Górą (Kahlbergiem) jeszcze przed wojną (potrzebna data), dlatego też połączoną wieś często nazywano Kahlberg-Liep (pol. Łysa Góra-Lipa). Dziś nazwa "Lipa" już nie funkcjonuje, niemniej jest warta odnotowania z przyczyn historycznych. Nazwa ta jest pochodzenia słowiańskiego. Istnieje teoria, że pierwotnie brzmiała Łeb.
Młyniska Krynica Morska (miasto) 2 Schellmühl niemieckie -- Potoczna, nieurzędowa nazwa: Siekierki. Obie nazwy są powojenne, ale wariant Młyniska oddaje przynajmniej częściowo znaczenie n. niem.
Nowa Karczma Krynica Morska (miasto) 1 Neukrug niemieckie -- Nieurzędowa, acz popularnie używana nazwa - Piaski. Należy tę nazwę jednak tępić jako niepoprawną. Jedynie Nowa Karczma ma uzasadnienie historyczne i jest autentyczną polską nazwą tej dzielnicy (dawniej wsi), znaną już przed wojną.
Przebrno Krynica Morska (miasto) 1 Pröbbernau słowiańskie --
  • 1456 Pribernow
  • Nazwa pochodzenia niewątpliwie słowiańskiego - pierwotnie mogła brzmieć *Przybrnowo. Prawdopodobnie tożsama z nazwami miejscowości Przybiernów, Przybiernowo (tak zrekonstruowane przez KUNM, raczej błędnie) na Pomorzu Zachodnim, być może nawet przeniesiona stamtąd. Forma używana obecnie, będąca najprawdopodobniej wtórną repolonizacją formy niemieckiej, znana jest już od przedwojnia i utrwalona w polskiej tradycji.
Cyganek Nowy Dwór Gdański 5 Tiegenhagen hydronimiczne Tujce Nazwa ustalona przez KUNM w formie Tujce, później zmieniona na Cyganek. Nazwa Tujce jest jednak lepsza, gdyż nawiązuje do prus. hydronimu Tuja, zawartego w nazwie oryginalnej. Forma Cyganek zdaje się być oparta na podobieństwie fonetycznym Tiegen- i "cygan". To skojarzenie jest jednak bardzo naiwne i zaciera pruski źródłosłów nazwy.
Cyganka Nowy Dwór Gdański 3 Platenhof niemieckie --
Gozdawa Nowy Dwór Gdański 6 Neustädterwald niemieckie Nowomiejski Las
  • Pierwotnie niem. Neustädter Ellerwald.
  • Pierwszy człon nazwy przedwojennej odnosi się do elbląskiego Nowego Miasta, którego własnością niegdyś była ta miejscowość.
Jazowa Nowy Dwór Gdański 3 Einlage niemieckie --
Kępiny Małe Nowy Dwór Gdański 5 Zeyersvorderkampen hybryda (prus. + niem.) Surokępy Górne Patrz: Kępiny Wielkie (pow. elbląski, gm. Elbląg).
Kępki Nowy Dwór Gdański 5 Zeyer pruskie Sura 1295 Sura. Nazwa przeniesiona z nazwy rzeki, pruskiego pochodzenia, z czasem zepsuta do postaci Zeyer. Po wojnie zignorowano ten fakt, nadając wsi nową nazwę "Kępki".
Kmiecin Nowy Dwór Gdański 6 Fürstenau niemieckie Fersztnowo
Lubieszewo Nowy Dwór Gdański 6 Ladekopp niemieckie Ladekop
  • Nazwa obecna, nadana przez KUNM, nawiązuje do słowiańskiej nazwy zaginionej osady położonej na tym terenie, zapisanej jako Libissow (1590). Przeniesienie tej nazwy na tę wieś jest całkowicie arbitralne. Przed wojną spolszczano nazwę tej wsi graficznie jako Ladekop. Oprócz tego, u Ceynowy pojawia się forma Ładékòpé (jakby "Ładykopy") - raczej jego twór własny, chociaż do uwzględnienia.
  • Ze wsi wydzielono osady Lubiszynek Drugi i Stawiec (ta druga powiela nazwę miejscowości Stawiec w gm. Nowy Staw - p. niżej).
Marynowy Nowy Dwór Gdański 1 Marienau niemieckie -- Dawniej też: Marynowo.
Marzęcino Nowy Dwór Gdański 6 Jungfer niemieckie Panna Przepływający przez wieś kanał wciąż nosi nazwę Kanał Panieński, nawiązującą do używanego przed wojną dosłownego spolszczenia nazwy Jungfer. Powojenna nazwa "Marzęcino", nadana przez KUNM, jest całkowicie sztuczna.
Myszewko Nowy Dwór Gdański 1? Klein Mausdorf niemieckie -- Patrz też: Myszewo (pow. malborski, gm. Nowy Staw).
Nowinki Nowy Dwór Gdański 4 Neudorf niemieckie Nowa Wieś Przed wojną dosłowne spolszczenie Nowa Wieś.
Orliniec Nowy Dwór Gdański 3 Neulanghorst niemieckie --
Orłowo Nowy Dwór Gdański 1 Orloff polskie --
Orłowskie Pole Nowy Dwór Gdański 1 Orlofferfelde hybryda (pol. + niem.) --
Osłonka Nowy Dwór Gdański 6 Grenzdorf A niemieckie Graniczna Wieś I Patrz też: Płonina (gm. Sztutowo). Przed wojną jedno sołectwo o wspólnej nazwie (spolszczonej jako Graniczna Wieś).
Piecewo Nowy Dwór Gdański 1 Pietzkendorf hybryda (pol. + niem.) -- Dawniej też: Piecki.
Piotrowo Nowy Dwór Gdański 2~5 Niederpetershagen niemieckie Piotrowo Dolne
  • Według ustaleń KUNM, miejscowość miała nazywać się Żelichówko. Zmiana nazwy na obecną może świadczyć o zwycięstwie nazwy używanej przez ludność napływową nad urzędowym nowotworem.
  • Po dalsze wyjaśnienia, patrz niżej: Żelichowo.
Powalina Nowy Dwór Gdański 3 Walldorf niemieckie --
Rakowiska Nowy Dwór Gdański 2 Krebsfelde niemieckie -- W latach 70. z terenu wsi wydzielono PGR Rakowo.
Rychnowo Żuławskie Nowy Dwór Gdański 1 Rückenau niemieckie (Rychnowo) Z tej wsi wydzielono sztucznie osadę Ryki.
Różewo Nowy Dwór Gdański 2 Rosenort niemieckie --
  • Według ustaleń KUNM: Suchowo.
  • Z terenu wsi wydzielono sztucznie osadę Rakowe Pole (której nazwa wyraźnie nawiązuje do pobliskich Rakowisk - p. wyżej), czasami stosuje się także na jej określenie KUNMowską nazwę Suchowo.
Solnica Nowy Dwór Gdański 3 Lakendorf niemieckie --
Starocin Nowy Dwór Gdański 3 Reinland niemieckie --
Stobna Nowy Dwór Gdański 2 Stuba pruskie? -- Potrzebne informacje, co do pochodzenia tej nazwy. Powojenne spolszczenie Stobna wydaje się nieźle oddawać fonetykę oryginału.
Tuja Nowy Dwór Gdański 1 Tiege pruskie (hydronimiczne) -- Dawniej też: Tuga.
Wężowiec Nowy Dwór Gdański 2 Schlangenhaken niemieckie -- Według ustaleń KUNM: Wężewiec.
Wierciny Nowy Dwór Gdański 6 Wolfsdorf niemieckie Wilkowo Spolszczoną (a właściwie skaszubizowaną) formę Wilkowo podaje Ceynowa (w jego ortografii Vjlkowo), pisze on wyraźnie o dwóch miejscowościach o tej nazwie - "na górach" (ob. Wilkowo, położone na Wysoczyźnie Elbląskiego) i "w Żuławach" (czyli obecne Wierciny). Z powodu istnienia takiej formy u Ceynowy, braku uzasadnienia nazwy Wierciny, a także wiernego oddania nazwy bliźniaczo nazwanej wsi na Wysoczyźnie, uważam za uzasadnione, aby przywrócić nazwę tej wsi w formie Wilkowo. Nazwę można by dookreślić (opierając się na używanym w niem. dookreśleniu Wolfsdorf in der Niederung) jako Wilkowo Dolne (por. Gronowo Górne) lub Wilkowo Żuławskie.
Żelichowo Nowy Dwór Gdański 5 Petershagen niemieckie Piotrowo Chociaż przedwojennej tradycji brak, w związku z faktem, że powiązana historycznie miejscowość Niederpetershagen nosi polską nazwę Piotrowo (p.), zachowującą oryginalny źródłosłów, można by przywrócić związek nazewniczy między tymi miejscowościami. Dzięki temu można by również pozbyć się sztucznej, nazwanej przez KUNM nazwy "Żelichowo" (pseudosłowiański chrzest nazewniczy od imienia Żelisław). Biorąc pod uwagę względy historyczne, obecnie Żelichowo (Petershagen) powinno nosić nazwę Piotrowo, a obecne Piotrowo (Niederpetershagen) nazwę Piotrowo Dolne.
Gniazdowo Ostaszewo 4 Schönhorst niemieckie Szonorst
Groblica Ostaszewo 2 Niederdamm niemieckie --
Jeziernik Ostaszewo 4 Schönsee niemieckie Szensa Osada Lubiszynek Pierwszy chyba wydzielona z tej wsi, chociaż być może odpowiada jej niem. nazwa Schönseer Niederfeld.
Komarówka Ostaszewo 3 Oberfeld niemieckie -- Według ustaleń KUNM: Sokolec (o ile to na pewno ta miejscowość). Obie nazwy bez uzasadnienia.
Nowa Cerkiew Ostaszewo 1 Neukirch niemieckie --
Nowa Kościelnica Ostaszewo 6 Neumünsterberg niemieckie Nowy Mistembark
Ostaszewo Ostaszewo 6 Schöneberg niemieckie Szymbark
  • Nazwa Ostaszewo sztuczna, pseudosłowiańska, narzucona przez KUNM. Oryginalne spolszczenie, używane przez miejscową ludność polską to Szymbark lub Szembark.
  • U Ceynowy Gardzin (o ile to ta sama wieś) - skąd mu się to wzięło?
Palczewo Ostaszewo 1 Palschau słowiańskie --
Piaskowiec Ostaszewo 2 Sand niemieckie --
Broniewo Stegna 4 Klein Brunau polskie Bronówko (Brunówko) Nazwa obecna jest niepotrzebną, sztuczną modyfikacją nazwy Bronowo (p. niżej). Biorąc pod uwagę niem. Klein, o wiele bardziej na miejscu byłoby wykorzystać typowy schemat -owo/-ówko.
Bronowo Stegna 1 Brunau polskie (Brunowo) Pierwotnie Brunowo (od im. Bruno, z pol. przyrostkiem -owo). Forma Bronowo jest wynikiem (sztucznej?) modyfikacji (chociaż pojawia się już w SGKP jako wariantywna). Rozpatrzyłbym poprawkę.
Chełmek Stegna 2 Holm niemieckie (Chełm?) Czy Chołm Ceynowy to ta miejscowość?
Chorążówka Stegna 3 Junkertroyl niemieckie --
Drewnica Stegna 3 Schönbaum niemieckie --
Dworek Stegna 3 Baarenhof niemieckie --
Głobica Stegna 1? Glabitsch słowiańskie -- Nazwa niewątpliwie słowiańska, chociaż trudno ustalić jej pierwotną postać. Chojnacki propaguje ją w formie Głobice (postać końcówki czysto arbitralna), chociaż niewykluczona też postać *Głowica (por. Głowa Gdańska - dawna miejscowość i fortyfikacja, obecnie nazwa śluzy na Szkarpawie).
Izbiska Stegna 5 Freienhuben niemieckie Wolne Włóki Na mapie powiatu elbląskiego z 1947 r. miejscowość ta nosi nazwę Wolne Włóki (co jest dosłownym, naturalnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej). Chyba warte przywrócenia w miejsce niehistorycznej nazwy "Izbiska".
Jantar Stegna 6 Pasewark niemieckie Pazwark Nazwę tej znanej nadmorskiej miejscowości przed wojną spolszczano w formie Pazwark. Jako, że nazwa została uznana za "zbyt niemiecką", wprowadzono po wojnie nową n. Jantar, nawiązującą do zbieranego na tym terenie bursztynu (jantaru), jednak niefortunną pod względem językowym, gdyż określenie jantar, zapożyczone z ruszczyzny (ściślej mówiąc, jest to lituanizm, który dostał się do języka polskiego za pośrednictwem ruskim) jest obce dialektom północnopolskim (por. nazwę Krynica Morska, przedstawiającą podobny problem).
Junoszyno Stegna 2 Junkeracker niemieckie -- Nazwę polską (stworzoną przez KUNM, brak w tradycji) można uznać za archaizującą kalkę n. niem., nawiązującą do ap. junosza - młodzieniec.
Mikoszewo Stegna 2 Nickelswalde niemieckie -- Nazwę polską (stworzoną przez KUNM, brak w tradycji) można uznać za archaizującą kalkę n. niem., nawiązującą do n. os. Mikosz - zdrobnienie od Mikołaj.
Niedźwiedzica Stegna 4 Bärwalde niemieckie Berwałd
  • Chociaż ustalona po wojnie forma Niedźwiedzica jest niezłą kalką n. niem., to jednak w dokumentach z XVI w. pojawia się autentyczne spolszczenie w formie Berwałd, Barwałd.
  • Ze wsi sztucznie wydzielono PGR Niedźwiedziówka.
Nowotna Stegna - (brak) (brak) Tygnort-Kolonia Miejscowość sztucznie wydzielona ze wsi Tujsk (zob. niżej), a od 2011 osobne sołectwo. Może najlepiej byłoby znów połączyć te miejscowości?
Popowo Stegna 1 Poppau polskie --
Przemysław Stegna 1 Prinzlaff słowiańskie --
Rybina Stegna 5 Fischerbabke hybryda (niem. + słow.) Babki Rybackie Drugi człon nazwy Fischerbabke jest zdecydowanie słowiański, zapewne stoi w związku z nazwą (dziś już nieistniejącej) wsi Altebabke (pol. Babki, zob. też niżej Stare Babki). Po wojnie zlekceważono ten fakt zupełnie, tworząc ahistoryczną formę Rybina, kalkującą jedynie pierwszy człon n. niem.
Stegienka Stegna 2 Steegnerwerder hybryda (słow. + niem.) --
Stegienka-Osada Stegna 5 Ziesewald niemieckie Cysewo Według ustaleń KUNM: Cysewo. Nazwa ta jest fonetycznym spolszczeniem n. niem., a więc powinna zostać przywrócona. Nazwa obecna, nawiązująca do sąsiedniej Stegienki rozpowszechniła się później i jest ahistoryczna.
Stegna Stegna 1 Steegen słowiańskie -- Nazwa słowiańska, łączona ze słowem stegna (ścieżka), znanym u Kaszubów. Możliwa też interpretacja jako Ściegna (tak zaraz po wojnie).
Stare Babki Stegna 3 Vierzehnhuben niemieckie --
  • Według ustaleń KUNM: Zadwórze.
  • Nazwa Stare Babki nawiązuje do nieistniejącej już sąsiedniej miejscowości Babki (niem. Altebabke - pol. także Stare Babki). Prawdopodobnie po zniknięciu z mapy tej osady, nazwa została przeniesiona na osadę sąsiednią, wypierając przy tym urzędową nazwę Zadwórze. Z powodu budowy nowej drogi S7, również i ta miejscowość jest już historią, a słowiańska nazwa Babki zupełnie zaginęła (ale zob. też wyżej Rybina).
  • Osada w ostatnim czasie przestała istnieć - została zburzona pod budowę drogi ekspresowej S7.
Stobiec Stegna 4? Stobbendorf hybryda (słow. + niem.)? Stobno? Pierwszy człon chyba należy rekonstruować jako Stobno, niemniej potrzebne jest dokładniejsze badanie.
Szkarpawa Stegna 1 Scharpau niemieckie -- Nazwę tę nosi również jedno z ramion ujściowych Wisły (zwane też Szkarpówką lub Wisłą Elbląską - niem. Elbinger Weichsel).
Świerznica Stegna 3 Kalteherberge niemieckie --
Tujsk Stegna 4 Tiegenort hybryda (prus. hydronim + niem.) Tygnort Chociaż powojenną nazwę Tujsk można uznać za dobrą kalkę n. niem., pochodzącej od pruskiej nazwy rzeki Tuja, to jednak w dokumentach z XVI w. spotykamy ludowe spolszczenie nazwy w formie Tygnort.
Wiśniówka Stegna 3 Küchwerder niemieckie -- Według ustaleń KUNM: Wiśniewka Gdańska.
Wybicko Stegna 3 Beiershorst niemieckie --
Żuławki Stegna 2 Fürstenwerder niemieckie --
  • Nazwę Żuławki można uznać za kalkę drugiego członu n. niem. Obszar Żuław Wiślanych nazywano po niemiecku Groß Werder (dosł. "Wielki Ostrów"). Ponadto, samo słowo Żuława (pochodzące z prus. Sallawa, od salla - wyspa, ostrów), bywało także używane jako apellativum, oznaczające małą, błotnistą wysepkę.
  • Ze wsi wydzielono przysiółek Książęce Żuławy. Jego nazwa jest dokładną kalką n. niemieckiej.
Dublewo Sztutowo 5 Dubashaken hybryda (słow. + niem.) Dubaski
  • Według ustaleń KUNM: Doły (nazwa bez uzasadnienia - bywa używana do dziś).
  • Nazwa niemiecka pochodzi od słowa dubas - statek flisacki, które jest zapożyczeniem wschodniosłowiańskim. Warto by ten źródłosłów, jako słowiański, w tej nazwie uszanować.
Grochowo Pierwsze Sztutowo 3 Schneiderkampe niemieckie --
  • Według ustaleń KUNM: Kępa Rybińska.
  • Nazwa Grochowo (Pierwsze, Drugie, Trzecie) rozpowszechniła się później, wbrew ustaleniom urzędowym. Z powodu jednak braku polskiej tradycji, zostawiam tę i poniższą miejscowość "w spokoju".
Grochowo Drugie Sztutowo 3 Störbuderkampe niemieckie -- Według ustaleń KUNM: Przeszkoda.
Grochowo Trzecie Sztutowo 3 Schweinekampe niemieckie Świnia Kępa
  • W rzeczywistości miejscowość powstała z połączenia przedwojennych miejscowości Schweinekampe i Neukrügerskampe.
  • Według ustaleń KUNM: Świnia Kępa (Schweinekampe) i Nowice (Neukrügerskampe)
  • Ze względu, że nazwa Świnia Kępa jest dokładnym przekładem n. niem., w dodatku znanym przed wojną, należałoby tę formę przywrócić w miejsce ahistorycznej nazwy obecnej. Człon Świnia jest tu przymiotnikiem - do Świniej Kępy, w Świniej Kępie.
Groszkowo Sztutowo 4~5 Groschkenkampe polskie Groszkowa Kępa Nazwa wyraźnie polskiego pochodzenia. Nie widzę powodu, aby pomijać w niej człon kępa, jak zrobiono to po wojnie. Sugeruję powrót do pełnej nazwy.
Kąty Rybackie Sztutowo 2 Bodenwinkel niemieckie (Kąty) Nazwa uchwalona przez KUNM w formie Kąty (kalka drugiego członu n. niem.). Człon Rybackie dodano później. Należy więc traktować go jako dookreślenie, a nie integralną część nazwy.
Kobyla Kępa Sztutowo 1 Kobbelkampe niemieckie (zapoż. z pol.) --
Łaszka Sztutowo 1 Laschke polskie --
Płonina Sztutowo 6 Grenzdorf B niemieckie Graniczna Wieś II
  • Stosowana także nazwa: Graniczna (nawiązująca do nazwy przedwojennej) - według niektórych danych jest to nazwa jakiejś wydzielonej części tej wsi. Niemniej, nazwą ustaloną przez KUNM i obowiązującą oficjalnie jest Płonina - ahistoryczny neologizm.
  • Patrz też: Osłonka (gm. Nowy Dwór Gdański). Przed wojną jedno sołectwo o wspólnej nazwie (spolszczonej jako Graniczna Wieś).
Przyłap Sztutowo 3 Kirrhaken niemieckie --
Skowronki Sztutowo 3 Vogelsang niemieckie --
Sztutowo Sztutowo 1 Stutthof niemieckie -- Mówi się, że istnienie na terenie wsi niemieckiego obozu koncentracyjnego "uchroniło ją" przed chrztem nazewniczym - nie chciano zmieniać nazwy miejsca pamięci.
Sztutowska Kępa Sztutowo 1 Stutthöferkampe niemieckie --
Wydmina Sztutowo 3 Norderhaken niemieckie --

Powiat malborski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Malbork Malbork (miasto) 1 Marienburg niemieckie --
  • Dawniej: Malborg (m.in. w "Krzyżakach" Sienkiewicza).
  • W pobliżu dzisiejszego Malborka znajdowały się dwa pruskie grodziska - Zantyr/Zanther (prawdopodobnie prus. *Santīrs. Niektórzy postulują polską formę Sątor - por. prus. sen-tirtwei = pol. ze-trzeć) oraz Algemin. Żadne z tych grodzisk nie zostało dokładnie zlokalizowane. We współczesnym ożywionym języku pruskim nazwa Algemin funkcjonuje jako nazwa Malborka.
  • Gwarowo: Malbůrk / Nalbůrk / Nalibůrk.
Bronisławie Malbork (miasto) 6 Vogelsang niemieckie Kałdówka
  • KUNM, nadając tej miejscowości sztuczną nazwę Bronisławie, przeoczyła fakt, że w czasach Rzeczpospolitej szlacheckiej miejscowość tę nazywano po polsku Kałdówką lub Kałdowską Karczmą, z powodu istniejącej tam karczmy.
  • Nazwa Bronisławie nie jest dziś używana, gdyż miejscowość w granicach Malborka straciła swą jednostkowość (uchodzi za południową część dzielnicy Kałdowo). Niemniej, warto by przywrócić tę dzielnicę na mapę Malborka pod jej prawowitą nazwą. Paradoksalnie, fakt że sztuczna nazwa Bronisławie nie jest dziś używana czyni to zadanie prostszym.
Kałdowo Malbork (miasto) 1 Kalthof niemieckie -- Nazwa odnosi się zarówno do dzielnicy Malborka (wcześniej wsi), jak i do nie przyłączonej do miasta osady - "resztówki".
Nowa Wieś Malborska Malbork (miasto) 1* Tessendorf hybryda (słow. + niem.) (Nowa Wieś)
  • Nazwa odnosi się zarówno do dzielnicy Malborka (wcześniej wsi), jak i do nie przyłączonej do miasta osady - "resztówki".
  • Zapisy pierwotne: 1303 Thessim, 1308 campus Tessim, 1399 Czesmekaym, Czessmisdorff.
  • Pierwotna nazwa wsi była pruska, z pruskim członem -kaims (wieś) do imienia Cieszym. Z dokumentów wiadomo, że założyciel wsi był Prusem o słowiańskim imieniu Cieszym. Obocznie do formy pruskiej, istniała niemiecka kalka tej nazwy z członem -dorf. Niewykluczone też, że zapisy typu Tessim przedstawiają słowiańską formę tej nazwy z sufiksem - (*Cieszym, do *Cieszymia).
  • Od XVI w. w języku polskim funkcjonuje genetycznie młodsza nazwa Nowa Wieś. Po wojnie z dookreśleniem Malborska, dla odróżnienia od licznych podobnie nazwanych miejscowości.
Piaski Malbork (miasto) 1 Sandhof niemieckie (tłum. z pol.) -- Pierwotnie niem. Neuenhof (czyli Nowy Dwór, 1394 Neuwenhofe). Od XVI w. obowiązuje nazwa pol. Piaski, którą w czasach porozbiorowych przełożono na niem. Sandhof.
Sztumskie Przedmieście Malbork (miasto) 6 Hoppenbruch niemieckie Chmieliniec Ceynowa podaje nazwę tej dzielnicy (dawnej wsi) jako Chmjelinc (Chmieliniec). Powojenna nazwa "Sztumskie Przedmieście" jest chrztem KUNM, bez uzasadnienia.
Wielbark Malbork (miasto) 1 Willenberg niemieckie --
  • Nazwa odnosi się zarówno do dzielnicy Malborka (wcześniej wsi), jak i do nie przyłączonej do miasta osady - "resztówki".
  • Od tej dzielnicy (dawnej wsi) nazwę wzięła Kultura wielbarska.
  • Gwarowo: Vi̯ilbark.
Nowy Staw Nowy Staw 4 Neuteich niemieckie Nytych
  • Przed wojną: Nytych, Nitych, (sporadycznie) Nowy Staw
  • Dosłowne tłumaczenie nazwy niemieckiej jako Nowy Staw, chociaż spotykane już przed wojną (co prawda bardzo rzadko), jest formą wtórną i sztucznawą, w przeciwieństwie do formy Nytych, będącej oryginalnym, ludowym spolszczeniem, notowanym już od XV w. Dlatego uważam, że należy przywrócić tę historyczną formę, zwłaszcza że dała ona początek innym historycznym spolszczeniem - Nytyska Wieś i Nytyski Kąt. Dzisiaj obie te miejscowości są "przechrzczone" (p. Stawiec i Kącik).
  • Gwarowo: Nitix.
Boręty Lichnowy 1 Barendt słowiańskie -- Gwarowo: Borynti.
Dąbrowa Lichnowy 1 Damerau słowiańskie (Dąbrówka)
  • Postać Dąbrówka spotykana już od XVI w. i współcześnie w gwarze. Chyba poprawniejsza.
  • Gwarowo: Důmbrůfka.
Lichnowy Lichnowy 1 Groß Lichtenau niemieckie -- Dawniej też: Lichnowy Wielkie
Lichnówki Lichnowy 1 Klein Lichtenau niemieckie -- Dawniej też: Lichnowy Małe
Lisewo Malborskie Lichnowy 1* Ließau słowiańskie (Lisewo)
  • Pierwotnie: Lisowo (zmiana na Lisewo w XVII w.)
  • Gwarowo: L'isevo.
Parszewo Lichnowy 1 Parschau słowiańskie --
Pordenowo Lichnowy 1 Pordenau pruskie --
  • Dawniej też: Pordenowy, Por(d)nowo, Por(d)nowy
  • 1399 Pordenaw, 1510-29 Purdenau. Nazwa pruska.
Starynia Lichnowy 4 Altenau niemieckie Altnowo Przed wojną: Altnowo, Altenowo. Obecna forma, chociaż znaczeniowo nawiązuje do n. niem., jest sztuczna, stworzona przez KUNM.
Stożki Lichnowy 4 Klein Heubuden niemieckie Hejbudy Małe Patrz też: Stogi (gm. Malbork).
Szymankowo Lichnowy 1 Simonsdorf niemieckie -- Dawniej też: Szymon.
Tropiszewo Lichnowy 4 Trappenfelde hybryda (prus. + niem.) Trępofałd Nazwa uważana za staropruską. Historycznym spolszczeniem (od XVII w.) jest Trępofałd. Obecna forma sztuczna.
Cisy Malbork 5~6 Stadtfelde niemieckie Siedlisko Gdzieś w okolicy znajdowała się niegdyś polska osada o nazwie Siedlisko (1310 Sedlisko). Osadę tę Górnowicz utożsamia z obecnymi Cisami i uważa, że ustalenie przez KUNM nazwy "Cisy" było błędem i należało wieś tę nazwać "Siedlisko". Jako, że nazwa ta jest zupełnie ahistoryczna, a w dodatku nie ma uzasadnienia topograficznego (w okolicy cis nie rośnie, jak zaznacza sam Górnowicz), przychylam się do jego postulatu.
Czerwone Stogi Malbork 5 Rodlofferhuben hybryda (słow. + niem.)? Rodłowo (?) Nie jestem pewien, co do pochodzenia pierwszego członu n. niem., ale wydaje się być słowiański. Nazwę tę da się spolszczyć jako Rodłowo, ale przydałyby się dokładniejsze badania, co do jej pochodzenia. Powojenna nazwa Czerwone Stogi jest nieakceptowalna - jest nie tylko semantycznym nonsensem (jakby Rod- zinterpretowano jako Rot "czerwony"?), w dodatku nawiązuje do wsi Stogi (p.), której nazwa powinna być zmieniona na Hejbudy (przy czym forma "Czerwone Hejbudy" byłaby jeszcze większym absurdem).
Grobelno Malbork 4? Dammfelde niemieckie Tama (?) Nazwa niemiecka pierwotnie brzmiała Damm (ok. 1399 Tam, 1412 Tamme, 1415 Tham). Wydaje mi się, że w języku polskim nazwa ta mogła brzmieć Tama. Dzisiejsza forma, wprowadzona po wojnie, nawiązuje do n. niem. znaczeniowo
Kamienica Malbork 6 Blumstein niemieckie Blumsztyn
  • Do 1996 oficjalnie Kamienice.
  • Obydwie formy (Kamienica i Kamienice) są równie nowe, sztuczne. Przed wojną używane spolszczenie Blumsztyn.
Kamionka Malbork 4 Kaminke polskie Kominki
  • Pierwotną, poprawną formą nazwy tej wsi są Kominki (1565 Kominki, 1590 od Kominkow, 1711 przy Kominkach). Forma Kamionka, znana od XIX w. jest wynikiem fałszywej rekonstrukcji (chyba autorstwa W. Kętrzyńskiego) i taka została bezmyślnie zatwierdzona przez KUNM. Może warto by to poprawić?
  • Gwarowo: Kami̯ůnka - pod wpływem nazewnictwa urzędowego?
Kapustowo Malbork 2 Treugenkohl niemieckie -- Oficjalna nazwa nadana przez KUNM: Motyliniec (nieuzasadniony chrzest). Obecna nazwa nawiązuje do drugiego członu n. niem.
Kościeleczki Malbork 1 Koszelitzke polskie --
  • Nazwa w latach 1887-1945 Warnau.
  • Zapisy pierwotne: 1371 Warnow, 1388 Warnaw, 1399 Warnow. Pierwotna nazwa tej wsi jest dwuznaczna - może być zarówno słowiańska (pomorska), jak i pruska. Wprowadzona urzędowo w 1887 r. nazwa niem. Warnau nawiązuje do niej.
  • Od XV w. miejscowość funkcjonuje pod nazwą zbliżoną do obecnej. Początkowo jako Kościelec, następnie Kościeleczki. Istniał też oboczny (zepsuty?) wariant Koźliczki.
  • Gwarowo: Koš́č́eleč́ki
Kraśniewo Malbork 4 Schönau pruskie? Szonowo
  • 1298 Schonaw, 1308 Sunowo, 1310 Sonowo. Według Górnowicza nazwa pruska (od prus. sunnis - pies), spolonizowana pierwotnie jako Sunowo.
  • Od XVI w. panuje w języku polskim forma Szonowo. KUNM przechrzcił wieś na Kraśniewo, nawiązując do niem. Schön, zupełnie niesłusznie.
  • Gwarowo: Š́yͤnovo
Lasowice Małe Malbork 1 Klein Lesewitz słowiańskie -- Dawniej też: Leźwice Małe (postać wtórna).
Lasowice Wielkie Malbork 1 Groß Lesewitz słowiańskie --
  • Dawniej też: Leźwice Wielkie.
  • 1321 Lesewicz, 1343 Lesewitcz. Według Górnowicza postać Lasowice pierwotna. Od XVI w. pojawia się wariant Leźwice, który Górnowicz uważa za wtórny - resubstytucja formy zniemczonej.
Lipowiec Malbork 1 Lindenwald niemieckie (tłum. z pol.) -- Po wojnie przyjęto urzędowo niepoprawną formę Lipki. Bywa ona używana do dziś i należy ją piętnować jako błędną i nieuzasadnioną historycznie. Miejscowość nosi polską nazwę Lipowiec już od XVII w. i jest to pierwotna nazwa tej osady - to nazwa niemiecka jest kalką polskiej. Przyjęcie formy Lipki nie można nazwać inaczej niż błędem, przeoczeniem KUNMu.
Pielica Malbork 6 Herrenhagen niemieckie Herenhag Forma Herenhag ledwie spolszczona, ale chyba lepsze to od ahistorycznego chrztu Pielica.
Stogi Malbork 4 Heubuden niemieckie Hejbudy
  • Przed wojną spolszczenie fonetyczne jako Hejbudy, Hajbudy. Dzisiejsza nazwa, nawiązująca do n. niem. znaczeniowo jest sztuczna, wprowadzona przez KUNM.
  • Gwarowo: Xoi̯budi.
  • Zob. też Stożki (gm. Lichnowy).
Szawałd Malbork 1 Schadwalde niemieckie --
  • Dawniej też: Szadwałd.
  • Obocznie funkcjonuje ahistoryczna nazwa Sadowo. Należy ją piętnować jako niepoprawną.
  • Gwarowo: Šavau̯t.
Tragamin Malbork 1 Tragheim niemieckie -- Gwarowo: Tragami̯in.
Bystrze Miłoradz 1 Biesterfelde niemieckie --
  • Dawniej też: Bystrzec, Bistrofałd (Ceynowa).
  • Gwarowo: Bi̯iš́č́e.
Cygany Miłoradz 1 Ziegahnen polskie -- Gwarowo: Cigani.
Gnojewo Miłoradz 1 Gnojau polskie --
Kłosowo Miłoradz 1 Klossowo polskie --
Kończewice Miłoradz 1 Kunzendorf niemieckie -- Gwarowo: Kůi̯ńcevi̯iče.
Mątowy Małe Miłoradz 1 Klein Montau pruskie (Montowy Małe)
  • {atrz niżej: Mątowy Wielkie.
  • Gwarowo: Mau̯e Můińtov'i.
Mątowy Wielkie Miłoradz 1 Groß Montau pruskie (Montowy Wielkie)
  • Przed wojną pisane Montowy (obocznie też formy Mątwy, Muntowy, Montowo). Grafię z "ą" przyjął dopiero KUNM po wojnie, ale zasadniczo trudno uznać taką formę za jednoznacznie niepoprawną (w gwarze ludu występuje tu dwuznaczny dyftong ón).
  • Gwarowo: Duže Můińtov'i.
Miłoradz Miłoradz 4 Mielenz słowiańskie (zepsute) Milęc
  • 1282 Miloradesdorf. Nazwa ta bezsprzecznie pochodzi od słowiańskiego imienia Miłorad, z niem. członem -dorf. Niewykluczone, że jest to germanizacja pierwotnej n. *Miłoradz (Miłorad + suf. -jь), którą wprowadzono oficjalnie po wojnie. Nie ma jednak bezpośredniego dowodu istnienia takiej formy (wszystkie zapisy nazwy mają formant -dorf), więc nazwę tę należy uznać za rekonstrukcję.
  • Co do genezy formy Mielenz, występującej od XIV w. (1321 Melencz, 1323 Milencz), zdania są podzielone. Górnowicz uważają za zgermanizowaną, zdegenerowaną postać pierwotnej formy *Miłoradz, co jednak nastręcza problemów fonetycznych. Moim zdaniem bardziej prawdopodobne jest, że postać ta odzwierciedla jakąś inną postać słowiańską z rdzeniem *Mil- (nazwy niem. z członem -enz są z zasady słowiańskie, trudno więc uznać mi tę końcówkę za przejaw germanizacji nazwy). Przychylam się więc do wywodu twórców NMP, że jest to pol. Milęc - od n. osobowej Milęta z suf. -jь. Hipoteza ta jest na tyle atrakcyjna, że n. os. Milęta, o zdrobniałym charakterze mogła z powodzeniem odnosić się do tegoż samego Miłorada lub jego potomka. Ponadto, pewnym jest, że w XVI-XVIII w. postać Milęc funkcjonowała jako nazwa polska, co wynika z dokumentów (1565 Milencz, z Milenczem; 1647 Milenc; Milęc). Skoro polska ludność faktycznie nazywała tę wieś Milęcem i forma ta ma najprawdopodobniej czysto polskie pochodzenie, to powojenny "powrót" do (nie zaświadczonej bezpośrednio) formy Miłoradz zdaje się być najzupełniej zbyteczny. Postuluję więc powrót do ludowej, autentycznej formy Milęc.
  • W opracowaniach przedwojennych funkcjonowały formy Milęc i Mielęc (to drugie pod wpływem grafii niem. i/lub skojarzenia ze słowem mielić). W gwarze zaś spotykamy (z pewnością wtórną) formę Milewo. Formy Miłoradz przed KUNMem tak naprawdę nikt nie używał.
  • Gwarowo (współcześnie): Mi̯ilevo.
Pogorzała Wieś Miłoradz 1 Wernersdorf niemieckie --
  • Dawniej też: Pogorzała.
  • Polska nazwa Pogorzała Wieś (dawniej również bez drugiego członu), niepowiązana znaczeniowo z genetycznie starszą nazwą niemiecką, znana już od XVI w.
  • Gwarowo: Pogoʳžau̯avieš́ // Pogoʳžau̯ifš́a.
Rękowo Miłoradz 1 Adlig Renkau polskie --
Stara Kościelnica Miłoradz 6 Alt Münsterberg niemieckie Stary Mistembark
  • Patrz też: Nowa Kościelnica (pow. nowodworski, gm. Ostaszewo).
  • W pobliżu tej wsi znajdowała się polska osada o nazwie Ośno (1321 Ossyn). Być może Stara Kościelnica powstała na jej miejscu.
Stara Wisła Miłoradz 1 Alt Weichsel hydronimiczne --
Brzózki Nowy Staw 1 Bröske polskie --
  • Dawniej też: Brzeski, Brzeskie (przejściowo w XVI w., formy wtórne).
  • Gwarowo: Břůski.
Chlebówka Nowy Staw 4 Brodsack niemieckie Brodzak
Dębina Nowy Staw 1 Eichwalde niemieckie --
  • Dawniej też: Ichwałd (XVI-XVII w.)
  • Gwarowo: Dyͤmb'i̯ina.
Dybowo Nowy Staw 1 Diebau polskie --
Kącik Nowy Staw 6 Neuteicher Hinterfeld niemieckie Nytyski Kąt Po dalsze wyjaśnienia patrz: Nowy Staw.
Laski Nowy Staw 1 Leske polskie --
Lipinka Nowy Staw 4 Lindenau niemieckie Lignowy Przed wojną: Lindenowo, Lindnowo, Lignowy. Obecna forma wprowadzona sztucznie.
Lubstowo Nowy Staw 4 Lupushorst niemieckie (osobowe) Lipisz Spolszczenie Lipisz (Libisz) pojawia się w XVI w. Nie do końca przejrzyste. Obecna forma (również nieprzejrzysta semantycznie - nie ma n. os. *Lubst) wprowadzona przez KUNM.
Martąg Nowy Staw 1 Irrgang niemieckie -- Związek nazwy polskiej Martąg z niemiecką Irrgang (pochodzącej od nazwiska pierwszego sołtysa wsi) nie do końca jasny. Nie można wykluczyć jej pruskiego pochodzenia, chociaż pojawia się dopiero od XVII w. Wcześniej zjawia się spolszczenie Irrgang jako Hergank.
Mirowo Nowy Staw 1 Mierau słowiańskie --
Myszewo Nowy Staw 1? Groß Mausdorf niemieckie --
  • Mészewo Ceynowy chyba odnosi się do tej wsi (co prawda, Ceynowa umieszcza ją w powiecie elbląskim). Polska forma Myszewo pojawia się też na mapach sporządzonych przed końcem wojny lub zaraz po, jeszcze przed rozpoczęciem działalności KUNM.
  • Z miejscowości sztucznie wydzielono osadę Myszkowo.
Nidowo Nowy Staw 1 Niedau pruskie (hydronimiczne) --
Półmieście Nowy Staw 1 Halbstadt niemieckie -- Dawniej też: Albsztat, Półmiasta.
Pręgowo Żuławskie Nowy Staw 1* Prangenau słowiańskie (Pręgowo)
  • 1349, 1351, 1400 Prangow.
  • Dawniej też: Pręgnowo (-n- wtórne, wstawione pod wpływem niemieckim). Dzisiaj z niehistorycznym dookreśleniem.
Stawiec Nowy Staw 6 Neuteichsdorf niemieckie Nytyska Wieś Po dalsze wyjaśnienia patrz: Nowy Staw.
Świerki Nowy Staw 6 Tannsee słowiańskie (zepsute) Tamża (Sącz?)
  • Przed wojną: Tanza, Tamza, Tamża.
  • Nazwa niemiecka Tannsee jest adideowaną nazwą słowiańską (1318 Czans, 1356 Czanse, ok. 1399 Czans), co H. Górnowicz odczytuje jako Sącz (od n. os. Sądek + suf. -jь). Po wojnie zlekceważono ten fakt i sugerując się niem. Tann- nadano wsi nową nazwę Świerki. Chociaż ja osobiście podchodziłbym do rekonstrukcji Górnowicza z pewną ostrożnością (brak zapisów źródłowych wskazujących na pierwotne nagłosowe S-) i raczej postulowałbym powrót do autentycznie zaświadczonej formy Tamża, będącej spotykanym już w XVI w. spolszczeniem nazwy niemieckiej, to jednak znamienne jest, że nawet Górnowicz jako naukowiec (a ci są przecież z natury powściągliwi od takich sądów), uważa nazwę Świerki dla tej wsi za idiotyzm i postuluje w swojej pracy powrót do nazwy pierwotnej.
Tralewo Nowy Staw 1 Tralau słowiańskie --
Trępnowy Nowy Staw 1 Trampenau pruskie? -- Dawniej też: Trępnowo.
Janówka Stare Pole 4 Jonasdorf niemieckie Jonaszewo U Ceynowy Jonaszewo.
Kaczynos Stare Pole 1 Katzenase niemieckie? --
Kikojty Stare Pole 1 Kykoit pruskie -- Dawniej też: Kikuty.
Klecie Stare Pole 4? Klettendorf hybryda (pol. + niem.)? Kletno? Górnowicz uważa nazwę za pierwotne Kletno z niem. dostawką -dorf, chociaż istnieją też próby objaśnienia z niem. Tak czy inaczej, forma Kletno zdaje się być bardziej prawdopodobna i poprawniejsza niż przyjęte przez KUNM Klecie.
Kławki Stare Pole 2 Klakendorf niemieckie (osobowe) --
Krasnołęka Stare Pole 1 (4?) Schönwiese niemieckie (Krasna Łąka)
  • Dawniej też: Szenweza, Szenwiza, Szonowiec.
  • Z zapisu z 1526 (Schonowysen alias Crassnaląka) wynika raczej postać Krasna Łąka. Po wojnie przyjęto postać Krasnołęka, niepotrzebnie przeinaczą (chociaż takie przeinaczenia nierzadko zachodziły też naturalnie).
Kraszewo Stare Pole 5 Pruppendorf niemieckie Kruszławki
  • Pierwotna nazwa pruska: 1321 Krauslauken, 1349 Crauslaken.
  • Powojennej formy Kraszewo nie można uznać za spolszczenie n. prus. Jest to co najwyżej odległe nawiązanie fonetyczne, nie oddające pruskiego pochodzenia nazwy. Uważam, że warto spolszczyć nazwę pierwotną z typowym dla spolszczonych pruskich nazw członem -ławki.
Królewo Stare Pole 4 Königsdorf niemieckie Królewska Wieś
  • Nazwa spotykana również z dookreśleniem jako Królewo Malborskie (m.in. w nazwie stacji PKP).
  • Historycznie w języku polskim funkcjonowała forma Królewska Wieś (już od XVI w.). Powojenna nazwa Królewo, chociaż zupełnie poprawna jako spolszczenie, jest niezgodna z tradycją.
  • Od tej nazwy wzięła też nazwę Pruska Królewska Wieś, obecnie Oleśno (p.) w pow. elbląskim, gm. Gronowo Elbląskie.
Krzyżanowo Stare Pole 5 Notzendorf niemieckie Setkajmy Pierwotna nazwa pruska - Seytkaym (XIV w.). Po wojnie, zamiast ją spolszczyć, wprowadzono całkowicie nieuzasadnioną n. m. Krzyżanowo.
Leklowy Stare Pole 1 Lecklau pruskie -- 1385-92 Leclun, 1399 Leclon
Letniki Stare Pole 5 Sommerort hybryda (słow. + niem.) Ząbrówko
  • Nazwa oficjalna przyjęta przez KUNM: Ząbrówko
  • Nazwa niemiecka nawiązuje do pobliskiej miejscowości Ząbrowo (p.), niem. Sommerau, której nazwa uchodzi za pierwotnie polską. Dlatego też chyba warto by powrócić do ustalonej przez KUNM nazwy Ząbrówko, zachowującej ten źródłosłów. Funkcjonująca obecnie nazwa Letniki wynika ze złej interpretacji niem. Sommer-.
Parwark Stare Pole 1 Parwark pruskie -- Pierwotnie inna nazwa pruska: 1385-1392 Makutkaym, następnie ok. 1400 Perwalk, Perwalken.
Stare Pole Stare Pole 1 Altfelde niemieckie --
Szaleniec Stare Pole 1 Thörichthof niemieckie --
  • Dawniej też: Szalony Dwór.
  • Obie formy polskie (znane od XV-XVI w.) wynikają z adideacji na gruncie niemieckim - nazwa dworu, pochodząca od starego imienia Torecht, zaczęła być postrzegana jako pochodząca od przym. töricht "szalony".
Szlagnowo Stare Pole 1 Schlablau pruskie -- Nazwa pruskiego pochodzenia - 1398 Slaulon. Formy niemiecka (Schlablau < Schlanglau) jest zepsuciem formy pruskiej, a polska Szlagnowo przejęta z niemieckiego.
Zarzecze Stare Pole 6 Galgenberg niemieckie Szubienica Gwarowo: Š́ubi̯yͤńica. Oznacza to, że miejscowa ludność polska przejęła n. niemiecką znaczeniowo jako Szubienica. Mimo oczywistych negatywnych skojarzeń z tą nazwą, uważam ją za bardziej wartościową niż nadany komisyjnie nowotwór "Zarzecze".
Ząbrowo Stare Pole 1 Sommerau słowiańskie -- Dawniej też: Zomerowo (wtórne).
Złotowo Stare Pole 3 Reichfelde niemieckie -- Może Rèvałd (=Rywałd) Ceynowy to ta wieś?

Powiat sztumski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Sztum Sztum 1 Stuhm pruskie -- Gwarowo: Š́tum. Nazwa miasta staropruska.
Przedzamcze Sztum 1~4 Vorschloß Stuhm niemieckie (Podzamcze)
  • Dawniej też: Podzamcze (Sztumskie), Przedzamek.
  • Trudno mi powiedzieć, na ile ta nazwa funkcjonuje w dzisiejszych czasach. Niemniej, warto by pamiętać o tej historycznej części Sztumu. Najlepiej byłoby używać tej nazwy w formie Podzamcze, gdyż to ona ma najdłuższą historię i pojawia się w literaturze przedwojennej.
Dzierzgoń Dzierzgoń 1 Christburg niemieckie --
  • Dawniej też: Kiszpork.
  • Polska nazwa Dzierzgoń (pierwotnie rodzaju żeńskiego - dop. do Dzierzgoni, do dziś tak w nazwie rzeki) jest pochodzenia pruskiego (z prus. Zirgūni - 1290 Sirgun). Nie jest to jednak pierwotna nazwa grodu, ale nazwa wodna (pobliskiej rzeki i jeziora) przeniesiona na gród. Przeniesienie prawdopodobnie nastąpiło już na gruncie polskim. Nazwa Dzierzgoń w odniesieniu do miasta pojawia się już na początku XV w. (1410 Dirzgon, 1454 Dzyrgon). Obocznie funkcjonowała też forma Kiszpork, będąca polonizacją nazwy Christburg (wymawianej w miejscowym dialekcie niemieckiego jako Kirsburg). Po wojnie przyjęto wariant Dzierzgoń jako nazwę urzędową.
  • Gwarowo: Kiš́půrk.
Andrzejewo Dzierzgoń 4 Reichandres niemieckie Rychendrysy
  • Pierwotnie nazwa pruska: 1250 Lingues, Lynguwar; 1343 Lingwar alias Andresdorf.
  • Przyjęta po wojnie forma Andrzejewo, nawiązująca do zapisu Andresdorf z XIV w., nie jest nazwą ludową, ale chrztem KUNM. Ludność polska nazywała tę wieś Rychendrysy (spolszczenie fonetyczne n. Reichandres). Obecnie miejscowość straciła jednostkowość, uchodzi za część wsi Morany, jednak jej zabudowania wciąż istnieją i są zamieszkane, toteż warto by przypomnieć historyczną nazwę Rychendrysy (zwłaszcza że miejscowość jest bardzo stara, o staropruskiej proweniencji).
  • W gwarze: Ixyndrisi (Gen. do Ixyndris).
Ankamaty Dzierzgoń 1 Ankemitt pruskie (osobowe) -- Gwarowo: Ankyͤmiti.
Bągart Dzierzgoń 1 Baumgarth niemieckie -- Gwarowo: Bůŋgart.
Blunaki Dzierzgoń 1 Blonaken pruskie --
  • 1318 Blundelanken, ok. 1400 Blundelawken. Nazwa więc pierwotnie miała prus. sufiks -lauks (pole). Forma niemiecka być może przejęta z polskiego.
  • Gwarowo: Blunak'i.
Bruk Dzierzgoń 1 Bruch niemieckie --
Budzisz Dzierzgoń 1 Budisch słowiańskie --
  • Pierwotna nazwa była pruska: 1280 Pirdami, Pirdeine. Nazwa obecna pochodzenia słowiańskiego.
  • Gwarowo: Buǯ́iš́.
Chartowo Dzierzgoń 2 Hartwigsfelde niemieckie --
Chojty Dzierzgoń 1 Choyten pruskie --
  • Nazwa w latach 1924-45: Koiten.
  • W XII-XIV w. wieś nosiła oboczną nazwę, zapisaną jako 1280 Luppin, 1312 Lopino. Jest to nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia (chociaż Górnowicz odczytuje je jako słow. Łopienno, moim zdaniem życzeniowo).
  • Gwarowo: Xůi̯ti (przym. xůi̯ecki - a więc chojecki, nie "chojcki" jak w oficjalnych dokumentach).
Jasna Dzierzgoń 4 Lichtfelde niemieckie Lichtofałd W gwarze: Lixtofau̯t, -du. Oznacza to, że miejscowa ludność spolszczyła tę nazwę fonetycznie jako Lichtofałd. Nazwa obecna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do niemieckiej, jest sztucznym tworem KUNM.
Jeziorno Dzierzgoń 6 Lautensee pruskie Lajtensy
  • Przed wojną: Lajtensy (w dok. z XVII w. i w gwarze), Litewki (n. ponowiona od folwarku, należącego do tej wsi - p. niżej Litewki).
  • Nazwa Lautensee pochodzenia pruskiego (rekonst. Lutens) - 1308 Luthense. Po wojnie kompletnie zlekceważono ten fakt, nadając wsi nową, ahistoryczną nazwę Jeziorno.
  • Gwarowo: Lai̯tyͤi̯zi.
Judyty Dzierzgoń 2 Judittenhof niemieckie --
Kamienna Góra Dzierzgoń 1 Steinberg niemieckie -- Gwarowo: Kami̯yͤnna Gůra. Spolszczenie dosłowne, używane przez autochtonów, prawdopodobnie przedwojenne.
Kuksy Dzierzgoń 1 Kuxen pruskie --
  • 1376 Gausigeyn, Gawsyen; ok. 1400 Gausieyn.
  • Gwarowo: Kuksi.
Lisi Las Dzierzgoń 3 Friedrichsfelde niemieckie --
Litewki Dzierzgoń 1 Litefken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Klein Ankemitt.
  • Nazwę Litewki dawniej odnoszono też do wsi Lautensee (ob. Jeziorno, p. wyżej), do której należał folwark Litewki.
Minięta Dzierzgoń 1 Menthen pruskie --
  • Pierwotne zapisy: Meynotin (1312), Myniten (1400). Nazwa pruskiego pochodzenia. Nieopodal Miniąt znajdowała się pruska osada Poganste (1267), będąca miejscem bitwy ppmiędzy Prusami a Krzyżakami.
  • Poprawna odmiana nazwy: Minięta, do Miniąt, w Miniętach. W internecie często można napotkać niepoprawne formy.
  • Gwarowo: Mńińyͤnta (do Mńińůnt).
  • Zobacz też: Nowe Minięta (gm. Mikołajki Pomorskie).
Morany Dzierzgoń 1 Morainen pruskie --
  • Dawniej też: Mirosławice, Mirosławki. Formy te (pierwszą z nich najprawdopodobniej powołał do życia Kętrzyński), używane w przedwojennej literaturze, nawiązują do nazwy dawnej wsi (1343 Miroslauwendorf), która została dość szybko "wchłonięta" przez Morany. Rzeczywista polska nazwa owej wsi brzmiała jednak Mirosławy, o czym świadczy zapis z 1303 Miroslay. Mimo, że przedwojenni autorzy używali tej nazwy w odniesieniu do współczesnej wsi Morany (nierzadko zupełnie wymiennie z nazwą "Morany"), utożsamienie to nie jest w pełni słuszne - nazwa Mirosławy nie odnosi się przecież do obecnych Moran, a jedynie pewnej ich historycznej części. Ponadto, formy pochodzące od "Mirosława" funkcjonowały jedynie w literaturze, były całkowicie obce autochtonicznej ludności polskiej, która używała jedynie formy Morany. Słusznie więc, mimo zakusów, to właśnie ta forma została po wojnie uznana za oficjalną.
  • Gwarowo: Murai̯ni.
Nowa Karczma Dzierzgoń 1 Neukrug niemieckie --
Nowiec Dzierzgoń 4 Neuhöferfelde niemieckie Nowodworskie Pole
Nowiny Dzierzgoń 4 Neuhof niemieckie Nowy Dwór Gwarowo: Novidvůr.
Pachoły Dzierzgoń 1 Pachollen słowiańskie --
Pawłowo Dzierzgoń 3 Petershof niemieckie -- Czy to mądre zmieniać Piotra w Pawła? Może warto by rozważyć zmianę tej nazwy?
Piaski Sztumskie Dzierzgoń 4 Sandhuben niemieckie Zantuga
  • Przed wojną: Zantuga, Zantuby (gw.). Obecna forma, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest sztuczna.
  • Gwarowo: Zantubi.
Poliksy Dzierzgoń 1 Polixen pruskie --
  • Wieś miała w historii trzy różne nazwy pochodzenia pruskiego: Poleytz, Woyseten, Koytelauken (ok. 1400). Ostatecznie (w XV w.) ustaliła się ta pierwsza.
  • Gwarowo: Poliksi.
Prakwice Dzierzgoń 1 Prökelwitz pruskie (zepsute) -- 1312 Preyterwicz. Być może nazwa od pruskiej nazwy osobowej z polskim sufiksem?
Spalonki Dzierzgoń 3 Bärenwinkel niemieckie --
Stanowo Dzierzgoń 1 Groß Stanau słowiańskie --
  • Dawniej też: Stanowo Wielkie.
  • Pierwotnie: 1437 Wosgewithe. Nazwa pochodzenia pruskiego.
  • Gwarowo: Š́tanovo.
Stanówko Dzierzgoń 1 Klein Stanau słowiańskie --
  • Dawniej też: Stanowo Małe.
  • W gwarze: Š́tanůfko.
Stara Wieś Dzierzgoń 1 Altendorf niemieckie -- Gwarowo: Starifš́a.
Tywęzy Dzierzgoń 1 Tiefensee niemieckie (tłum. ze słow.?) --
  • Dawniej też: Głębin.
  • Wieś leży nad jeziorem Głębin (niem. Globin-See). Przypuszcza się, że nazwa Tiefensee ("głębokie jezioro") jest tłumaczeniem słowiańskiej nazwy jeziora. Stąd też niektórzy przedwojenni autorzy stosują nazwę Głębin obocznie do Tywęzy (ludowe spolszczenie n. niem.). Po wojnie jednak przyjęto jako oficjalną ludową formę Tywęzy, co jest dość nietypowe dla KUNM, która z reguły zatwierdzała nazwy bardziej spolszczone.
  • Gwarowo: Tivyͤi̯zi.
Żuławka Sztumska Dzierzgoń 1* Posilge pruskie (Żuławka)
  • Dawniej też: Pozylia, Pozolia (gw.)
  • Nazwa Posilge (1249 Pozolove, Posolva) pochodzenia pruskiego (rekonst. Pasūlawa), spolonizowana jako Pozylia, Pozolia. Później obocznie zjawia się też forma Żuławka (tłumaczenie członu -sūlawa?), po wojnie przyjęta jako oficjalna (z dodanym dookreśleniem "Sztumska"). Pierwotną pruską nazwę wsi uwiecznia przysiółek Pozolia w obecnej gm. Stary Targ (p. niżej), wydzielony z Żuławki.
  • W XII w. pojawia się tez oboczna nazwa Rutiz (1249). Prawdopodobnie również pruska.
  • Gwarowo: Pozolija
Balewko Mikołajki Pomorskie 1 Klein Baalau pruskie -- Gwarowo: Balyͤfko.
Balewo Mikołajki Pomorskie 1 Groß Baalau pruskie --
  • 1285, 1326, 1371 Balow. Nazwa staropruska.
  • Gwarowo: Balevo.
Cierpięta Mikołajki Pomorskie 1 Czerpienten polskie --
  • Nazwa w latach 1908-45: Karpangen (pisane też Carpangen).
  • Obocznie też: Cierzpięta (gw. Cyͤʳš́pi̯yͤnta).
  • Pierwotna nazwa wsi była pruska: ok. 1399 Katpanye, 1403 Catpanyan. Nazwa wprowadzona w 1908 bardzo luźno do niej nawiązuje.
  • W w XVIII w. pojawia się oboczna n. niem. Leidenthal (od leiden - cierpieć, kalka nazwy polskiej).
Cieszymowo Mikołajki Pomorskie 2 Groß Teschendorf hybryda (słow. + niem.) --
  • Wcześniej: Cieszymowo Wielkie. Wieś Cieszymowo Małe obecnie nie istnieje, stąd prawdopodobnie zanik członu "Wielkie" w tym toponimie.
  • Pierwotna pruska nazwa pola, na którym zbudowano wieś: 1323 Wermeno.
  • Późniejsza nazwa Teschendorf (1399 Thesimsdorf, Tesmisdorf) pochodzi od imienia pierwszego właściciela wsi - pół-Słowianina, pół-Prusa Cieszyma. Słowiańska postać tej nazwy się nie zachowała, być może brzmiała Cieszymowo (jak przyjął KUNM) lub Cieszym (dop. do Cieszymia).
  • W gwarze zanotowana forma Taš́endorf. Forma ledwie spolszczona (ale ze zasymilowaną, paroksytoniczną akcentuacją), za to wyraźnie konsekwentna z zanotowaną przez Ceynowę formą Taszendorp. Można by teoretycznie rozważyć jej wprowadzenie, jednak ze względu na słowiańskie pochodzenie tego toponimu, chyba najlepiej zostawić go w formie obecnej.
Dąbrówka Pruska Mikołajki Pomorskie 1 Preußisch Damerau polskie --
  • Dawniej też Dąbrowa Pruska.
  • Pierwotna nazwa była pruska: ok. 1399 Wanzenyke, 1409 Wansenik.
  • Gwarowo: Důmbrůfka.
  • Nazwa tej wsi jest jedną z naprawdę nielicznych przykładów pozostawienia przez KUNM dookreślenia "Pruski".
Dworek Mikołajki Pomorskie 1 Höfchen niemieckie (tłum z pol.?) --
  • Pierwotna nazwa: 1288 Stangenaw, 1387 Stangenow. Pochodzenia imiennego, pruskiego lub niemieckiego.
  • Oprócz tego, w XV-XVI w. pojawia się oboczna nazwa polska Szymki (1418 Symken alias Stangenow). Obecna nazwa polska i jej niemiecki wariant pojawiają się równolegle od XVIII w. - trudno powiedzieć, który wariant (niemiecki czy polski) jest pierwotniejszy.
  • W gwarze: Dvůrek.
Kołoząb Mikołajki Pomorskie 1 Kollosomb polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kalsen
  • Odmiana: do Kołozębia (nie: "Kołozębu"), w Kołozębiu.
  • Gwarowo: Kou̯ozůmp (do Kou̯ozyͤmbi̯a).
  • Do wsi należy osada Kołoząb Mały (przed wojną bez wydzielonej nazwy).
Krasna Łąka Mikołajki Pomorskie 1 Schönwiese niemieckie --
  • Dawniej też: Szenweza (tak do dziś w gwarze). Tłumaczenie jako Krasna Łąka notowane już od XVI w., po wojnie przyjęte jako nazwa oficjalna.
  • Gwarowo: Š́yͤnvyͤza.
Krastudy Mikołajki Pomorskie 1 Krastuden pruskie? --
  • ok. 1399 Kraczitul, 1401 Cracztudo, Cratikul. Pierwotna forma nazwy trudna do rozstrzygnięcia (nie do końca też jasne jej pochodzenie i znaczenie).
  • Gwarowo: Krastudi.
Linki Mikołajki Pomorskie 1 Linken pruskie -- Wieś do XV w. posiadała dwie oboczne nazwy pruskie: 1258 Broidin, 1330 Broiden, 1408 Broydin adir Linken. Ostatecznie ustaliła się nazwa Linki, pochodząca od nazwiska prusa Hannosa Lynkyn, dawnego właściciela wsi.
Mikołajki Pomorskie Mikołajki Pomorskie 1* Nikolaiken polskie (kalka z niem.) (Mikołajki)
  • Nazwa w latach 1938-45: Niklaskirchen.
  • Pierwotna nazwa wsi była niemiecka - 1248 Niclausdorf. Nazwa została przejęta przez Polaków w formie Mikołajki (dziś z niehistorycznym dookreśleniem), a następnie wtórnie resubstytuowana w języku niemieckim. W czasach hitlerowskich wprowadzono sztucznie formę Niklaskirchen, całkowicie zapomniwszy o pierwotnej nazwie niemieckiej.
  • Wieś powstała na miejscu osady o słowiańskiej nazwie Barute (1242), Barutin (1294). Nazwę tę rekonstruuje się jako *Boruty lub *Borucin.
  • Gwarowo: Mńikou̯ai̯k'i.
Mirowice Mikołajki Pomorskie 4 Mirahnen słowiańskie (sprutenizowane) Mirany
  • Pierwotnie słowiańska nazwa Mirowice (1236 Myrowicz). Nazwa ta jednak już w XIV w. ustępuje formie Mirany (1334 Merane, 1400 Myran), o tym samym rdzeniu, gdzie słowiański przyrostek został prawdopodobnie zastąpiony pruskim. Jedynie nazwa Mirany była używana przez miejscową ludność polską. Pierwotną nazwę Mirowice przypominają już co prawda niektóre opracowania przedwojenne, jest to jednak użycie sztuczne. Przywrócenie tej formy przez KUNM było (moim zdaniem) błędem i zamachem na ludową tradycję nazewniczą (w imię pedantycznego "spolszczania") i proponowałbym powrót do polsko-pruskiej formy Mirany, ze względu na jej ciągłość użycia. Stanowi ona zresztą symboliczny przykład symbiozy żywiołu słowiańskiego i pruskiego.
  • Gwarowo: Mńirůni.
Namirowo Mikołajki Pomorskie 1 Klein Baumgarth niemieckie --
  • Dawniej też: Mały Bągart, Bągarcik.
  • Pierwotnie: 1527 Nameraw. Nazwa zachowana w języku polskim (co prawda raczej dzięki dziewiętnastowiecznym badaczom), pruskiego lub słowiańskiego pochodzenia.
Nowe Minięta Mikołajki Pomorskie 1* Mienthen pruskie (Minięta)
  • Pierwotne zapisy: 1385 Mynithen, 1399 Mynyten, 1418 Meynithen.
  • Również spotykana nazwa: Minięta Szlacheckie.
  • Nazwa tożsama ze wsią Minięta w gm. Dzierzgoń (p. wyżej), pruskiego pochodzenia. Człon Nowe (lub Szlacheckie) dodano chyba dla odróżnienia od owej wsi. Ponadto, w zapisie z 1595 pojawia się forma Minięta Szenwieska (człon dookreślający pochodzi od historycznego wariantu nazwy sąsiedniej wsi Krasna Łąka - p. wyżej).
Perklice Mikołajki Pomorskie 1 Pirklitz słowiańskie --
  • Dawniej też: Perkliczki.
  • Zapisy pierwotne: 1294 Pirkelicz, 1302 Birkelicz. Nazwa słowiańska, według Górnowicza pierwotnie brzmiała *Pierzchlice. Forma Perklice, choć wtórna, jest postacią starą, ludową. Dawniej spotykana też forma zdrobniała.
  • Gwarowo: Pyͤrklice.
Pierzchowice Mikołajki Pomorskie 1 Portschweiten pruskie --
  • Pierwotnie: Parsowite, Parsswiten (ok. 1399), Pirswiten (1411). Postać polska Pierzchowice spotyka od XVI w. wynika ze spolszczenia (z adideacją) nazwy pruskiej.
  • Gwarowo: Pi̯yͤʳšxovi̯ice.
Stążki Mikołajki Pomorskie 6 Stangenberg niemieckie Sztembark
  • Przed wojną: Sztembark, Sztambark (zapis gwarowy wskazuje też na formę Stębark). Postać dzisiejsza jest nowotworem KUNM.
  • Gwarowo: Styͤmbark.
Wilczewo Mikołajki Pomorskie 1 Wilczewo polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Wilzen.
  • Początkowo: Wilczyn - 1401 Wilczin, 1407 Wilczhin. Postać z sufiksem -ewo również bardzo stara. Miejscowość jest gniazdem rodowym szlacheckiej rodziny Wilczewskich (h. Trzy Badła).
  • Gwarowo: Vi̯ilč́evo
Adamowo Stary Dzierzgoń 2 Adamshof niemieckie --
Bartne Łąki Stary Dzierzgoń 1 Bienertwiese niemieckie --
  • Dawniej też: Bartlówki, Bartłówka. Postać zgodna z obecną pojawia się w spisie z 1820 r.
  • Pierwotnie nazwa pruska: 1294 Notike.
Bądze Stary Dzierzgoń 2 Bensee pruskie -- U Leydinga jako Banzy, tradycyjnego spolszczenia brak. Nazwa wsi od nazwy pobliskiego jeziora (1294 Banse), pruskiego pochodzenia.
Białe Błoto Stary Dzierzgoń 2 Kalkbruch niemieckie --
Bucznik Stary Dzierzgoń 2 Buchwalde niemieckie --
Danielówka Stary Dzierzgoń 2 Danielsruhe niemieckie --
Folwark Stary Dzierzgoń 1 Vorwerk niemieckie -- Według Leydinga oboczna n. niem. Neuendorf (spolsz. Nowa Wieś).
Nowy Folwark Stary Dzierzgoń 1 Neu Vorwerk niemieckie --
Gisiel Stary Dzierzgoń 2~5 Geißeln pruskie (Jestlin?)
  • 1329 Gestalieye, ok. 1400 Estelen.
  • KUNM przyjął formę Gisiel, opartą na ostatecznej formie niemieckiej. Z kolei Leyding notuje spolszczenie Jestlin, bliższe pierwotnym zapisom. Dodatkową przewagą nazw używanych przez Leydinga jest fakt, że są one konsekwentne (Jestlin i Jestlinek), podczas gdy KUNMowskie Giślinek brzmi, jakby zostało utworzone od formy *Giślin, a nie "Gisiel", co trochę razi. Ponadto, nazwa Jestlinek w odniesieniu do sąsiedniej wsi Giślinek wciąż bywa używana.
  • W XIV w. przejściowo pojawia się nazwa Tessim (1347), pochodząca od słowiańskiego imienia Cieszym (istniejącego w prus. jako Thessim), por. Cieszymowo (gm. Mikołajki Pomorskie).
Giślinek Stary Dzierzgoń 2~5 Charlottenhof pruskie (Jestlinek?)
  • Oboczna n. niemiecka: Klein Geißeln (notowana przez Leydinga).
  • U Leydinga Jestlinek - nazwa ta wciąż bywa używana i można ją zobaczyć na niektórych mapach. Po więcej wyjaśnień, patrz wyżej Gisiel.
Górki Stary Dzierzgoń 1 Görken pruskie -- Pierwotnie: 1294 Grabisto, 1321 Grabist - nazwa pruska. Późniejsza nazwa Görken (spolonizowana jako Górki) również pruska, pochodzi od imienia pierwszego właściciela (1321 Gerkoni).
Kielmy Stary Dzierzgoń 2 Köllmen pruskie --
Kołtyniany Stary Dzierzgoń 1 Kolteney pruskie -- 1306 Coltenyn, Koltenynen.
Kornele Stary Dzierzgoń 2 Kornellen niemieckie (imienne) --
Królikowo Stary Dzierzgoń 2 Königssee niemieckie --
Latkowo Stary Dzierzgoń 5 Löthen pruskie Letno 1285 Lethen. Nazwa pochodzenia pruskiego, której obecna forma Latkowo nie oddaje. Należałoby wrócić do proponowanej przez Leydinga formy Letno, dość bliskiej oryginałowi.
Lipiec Stary Dzierzgoń 1 Lippitz pruskie -- 1250 Loypicz, 1285 Lepicz, 1298 Leupite, Laupithen. Bardzo stara osada pruska.
Lubochowo Stary Dzierzgoń 2 Liebwalde niemieckie --
Matule Stary Dzierzgoń 2 Mothalen pruskie -- 1321 Mathulen, 1323 Matulen.
Milikowo Stary Dzierzgoń 6 Heinrichsdorf niemieckie Henrykowo Spolszczenie Henrykowo znane Chojnackiemu (z kolei późniejszy Leyding podaje Jędrychowo). Dzisiejsza nazwa Milikowo jest obrzydliwym, ahistorycznym chrztem KUNM.
Monasterzysko Małe Stary Dzierzgoń 4? Klein Münsterberg niemieckie Mistembark Mały Patrz niżej.
Monasterzysko Wielkie Stary Dzierzgoń 4? Groß Münsterberg niemieckie Mistembark Wielki
  • NMP odnosi tu zapis gwarowy: Ńïstembark. Zapis ten jest o tyle podejrzany, że zdaje się być naznaczony warmińskimi cechami gwarowymi (chociaż wystąpienie tej zmiany na tym terenie również nie jest wykluczone). Istnieje więc możliwość, że zapis ten odnosi się do warmińskiej wsi Cerkiewnik w gm. Dobre Miasto (p. tam), pol. hist. Nisztembark. Takie niewłaściwe przyporządkowania zapisów gwarowych w NMP się zdarzają. Niemniej, chociaż ryzyko pomyłki istnieje, to nie można też wykluczyć, że zapis jest przyporządkowany poprawnie (jest zresztą nawet objaśniony w haśle, co jest względną rzadkością i sugeruje, że autorzy poświęcili temu zapisowi trochę uwagi), więc upatruję w tym możliwość przywrócenia (lub wprowadzenia) bardziej systematycznego spolszczenia n. niem. Dla "bezpieczeństwa", cechę warmińską usuwam i postuluję tę nazwę w formie Mistembark (tak samo brzmiała historyczna pol. nazwa Starej i Nowej Kościelnicy na Żuławach).
  • Leyding przytacza tu nazwę pol. Domaszkowo, która (według autorów NMP) wywodzi się od nazwiska polskiego mieszkańca wsi, Bernarda Domaszka, wymienianego w księgach czynszowych z 1601 r. Przypuszczam, że Leyding sam utworzył tę nazwę, przeglądając księgi czynszowe.
  • Znajdująca się w pobliżu mała osada Nowe Monasterzysko jest chyba tworem powstałym po wojnie. Dla konsekwencji, trzeba by go przechrzcić na Nowy Mistembark.
Mortąg Stary Dzierzgoń 1 Mortung pruskie --
Myślice Stary Dzierzgoń 4 Miswalde hybryda (słow. + niem.) Mieszwałd 1316 Meysilzwalde. Niem. n. os. Meysil (Meissel) jest być może pochodzenia słowiańskiego - od słowiańskich imion z członem Mysł-. Powojenną nazwę polską Myślice można by więc uznać za nawiązanie do źródłosłowu nazwy oryginalnej. Forma ta jednak nie jest autentyczna, została stworzona przez KUNM. Za to w pełni autentyczna jest przedwojenna ludowa spolszczona forma Mieszwałd i do niej powrót postuluję.
Najatki Stary Dzierzgoń 1 Najettken pruskie (spolszczone)? --
  • Oboczna n. niem. Steinborn.
  • Nazwa Najatki niepewnego początku - pruska lub słowiańska.
Piaski Morąskie Stary Dzierzgoń 2 Sandhof niemieckie --
Podwiejki Stary Dzierzgoń 1 Podweiken pruskie -- Pierwotnie: Baudewitten (1354). Nazwa obecna zaświadczona od XVII w. (niewykluczone, że jest zepsutą formą nazwy pierwotnej).
Pogorzele Stary Dzierzgoń 3 Vaterssegen niemieckie --
Popity Stary Dzierzgoń 2 Popitten pruskie -- 1331 Poypiten
Porzecze Stary Dzierzgoń 5 Lodehnen pruskie Lodejny 1329 Ladeyn, 1339 Ladeyne, 1350 Laideyne. Nazwa pruska - należało ją spolszczyć, a nie wymazywać.
Pronie Stary Dzierzgoń 2 Prohnen pruskie -- 1376 Pyron, Piron, Piranen.
Protajny Stary Dzierzgoń 2 Prothainen pruskie -- 1296 Protheyne, 1306 Prowotheyn, Prowothine.
Przezmark Stary Dzierzgoń 1 Preußisch Mark niemieckie -- Dawniej też: Pruski Targ.
Pudłowiec Stary Dzierzgoń 1 Paudelwitz słowiańskie? -- Dawniej też: Pudłowice (SGKP). Potrzebne informacje etymologiczne.
Sarnowo Stary Dzierzgoń 1 Scharnau pruskie? --
Skolwity Stary Dzierzgoń 2 Skolwitten pruskie -- ok. 1400 Scholewythen
Stare Miasto Stary Dzierzgoń 1 Altstadt niemieckie --
Stary Dzierzgoń Stary Dzierzgoń 1 Alt Christburg niemieckie --
  • Dawniej też Stary Kiszpork.
  • Po więcej wyjaśnień, patrz Dzierzgoń.
Tabory Stary Dzierzgoń 2 Taabern pruskie --
Wartule Stary Dzierzgoń 3? Fahrentholz niemieckie -- U Leydinga: Wartulec. Być może forma ta (przyjęta przez KUNM w formie Wartule) jest fonetycznym spolszczeniem n. niemieckiej, jednak ze względu na podobieństwo do nazwy sąsiedniej wsi Matule (p. wyżej), nie wykluczałbym możliwości staropruskiego pochodzenia. Potrzebne dalsze badania.
Wesoła Kępa Stary Dzierzgoń 3 Schönfelde niemieckie --
Zakręty Stary Dzierzgoń 1 Sakrinten polskie --
Zamek Stary Dzierzgoń 2 Schloßhof niemieckie --
Brzozówka Stary Targ 1 Brosowken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Birkendorf (wg Bära istniała już wcześniej).
  • Gwarowo: Bʳž́ozůfka.
Bukowo Stary Targ 4 Buchwalde niemieckie Buchwałd
  • Pierwotnie nazwa pruska: Ruditen (1263-69, 1303, 1391).
  • Obowiązująca forma Bukowo, wprowadzona przez KUNM, choć nawiązuje do n. niem. znaczeniowo, jest niezgodna z tradycją. Teoretycznie można by się pokusić o spolszczenie pierwotnej nazwy pruskiej jako Rudyty, to jednak w polskiej tradycji miejscowość jest znana pod przejętą z niemieckiego nazwą Buchwałd i to właśnie ją, jako jedyną ludową, należałoby przywrócić.
  • Gwarowo: Buxvau̯t.
Czerwony Dwór Stary Targ 1 Rothhof niemieckie -- Gwarowo: Č́ervůnidvůr.
Dąbrówka Malborska Stary Targ 1* Deutsch Damerau słowiańskie Dąbrówka Niemiecka
  • Dawniej też: Dąbrowa (Niemiecka)
  • Po wojnie człon odróżniający Niemiecka zamieniono na Malborska z powodów, których objaśniać chyba nie muszę. Niemniej, wymazywanie Niemców z historii tego regionu nie ma sensu. Od II Wojny Światowej minęło już wystarczająco dużo czasu, aby wyzbyć się niepotrzebnego tabu. Dlatego też warto byłoby na nowo zamienić ahistoryczne dookreślenie na historyczne. Teoretycznie możliwe byłoby też wprowadzenie nazwy Dąbrówka bez dookreślenia (tak jak w miejscowej gwarze oraz części przedwojennych opracowań). Niemniej, taka nazwa sprawiałaby problemy natury praktycznej (dużo miejscowości o nazwie "Dąbrówka"). Dlatego też postuluję przywrócenie właściwego tej nazwie członu Niemiecka.
  • Gwarowo: Důmbrůfka.
Dziewięć Włók Stary Targ 1 Neunhuben niemieckie --
  • Dawniej też: Dziewięćwłóki (tak obocznie w gwarze).
  • Pierwsze zapisy są zlatynizowane - 1343 Novem Mansis.
  • Gwarowo: Ǯ́evi̯yͤńǯ́vu̯ůk(i).
Gintro Stary Targ 1 Gintro niemieckie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Guntern - nawiązanie do pierwotnej niemieckiej formy tej nazwy (zaśw. jako: ok. 1399 Gunter, 1401 Guntther).
  • Gwarowo: Gintra (do Gintri - r. żeński).
Grzymała Stary Targ 1 Grzymalla polskie (nazwiskowe) --
  • Nazwa w latach 1875-1945: Birkenfelde.
  • Dawniej też: Grzymały (gwarowo: Gʳž́imau̯i).
  • Pierwotnie: 1400 Cleyne Damerow (=Klein Damerau, *Dąbrówka Mała). Nazwa pochodna od nazwy pobliskiej wsi Deutsch Damerau (p. wyżej Dąbrówka Malborska).
Igły Stary Targ 1 Iggeln pruskie (spolonizowane) --
  • Pierwotnie: 1280 Egil, Ygel, Ygil, 1302 Egeln. Nazwa pruska (prawdopodobnie związana z lit. eglė - świerk), znana już w XVI w. w spolonizowanej formie Igły.
  • Oboczna nazwa pruska (XIV w.) - 1316 Wissewil, 1354 Wyssewel, 1388 Egil Wissewilen.
  • Gwarowo: Jigu̯i.
Jodłówka Stary Targ 1? Tannfelde niemieckie -- Polska kalka Jodłówka zaświadczona w gwarze (wymawiana jako Jedu̯ůfka). Prawdopodobnie istniało u ludu już przed wojną.
Jordanki Stary Targ 1 Jordanken polskie (osobowe, kalka) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Jordansdorf. Jest to przywrócenie pierwotnej niemieckiej formy nazwy tej miejscowości (1437 Jordansdorf, 1507 Jorysdorf). Nazwa polska jest więc kalką, wtórnie przejętą przez Niemców.
  • Gwarowo: Jerdůnk'i.
Jurkowice Stary Targ 1 Georgensdorf niemieckie --
  • Polska kalka bardzo stara, znana od XVI w.
  • Gwarowo: Jurkovi̯ice.
Kalwa Stary Targ 1 Kalwe pruskie -- Bardzo stara osada pruska: 1246 Calue, 1280 Kalba.
Kątki Stary Targ 1 Kontken pruskie (spol.) lub słowiańskie --
  • Oboczna forma niemiecka: Kantken.
  • Gwarowo: Kůntki.
Klecewo Stary Targ 1 Klecewo prusko-słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Klötzen.
  • 1402 Claecz, 1472 Clecz. Nazwa pochodzi od Prusa o imieniu Klec (Clecz). Imię to uważa się za słowiańskiego pochodzenia (z PS *Kъlьcь, por. nazwę Kielc).
  • Gwarowo: Klyͤcevo.
Kościelec Stary Targ 1? Altkirch niemieckie -- W gwarze zanotowane: Kośćelec. Możliwe więc, że nazwa ta istniała już przed wojną.
Krzyżówki Stary Targ 1 Kreutzkrug niemieckie --
  • Według ustaleń KUNM: Krzyżanki. Ta niehistoryczna postać została wprowadzona przez Komisję z niewiedzy - nie zauważono, że miejscowość ta miała już wcześniej spolszczoną nazwę Krzyżówki, zaświadczoną w gwarze oraz dokumencie Semraua z 1928 r. Dzisiaj obie nazwy bywają w użyciu, trzeba więc tępić niepoprawny wariant Krzyżanki.
  • Gwarowo: Kʳšiž́ůfki.
Lasy Stary Targ 1 Laase polskie --
  • Dawniej też: Łazy (forma pierwotna), Lazy, Laza.
  • Gwarowo: Laza, Laski.
Łabuń Stary Targ 1 Laabe pruskie --
  • Dawniej też: Laba (forma gwarowa, przejęta z niem.).
  • ok. 1399 Labune, Labun.
Łoza Stary Targ 1 Losendorf niemieckie (może hybryda?) -- Według Górnowicza nazwa Losendorf jest hybrydą i pierwotnie brzmiała *Łoźno (gdzie -dorf jest dostawką). Niemniej, brak takich dowodów w dokumentach. Nie jest też wykluczone, że nazwa ta jest w całości niemiecka. Chyba nie ma co postulować zmiany nazwy na coś tak hipotetycznego, zwłaszcza że nazwa Łoza ma pewną swoją tradycję - pojawia się już w SGKP jako "prawdopodobna" pierwotna polska nazwa tej wsi. Co prawda jest to również "strzał w ciemno", ale jednak zaistniał w historii i trudno się dziwić, że KUNM przyjął nazwę w takiej formie.
Malewo Stary Targ 1 Mahlau pruskie -- 1399 Malyn, 1476 Male. Postać z końcówką -au/-ewo od XVI w.
Mleczewo Stary Targ 1 Mlecewo prusko-słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Heinrode.
  • Pierwotne zapisy: 1399 Melecz, 1401 Milecz, 1411 Mileczen. Nazwa wywodzi się od imienia pierwotnego właściciela wsi, który był Prusem. Imię to jednak posądza się o słowiańskie pochodzenie (co nie było rzadkością, por. Klecewo, Cieszymowo), wg Górnowicza brzmiało ono Milec. Formę obecną, z suf. -ewo spotyka się od XVII w.
  • Gwarowo: Mlyͤcevo.
Nowy Targ Stary Targ 1 Neumark niemieckie -- Gwarowo: Novitark.
Olszówka Stary Targ 4 Ellerbruch niemieckie (kalka z pol.?) Olszak
  • Oficjalna forma Olszówka uchodzi za formę sztuczną, wymyśloną przez Kętrzyńskiego i stale powielaną przez nowszych autorów. Formę tę po wojnie bezmyślnie przyjęła KUNM, nie wiedząc o zaświadczonej w gwarze oraz źródłach (dokument z 1818 r.) ludowej formie Olszak. Jest to wpadka, którą należy naprawić. Co prawda, forma Olszak podobno funkcjonuje jako oboczna, ale nazwą oficjalną pozostaje forma Olszówka (taka forma widnieje na tabliczce wjazdowej do wsi). Należy to zmienić.
  • Według Górnowicza to polska nazwa Olszak jest formą pierwotną, a nazwa niemiecka - jej kalką.
Pozolia Stary Targ - (brak) -- -- Przysiółek, historycznie należący do Żuławki Sztumskiej (gm. Dzierzgoń, p.) i utrwalający jej historyczną pruską nazwę (patrz tam). Całkowicie ahistoryczne jest jednak jego oderwanie od Żuławki i umieszczenie w innej gminie, jako część sołectwa Bukowo.
Ramoty Stary Targ 1 Ramten pruskie --
  • Pierwotna nazwa pruska: 1280 Resiginin, 1321 Resiginen. Potem nazwa obecna (również pruska): 1404 Ramod Resegynen, 1414 Rammoth.
  • Dawniej też: Ramuty.
Stary Dwór Stary Targ 4 Vorwerk Altmark niemieckie Starotarski Folwark W gwarze znane tłumaczenie nazwy niemieckiej. Nazwa obecna jest już sztuczną "wariacją na temat". Miejscowość historycznie była folwarkiem należącym do Starego Targu.
Stary Targ Stary Targ 1 Altmark niemieckie -- Gwarowo: Staritark.
Szropy Stary Targ 1 Schroop pruskie --
  • 1280 Scrope.
  • Dawniej (XVI-XVII w.) Sropy. Nagłosowe sz- chyba pod wpływem niemieckim.
  • Osada Szropy-Niziny wydzielona po wojnie.
  • Gwarowo: Šrůpi.
Śledziówka Mała Stary Targ 1 Klein Heringshöft niemieckie -- Patrz niżej.
Śledziówka Wielka Stary Targ 1 Groß Heringshöft niemieckie --
  • Spolszczenie Śledziówka bardzo stare, zaświadczone już w XVI w.
  • Gwarowo: Duž́a Š́leǯ́ůfka.
Telkwice Stary Targ 1 Telkwitz pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Telksdorf.
  • Dawniej też: Telkowice.
  • 1303 Tulekoite (z tą wsią identyfikuje się też zapis Azinithen z tego samego dok.), 1354 Tulkoyte. Nazwa pruska, przejęta przez Polaków z sufiksem -(o)wice i w formie spolonizowanej przejęta do j. niemieckiego.
  • Gwarowo: Telkvi̯ice.
Trankwice Stary Targ 1 Trankwitz pruskie (spolonizowane) --
  • 1303 Trankoiten, 1321 Trankoten, 1336 Trankotin. Nazwa pruska, podobnie jak Telkwice spolonizowana, a następnie przejęta do j. niemieckiego.
  • Oboczna nazwa pruska: 1280, 1312 Margis, 1411 Margusz.
  • Gwarowo: Tryͤnkvi̯ice.
Tropy Sztumskie Stary Targ 1* Troop pruskie (Tropy)
  • Dawniej też: Trupy (w gwarze wymowa Trůpy, z "o" pochylonym).
  • 1280 Troipin, 1303 Tropeine. Bardzo stara pruska wieś.
Tulice Stary Targ 4 Tillendorf niemieckie Tylendorf
  • Gwarowo: Tilyͤndorf. Na ogół nie postuluję takich ledwo spolszczonych nazw, zachowujących bez zmian takie elementy jak -en-dorf. Niemniej jednak, ze względu na dobre poświadczenie tej nazwy w gwarze i liczne derywaty od niej urobione (np. Mały Tylendorf, Tylendorfskie Jezioro, tylendorfskie ludzie), należy uznać tę nazwę za faktycznie używaną i przyswojoną przez polską ludność (por. też zapis z Tylendorfu już z 1565) i w takiej formie należałoby ją uszanować. Teoretycznie można by człon -dorf zamienić na -dorp (tak, jak to czyni Ceynowa), jeśli miałoby to uczynić tę nazwę dla kogokolwiek "bardziej strawną". Co do nazwy Tulice, można ją na upartego uznać za polonizację nazwy pierwotnej, jednak wciąż jest to inwencja naukowców z KUNM.
  • Wieś wymieniana jest w 1302 r. jako dobro należące do Prusa o imieniu Būtis (dok. Bute). Musiała więc mieć jakąś pruską nazwę - ta jednak nie została zaświadczona w dokumentach.
Tulice Małe Stary Targ 4 Klein Tillendorf niemieckie Mały Tylendorf Patrz wyżej Tulice.
Waplewko Stary Targ 1 Klein Waplitz pruskie --
  • Gwarowo: Vaplyͤfko.
  • Patrz niżej Waplewo.
Waplewo Wielkie Stary Targ 1* Groß Waplitz pruskie (Waplewo)
  • Dookreślenie Wielkie wydaje się być zbędne, skoro nazwę sąsiedniej osady ustalono zgodnie z tradycją jako Waplewko (a nie Waplewo Małe). Ta niekonsekwencja jest niezwykle rażąca.
  • 1323 Wappele, 1336 Wapils, 1400 Waypils. Forma spolonizowana, z dodanym sufiksem -ewo znana od II poł. XV w. Początkowo obocznie istniała inna n. prus. - Rassynen (1323).
  • Gwarowo: Vaplevo.
Zielonki Stary Targ 4 Grünfelde hybryda (prus. + niem.) Gromfałd
  • Pierwotna nazwa: Grenen (1316), pruskiego pochodzenia (wg Górnowicza). Oznaczałoby to, że forma niemiecka Grünfelde jest nazwą hybrydalną, adideowaną do ap. grün "zielony". KUNM niesłusznie więc przetłumaczył tę nazwę jako Zielonki, zacierając jej pruski źródłosłów. Oprócz tego, w gwarze funkcjonowała forma Gromfałd (biorąc pod uwagę formę gw., można by rozważyć pisownię Grąfałd) i taką formę, jako autentycznie ludową, należałoby przywrócić.
  • Gwarowo: Grůmfau̯t (-du).
Barlewice Sztum 1 Barlewitz pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Wargels (nawiązanie do pierwotnej formy pruskiej).
  • Pierwotnie: 1391 Warles, 1394 Wargles, 1416 Wargelis. Pierwotna nazwa pruska została przejęta do języka polskiego z sufiksem -ewice, a następnie w formie spolonizowanej dostała się do języka niemieckiego. W czasach hitlerowskich ponowne nawiązanie do formy pierwotnej.
  • Dawniej też: Warglewice, Barglewice (XVI w.).
  • Gwarowo: Barlevi̯ice.
Barlewiczki Sztum 4 Vorwerk Barlewitz pruskie (spolonizowane) Barlewicki Folwark Gwarowo: Mau̯e Barlevi̯ice. W dokumentach z XVII w. zaś pojawia się nazwa Barlewicki Folwark (1664). Obecna forma jest sztuczna.
Biała Góra Sztum 1 Weißenberg niemieckie (może tłum z pol.?) -- Forma gwarowa: Bi̯au̯a Gůra.
Brzezi Ostrów Sztum 4 Ostrow-Brosze polskie (nazwiskowe) Ostrów Brosza
  • Nazwa w latach 1938-45: Brosenhof.
  • Postać Brzezi Ostrów (Ostrów Brzezi, Brzozi) niepoprawnie resubstytuowana (prawdopodobnie) przez W. Kętrzyńskiego i w takiej formie bezmyślnie przyjęta po wojnie. W rzeczywistości nazwa powinna brzmieć Ostrów Brosza (gdzie Brosz, Brosche to nazwisko), na taką formę wskazują też zapisy gwarowe.
  • Gwarowo: Ostrův Brůž́e.
Cygusy Sztum 1 Cyguß niemieckie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Ziegenfuß.
  • Pierwotna nazwa niemiecka Ziegenfuß (ok. 1399 Czegenfus), spolonizowana jako Cygusy, a następnie resubstytuowana w j. niemieckim jako Cyguß. W czasach hitlerowskich powrót do nazwy pierwotnej.
Czernin Sztum 1 Hohendorf niemieckie --
  • Polska nazwa Czernin jest wskrzeszoną pierwotną nazwą tej wsi (Cerninen 1295, Cernyn 1310). Nazwa została przypomniana już przez XIX-wiecznych badaczy, a po wojnie przyjęta jako oficjalna.
  • W gwarze: Ogendorf (polonizacja późniejszej n. niemieckiej).
Goraj Sztum 1 Gorrey słowiańskie -- Gwarowo: Gůrai̯.
Gościszewo Sztum 6 Braunswalde niemieckie Bruszwałd
  • Dawniej (XVI w.) Bru(n)szwałd Niemiecki (niem. Deutsch Braunswalde), w opozycji do Polnisch Braunswalde (dziś Węgry, gm. Sztum, p. niżej). Dookreślenie następnie porzucono. Dzisiejsza nazwa Gościszewo jest niewybaczalnym chrztem KUNM.
  • Gwarowo: Bruš́vau̯t.
Górki Sztum 1 Gurken słowiańskie -- Nazwa w latach 1938-45: Berghausen.
Gronajny Sztum 1 Grünhagen niemieckie --
  • Dawniej też: Gronajno, Grunajno, Grunowo.
  • Gwarowo: Grunai̯no.
Grzępa Sztum 3 Neu Hakenberg niemieckie -- Nazwę Grzępa należy zaliczyć do najbardziej udanych chrztów KUNM - odwołuje się bowiem do rzeczywiście istniejącego w okolicznej polskiej gwarze słowa grzępa (=pagórek), co dodatkowo dobrze opisuje położenie osady. Z tego też powodu nazwa dość dobrze przyjęła się wśród miejscowej ludności.
Kępina Sztum 6 Antonienhof niemieckie Antoniewo W gwarze: Antůńevo. Oznacza to, że autochtoni substytuowali nazwę oryginalną. Forma dzisiejsza jest sztucznym chrztem KUNM.
Koniecwałd Sztum 1 Konradswalde niemieckie --
Koślinka Sztum 4 Kiesling słowiańskie (zepsute) Kiźlinek
  • Pierwotnie Kisielin (1319 Kisselin) - nazwa zgermanizowana jako Kiesling. Już od XVI w. pojawia się polska resubstytucja jako Kiźlinek, zachowana do czasów współczesnych w gwarze. Forma Koślinka jest niepoprawną rekonstrukcją XIX-wiecznych badaczy, bezmyślnie przyjętą przez KUNM. Chyba warto by wrócić do formy używanej przez lud.
  • Gwarowo: Kiž́linek.
Kuliki Sztum 6 Karlsthal niemieckie Karlewo W gwarze zachowana polonizacja nazwy niemieckiej jako Karlewo (wym. Karlevo). Wprowadzona przez KUNM forma Kuliki bez uzasadnienia.
Lewark Sztum 4 Ostrow-Lewark polskie Ostrów Lewark
  • Nazwa Ostrów Lewark pierwotnie polska, pochodzi od nazwiska. KUNM przyjął tę nazwę bez członu Ostrów, co jest raczej sztucznawym rozwiązaniem - w gwarze i literaturze przedwojennej nazwa ta jest dwuczłonowa. Chyba więc warto powrócić do pełnej formy nazwy.
  • Gwarowo: Ostrůf Lyͤvark.
Lipka Sztum 1 Lindenkrug niemieckie (kalka z pol.?) -- Górnowicz uważa formę niemiecką za kalkę z polskiego.
Michorowo Sztum 1 Michorowo pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa obowiązująca od lat 20. XX w. do 1945: Micherau.
  • Pierwotna nazwa prus. Steonyten (ok. 1399). Następnie: 1405 Mikorsch, 1411 Micors, od imienia pierwszego właściciela (wolnego Prusa). Ludność polska przejęła tę nazwę z sufiksem -owo, w niem. forma polska (do czasów hitlerowskich).
  • Gwarowo: Mńixorovo.
Nowa Wieś Sztum 1 Neudorf niemieckie --
  • Niem. też Königlich Neudorf (Nowa Wieś Królewska)?
  • Do wsi należy też przysiółek Nowiny (przed wojną część Nowej Wsi bez wyróżnionej nazwy. Nazwa Nowiny zaświadczona w gwarze [wym. Novi̯ini]).
  • Gwarowo: Novifš́a.
Parowy Sztum 6 Heinen niemieckie Hajny
  • Przed wojną i w gwarze: Hajny (wymowa gw. Xai̯ni). Obecna nazwa jest sztuczna.
  • U Kętrzyńskiego: Borowy Młyn, co jest (zapewne omyłkowym) przeniesieniem nazwy pobliskiej wsi Borowy Młyn (p.) w obecnej gm. Ryjewo.
Parpary Sztum 1 Parpahren pruskie? -- Gwarowo: Parpari.
Piekło Sztum 1 Pieckel polskie --
  • 1570 Falkow alias Pieklo Pierwsza nazwa zdaje się być przejęta od n. wsi Walichnowy w obecnej gm. Pelplin.
  • Nazwa w latach 1942-45: Nogathaupt.
  • Gwarowo: Px'eku̯o.
Pietrzwałd Sztum 1 Peterswalde niemieckie --
Polaszki Sztum 1 Paleschken pruskie --
  • Dawniej też: Polesko.
  • Wieś wchłonęła inną pruską osadę o nazwie Garbenick (1370). Sama nazwa Polaszki (1452 Poleschke) również uchodzi za pruską.
  • Gwarowo: Polašk'i.
Postolin Sztum 1 Pestlin słowiańskie lub pruskie --
  • 1234 Postolin, 1236 Posteline. Pochodzenie nazwy nie w pełni jasne (autorzy NMP uważają za n. słowiańską).
  • Gwarowo: Poš́tolin.
Ramzy Małe Sztum 1 Klein Ramsen pruskie -- Gwarowo: Mau̯e Ramzi
Ramzy Wielkie Sztum 1 Groß Ramsen pruskie -- Gwarowo: Duž́e Ramzi
Szpitalna Wieś Sztum 1 Hospitalsdorf niemieckie (tłum. z pol.) --
  • Wcześniejsze n. niemieckie: Bartelsdorf, Rolandt (1302).
  • Gwarowo: Š́pi̯italni (do Š́pi̯italnyͤgo) - postać zuniwerbalizowana.
Sztumska Wieś Sztum 1 Stuhmsdorf hybryda (prus. + niem.) -- Gwarowo: Š́tumskifš́a.
Sztumskie Pole Sztum 1 Stuhmerfelde hybryda (prus. + niem.) --
  • Część wsi nosi ludową nazwę Kadyki (gw. Kadiki), co jest zapożyczeniem z prus. kaddegs - jałowiec.
  • Gwarowo: Š́tumske Pole
Uśnice Sztum 1 Usnitz pruskie --
  • 1391 Wuschycz, 1399 Wossicz.
  • W gwarze: Už́ńice.
Węgry Sztum 1 Wengern pruskie --
  • Dawniej (XV-XVI w.) Polski Bru(n)szwałd, Bru(n)szwałdek (niem. Polnisch Braunswalde), w opozycji do Deutsch Braunswalde (obecnie Gościszewo, gm. Sztum, p. wyżej).
  • Gwarowo: Vyͤŋgri.
Wilki Sztum 2 Wolfsheide niemieckie -- Według ustaleń KUNM: Witki. Jest to wyraźna ucieczka od nazwy niemieckiej. W użyciu jednak jest nazwa Wilki - taka widnieje na znaku prowadzących do leśniczówki i wisi nad samą leśniczówką. Lepiej używać wariantu Wilki, gdyż opiera się on znaczeniowo na n. niemieckiej (a przynajmniej jej pierwszym członie).
Wydry Sztum 3 Werder niemieckie --
Wygoda Sztum 5 Ehrlichsruh niemieckie Jeziorka albo Leśnictwo Benowo Sztuczna nazwa Wygoda, ustalona przez KUNM, zdaje się być martwa. Potocznie używane nazwy tej leśniczówki to Jeziorka (gw. Jež́ůrka) oraz Leśnictwo Benowo. Ta pierwsza wykazuje wyraźne cechy gwarowe (może więc jest przedwojenna?), zaś druga widnieje na szyldzie przy leśniczówce. Co ciekawe, od Benowa oddziela tę leśniczówkę granica powiatów.
Zajezierze Sztum 1 Hintersee niemieckie (tłum. z pol.) --
  • Wieś w historii nosiła wiele nazw. Najstarsza jest n. pruska Wenelauken (ok. 1399). Następnie pojawia się nazwa niem. Schleusendorf, Schlöschendorf. Od XVI w. nazwa obecna, pierwotnie polska. Zniemczenie Hintersee pojawia się później. Oprócz tego, efemerycznie w XVI w. pojawia się nazwa *Radziwiłłowo (1693 Radzewils Hoff).
  • Gwarowo: Zajyͤž́eʳž́e.

Powiat kwidzyński

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Kwidzyn Kwidzyn (miasto) 1 Marienwerder niemieckie --
  • 1233 Quedin, 1235 Quedina, 1236 Quedin (...) Insula Sancte Marie.
  • Nazwa Kwidzyn pochodzenia pruskiego (nowoprus. Kwīdina < *Kwēdina). Nowsza nazwa Marienwerder (w zapiskach zlatynizowanych tłumaczone jako Insula Sancte Mariæ), dosłownie "Ostrów Maryjny", jest nazwą sakralną, wprowadzoną przez Krzyżaków. W języku polskim jednak przechowała się starsza, pruska nazwa tego miasta, zachowując ciągłość użycia.
  • Potoczny wariant Kwidzyń, uważany za niepoprawny, pojawia się okazjonalnie w polskiej literaturze i kartografii od bardzo dawna. Niemniej, "godniejszą" i poprawniejszą etymologicznie formą jest Kwidzyn.
Karczewice Kwidzyn (miasto) 1 Karschwitz słowiańskie -- Przedmieście Kwidzyna, dzisiaj bez używanej nazwy. Warto by przypomnieć tę nazwę.
Michałowo Kwidzyn (miasto) 6 Marienau niemieckie Marynowo Oficjalna nazwa tej północnej części Kwidzyna to Michałowo (chrzest KUNM). Nie wiem, czy ta nazwa dziś funkcjonuje. Przed wojną niemiecką nazwę tej dzielnicy spolszczano jako Marynowo, Marynowy i w takiej formie należałoby ją przywrócić.
Miłosna Kwidzyn (miasto) 6 Liebenthal niemieckie Nicponie
  • Nazwa Nicponie jest pierwotną polską nazwą tego terenu, istniejącą obocznie z nazwą niemiecką.
  • Obecnie używana nazwa Miłosna jest prawdopodobnie przesiedleńczym spolszczeniem nazwy niemieckiej. Formę te należy koniecznie wyrugować na rzecz jedynie poprawnej, pierwotnej polskiej nazwy Nicponie, która zresztą jest nazwą wprowadzoną oficjalnie przez KUNM.
Owczarki Kwidzyn (miasto) 4 Schäferei niemieckie Owczarnia Poprawne tłumaczenie n. niem. (zresztą znane już przed wojną) to Owczarnia i taka forma byłaby najodpowiedniejsza. Nie wiem, czy nazwa dzielnicy w ogóle funkcjonuje wśród miejscowych.
Wiesławów Kwidzyn (miasto) 5 Marienfelde niemieckie Pola Maryjne Nazwa Wiesławów sztuczna, narzucona po wojnie. Nazwa niemiecka bywa czasem tłumaczona jako Pola Maryjne i taka forma chyba byłaby najlepsza. Tak czy inaczej, nazwa dzielnicy nie funkcjonuje w terenie.
Prabuty Prabuty 1 Riesenburg hybryda (prus. + niem.) --
  • 1286 Resya, 1323 Ryzenburg, 1330 Resinborg... 1466 Prabuth alias Resenburg.
  • Miasto posiadało dwie oboczne nazwy pruskie - Rēzija i Prabūtai (druga późniejsza, notowana od XV w.), które zachowały się w dwóch różnych tradycjach - pierwsza leży u podstaw niemieckiej nazwy Riesenburg (co nie ma nic wspólnego z niem. Riese - olbrzym, jak sugeruje niemiecka ludowa etymologia, utrwalona w herbie miasta), zaś druga utrwaliła się w języku polskim. Niezwykle ciekawy przypadek nazewniczy.
Liwiec Prabuty (cz. miasta) 4~5 Liebsee hybryda (prus. + niem.) Lubza
  • Dawna osada dzisiaj znajduje się w granicach Prabut i prawdopodobnie jej nazwa nie funkcjonuje, ale uważam, że warto ją pamiętać i przywrócić do łask. Oznacza z grubsza mały obszar miasta, położony na prawym brzegu rzeki Liwy (od której bierze swą nazwę).
  • Przyjęta przez KUNM forma Liwiec jest poprawnym nawiązaniem do nazwy rzeki, jednak Leyding podaje spolszczoną formę Lubza, która wydaje się być zupełnie naturalnym przejęciem fonetycznym n. niemieckiej.
Albertowo Gardeja 2 Albrechtshof niemieckie -- Nazwa wprowadzona po wojnie przez KUNM: Pogórze. Ostatecznie jednak przyjęła się forma Albertowo - lepsza, gdyż nawiązuje znaczeniowo do nazwy pierwotnej.
Bądki Gardeja 1 Groß Bandtken słowiańskie (Bądki Wielkie)
  • Nazwa w latach 1938-45: Groß Pankendorf
  • 1293 Pantkendorf, 1293 Pantkendorf, 1302 Pantkow, 1323 Pantkowe. Pierwotnie nazwa hybrydalna z niem. członem -dorf. Obocznie n. polska Bądkowo, następnie Bądki. W czasach hitlerowskich wprowadzono nazwę nawiązującą do najstarszej.
  • Przed wojną zwykle z dookreśleniem Wielkie, dla odróżnienia od wsi Bądki Małe (obecnie Czachówek, p. niżej).
Cygany Gardeja 1 Zigahnen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Dietmarsdorf.
  • Pierwotnie n. niemiecka: 1336 Dittmarsdorf. Nazwa polska Cygany od XVI w. W czasach hitlerowskich urzędowo przywrócono nazwę pierwotną.
Czachówek Gardeja 6 Klein Bandtken słowiańskie Bądki Małe
  • Nazwa w latach 1938-45: Klein Pankendorf.
  • W tradycji oraz według ustaleń KUNM, miejscowość nosi nazwę Bądki Małe. Obecna nazwa "Czachówek" jest wynikiem jakichś powojennych przeinaczeń. Jej znaczenie i geneza nie są mi do końca znane (może n. przeniesiona z okolic Góry Kalwarii?). Konieczny powrót do nazwy pierwotnej, o długiej historii.
  • Po więcej wyjaśnień, patrz wyżej Bądki.
Czarne Dolne Gardeja 1 Niederzehren słowiańskie -- 1285 Scherne.
Czarne Górne Gardeja 1 Hochzehren słowiańskie --
Czarne Małe Gardeja 1 Klein Niederzehren słowiańskie (Czarne Dolne Małe) Historycznie część (wybudowanie) Czarnego Dolnego. W polskiej tradycji pod nazwą Czarne Dolne Małe, toteż można by rozważyć powrót do tej formy. Jednak dokumentom znana jest również forma Klein Zehren (bez Nieder-), a więc obecna nazwa też ma uzasadnienie (i jest lepsza pod względem "estetycznym" - brak nawarstwienia członów dookreślających).
Dębno Gardeja 2 Eichbusch niemieckie -- Nazwa ustalona przez KUNM: Dębniak, ostatecznie przyjęła się w formie Dębno. Obie formy nawiązują znaczeniowo do n. niem., żadna nie posiada korzeni przedwojennych.
Gardeja Gardeja 1 Garnsee hybryda (prus. + niem.) --
  • Do 1945 r. miasto.
  • Dawniej też: Gardej, Gardziej.
  • 1285 Garzanum, 1323 Gardzey. Nazwa staropruska (rekonst. *Gardjan, nowoprus. Gardin), wywody ze słow. nieprzekonujące. Forma niemiecka z niem. członem -see, w języku polskim zachowana forma bliższa pruskiemu oryginałowi.
Hermanowo Gardeja 2 Herminendorf niemieckie --
Jaromierz Gardeja 1 Germen pruskie -- 1343 Germo. Polska postać Jaromierz (zapewne adideowana z pruskiej), spotykana od XVI w.
Jurki Gardeja 2 Georgenberg niemieckie --
Karolewo Gardeja 2 Karlshof niemieckie -- Według ustaleń KUNM: Ujazd. Ten chrzest jednak nie przyjął się i obecnie używana jest nazwa Karolewo, przetłumaczona z niem. (przedwojennej polskiej nazwy brak).
Klasztorek Gardeja 1 Klösterchen niemieckie -- Nazwa pierwotna pruska: 1285 Werene.
Klasztorne Gardeja 2 Klostersee niemieckie -- Nazwa nie funkcjonuje już oficjalnie - wsie Klasztorek i Klasztorne są dziś połączone w jedną całość (oficjalnie zwaną Klasztorkiem). Trudno mi powiedzieć, czy nazwa Klasztorne funkcjonuje dziś w obiegu.
Klecewo Gardeja 1 Klötzen pruskie --
  • 1289 Clecz bona Dumele. Nazwa terenu Dumele, na którym zbudowano wieś, jest pruska. Podobnie jak nazwa obecna (rekonst. *Kletis), pochodząca od imienia pierwszego właściciela, Prusa.
  • Patrz też: Klecewko (gm. Ryjewo) i Klecewo (pow. sztumski, gm. Stary Targ). Toponim ten powielono też w nazwie Kleczewo (gm. Prabuty) sztucznie.
Krzykosy Gardeja 1 Kröxen pruskie -- 1289 Krikosyn, 1289 Cricussin.
Międzylesie Gardeja 3 Friedrichshain niemieckie --
Morawy Gardeja 6 Mahren pruskie Mary
  • W tradycji i oficjalnie do 1992 roku: Mary.
  • Nazwa Morawy, obowiązująca obecnie, jest wynikiem powojennych przeinaczeń nowych osadników (zapewne wynikająca z błędnym skojarzeniem formy niemieckiej z Mähren - niem. nazwą Moraw). Nowotwór ten nie tylko przeczy tradycji, ale także niweczy oryginalną nazwę o staropruskim pochodzenia. Zmiana nazwy Mary na "Morawy" nigdy nie powinna była mieć miejsca i powinna być bezwzględnie cofnięta!
  • W XIV-XVI w. też niem. Reichenberg.
Nowa Wioska Gardeja 1 Neudörfchen niemieckie -- Pierwotnie Neudorf.
Olszówka Gardeja 1 Olschowken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Althausen.
Otłowiec Gardeja 4 Groß Ottlau słowiańskie Otłowo
  • 1285 Otla - 1289 Otella, 1291 Otulla. Górnowicz interpretuje najstarsze zapisy jako słow. *Otla (tj. miejsce wypalone, otlone). Nazwa ta następnie wyewoluowała do postaci Otłów/Otłowo.
  • Przed wojną: Otłowo, Otłów. Dzisiejsza forma z przyrostkiem -owiec jest wynikiem powojennego przeinaczenia. Warto by powrócić do postaci Otłowo, która nie dość, że jest poprawniejsza (może nie pierwotna, ale stara) oraz konsekwentna z nazwą wsi Otłówko (p. niżej - nazwy Otłowiec i Otłówko tworząc pewien dysonans).
  • Przynależąca do wsi popegeerowska osada Osadniki powstała w czasach PRL.
Otłówko Gardeja 1 Klein Ottlau słowiańskie --
  • Dawniej też: Otłówek.
  • Po więcej informacji, patrz wyżej Otłowiec.
Otoczyn Gardeja 1 Ottotschen słowiańskie --
  • Dawniej też: Otęczyn.
  • 1325 Otetz, 1328 Otazch. Górnowicz interpretuje jako pierw. *Otecz lub *Otocze.
Pawłowo Gardeja 1 Paulsdorf niemieckie -- Dawniej też: Pawłowice (XVII-XVIII w.).
Podegrodzie Gardeja 5 Stadtvorwerk b. Garnsee niemieckie Gardejski Folwark Miejscowość przedwojną była kolonią Gardei, folwarkiem należącym do miasta. Uważam, że nazwa powinna odzwierciedlać ten fakt. Nazwa Podegrodzie jest sztuczna.
Przęsławek Gardeja 4 Prenzlau słowiańskie Przecław
  • 1249 Prozile, 1414 Preczlaw, 1539 Pretzlaw.
  • Sztucznawą formę Przęsławek (też: Pręsławek) wprowadził Kętrzyński. Forma ta, stale powielana w przedwojennych opracowaniach, została przyjęta po wojnie przez KUNM. Najstarsze zapisy z pewnością odzwierciedlają słowiańską nazwę Przecław (do Przecławia) i taką formę należałoby przywrócić. Teoretycznie do obronienia byłaby też forma *Przęsław (por. niem. Prenzlau), jednak nie ma uzasadnienia dla formantu zdrabniającego -ek w tej nazwie (Kętrzyński nałogowo zdrabniał takie nazwy - por. Wracławek niżej).
Rozajny Gardeja 1 Rosainen niemieckie (sprutenizowane?) --
  • Dawniej też: Rozajny Wielkie (niem. Groß Rosainen).
  • Pierwotnie Rosenhain. Nazwa genetycznie niemiecka, wyewoluowała do postaci Rosainen pod wpływem obcym - pruskim lub polskim.
Rozajny Małe Gardeja 1 Klein Rosainen niemieckie (sprutenizowane?) -- Patrz wyżej.
Szczepkowo Gardeja 3 Louisenhof niemieckie -- Po wojnie ustalono dla wsi nową nazwę Lubań. Ostatecznie przyjęła się nazwa Szczepkowo, zapewne per analogiam do wsi Szczepkowo (niem. Louisenwalde) pod Iławą (być może przyjęcie takiej nazwy jest wynikiem nieporozumienia). Teoretycznie można by rozważać powrót do nazwy Lubań, jednak żadna z tych form (ani Lubań ani Szczepkowo) nie jest historyczną nazwą tej wsi.
Szlemno Gardeja 1 Garnseedorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Ślemno, Gardeja-Wieś.
  • W języku polskim zachowana starsza nazwa wsi, wywodząca się od nazwy pobliskiego jeziora. Jest to nazwa pruskiego pochodzenia (rekonst. *Slamai)
  • Miejscowość dzisiaj formalnie nie istnieje stanowi część Gardei (odpowiada z grubsza sołectwu Gardeja II) i niestety jego nazwa dzisiaj nie funkcjonuje. Jednak uważam, że warto byłoby przywrócić tę nazwę do łask, ze względu na jej starość i historyczną ważność, zwłaszcza że wieś nigdy fizycznie nie przestała istnieć - została jedynie administracyjnie "uśmiercona". Nazwa Szlemno mogłaby z powodzeniem istnieć wewnątrz Gardei, która sama w sobie nie jest miejscowością jednolitą - dzieli się na kilka sołectw.
Trumieje Gardeja 1 Groß Tromnau pruskie --
  • 1285 Trumnya, 1289 Trumpnia. Nazwa pruska.
  • Dawniej też: Trąbki, Tromnowo.
  • Patrz też: Trumiejki (gm. Prabuty).
Wandowo Gardeja 1 Wandau pruskie --
Wilkowo Gardeja 1 Wilkau słowiańskie --
Wracławek Gardeja 4 Warzeln słowiańskie Warcław 1388 Wartzlaw, 1403 Warczlow. Pierwotnie nazwa ta brzmiała Warcław (do Warcławia), od słowiańskiego imienia Warcław (< Warcisław = Wrocisław). Przyjęta przez KUNM forma Wracławek lub Wrocławek (z niemożliwą dla tego rejonu przestawką i nieetymologicznym zdrobnieniem) jest błędem rekonstrukcyjnym, wprowadzonym przez Kętrzyńskiego. Zalecany powrót do formy pierwotnej, zgodnej z miejscową toponimią.
Zebrdowo Gardeja 1 Seubersdorf niemieckie -- Potocznie: Zeberdowo. Forma oficjalna (będąca spolszczeniem n. niemieckiej) starsza i poprawniejsza.
Baldram Kwidzyn 1 Baldram pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Mergenthal.
  • Dawniej też: Bedrony (postać gwarowa).
  • 1250 Bona Hospitalis, 1313 Spital, 1333 Mergental, 1400 Baldrap.
  • Najstarsza nazwa wsi nawiązuje do znajdującego się tam szpitala zakonnego. Następnie funkcjonowały obocznie nazwy niem. Mergenthal (< Marienthal) i prus. Baldrapi (> Baldram). Ta ostatnia obowiązywała aż do czasów hitlerowskich, kiedy to urzędowo przywrócono nazwę Mergenthal.
Mały Baldram Kwidzyn 1 Baldramerfelde hybryda (prus. + niem.) --
  • Nazwa urzędowo ustalona przez KUNM: Polanka. Ta jednak nie przyjęła się i została zastąpiona (kiedy?) przez zgodną z ludową tradycją formę Mały Baldram.
  • Dawniej też: Baldramskie Pole, Małe Bedrony (ludowe).
Brachlewo Kwidzyn 1 Rachelshof niemieckie --
  • Pierwotnie niem. Brachelshof, stąd nazwa polska.
  • W 1928 do Brachlewa włączono wieś o polskiej nazwie Jerzewo (tak samo w niem.), przez co spotyka się również w okresie międzywojennym użycie nazwy Jerzewo jako polskiego ekwiwalentu Rachelshof. Niemniej, współcześnie cała miejscowość nosi nazwę Brachlewo (mimo, że to Jerzewo była największą z połącznych osad). Motywem złączenia miejscowości pod wspólną nazwą Rachelshof mogło być pozbycie się z mapy jednoznacznie polskiej nazwy Jerzewo, jako że fakt ten wyraźnie zbiega się ze zmasowaną akcją germanizacji nazw. Najsprawiedliwiej byłoby te miejscowości znów rozdzielić (granica między nimi wciąż jest widoczna), zwłaszcza że wieś Brachlewo w jej obecnym kształcie jest tworem sztucznym, "zlepkiem", będącym pozostałością administracji hitlerowskiej.
  • W gwarze spotykana wtórna forma Racholec. Istniała w mowie ludu już przed wojną, gdyż używa jej Gazeta Olsztyńska (wyd. z 26 lutego 1938).
Brokowo Kwidzyn 1 Brakau polskie -- W gwarze: Brukawa (wtórna polonizacja formy zniemczonej).
Bronno Kwidzyn 6 Brandau niemieckie Brandowo
Bystrzec Kwidzyn 1 Weißhof niemieckie --
  • Również: Biały Dwór (tak w gwarze).
  • Nazwy Bystrzec i niemiecka Weißhof (czasem tłumaczona dosłownie jako Biały Dwór) funkcjonowały obocznie. Współcześnie miejscowość została przyłączona do Brachlewa, więc trudno mi orzec, na ile nazwa Bystrzec funkcjonuje. Dodatkowo, znajdująca się tam restauracja nosi nazwę Biały Dwór, więc to pewnie ta nazwa jest lepiej znana. Niemniej, warto pamiętać o pierwotnej polskiej nazwie Bystrzec.
Dankowo Kwidzyn 3 Semmler niemieckie --
Dubiel Kwidzyn 1 Dubiel pruskie (spolonizowane) lub słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45 Daubel. Oboczna n. niem. Neuwalde.
  • Nazwa niejednoznaczna - możliwe zarówno pruskie, jak i słowiańskie pochodzenie. Zapisy Dawbal, Daubel (1396) zdają się wskazywać bardziej na pochodzenie pruskie (por. prus. daubā - "wąwóz, jar"). W okresie hitlerowskim wprowadzono postać nawiązującą do starych zapisków.
Gilwa Mała Kwidzyn 1 Klein Gilwe pruskie -- Patrz też: Gilwa (gm. Prabuty).
Gniewskie Pole Kwidzyn 1 Mewischfelde hybryda (prus. + niem.) --
  • Pierwotnie Bürgersdorf (1339). Następnie: 1624 Pastwisko Groszkowskie, 1664 Pastwisko Groszkowskie alias Gniewskie Pole.
  • W gwarze znana forma Gniewskie (z opuszczeniem drugiego członu).
  • Nazwa miasta Gniew (niem. Mewe, 1229 Gymeu), położonego po drugiej stronie Wisły, uchodzi za nazwę pruską, chociaż istnieją na ten temat spory.
Górki Kwidzyn 1 Gorken słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Waltershof.
  • W XIV w. oboczna nazwa Wojsławice (dok. 1373 Woyslawicz).
Grabówko Kwidzyn 1 Klein Grabau słowiańskie -- Patrz też: Grabowo (gm. Sadlinki).
Gurcz Kwidzyn 1 Gutsch słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Zandersfelde.
  • W gwarze też: Gucz.
  • Wg Górnowicza nazwa pierwotnie brzmiała Górzec. Forma obecna jest więc wynikiem przekształceń, zapewne nie pozbawiona wpływu niemieckiego.
Kamionka Kwidzyn 1 Kamiontken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Lamprechtsdorf.
  • Pierwotna nazwa niemiecka Lamprechtsdorf (1299; 1323 Lamperti villa), przywrócona w czasach hitlerowskich. Nazwa Kamionka zaświadczona pierwszy raz w XV w.
Korzeniewo Kwidzyn 6 Kurzebrack niemieckie Kurzybrak
Licze Kwidzyn 1 Littschen pruskie lub słowiańskie -- 1293 Liczchin, 1323 Lyczin.
Lipianki Kwidzyn 6 Ziegellack niemieckie Cygielak Pierwotnie Ziegenlache. Nazwa spolonizowana jako Cygielak. Nazwa obecna sztuczna.
Mareza Kwidzyn 1 Mareese niemieckie -- Pierwotnie niem. Marienwiese.
Nowa Wieś Kwidzyńska Kwidzyn 1* Neudorf niemieckie (Nowa Wieś)
Nowy Dwór Kwidzyn 1 Neuhöfen niemieckie --
Obory Kwidzyn 3 Oberfeld niemieckie --
Ośno Kwidzyn 1 Oschen słowiańskie -- 1328 Ossena, 1396 Muntmansdorf, 1548 Mundmannsdorf. Słowiańska nazwa Ośno (zniem. Oschen) istniała obocznie do niemieckiej Mundmannsdorf aż do XVIII w., ostatecznie ta druga zanikła.
Pastwa Kwidzyn 1 Groß Weide niemieckie (tłum. z pol.) -- Dawniej też: Pastwisko Wielkie (1624), Wielka Pastwa (1682). Nazwa niemiecka jest przekładem polskiej.
Pawlice Kwidzyn 3 Hanswalde niemieckie -- Cóż to za mądry człowiek wymyślił, żeby Jana zastąpić Pawłem...
Piekarniak Kwidzyn 1~4 Bäckermühle niemieckie (Piekarski Młyn) W przedwojennym nazewnictwie i wg oficjalnych ustaleń KUNM miejscowość ta nazywa się Piekarski Młyn. Forma Piekarniak, widniejąca obecnie na drogowskazie, jest nazwą potoczną, przezwiskową. Jest to z pewnością nazwa powstała naturalnie, jednak rozważałbym powrót do nazwy Piekarski Młyn, jako poprawniejszej historycznie.
Rakowice Kwidzyn 4 Klein Krebs niemieckie Rakowiec Mały
  • Pierwotnie niem. Krebssee. Nazwa pochodna od nazwy jeziora - wg Górnowicza forma polska pierwotna, jednak nie ma to potwierdzenia w zapiskach.
  • Przed wojną nazwy Rakowice i Rakowiec (częściej to pierwsze) były używane wymiennie, z dookreśleniami "Małe" i "Wielkie" (w przypadku tego drugiego często z opuszczeniem drugiego członu). KUNM, decydując się na nazwanie jednej miejscowości Rakowiec, a drugiej Rakowice utworzył sztuczne rozróżnienie, nigdy wcześniej nie funkcjonujące. Moim zdaniem należy to poprawić.
Rakowiec Kwidzyn 1 Groß Krebs niemieckie -- Dawniej też: Rakowice (p. wyżej).
Rakowieckie Pole Kwidzyn 1~4 Krebsfelde niemieckie (Rakowskie Pole) Dawniej: Rakowskie Pole, ze starszą postacią przymiotnika.
Rozpędziny Kwidzyn 4 Rospitz słowiańskie Raszewice 1540 Rosswitz. Górnowicz odczytuje jako Raszewice, do czego przychylają się również autorzy NMP (aczkolwiek brak zapisów z początkowym Ra-). Nazwę Rozpędziny wprowadził do literatury Kętrzyński, opierając się na nazwisku sołtysa Rozpędzińskiego, który otrzymał tutaj nadanie. Jest to jednak forma sztuczna, przecząca zapiskom. Górnowicz nazywa ją "potworkiem językowym", który bezmyślnie przyjęto po wojnie.
Stary Dwór Kwidzyn 4 Alt Rothhof niemieckie Stary Czerwony Dwór Nazwa tego przysiółka nawiązuje do nazwy miejscowości Czerwony Dwór (niem. Rothhof), obecnie zatartej w granicach Podzamcza. Po wojnie sztucznie opuszczono twór Czerwony. W potocznym użyciu zanotowana też forma Czerwony Dwór (bez członu "Stary", zapewne opuszczonego z powodu zaniku miejscowości Czerwony Dwór).
Szadowo Kwidzyn 1 Schadau polskie --
  • Dawniej też: Trynowo
  • Pierwotnie Trynowe (1327), nazwa pruska. Do niej nawiązuje podawana przez Kętrzyńskiego nazwa wariantywna Trynowo.
Szadowski Młyn Kwidzyn 1 Schadauer Mühle polskie + niem. -- Także: Szadowo-Młyn.
Szałwinek Kwidzyn 1~4 Schadewinkel niemieckie (Szalwinek) Nazwą wprowadzoną po wojnie przez KUNM, obowiązującą do lat 70 XX w. było Szadówko. Była to nazwa sztuczna, która nie przyjęła się wśród miejscowych i została zastąpiana przez Szałwinek. Poprawniejszą formą byłby jednak Szalwinek (z "l" zamiast "ł"), gdyż taka forma widnieje w literaturze przedwojennej i jest zgodna z zapisami gwarowymi. Mała zmiana, ale być może warta wprowadzenia.
Tychnowy Kwidzyn 1 Tiefenau niemieckie -- Teren, na którym założono wieś nosił w XII w. nazwę Parvum Queden (1236), czyli "Mały Kwidzyn", "Kwidzynek".
Wola-Sosenka Kwidzyn 4 Wolla polskie Wola Człon "Sosenka" ahistoryczny, dodany w 1998 r. zapewne w celu odróżnienia od licznych innych miejscowości o takiej nazwie. Skoro istnieje potrzeba dookreślenia, może lepszy byłby jakiś człon przymiotnikowy (np. "Wola Szadowska" albo "Osieńska", od pobliskich wsi).
Antonin Prabuty 6 Sonnenwalde niemieckie Zonwałd W gwarze: Zonwałd.
Bożewo Prabuty 2 Gottesgabe niemieckie -- Nazwa wprowadzona przez KUNM po wojnie to Pilichowskie Łany. W potocznym użyciu funkcjonowały formy Zbożne i Bożewo, obecnie używana jest ta ostatnia.
Bronowo Małe Prabuty 1~4 Klein Brunau polskie (Bronówko)
  • Patrz też: Bronowo (pow. iławski, gm. Susz)
  • Przed wojną raczej Bronówko. Zresztą, taka nazwa byłaby konsekwentna z nazwą Bronowa (dookreślenie "Małe" sugeruje, że istnieje druga wieś z dookreśleniem "Wielkie"). Nie jest to konieczna zmiana, ale może warta wprowadzenia.
Gąski Prabuty 1 Gonski polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Ganshof.
Gdakowo Prabuty 1 Daakau pruskie? --
Gilwa Prabuty 1 Gilwe pruskie --
  • Dawniej też: Gilwa Wielka (niem. Groß Gilwe) - zob. też Gilwa Mała (gm. Kwidzyn).
  • Pruska nazwa, pochodna od nazwy jeziora.
Gonty Prabuty 1 Gunthen pruskie -- W gwarze też: Guntowo.
Górowychy Prabuty 1~4 Groß Sonnenberg niemieckie (Gorowychy Wielkie)
  • W gwarze: Zombark Duży (Wielki)
  • Pierwotnie: Gorowyten (1300) - nazwa pochodzenia pruskiego. Polska nazwa Gorowychy, prawdopodobnie wprowadzona przez Kętrzyńskiego, jest wskrzeszeniem tej staropruskiej nazwy. Obecnie obowiązująca forma Górowychy jest wynikiem jakichś powojennych przeinaczeń (nie jest to wina KUNM, tylko późniejsza zmiana) i uważam, że warto rozważyć powrót do formy tradycyjnej, bez nieetymologicznego "ó". W związku z istnieniem wsi Gorowychy Małe, tutaj dla konsekwencji można by dorzucić człon "Wielkie" (chociaż brak dookreślenia w tym wypadku można uzasadnić tym, że nazwa Gorowyten pierwotnie dotyczyła jedynie tej wsi).
Górowychy Małe Prabuty 1~4 Klein Sonnenberg niemieckie (Gorowychy Małe)
  • W gwarze: Zombark Mały
  • U Kętrzyńskiego pojawia się inna polska nazwa tej wsi - Spikora. Podchodziłbym jednak do niej z pewną dozą ostrożności, gdyż możliwe, iż wynika ona z jakiejś pomyłki z nieistniejącym już dziś folwarkiem Spikora (niem. Spikorra), położonym niedaleko wsi Sobiewola (pow. iławski). Przed wojną miejscowości te należały do jednego powiatu (suskiego). Przydałoby się jednak więcej informacji na ten temat, jak i co do etymologii samej nazwy "Spikora".
  • Polska forma Górowychy Małe, spopularyzowana jeszcze przed wojną, powstała przez analogię do Groß Sonnenberg = Gorowychy (Wielkie). Nie ma jednak w dokumentach dowodów na to, że prus. nazwa Gorowyten odnosiła się również do tej wsi.
Grazymowo Prabuty 1 Grasnitz pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Drulitten.
  • Pierwotna nazwa pruska: 1287 Drulit. Następnie, Grasnitz (1340), Grasemis (1414). Obie nazwy pochodzenia pruskiego. W czasach hitlerowskich wprowadzona nazwa nawiązująca do najpierwotniejszej.
  • W użyciu też wariant: Grażymowo, jednak forma urzędowa jest zgodna z przedwojennym nazewnictwem i etymologią. W polskiej wersji tego toponimu pruski sufiks -īts został zastąpiony przez słowiański -owo).
Grodziec Prabuty 6 Thiergarth niemieckie Styrgard
Halinowo Prabuty 3 Neuhausen niemieckie -- Po wojnie Nowotki (nazwa wprowadzona przez KUNM). Nazwa ta uchodziła za nadaną na cześć Marcelego Nowotki, polskiego komunisty. Nazwa Halinowo obowiązuje od niedawna (kiedy dokładnie?).
Jakubowo Prabuty 1 Jacobsdorf niemieckie -- Pierwotna pruska nazwa terenu, na którym powstała wieś: 1289 Mascharit, Mascharicz.
Julianowo Prabuty 1 Julienthal niemieckie -- Obocznie funkcjonuje też nazwa Wybudowanie - współczesna, przezwiskowa. Należy jej bezwzględnie unikać.
Kałdowo Prabuty 1 Kaltenhof niemieckie --
Kamienna Prabuty 4 Steinberg niemieckie Sztymbark
  • Urzędowo po wojnie: Kamionek, wariant Kamienna wprowadzono później. Obie te nazwy oddają n. niem. znaczeniowo, ale nie są formami przedwojennymi.
  • U Ceynowy Sztymbark (Sztémbark), w gwarze Sztajnberk.
  • Należący do wsi przysiółek Rumunki chyba bez przedwojennej nazwy.
Kleczewo Prabuty 5 Halbersdorf niemieckie Owczarnia
  • Oboczna n. niem. Schäferei.
  • Pierwszym właścicielem wsi miał być Prus o imieniu Klec (Clecz), prawdopodobnie ten sam, który posiadał wieś Klecewo (gm. Gardeja, p.). Do tego faktu nawiązuje nadana po wojnie nazwa Kleczewo (jednak poprawną formą byłoby Klecewo). Niemniej, jest to nazwa sztuczna, pseudodzierżawcza. Lepiej byłoby skorzystać z tłumaczenia obocznej nazwy niemieckiej - nawet jeżeli nie ma takiej tradycji, wydaje się to być sensownym rozwiązaniem.
Kołodzieje Prabuty 1 Wachsmuth niemieckie -- Polska nazwa Kołodzieje starsza: 1289 Colozoy, 1333 Colesee, 1340 Colozey.
Kowale Prabuty 1 Seeberg niemieckie --
  • Alternatywna n. niem. Vorwerk Wachsmuth.
  • Pierwotnie: 1287 Kobelow. Jest to nazwa polska, rekonstruowana jako Kowalów lub Kobyłów. Dzisiejsza forma Kowale (dawn. też Kowalki) jest z pewnością wtórna.
Laskowice Prabuty 1 Laskowitz słowiańskie -- 1327 Leskowicz.
Obrzynowo Prabuty 5 Riesenkirch hybryda (prus. + niem.) Rezja Miejscowość powstała na pruskim polu osadniczym Resia, tak samo jak Prabuty (p. wyżej) i również od niego wzięło swoją nazwę. KUNM po wojnie nadał tej wsi nazwę Obrzynowo, niesłusznie motywowaną przez stpol. obrzyn - olbrzym (tłumaczenie niem. Riese). W rzeczywistości nazwa Resia (prus. Rēzija) nie ma z olbrzymami nic wspólnego i jest nazwą pruską, którą powinno się oddać fonetycznie. Jako możliwe spolszczenie postuluję formę Rezja (w taki sposób obie pruskie nazwy Prabut zostają utrwalone na mapie). Przedwojennego spolszczenia brak, chociaż Ceynowa w swoim spisie skaszubszczonych nazw podaje Riskjerch ("Ryskierch"?), chociaż jest to forma ledwie akceptowalna.
Orkusz Prabuty 1 Orkusch pruskie (spolonizowane) -- 1366 Wurkus. Nazwa pruska, pochodna od n. jeziora.
Pachutki Prabuty 1 Pachuttken słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Tönigesdorf.
  • Pierwotnie nazwa pruska: 1376 Tolnix.
Pałatyki Prabuty 3 Waldhof niemieckie (Stadnina) Ustalona urzędowo przez KUNM nazwa to Stadnina, nawiązująca do istniejącej tu przed wojną stadniny. Obecnie funkcjonująca nazwa Pałatyki jest dla mnie niezrozumiała, zapewne ma ona związek z pobliskim jeziorkiem o tej samej nazwie. Nie wiem jednak, skąd mogłaby pochodzić nazwa jeziorka - nie udało mi się nawet ustalić jego niemieckiej nazwy. Tak czy inaczej, żadna z tych dwóch polskich nazw nie ma korzeni przedwojennych.
Pilichowo Prabuty 1 Pillichowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Heinfriede.
Pólko Prabuty 1 Polken polskie --
Raniewo Prabuty 2 Rahnenberg niemieckie --
Rodowo Prabuty 1 Groß Rohdau pruskie --
Rodowo Małe Prabuty 1 Klein Rohdau pruskie (Rodówko) U przedwojennych raczej Rodówko.
Stary Kamień Prabuty 3 Doktorwald niemieckie -- Niemiecka nazwa miejscowości wywodzi się od nazwy lasu Doktor Wäldchen. Jego polska urzędowa nazwa nie jest mi znana.
Stary Młyn Prabuty 5 Alte Walkmühle niemieckie Stary Folusz U Leydinga Stary Folusz (Folusz = budynek, w którym obrabiano sukno), co jest dokładnym tłumaczeniem nazwy niemieckiej. KUNM przyjęła formę błędną, być może wynikającą z niezrozumienia znaczenia n. niem. Chyba warto to zmienić.
Sypanica Prabuty 4 Scheipnitz słowiańskie Szypnice al. Sypnice
  • 1242 Sypenyn, 1303 Sypenitz.
  • Forma Sypanica uchodzi za błąd rekonstrukcyjny Kętrzyńskiego, powtarzany przez kolejnych autorów i w końcu przez KUNM. W mowie ludu nazwa nazwa ta brzmi Szypnice, co świadczy o pierwotnej nazwie rodowej. Nagłosowe Sz- uważane jest za wpływ niemiecki, toteż akceptowalna byłaby też forma Sypnice.
Szramowo Prabuty 1 Schrammen pruskie --
  • 1367 Strammen. Najprawdopodobniej nazwa pruska, słowiańska etymologia Górnowicza mnie nie przekonuje.
  • W gwarze: Szramy.
Trumiejki Prabuty 1 Klein Tromnau pruskie --
  • Dawniej też: Trąbki Małe, Tromnowo Małe, Tromnówko.
  • Patrz też: Trumieje (gm. Gardeja).
Zagaje Prabuty 3 Kleinwalde niemieckie --
Barcice Ryjewo 6 Schweingrube/Tragheimerweide niemieckie Świnia Grupa
  • Miejscowość powstała z połączenia trzech wsi: Schweingrube (pol. Świnia Grupa [też "Świnia Gruba"], po wojnie "Szwedy"), Zwanzigerweide (pol. Cwancychowo, po wojnie "Przydatki") i Tragheimerweide (w pol. dokumentach Tragenheimianie [XVI w.], Tragheimskie Pastwiska [=Tragamińskie], po wojnie "Barcice"). W czasach PRL trzy wsie (już przed wojną stanowiące jedno sołectwo) połączono pod nazwą tej ostatniej, jednak główny trzon współczesnej wsi tworzy dawna Świnia Grupa (odm. do Świniej Grupy) i wydaje się uzasadnione, aby wprowadzić tę nazwę jako nazwę całej wsi, w miejsce nieuzasadnionej nazwy "Barcice". Wszystkie trzy nazwy wprowadzone po wojnie (Barcice, Szwedy i Przydatki) są sztucznymi chrztami KUNM.
  • Nazwa Tragheimerweide pochodzi od nazwy wsi Tragheim (obecnie Tragamin w gm. Malbork - p. tam), skąd pochodzili założyciele miejscowości.
  • Nazwa wydzielonego z Barcic przysiółka Pańskie Łąki nawiązuje do położonej tam Pańskiej Łąki, która (jak sama nazwa wskazuje), była posiadłością szlachecką, w przeciwieństwie do sąsiednich łąk chłopskich. Przysiółek przed wojną nie miał oficjalnej nazwy, ale nazwa łąki pojawia się już w XVIII w.
Benowo Ryjewo 1 Bönhof niemieckie --
  • Dawniej też: Pszczoły-Dwór.
  • Obecny przysiółek Benowo-Wrzosy bez oficjalnej nazwy przed wojną.
Borowy Młyn Ryjewo 1 Heidemühl niemieckie -- W gwarze: Borówiec.
Jałowiec Ryjewo 6 Unterwalde niemieckie (tłum. z pol.?) Podlesie 1763 Podlasie, w gwarze Podlesie. Niewykluczone, że wariant polski (wcześniej zaświadczony) był pierwszy, a nazwa niemiecka jest jego tłumaczeniem. Faktu, że po wojnie zamiast skorzystać z autentycznej polskiej nazwy (zachowanej nie tylko w dokumentach, ale także przedwojennej tradycji i gwarze), ucieknięto się do nieuzasadnionego chrztu "Jałowiec" nie można określić inaczej niż jako karygodny błąd ze strony KUNM. Powrót do pierwotnej nazwy jest absolutnie konieczny!
Jarzębina Ryjewo 6 Schulwiese niemieckie Szelwyza Przed wojną: Szelwyza. Współcześnie w gwarze odnotowana też forma Szkolna Łąka (wynikająca z adideacji - pierwszy człon n. niem. nie pochodzi od Schule, ale od Schulz - sołtys). Nazwa "Jarzębina" jest chrztem KUNM.
Klecewko Ryjewo 1 Kletzewko pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1876-1945: Louisenwalde.
  • Pierwotnie: 1406 Glocz, 1504 Clöcze. Nazwa zdrobniona na gruncie polskim, dla odróżnienia od wsi Klecewo (gm. Gardeja, p.), której nazwa jest zresztą etymologicznie tożsama.
Mątki Ryjewo 1 Montken pruskie --
  • Pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie: 1399 Ruden, 1402 Ruden, 1407 Montiken, 1408 Montike. W przypadku nazwy Ruden możliwe też pochodzenie słowiańskie (jako *Ruda lub *Rudno).
  • Dawniej też: Montki.
Mątowskie Pastwiska Ryjewo 1 Montauerweide hybryda (prus. + niem.) (Montowskie Pastwiska)
  • Przed wojną częściej przez -on-, również w l.poj. jako "M. Pastwisko".
  • Wieś założona przez gburów ze wsi Mątowy Wielkie (gm. Miłoradz, p.), stąd jej nazwa.
Pułkowice Ryjewo 1 Pulkowitz pruskie (spolonizowane) -- 1295 Polkuiten, ok. 1399 Polkewyt.
Rudniki Ryjewo 4 Rudnerweide hybryda (słow. + niem.) Rudzińskie Pastwiska
  • Przed wojną wieś nazywano po polsku: Rudzińskie Pastwiska, Rudzińska Pastwa, Rudzińska Wieś. W gwarze zanotowana też forma Rudzińskie (substantywizowany przymiotnik). Przyjęta przez KUNM forma "Rudniki" jest formą nową, sztuczną, jedynie nawiązującą do prawidłowej polskiej nazwy.
  • Nazwa pochodzi od wsi Rudno pod Pelplinem.
Ryjewo Ryjewo 1 Rehhof niemieckie --
Sołtyski Ryjewo 4 Schulzenweide niemieckie Sołtyskie Pastwisko 1758 Sołtyskie Pastwisko. Forma wprowadzona przez KUNM nie jest formą historyczną, jedynie nawiązuje do niej znaczeniowo.
Straszewo Ryjewo 1 Straszewo polskie --
  • Nazwa w latach 1932-45: Dietrichsdorf.
  • Pierwotnie: 1242 Stressewite (Górnowicz odczytuje jako *Strzeszewice, -ite sugeruje prutenizację). W XIV-XVI w. obocznie występuje niemiecka nazwa Dietrichsdorf, przywrócona oficjalnie w latach 30. XX wieku.
Szkaradowo Szlacheckie Ryjewo 1 Adlig Schardau polskie -- Dawniej też: Szadrowo Szlacheckie.
Szkaradowo Wielkie Ryjewo 1 Groß Schardau polskie -- Dawniej też: Szadrowo Wielkie (wtórne spolszczenie formy niemieckiej).
Tralewo Ryjewo 1 Tralau słowiańskie -- Dawniej też: Tralewskie Pastwisko (niem. Tralauerweide)
Trzciano Ryjewo 1 Honigfelde niemieckie (kalka ze słow.?) --
  • Pierwotnie: 1242 Medicz, odczytywane jako Miedzice. Możliwe, że związane ze słowem miód, wówczas nazwa niemiecka byłaby kalką pierwotnej nazwy słowiańskiej. Nazwa Trzciano pojawia się w XVI w.
  • Dawniej też Miedzice, Trzciany, Trzciana. Formy "Trzciana" nagminnie używają historycy (w kontekście Bitwy pod Trzcianą w 1629), mimo że poprawna i oficjalnie obowiązująca forma to Trzciano.
  • Okresowo w XVI w. pojawia się oboczna n niem. König(s)feld, zapewne zepsuta z formy Honigfelde.
  • Do Trzciana należą przysiółki Chojno i Czarne Bagno (al. Czarne Błoto). Nazwa tego pierwszego (zaświadczona w gwarze) pochodzi od osuszonego jeziora Chojno, druga odnosi się do położonego w okolicy Czarnego Bagna (niem. Schwarzes Bruch). Żaden z nich nie miał przed wojną oficjalnej nazwy.
Watkowice Ryjewo 1 Groß Watkowitz prusko-słowiańskie (Watkowice Wielkie)
  • Nazwa w latach 1938-45: Wadkeim, Großwadkeim.
  • 1236 Wadekowicz, 1347 Wayadekayme, 1400 Wadekewicz, 1401 Wadekaym. Nazwa słowiańska współistniała z pruską, o tym samym rdzeniu. W czasach hitlerowskich wprowadzono urzędowo nazwę nawiązującej do starej formy pruskiej.
  • Dawniej zwykle z dookreśleniem Wielkie (w zestawieniu z Watkowicami Małymi).
Watkowice Małe Ryjewo 1 Klein Watkowitz prusko-słowiańskie -- Patrz wyżej.
Wiszary Ryjewo 1 Wiszary (nieofic.) polskie --
  • Przysiółek wsi Straszewo. Nazwa Wiszary zaświadczona już przed wojną, w 1928. Przysiółek prawdopodobnie nigdy nie posiadał oficjalnej niemieckiej nazwy, na mapach widnieje jako część Straszewa.
  • Na miejscu dzisiejszych Wiszar lub też gdzieś w pobliżu najprawdopodobniej znajdowała się pruska osada o nazwie Nerdingis (1242).
Białki Sadlinki 1 Bialken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Weißenkrug.
Bronisławowo Sadlinki 5 Schinkenberg niemieckie Szynkowo Nie ma co prawda historycznej polskiej nazwy tej wsi, jednak krótko po wojnie używana była nazwa Szynkowo, będąca prostym, naturalnym spolszczeniem n. niem. Na pewno lepsze to od sztucznego chrztu "Bronisławowo".
Dziwno Sadlinki 3 Dianenberg niemieckie --
Glina Sadlinki 3 Stangendorf niemieckie (odosobowe) --
Grabowo Sadlinki 1 Groß Grabau słowiańskie --
Kaniczki Sadlinki 1 Kanitzken niemieckie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-41: Kunkenau.
  • Pierwotna n. niem. Kunzken (1387 Kunczken), spolonizowana jako Kaniczki. Język niemiecki wtórnie przejął postać spolszczoną, a w czasach hitlerowskich wprowadzono nową, ahistoryczną formę.
Karpiny Sadlinki 6 Treugenkohl niemieckie Polska Wieś
  • Nazwa wprowadzona urzędowo przez KUNM: Motyliniec. Później zmieniona na Karpiny. Obie nazwy nie mają uzasadnienia historycznego.
  • W XVI w. pojawia się oboczna nazwa Polnisches Dorf, a więc Polska Wieś. Po wojnie przeoczono ten fakt, a chyba warto byłoby tę nazwę przywrócić, w miejsce ahistorycznej nazwy "Karpiny".
  • Po wojnie miejscowość wchłonęła wieś Ruda (niem. Ruden) o polskiej nazwie. Dzisiaj jest to północna część tej miejscowości. Dlatego też inną możliwością jest rozszerzenie tej nazwy na całą obecną wieś.
Nebrowo Małe Sadlinki 1 Klein Nebrau słowiańskie? --
Nebrowo Wielkie Sadlinki 1 Groß Nebrau słowiańskie? -- 1293 Neber, 1294 Ever, 1303 Ebere, 1375 Nebrov. Nazwa o nie do końca jasnym pochodzeniu, już pierwsze zapisy mocno zgermanizowane. Niewykluczone, że powstała ona ze zniekształconej słow. n. os. Niebor.
Okrągła Łąka Sadlinki 1 Rundewiese niemieckie (tłum z pol.?) --
  • Odpowiedniki pol. i niem. pojawiają się równocześnie - trudno z pewnością stwierdzić, który jest pierwotny.
  • Przysiółek tej wsi nosi nieoficjalną nazwę Krążkowo, co jest przesiedleńczą, używaną krótko po wojnie nazwą Okrągłej Łąki.
Olszanica Sadlinki 4 Ellerwalde niemieckie Orlik Wieś nosiła pierwotnie polską nazwę Orlik (1575 Orglik, 1586 Orlik). Po wojnie przeoczono ten fakt i nadano nową nazwę Olszanica, opierając się na n. niem.
Rusinowo Sadlinki 1 Russenau polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Reussenau.
Sadlinki Sadlinki 1 Sedlinen pruskie (spolonizowane) --
  • 1346 Czedil, 1383 Czadil, 1393 Czadel. Nazwa pruska (rekonst. *Sādele), spolonizowana jako Sadliny (stąd n. niem.), następnie Sadlinki.
Wiśliny Sadlinki 2 Weichselburg niemieckie (hydronimiczne) --

Bibliografia

Już wkrótce.

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Działania
Nawigacja
Języki i światy
Obsługa
Narzędzia