Językoznawstwo > Nauka natlangów

Łužica abo smjerć!

<< < (2/3) > >>

Henryk Pruthenia:
Źle skopiowałeś info o rodzajach.

Siemoród:
HORNJOSERBŠĆINA
Lekcja 2 - czas przyszły (přichod) i przeszły złożony (perfekt)
Czas przyszłyFormy czasu przyszłego w języku g~ł~ckim są tworzone bardzo podobnie jak w języku polskim. W przypadku czasowników dokonanych tworzy się je odmieniając czasownik tak jak w poprzedniej lekcji, natomiast w przypadku czasowników niedokonanych czas przyszły jest tworzony z pomocą czasownika posiłkowego budu i bezokolicznika (w odróżnieniu od polskiego, gdzie może być użyty imiesłów ł-owy – np. będę pisał) odpowiedniego czasownika.
inf.pisaćjabudu pisaćtybudźeš pisaćwón, wona, wonobudźe pisaćmójbudźemoj pisaćwójbudźetaj/budźetej pisaćwonaj, wonejbudźetaj/budźetej pisaćmybudźemy pisaćwybudźeće pisaćwoni, wonebudu pisać
Formy dwoiny na -aj są męzkie, formy na -ej są żeńsko-nijakie, np. Mojej bratraj dźensa budźetaj wobjed warić. Twojej sotře budźetej so wjeselić, hdyž zhonitej tutu powěsć. Przeczenie w czasie przyszłym wyraża się przy pomocy przedrostka nje-, np. njebudu pisać, njebudźemy pisać.

W przypadku wielu czasowników ruchu czas przyszły wyraża przy pomocy przedrostka po-, np. hić – póńdu, njesć – ponjesu, wjesć – powjedu, wjezć – powjezu, lećeć – poleću, lězć – polězu, jěć – jědu, ćěrić/hnać1 – poćěrju, ćahnyć – poćahnu, …. Oznacza to, że nie istnieją bezokoliczniki **póńć, **ponjesć, **polězć i podobne. Podobnie zachowuje się czasownik měć, który tworzy czas przyszły przy pomocy przyrostka z-: změju, změješ, …, změjeće, změja. Są to formy tego samego czasownika!

Jutře změju chwile, přińdź, přošu, zdypkom w pjećich.

1 Ten czasownik ma dość osobliwą odmianę – bezokolicznikiem jest hnać lub ćěrić, formy czasu teraźniejszego to ćěrju, ćěriš, a imiesłów ł-owy to hnał. Podobnie sprawa wygląda z prefigowanymi dohnać, rozehnać, wotehnać.

Odmiana w czasie teraźniejszym i przyszłym podstawowych czasowników ruchu:
inf.hić (přitomnosć)hić (přichod)jěć (přitomnosć)jěć (přichod)jadupóńdujědupojědutydźešpóńdźešjědźešpojědźešwón, wona, wonodźepóńdźejědźejědźemójdźemojpóńdźemojjědźemojpojědźemojwójdźetj, -ejpóńdźetaj, -ejjědźetaj, -ejpojědźetaj, -ejwonaj, wonejdźetj, -ejpóńdźetaj, -ejjědźetaj, -ejpojědźetaj, -ejmydźemypóńdźemyjědźemypojědźemywydźećepóńdźećejědźećepojědźećewoni, wonedu (pot. dźeja)póńdu (pot. póńdźeja)jědu (pot. jědźeja)pojědu (pot. pojědźeja)Podobnie odmieniają się prefigowane dóńć (dóńdu, dóńdźeš), přińć (přińdu, přińdźeš), poza tem, że są one dokonane i formy osobowe mają znaczenie czasu przyszłego.

W języku potocznym spotyka się także czas przyszły złożony tworzony od czasowników dokonanych, typu budu předać, budźe so zwjeselić, zapłaćić to budźemy ….

Czasem przyszłym od czasownika być jest naturalnie samodzielna forma budu, budźeš, budźe, ….


Czas przeszły złożonyCzas przeszły złożony wyraża jednorazowe zdarzenie, które dokonało się w minionej chwili. Jest on tworzony przy pomocy czasownika posiłkowego sym, sy, je, … i imiesłowu ł-owego.

Imiesłów ł-owy tworzony jest od tematu bezokolicznika i odpowiada polskim formom trzeciej osoby czasu przeszłego. W liczbie pojedynczej końcówkami osobowymi są -ł, -ła, -ło (r. męzki, żeński, nijaki), w liczbie podwójnej -łoj dla wszystkich rodzajów, a w liczbie mnogiej -li w rodzaju męzkoosobowym i -łe w niemęzkosobowym. Warto dodać, że w języku potocznym, a niekiedy i w literackim stosowana jest końcówka -li dla wszystkich rodzajów w liczbie mnogiej, co wynika z istniejącej w języku tendencji do zaniku podziału na rodzaj męzko- i niemęzkoosobowy.

Poza tym, jest on tworzony podobnie jak w języku polskim, od (rozszerzonego) tematu bezokolicznika, np.: njesć – njesł, brać – brał, minyć – minył, pić – pił, molować – molował, pisać – pisał, pjec – pjekł, móc – mohł. Czasownik hić tworzy imiesłów: šoł, šła, …, podobnie dóńć, dóšoł, dóšła, …; přińć, přišoł, přišła, ….

Tworzenie czasu przeszłego złożonego na przykładzie czasownika čitać
inf.čitaćjasym čitał/čitałatysy čitał/čitaławón, wona, wonoje čitał/čitała/čitałomójsmój čitałojwójstaj/stej čitałojwonaj, wonejstaj/stej čitałojmysmy čitali/čitałewysće čitali/čitałewoni, wonesu čitali/čitałeCzasownik posiłkowy z reguły występuje na drugim miejscu w zdaniu, a imiesłów ł-owy na końcu zdania.

W tytułach i nagłówkach często opuszczany jest czasownik posiłkowy w trzeciej osobie wszystkich liczb, np.: Michał Nowak habilitował. Serbscy wučerjo wuradźowali w Budyšinje, Dny tworjaceho wuměłstwa so přewjedli. VIII. spisowaćelski kongres NDR so wotměł.

Czasownik posiłkowy nie powtarza się, jeśli występuje więcej niż jeden czasownik odnoszący się do tego samego podmiotu, np.: Spisowaćel Nowak je wopisał we swojej knize spóznaća wjesneho hólca, a z tym rysował realistiski wobraz serbskeho žiwjenja.

We współczesnym języku literackim w przeczeniach formy czasu przeszłego złożonego na ogół są na końcu zdania, przy czym porządek słów ma na ogół formę typu widźał njejsym.

Nieistnienie bezokoliczników **póńć, **pojěć i podobnych powoduje, że nie istnieją też imiesłowy ł-owe **pošoł, **pojěł. Zamiast nich polskie poszedł, pojechał, poleciał tłumaczy się nieprefigowanymi šoł, jěł, lećał, np.

Šoł je tón hólčik na hermank do mjesta Šprember.

Czytanka

Zjězd Serbow w Budyšinje
W juliju 1950 je w Budyšinje 1. zjězd Serbow był. Stare město Budyšin su wobydlerjo rjenje z chorhojemi, girlandami a transparentami wupyšili. Z Hornjeje a Delnjeje Łužicy su Serbja a Němcy do Budyšina přijěli, zo bychu dźełaćerskeho prezidenta Wilhelma Piecka postrowili. Jara wutrobnje su serbscy a němscy dźěławi lubeho hosća witali. Wón je do Budyšina přišoł jako reprezentant prěnjeho němskeho stata dźěłaćerjow a ratarjow. Njedźelu popołdnju je wulka manifestacija za měr, demokratiju a socializm była. Tam je tež prezident Wilhelm Pieck rěčał, zo NDR spěchuje Serbow. Na kóncu je prajił: „Njech je žiwy serbski lud!“ Haj, Němska demokratiska republika je wopradźita wótčina Serbow. Hišće dźensa spominamy rady na tutón krasny swjedźeń.

Wuknjemy za žiwjenje
Kóždy dźeń chodźimy do šule. Wutoru mamy jednu hodźinu staćanowědy. W šuli pilnje wuknjemy. Hačrunjež chodźimy hakle do 8. lětnika, hižo wěmy, kotre powołanje budźemy wuknyć. Hanka budźe pěstowarka, Pětr budźe diplomowy ratar, a Michał budźe hórnik. Za kóžde powołanje trjebamy dobru wědu. Domjace nadawki porjadnje zhotowimy. Njebrojimy ženje swój čas. W swobodnym času dźěłamy w kružkach. Tež tu wjele nawuknjemy. W swobodnym času tež sportujemy. Tak smy stajnje strowi a njezakomdźimy wučbu. My wěmy, zo wuknjemy za žiwjenje a za našu republiku. Hdyž pilnje wuknjemy, sylnimy naš stat.

Předstajenje
Skupinka sowjetskich studentow a abiturientow srjedźneje šule pućuje po Serbach. Woni su w Chrósćicach młodeho wučerja Měrćina Serbina wopytali, kotrehož su nekotři hižo při jeho wopyće we Lwowje zeznali.
Sergej: Dobry dźeń, Měrćinje.
Měrćin: Dobre ranje, to je wulkotne, zo so zaso widźimoj. Ja so jara wjeselu. Hdy sće přijeli?
Sergej: Hakle wčera wječor. Smy do Drježdźan z ćahom jěli a z Drježdźan sem z kolesami. Nětko chcu ći swojich młodych přećelow, studentow Lwowseje uniwersity, předstajić.
Měrćin: To je rjenje, zo sy zaso tajku nahladnu črjódku nowych zajimcow přiwjedł.
Sergej: Měrćinje, njeby mje móhł swojej maćeri předstajić?
Měrćin: Radlubje. Maći! Maći, mój přećel Sergej chce so z tobu zeznać.
Sergej: Dobry dźeń, knjeni Serbinowa. Měrćin je mi wo was wjele powědał.
Serbinowa: Wjeselu so, knjez Iwanow, zo směm was zeznać.
Sergej: Dobry dźeń, knježna Dučmanec.
Měrćin: Lubina njerěka wjac Dučmanec, wona je nětko moja žona, smój so před třomi njedźelemi woženiłoj.
Sergej: Wodajće, Lubina, to ja wědźał njejsym. Gratuluju wamaj k mandźelstwu a přeju wamaj wjele zboža na zhromadny puć.
Měrćin: Ty rěčiš serbsce?
Sergej: Haj, kusk rěču, sym so mjenujcy nimo čěšćiny a pólšćiny tež ze serbšćinu zaběrał.
Stanisław: Ja rozumju wšitko, ale rěčeć hišće derje njemóžu. Tohodla prošu rěčće pomałšo, wy rěčiće přespěšnje. Wašu žonu lěpje rozumju. Bohužel wašu maćeršćinu hišće bjezporočnje njewobknježu. Hustodosć činju zmylki.
Měrćin: Ně, ně, rěčiš tola derje. Hdźe sy serbšćinu nawuknył?
Stanisław: Na Lwowskej filologiskej fakulće na lektoraće.
Měrćin: Wy druzy tež rečiće serbsce?
Danił: Nažel wašu maćeršćinu hišće derje njerozumimy. Rěčimy jenož rusce a němsce.
Nikołaj: Směm so předstajić? Sym Nikołaj Wasiljewič Serpuchow.
Pawoł: Rěkam Pawoł Krawc.
Nikołaj: Wjeselu so, zo směm was zeznać.


(czytanka pochodzi z: Мудра И., Петр Я. - Учебник верхнелужицкого языка)

Słowniczek[close]
Zadania
1. Wotmołwće na prašenja:
Hdźe je 1. zjězd Serbow był? Z čim su wobydlernjo Budyšin wupyšili? Zwotkel su Serbja a Němcy do Budyšina přijěli? Koho su chcyli w Budyšinje postrowić? Na čo serbski lud rady spomina? Kak su woni W. Piecka witali? Hdy bě wulka manifestacija? Što je na njej W. Pieck prajił? Što je Němska demokratiska republika za Serbow?

2. Przetłumacz na górnołużycki
Dzisiaj będzie wielka demonstracja za pokój. Wieczorem pojadę do Budziszyna, do teatru. Na placu widziałem serbołużycki slogan „Niech żyje pokój!“. Chętnie powitamy szanownego gościa z Berlina. Codziennie pilnie uczymy się w szkole i uważnie słuchamy, co mówi nasza nauczycielka. Staramy się nigdy nie spóźniać się na zajęcia.

3. Stajće słowa w spinkach do dualoweje formy:
Jan a ja (sedźeć) na samsnej ławce. Popołdnju často hromadźe (wuknyć). Tež na sportowe znamješko w slěbrje so hromadźe (přihotować). Najlěpše wukony (měć) we wysokoskoku. Ale tež kulu derje (storkać). Kóžde popołdnjo, hdyž słónčko swěći, (jěć) do kupjele a (płuwać). Wčera je sportowy wučer powědał, zo hromadźe z druhimi hólcami w stanach (bydlić - futur). Dokelž (być) dobraj sportowcaj, wo hišće lěpše sportowe wukony (prócować so - futur).

4. Ułóż zdania, które zawierałyby przysłówki położenia i ruchu: nutř, nutřka, won, wonka, horje, horjeka, dele, deleka.

5. Zasadźće město zaspinkowanych infinitiwow prawu formu futura a perfekta:
Nalěto (dźěłać) zaso w zahrodźe. Tón tydźeń (jěć) na předstajenje wukrajneho ansambla. Kosmonawća (lećeć) ze swětnišćowymi łódźemi wokoło měsačka. Na tom wječorku (přednošować) serbski spisowaćel wo swojej nowej knize. Popołdnju (hić) z maćerju k wowce na narodniny. Z wowku (rozmołwjeć so) wo lětach jeje dźećatstwa.

Dynozaur:

--- Cytat: Siemoród w Lipiec 30, 2021, 20:54:18 ---januar, -a   styczeń
februar, -a   luty
měrc, -a   marzec
apryl, -a   kwiecień
meja, -i   maj
junij, -a   czerwiec
julij, -a   lipiec
awgust, -a   sierpień
september, -bra   wrzesień
oktober, -bra   październik
nowember, -bra   listopad
december, -bra   grudzień

--- Koniec cytatu ---

A co z tymi słowiańskimi miesiącami? Te wezymskie, nazymskie i inne rozhelone? Zdechły, czy może nigdy tak naprawdę nie żyły?

Siemoród:
Są używane nawet we współczesnej literaturze jako środek literacki, ale nie wiem czy są prawdziwie ludowe, czy może to wymysł odrodzenia narodowego, bo takich odrodzeniowych słów jest od cholery. W każdym razie świadomość ich istnienia jest, to nie jak miesiące bułgarskie, które są tylko ciekawostką slawistyczną.

Swoją drogą w jednym z moich słowników oprócz literackiego apryl funguje potoczne haperlej(k)a. Ciekawe czy jest więcej takich, bo poza majem to one nie są zbyt agresywnie zaadaptowane.

W sumie warto je tutaj zamieścić, gdyby ktoś nie umiał znaleźć:
I wulki róžk
II mały róžk
III nalětnik
IV jutrownik
V róžownik
VI smažnik
VII pražnik
VIII žnjec
IX požnjec, michałski měsac
X winowc
XI nazymnik, listopad
XII hodownik

Siemoród:
HORNJOSERBŠĆINA
Lekcja 3 – odmiana rzeczowników nijakich i męzkich oraz zaimków osobowych
Rzeczowniki męzkieRzeczownik w języku górnołużyckim odmienia się przez sześć przypadków właściwych i trzy liczby (pojedynczą, podwójną i mnogą). Oprócz tego wiele rzeczowników osobowych posiada specjalną formę wołacza. Podobnie jak w innych językach słowiańskich ważną kategorią jest żywotność rzeczownika. W przypadku rzeczowników nieożywionych rodzaju męzkiego biernik liczby pojedynczej jest równy mianownikowi, a w przypadku ożywionych – równy dopełniaczowi. Podobna zasada istnieje w liczbie podwójnej i mnogiej, ale wyłącznie w przypadku rzeczowników osobowych (określających osoby ludzkie), np. witam přećelow, sobudźěłaćerow, widźu domy, štomy, woły, wučerki, pola. Wyjątkami od tej reguły są rzeczowniki na -a jak np. braška 'zapraszający na ślub', wójwoda 'książę', które odmieniają się według deklinacji żeńskiej.

Odmiana przedstawiona na przykładzie rzeczowników twardo- i miękkotematowego nan i wuj:
singular/jednotanominatiw (štó? što?)nanwujgenitiw (koho? čeho?)nanawujadatiw (komu? čemu?)nanejwujejakuzatiw (koho? što?)nana, lawa, dubwuja, wrobla, pućinstrumental (z kim? z čim?)z nanomz wujomlokatiw (wo kim? wo čim?)wo nanje, wo basnikuwo wujuwokatiw (ow!)nano, Měrćinje, Pětrjewujodual/dwojotanominatiw (štó? što?)nanajwujejgenitiw (koho? čeho?)nanowwujowdatiw (komu? čemu?)nanomajwujomajakuzatiw (koho? što?)nanow, lawaj, dubajwujow, wroblej, pućejinstrumental (z kim? z čim?)z nanomajz wujomajlokatiw (wo kim? wo čim?)wo nanomajwo wujomajplural/mnohotanominatiw (štó? što?)nanojo, basnicy, lawy, dubywujojo, šulerjo, wroblegenitiw (koho? čeho?)nanowwujowdatiw (komu? čemu?)nanamwujamakuzatiw (koho? što?)nanow, basnikow, lawy, dubywujow, wroble, pućeinstrumental (z kim? z čim?)z nanamiz wujemilokatiw (wo kim? wo čim?)wo nanachwo wujachUwagi:
1. Miejscownik i narzędnik w języku górnołużyckim występuje wyłącznie z przyimkami.
2. W liczbie podwójnej celownik, narzędnik i miejscownik zawsze przyjmują jednakowe końcówki, a dopełniacz dwoiny jest równy dopełniaczowi mnożyny.
3. W odmianie rzeczowników miękkotematowych w miejscu twardotematowego -a- znajduje się -e- (pomiędzy miękkimi spółgłoskami) w formach wujej i z wujemi.
4. W celowniku, narzędniku i miejscowniku mnożyny wszystkich rodzajów występują końcówki odpowiednio -am, -ami (w miękkotematowych -emi) i -ach.
5. Rzeczowniki męzkie na -a odmieniają się według deklinacji żeńskiej.
6. Końcówką wołacza jest -o lub -(j)e, np. nano, wujo, Pětrje, bratře, Měrćinje, Pawole. W liczbie podwójnej i mnogiej, a także w przypadku rzeczowników nietworzących wołacza jego funkcję przejmuje mianownik.
7. Rzeczowniki o temacie na -k, -g, -ch, -h, -s, -z, -c mają w miejscowniku jedniny końcówkę -u a nie -e, np. wo Francuzu, we křiku, w lěsu.
8. Obok łacińskich nazw przypadków istnieją też łużyckie: nominatiw – mjenowak, genitiw – rodźak, datiw – dawak, akuzatiw – žadak, instrumental – posrědnik, lokatiw – měsćak, wokatiw – wołak.

Tworzenie form wołacza i mianownika mnożyny rzeczowników męzkoosobowych zostanie omówione dokładniej w kolejnych lekcjach.

Rzeczowniki nijakieOdmiana rzeczowników rodzaju nijakiego jest jeszcze prostsza, bo pozbawiona kategorji żywotności

Odmiana przedstawiona na przykładzie rzeczowników twardo- i miękkotematowych słowo, polo i twarjenje:
singular/jednotanominatiw (štó? što?)słowopolotwarjenjegenitiw (koho? čeho?)słowapolatwarjenjadatiw (komu? čemu?)słowupolutwarjenjuakuzatiw (koho? što?)słowopolotwarjenjeinstrumental (z kim? z čim?)ze słowomz polomz twarjenjomlokatiw (wo kim? wo čim?)wo słowjewo poluwo twarjenjudual/dwojotanominatiw (štó? što?)słowjepolitwarjenigenitiw (koho? čeho?)słowowpolowtwarjenjowdatiw (komu? čemu?)słowomajpolomajtwarjenjomajakuzatiw (koho? što?)słowjepolitwarjeniinstrumental (z kim? z čim?)ze słowomajz polomajz twarjenjomajlokatiw (wo kim? wo čim?)wo słowomajwo polomajwo twarjenjomajplural/mnohotanominatiw (štó? što?)słowapolatwarjenjagenitiw (koho? čeho?)słowowpolowtwarjenjowdatiw (komu? čemu?)słowampolamtwarjenjamakuzatiw (koho? što?)słowapolatwarjenjainstrumental (z kim? z čim?)ze słowamiz polemiz twarjenjemilokatiw (wo kim? wo čim?)wo słowachwo polachwo twarjenjach1. We wszystkich rzeczownikach rodzaju nijakiego mianownik i biernik są równobrzmiące.
2. Końcówka -ow jest końcówką dopełniacza liczby podwójnej i podwójnej wszystkich rzeczowników za wyjątkiem: lěto 'rok', woko 'oczko (w grze), oko w zupie', koleno 'kolano', blido 'talerz', np. sydom lět, do kolen, mało wok, wjele blid. Niekiedy też spotyka się końcówkę -i, np. chošćo – chošći, jejo – jeji, ale jest ona rzadka i zawsze może być zastąpiona regularną -ow.
3. Rzeczowniki o temacie na -k, -g, -ch, -h, -s, -z, -c mają w miejscowniku jedniny końcówkę -u a nie -e, np. na wuchu, we jabłuku, na ličku, w Kongu, w mjasu, w železu, na licu.
4. Końcówka miejscownika -je powoduje oboczności: b>bj, p>pj, m>mj, w>wj, n>nj, t>ć, d>dź, r>rj, ł>l, np. wjedro – wo wjedrje, syno – wo synje, lěto – wo lěće, blido – wo blidźe, stadło – wo stadle. Podobna oboczność ma miejsce w rodzaju mięskim.
5. W mianowniku (i bierniku) dwoiny występuje w odmianie twardej końcówka -'e, a w miękkiej -i, a po spółgłoskach s, c, z występuje -y: słowje, jabłuce, poli, kolesy, twarjeni, licy.
6. Rzeczowniki wočko 'oko' i wucho 'ucho' mają dość osobliwą odmianę, szczególnie w liczbie mnogiej:
singular/jednotanominatiw (štó? što?)wóčkowuchogenitiw (koho? čeho?)wóčkawuchadatiw (komu? čemu?)wóčkuwuchuakuzatiw (koho? što?)wóčkowuchoinstrumental (z kim? z čim?)z wóčkomz wuchomlokatiw (wo kim? wo čim?)wo wóčkuwo wuchudual/dwojotanominatiw (štó? što?)wočiwušigenitiw (koho? čeho?)wočow (woči)wušow (wuši)datiw (komu? čemu?)wočomajwušomajakuzatiw (koho? što?)wočiwušiinstrumental (z kim? z čim?)z wočomajz wušomajlokatiw (wo kim? wo čim?)wo wočomajwo wušomajplural/mnohotanominatiw (štó? što?)wočiwušigenitiw (koho? čeho?)wočow (woči)wušow (wuši)datiw (komu? čemu?)wočamwušamakuzatiw (koho? što?)wočiwušiinstrumental (z kim? z čim?)z wočemi (z wočimi)z wušemi (z wušimi)lokatiw (wo kim? wo čim?)wo wočachwo wušachIstnieją regularne formy dwoiny i mnożyny wóčce i wóčka, ale są one rzadkie, podobnie jak oboczne formy wymienione w nawiasach. Podobnie rzadka jest forma woko w liczbie pojedynczej, kiedy mowa o narządzie wzroku.
6. Odmiana rzeczowników o temacie rozszerzającym się o -ć- lub -nj- będzie w lekcji piątej.

Odmiana zaimków trzeciej osobyOdmiana zaimków osobowych trzeciej osoby przedstawia poniższa tabelka.
singular/jednotar. męzkir. nijakir. żeńskinominatiw (štó? što?)wónwonowonagenitiw (koho? čeho?)jeho, do njehojeho, do njehojeje, do njejedatiw (komu? čemu?)jemu, k njemujemu, k njemujej, k njej, (arch. ji, k ni)akuzatiw (koho? što?)jón, na njón (jeho, na njeho)je/jo, na nje/na njoju, na njuinstrumental (z kim? z čim?)z nimz nimz njej, (arch. z njeju)lokatiw (wo kim? wo čim?)wo nim, (arch. wo njom)wo nim, (arch. wo njom)wo njej, (arch. wo ni)dual/dwojotar. męzkoosobowyr. niemęzkoosobowynominatiw (štó? što?)wonajwonejgenitiw (koho? čeho?)jeju, do njejudatiw (komu? čemu?)jimaj, k nimajakuzatiw (koho? što?)jeju, na njejujej, na njejinstrumental (z kim? z čim?)z nimajlokatiw (wo kim? wo čim?)wo nimajplural/mnohotar. męzkoosobowyr. niemęzkoosobowynominatiw (štó? što?)woniwonegenitiw (koho? čeho?)jich, do nichdatiw (komu? čemu?)jim, k nimakuzatiw (koho? što?)jich, na nichje, na njeinstrumental (z kim? z čim?)z nimilokatiw (wo kim? wo čim?)wo nich1. Formy na n-, podobnie jak w języku polskim, występują wyłącznie po przyimkach.
2. W liczbie podwójnej i mnogiej zaimki obydwu rodzajów (identycznych jak polski męzkoosobowy i niemęzkoosobowy) różnią się tylko w mianowniku i bierniku.
3. W bierniku l. poj. r. m. formy jón i njón są nieożywione, a jeho i njego ożywione.
4. W pieśniach ludowych i poezji spotyka się także inne formy, np. zamiast jeho, jemu, jej, jeje, naju, waju i podobnych można spotkać formy takie jak joh, njoh, jom, njom, ji, jej, naj, waj.

Odmiana zaimka zwrotnego, występującego tylko w przypadkach zależnych:
pełna formakrótka formagenitiw (koho? čeho?)sebjesodatiw (komu? čemu?)sebisejakuzatiw (koho? što?)sebjesoinstrumental (z kim? z čim?)zo sobulokatiw (wo kim? wo čim?)wo sebiForma pełne występują po przyimkach i tam, gdzie są pod akcentem zdaniowym. Forma sebi wymawiana jest /sejbi/.

Bonusik: najważniejsze zasady zapisywania słów pochodzenia obcego1. Dyftong au jest zapisywany aw i wymawiany regularnie, np. awtor, Awstralija.
2. Dyftong eu jest zapisywany eu i wymawiany jako /oj/, np. neutrum, Europa /nojtrum, ojrɔpa/.
3. Litery i, y są zapisywane zgodnie z językiem pochodzenia i wymawiane regularnie lub obydwie jako /i/, np. gymnazij, cyklist.
4. Grupy ae, oe/ä, ö są zapisywane i wymawiane jak e, np. fen, hemoglobin, obce ü jest zapisywane i wymawiane jak i, np. kostim, meni, parfim; wyjątkiem jest běrow 'biuro'.
5. Grupy ph, qu, x są zapisywane jako f, kw, ks, np. fyzika, kwalita, Aleksander, eksotiski.
6. Grupy rh, th są zapisywane jako r, t, np. reuma, rytmus.
7. Grupa sch jest zapisywana jako š, np. šema, išias.
8. Litery s, z są najczęściej oddawane zgodnie z wymową, np. poezija, diskusija. Często jednak po przedrostku s wymawiane jest jako /z/, a bez niej jako /s/, np. asocialny, kosinus jako /az-, kɔz-/, choć socialny, sinus jako /s-/. Regularnie s wymawiane jest jako /z/ w zapożyczeniach po literach m, n, l, r, np. falsyfikat, uniwersita.
9. Często z w języku oryginału oddawane jest przez c, np. coologija, cenit, cebra, cefir, cynk, cona.
10. Co do zasady nie zapisuje się podwójnych samogłosek, np. komisija.
11. Końcowe -ia, -ea oddaje się poprzez -ija, -eja, np. poezija, epopeja.
12. Rosyjskie в, л, х, ш, ч, ж transkrybuje się poprzez w, l [sic!], ch, š, č, ž. Rosyjskie е oddawane jest jako je po m, p, b, w, n, r i samogłoskach, w przeciwnym wypadku jako e, np. Bjelgorod, Leningrad, Nowosibirsk, Wolgograd, Kamčatka. Pozostałe ё, я, ю są oddawane regularnie jo, ja, ju, np. Tjumeń, Rjazań, Orjol.
13. Obce d͡ʒ jest oddawane przez dź. Dwuznak dž istnieje tylko w słowach džungl 'dżungla' i džunka 'dżonka'. Poza tym pisze się (i wymawia) np. Tadźikistan, Dźibuti.

Czytanka

Handrij Zejler
   Wuznamny serbski basnik Handrij Zejler je so dnja 1. februara 1804 w Słonej Boršći narodźił. Słona Boršć je wjes k zapadej wot Budyšina.
   Handrijowy nan je doma mału žiwnosć měł. Nimo toho je wón studnje twarił. Mały Handrij je často z nanom sobu na dźěło chodźił. Tak je wón serbski lud a swoju domiznu, rjanu Łužicu, zeznał. Handrij je do Bolbore a poslednje lěta do Wulkeho Wjelkowa do ludoweje šule chodźił. Dokelž je Handrij wosebje pilny šuler był, je wón do Budyšina na gymnazij chodźił. Tam je wón wot lěta 1825 wuknył. Za jara dobre skónčne pruwowanje je slěbornu medalju města Budyšina dóstał.
   Potom je Handrij Zejler w Lipsku ewangelsku teologiju studował. Hižo w Lipsku je nimo swojeho studija pisać započał. Znate su jeho nastawki, bajki, fabule a basnje. Ale tež hrónčka a wosebje spěwy je basnił. W tutych lětach je tež serbsku narodnu hymnu „Rjana Łužica“ spisał. Po studiju je so Handrij Zejler zaso do Łužicy wróćił. We Łazu je jako serbski farar skutkował.
   Zejler je pilnje za swój serbski lud pisał a basnił. Za krótki čas je sej přez swoje dźěło wutroby wšěch Serbow dobył. W lěće 1844 je so Handrij Zejler z młodym serbskim wučerjom a komponistom Korlu Awgustom Kocorom zetkał. Wonaj buštaj přećelej na čas žiwjenja. Zejler je basnił, Kocor je komponował, a serbsku lud je jeju spěwy spěwał. Kocor je tež někotre oratorije a jednu serbsku operu k Zejlerjowym tekstam skomponował. Handrij Zejler je žiwy był, hdyž su doprědkarske mocy w Němskej stary feudalny porjad zničić chcyli.
   Wón je na stronje postupa stał. To wučitamy z jeho basnjow a fabulow. Jara znate su jeho basnje „Přećiwnikam postupa“ a „Słónco – swoboda“ a serbska narodna hymna „Rjana Łužica“. Handrij Zejler je w lěće 1872 wumrěł.

Dorěčenje, přeprošenje a zamołwjenje
Pětr: Dobre ranje.
Jurij: Dobre spodobanje, Pětrje.
P: Kak so ći wjedźe? Sy derje spał?
J: Wulkotnje. Sym spał kaž zaraženy.
P: Słuchaj, Jurjo, kajki program na dźensniši dźeń maće?
J: Dopołdnja pojědźemy do Wotrowa. Chcemy wopytać row Jakuba Barta-Ćišinskeho a Wotrowske hrodźišćo. Dokelž pak je jara horco, so popołdnju w Kozarcach kupamy. Wječor mamy swobodny.
P: W tajkim padźe was přeprošuju na wopyt.
J. Rady přińdźemy, ale hdy a hdźe?
P: Přińdźće do mojeho bydlenja we Worklecach, žona was wutrobnje powita.
J: Derje, přińdźemy po wječeri.
P: Wočakujemoj was we wosmich. Ale njedajće na so čakać. Loni sym nimale poł hodźiny na tebje čakał.
J: Nó, haj, ale tehdom njejsym zašo přińć móhł. Tónkróć budźemy zdypkom.
P: To so wjeselimoj.
J: Božemje.
P: Na zasowidźenje do wječora.

Bosko: Zetkamoj so jutře wječor?
Wórša: Rady, ale hdy a hdźe?
B: W Serbskim wjelbiku w šesćich.
W: Lěpje by było, hdy bychmoj so něšto pozdźišo zetkałoj.
B: Derje, we wosmich.
W: Dyrbju po tebje přińć, abo přińdźeš ty po mnje?
B: Přińdu po tebje.
W: Wočakuju će w sedmich. Přińdź prošu zdypkom. Móžeš so spušćić. Božemje.
Hilža: Dowolće, zo was na mały swójbny swjedźeń přeprošu. Přijědźe moja sotra z wukraja. Tež wašu žonu přeprosymy.
Borsćij: Wodajće prošu, njeje mi móžno na swjedźeń přińć. Nadźijam so, zo mi to za zło njewozmjeće.
H: Wobžarujemy jara, ale što móžeš činić. Budźemy so wjeselić na přichodny króć.

(czytanka pochodzi z: Мудра И., Петр Я. - Учебник верхнелужицкого языка)

Słowniczek[close]
Zadania
1. Wotmołwće na prašenja:
Hdy a hdźe je so Handrij Zejler narodźił? Što je Handrijowy nan był? Hdźe je Handrij do šule chodźił? Z čim bu w Budyskim gymnaziju mytowany? Hdy je Zejler započał serbsce basnić? Kak rěka serbska narodna hymna? Hdźe je Zejler po studiju skutkował? Kak su přećeljo a wšitcy wjesnjenjo jeho mjenowali? Z kim je so Zejler spřećelił? Čeje wutroby je sej Handrij Zejler dobył? Kotre mocy su w lěće 1848 w Němskej stary feudalny towaršnostny porjad zničić chcyli?

2. Skłonjujće:
basnik Handrij Zejler, dźěło, lěto, lud, město, morjo, nan, spěw, šuler, wučer.

3. Tworće sady w perfekće wot sćěhowanych werbow:
narodźić so, studować, měć, być, basnić, pisać, zetkać so, chcyć, spěwać, dobyć, wróćić so.

4. Přełožće:
Słona Barszcz to wieś na zachód od Budziszyna. Andrzej często chodził z ojcem do pracy. Odwiedzał on szkołę ludową w miasteczku Wielki Wielków. Potem uczył się w gimnazjum w Budziszynie. Teologię studiował w Lipsku. Wtedy zaczął pisać wiersze. Szeroko znane są dwa jego wiersze – „Przeciwnikom postępu“ i „Słońce – wolność“. Zejler spotkał się z młodym kompozytorem Kocorem. Zejler pisał dla Kocora wiersze, a Kocor komponował Zejlerowi muzykę.
Zejler i Kocor byli przyjaciółmi. O nich i o ich pieśniach już wiele słyszeliśmy. Ich pieśni z radością śpiewają serbołużyccy uczniowie. W serbołużyckiej szkole słyszeliśmy, jak śpiewają pieśni Zejlera. Melodię do słów Zejlera napisał Kocor.

Nawigacja

[0] Indeks wiadomości

[#] Następna strona

[*] Poprzednia strona

Nie udało się pochwalić
Pochwalanie...
Idź do wersji pełnej