Autor Wątek: Łužica abo smjerć!  (Przeczytany 1604 razy)

Offline Siemoród

Łužica abo smjerć!
« dnia: Styczeń 01, 2021, 18:13:20 »
HORNJOSERBŠĆINA

Moim postanowieniem noworocznym była nauka języka górnołużyckiego, którym zajmuję się dłuższy czas, ale teraz chcę sobie usystematyzować tę wiedzę, przy okazji tworząc kurs dla szerszej publiki.

Niestety o jakiekolwiek źródła w przypadku tego języka dość ciężko, większość i tak jest po niemiecku albo rosyjsku, po polsku ich praktycznie brak, przynajmniej w internotach. Mimo to postaram się skompresować znane mi źródła rosyjskie i niemieckie. Na ułomność tych źródeł niech wzkaże choćby fakt, że nie wiadomo ile osób włada językami łużyckimi, łączna liczba użytkowników w różnych opracowaniach waha się od 15 do 100 tys. osób.

Lekcja 0 - Wymowa
Poniższy opis powinien być raczej jedynie wzkazówką, w zasadzie wymowa jest inna u każdej osoby, najpewniej zależy to od podłoża djalektalnego i stopnia zniemczenia danego uż~nika języka.

Aa - po prostu [ä], np. akt, sad, woda
Bb - po prostu [b], np. baba, dub, na końcu słów się ubezdźwięcznia, podobnie jak w polskim
Cc - po prostu [t͡s], np. car, nóc, ocean
Čč - zgrubsza [t͡ʃ] czyli miększy nieco odpowiednik polskiego cz, np. čas, ryč
Ćć - raczej też [t͡ʃ], choć niektóre źródła twierdzą, że to odrębny fonem realizowany jako [t͡ɕ]. Na pewno wymawianie tych dźwięków jednakowo nie będzie złe
Dd - po prostu [d], np. dub, dejmant, ulega ubezdźwięcznieniu
Dźdź - dwuznak, oznacza [d͡ʑ], w sumie też [d͡ʒ], realizacja tego fonemu jest dość różna, oczywiście w [d͡ʒ] należy widzieć wpływ niemieckiego
Ee - zgrubsza [ɛ], np. wjesele, ale przed spółgłoskami palatalnymi, tj. š, č, ž, ć, dź, ń, j raczej jako [e] a nawet [ei̯], np. dźeń, rejować, tež.
Ěě - zgrubsza jako [iɪ] albo [ʲɪ], np. wěk, wěra, rěč
Ff - po prostu [f], głównie w zapożyczeniach
Gg - po prostu [g], jak wyżej
Hh - na początku wyrazu raczej jak [h], w pozostałych miejscach [ɦ], przed i, e, ě jest palatalizowane do [hʲ]/[ɦʲ]. Oprócz tego <hw> wymawiamy [f] lub [v], np. hwězda, a przed pozostałymi spółgłoskami i w wygłosie <h> jest nieme, np. hromadźić, zahroda,
přibrjóh.
Chch - na początku wyrazu oraz po przedrostkach jest to [kʰ] (w historycznej ortografji nawet to zapisywano <kh>), np. chlěb, wobchod, ulega palatalizacji do [kʲʰ] przed i, e, ě, np. přichilnosć. W pozostałych miejscach jako [x] lub odpowiednio [xʲ].
Ii - raczej jako [i], choć po spółgłoskach twardych często jako [ɪ]
Jj - po prostu [j]
Kk -  po prostu [k], palatalizuje się przed i, e, ě do [kʲ]
Łł - literacko jest to [w], często słyszy się jednak [ʋ] albo [β]. Praktycznie nie ulega ubezdźwięcznieniu. Palatalny warjant to [wʲ] lub [ɥ].
Ll - po prostu [l], przed i, e, ě palatalizuje się do [lʲ].
Mm - [m], np. mak, dym
Nn - [n], np. noha, syn, wymawiana [nʲ] przed i, ě, np. něžna, przed tylnojęzykowymi [ŋ]
ń - wymawiane [i̯n], w zasadzie występuje tylko przed spółgłoskami i w wygłosie, przed tylnojęzykowymi [i̯ŋ]
Oo - ogólnie [ɔ], przed wargowymi w, p, b, m, ł a także tylnojęzykowymi k, g, ch, h zwęża się do [ o]
Óó - zasadniczo [ʊ], choć spotyka się też wymowę dyftongiczną [oʊ], w każdym razie na pewno nie [u ]
Pp - po prostu [p]
Rr - za literacką uznaje się wymowę języczkową [ʀ], a przed i, e, ě, j jako [ʀʲ], choć w przypadku północnych gwar jest to, tak samo jak w dolnołużyckim odpowiednio [r] i [rʲ].
ř - wyłącznie w grupach př, kř, tř wymawianych odpowiednio [pʃ], [kʃ], [t͡sʲ].
Ss - zgrubsza [s ], ale w wielu pożyczkach z niemieckiego jest to [z], np. sakski
Šš - po prostu [ʃ]
Tt - po prostu [t], np. tam, róst
Uu -  po prostu [u]
Ww - identycznie jak Łł, grupa wł oczywiście wymawiana jest [w]. Przed spółgłoską w nagłosie jest nieme, np.
y - coś około [ɨ]
Zz - po prostu [z], ubezdźwięcznia się w wygłosie
Žž - po prostu [ʒ], jw.

Grupy spółgłosek typu sć, šć, sč wbrew pozorom nie upraszczają się i są wymawiane regularnie.

Akcent w języku górnołużyckim jest inicjalny, jedynie zapożyczenia z greki, łaciny i francuzkiego mają akcent na odpowiednio trzecią sylabę od końca lub ostatnią.
Niech żyje Wolny Syjam!
 

Offline Úlfurinn

Odp: Łužica abo smjerć!
« Odpowiedź #1 dnia: Styczeń 01, 2021, 19:11:39 »
DOLNOSERBŠĆINA

Moim postanowieniem noworocznym była nauka języka dolnołużyckiego, którym zajmuję się od trzech dni, ale teraz widząc, że Siemioród już zaczął, to na zasadzie kopiowania dam do porównania to samo, tylko po d~ł~cku.

Lekcja 0 - Wymowa
Poniższy opis powinien być raczej jedynie wzkazówką, w zasadzie wymowa jest inna u każdej osoby, najpewniej zależy to od podłoża djalektalnego i stopnia zniemczenia danego uż~nika języka.

Aa - po prostu [ä], np. Adam, album, ale, ananas, amater (pl. amator), akt, alfabet
Bb - po prostu [b], np. baba, baran, bajka, bagno, banda, bok, bosy, buda, na końcu słów się ubezdźwięcznia, podobnie jak w polskim
Bj bj - zmiękczone b [bʲ], nie jak po polsku bi, np. tebje - ciebie, tobie; grabje - grabie, njebjo - niebo, sebje - siebie, sobie
Cc - po prostu [t͡s], np. co, cas - czas, cement, cesak - grzebień, cerw – czerw, robak
Čč - po prostu [t͡ʃ], występuje głównie w zapożyczeniach, np. kawč - tapczan, Čech - Czech, małučki - malutki
Ćć - po prostu [tɕ] (nie jak po g~ł~cku!), ć piszemy zawsze, nawet przed i (ći), np. gósć - gość, sćicha - cicho, dwanasćo - dwanaśćcie, dosć - dość
Dd - po prostu [d], np. dom, wóda, dub - dąb, doł - dół, daloko - daleko, Dunaj, ulega ubezdźwięcznieniu
Dźdź - dwuznak, oznacza [d͡ʑ], występuje tylko w połączeniach zdź i ždź, zasada pisowni taka sama, jak z ć, np. gózdź - gwóźdź, zdźaržać - zachować, pózdźe - późno
Ee - po prostu [ɛ], np. delka - deska, gerc - grajek, cera - kreska, efekt, etapa - etap
Ěě - zgrubsza jako [iɪ], chyba, że nie jest akcentowane, wtedy [ʲe], np. lěto - rok, měso - mięso, pětk - piątek, město - miasto, ně - nie
Ff - po prostu [f], głównie w zapożyczeniach
Gg - po prostu [g]
Hh - zawsze bezdźwięczne [h], nie, jak po górnołużycku, np. Hajno - Henryk, how - tu, hynacej - inaczej, horicont - horyzont
Chch - po prostu [x], np. chto - kto, pcha - pchła, chóry, chudy, mech, měch - worek
Ii - raczej jako [i], zawsze twardo, np. lipa, nimski - niemiecki, nigdy, bitwa, Biblija - Biblia
Jj - po prostu [j]
Kk -  po prostu [k]
Ll - po prostu [l]
Łł - po prostu [w], zawsze się wymawia, np. młody, głowa, łuka - łąka, ławka, łdza - łza, błoto
Mm - [m], np. mały, malina, młyn, mě - imię, mroja - mrówka, móst, mudry - mądry
Mj mj - zmiękczone m [mʲ], nie jak po polsku mi, np. mjasec - miesiąc, księżyc, mjac - miecz, mjatel - motyl, mjod - miód
Nn - [n], np. nan - ojciec, noga, nad, nadawk - zadanie, nagły, nagi, nos
Ńń oraz Nj nj- wymawiane [nʲ] (nie jak polskie ń!), np. jeleń, wogeń - ogień, kanja - kania, wóń - zapach, njewina - niewinność
Oo - ogulnie [ɔ]
Óó - znak ten ma bardzo wiele warjant wymowy, najczęściej jako /ɨ/ (polskie y), często też jako [ɛ] (polskie e)!
Pp - po prostu [p]
Pj pj - zmiękczone p [pʲ], nie jak po polsku pi, np. popjeł - popiół, pjero - pióro, pjas - pies, pjenjez - pieniądz
Rr - za literacką uznaje się wymowę języczkową [r], czyli zwykłe polskie r, wymowa górnołużycka ([ʀ]) jest powszechna, lecz błędna
Ŕŕ oraz Rj rj- wymawiane [rʲ] (nie jak polskie rz!), np. murjaŕ - murarz, wrjos - wrzos, rjemjeń - rzemień, mórjo - morze
Ss - po prostu [s]
Šš - po prostu [ʃ], polskie sz
Śś - po prostu [ɕ], jak w polskim, zasada pisowni taka sama, jak z ć, np. śańki - cienki, maś - matka, pisaś - pisać, śichy - cichy, śěło - ciało
Tt - po prostu [t], np. takt, ty, tam, tšawa - trawa, towaristwo - towarzystwo, tšach - strach
Uu -  po prostu [u]
Ww - identycznie jak Łł, grupa wł oczywiście wymawiana jest [w]. Na początkach wyrazów jako wo-, wu- nieme, ale zawsze czytane w przedrostku wó- (jako ły lub łe, oczywiście)
Wj wj - zmiękczone ł [wʲ], np. wjacor – wieczór, wjas – wieś, wjasele – radość, strowje - zdrowie
y - tak, jak po polsku - /ɨ/
Zz - po prostu [z], ubezdźwięcznia się w wygłosie
Žž - po prostu [ʒ], jw.
Źź - po prostu [ʑ], jak w polskim, zasada pisowni taka sama, jak z ć, np. źeń - dzień, tyźeń - tydzień, źo - gdzie, dokąd, žołź - żołądź, źiw – cud, źiśi - dzieci

Akcent w języku dolnołużycki jest inicjalny, jedynie zapożyczenia z greki, łaciny i francuzkiego mają akcent na odpowiednio trzecią sylabę od końca lub ostatnią. Uwaga! Jeśli przed wyrazem jedno- bądź dwusylabowym stoi przyimek, wówczas to przyimek weźmie akcent.
Cieszę się, że na PFJ nie ma już Bojlera <3
Może teraz czas na Canisa...
 

Offline Siemoród

Odp: Łužica abo smjerć!
« Odpowiedź #2 dnia: Styczeń 08, 2021, 12:23:12 »
HORNJOSERBŠĆINA

Lekcja 1 - Czasownik (słowjeso), czas teraźniejszy
W języku g~ł~ckim formy osobowe czasownika odmieniają się przez trzy liczby (pojedynczą, podwójną i mnogą) i trzy osoby, oprócz tego w drugiej i trzeciej osobie liczby podwójnej występuje odmiana przez rodzaje (zanikająca w języku potocznym, ale przestrzegana w języku literackim). Liczba podwójna często łączy się z liczebnikami dwaj, dwě, wobaj, wobě (dwa, dwie, oba, obie), choć nie są one konieczne.

Czasowniki być (być), měć (mieć) są nieregularne, czasowniki pisać (pisać), twarić (budować), prosyć (pytać), wuknyć (uczyć się) oraz njesć (nieść) reprezentują konjugacje -a-, -i- oraz -je-tematyczne. Konjugacje te najlepiej jest zapamiętywać razem z bezokolicznikiem, co wyszczególniać będę w listach słówek po każdej lekcji, bo często odbiegają one od tych polskich. Słownikowe formy czasownika, które będę podawać to bezokolicznik i końcówka 3. os. l. poj..
inf.byćměćpisaćtwarićprosyćwuknyćnjesć
jasymmampisamtwarjuprošuwuknunjesu
tysymašpisaštwarišprosyšwuknješnjeseš
wón, wona, wonojemapisatwariprosywuknjenjese
mójsmójmamojpisamojtwarimojprosymojwuknjemojnjesemoj
wójstaj, -ejmataj, -ejpisataj, -ejtwaritaj, -ejprosytaj, -ejwuknjetaj, -ejnjesetaj, -ej
wonaj, wonejstaj, -ejmataj, -ejpisataj, -ejtwaritaj, -ejprosytaj, -ejwuknjetaj, -ejnjesetaj, -ej
mysmymamypisamytwarimyprosymywuknjemynjesemy
wysćemaćepisaćetwarićeprosyćewuknjećenjeseće
woni, wonesumajapisajatwarjuprošawuknunjeseja

Formy dwoiny na -aj są męzkie, formy na -ej są żeńsko-nijakie. Podobnie wygląda rozróżnienie zaimków woni, wone.

Warto zwrócić uwagę, że formy drugiej i trzeciej osoby dwoiny są identyczne dla wszystkich czasowników.

Czasowniki zaprzecza się za pomocą przyrostka nje- (pisanego razem z czasownikiem i akcentowanego), np. njemam, njepisaš, njewuknjetaj. Wyjątkiem od reguły jest czasownik być, którego formy przeczące brzmią njejsym, njejsy, njeje, njejsmoj, ..., tj. z przedrostkiem njej-.

Czytanka

Naša wjeska
To je naša wjeska. Blisko wjeski je lěs. Tam widźiš našu chěžu. Wokoło chěže je zahroda. W zahrodźe je naša wowca. Naša kruwa tam njeje. Tu je dróha do města. Widźiš tam šulu? Tam je naš wučer. Wučer ma psyka. Blisko zahrody je naš susod. Susod ma awto a jědźe do města. Maš doma tež awto? Blisko dwora je štom. Wokoło štoma je trawa. Što hišće widźiš?

W serbskej rěčnej šuli
Serbska rěčna šula je w Minakale. Minakał je wjeska blisko serbskeje hole a ma rjanu wokolinu. Blisko wsy su haty a lěsy. W rěčnej šuli wuknješ serbsce rěčeć, pisać a čitać. Šula je stare twarjenje, to běše hród knježka. Ale nětko je to ludowe swójstwo. Hdyž do domu stupiš, wjeseliš so, dokelž je wšitko jara čiste. Deleka, na prawej stronje, je klubownja, na lěwej stronje zarjadnistwo. Hdyž po schodźe horje dźeš, widźiš lěharnju, myjernju a posłucharnju. W druhej chěži blisko šule bydli domownik. Kóždy dźeń tam šulerjo z twornje abo zarjadnistwa a ratarstwa serbsce wuknu. Njechaš tež do serbskeje rěčneje šule přińć a serbšćinu wuknyć?

Naša rjadownja
Dźensa smy prěni raz tu. Serbska wyša šula je wulke a krasne twarjenje. Wona je wažna a wuznamna. Naša rjadownja je přijomna rumnosć. Wona je wulka, rjana a swětła. Prědku je šěroka čorna tafla. Nimo toho stoji tam tež wučerske blido a stólc. Zady wisa wučbny plan. Kóžda ławka je nowa a čista. Horjeka leži zwučowanski zešiwk a mały słowničk. Prědku leži naša rjadowniska kniha.

Što praji naš wučer? Wón praji: ‚‚Jano, twój nowy wołojnik je tu, ale hdźe je twoje pjero?’’ Jan wotmołwi: ‚‚Moje pjero leži hišće doma.’’ Potom praji wučer: ‚‚Leńka, pój doprědka a pisaj! Marja, čitaj! Derje tak! Sydńće so! Jurjo, stań, dźi k tafli a pisaj dale! Nětko sy hotowy, sydń zaso!’’

Nětko je hodźina nimo, a wučer praji: ‚‚Stańće, božemje!’’


(czytanka pochodzi z: Мудра И., Петр Я. - Учебник верхнелужицкого языка)

Słowniczek
[close]

Zadania
1. Wstaw odpowiednie formy czasu teraźniejszego czasowników być i měć do poniższych zdań:
Ja ... Serb. Mój ... Serb a Serbowka. Wonaj ... Nan a mać ... doma. Moji bratrojo ... tam. Hornja Łužica ... w Sakskej. Towaršojo, hdźe ...? Wone nje... tam.

Twoja sotra ... psyka? A ty ... psyka? Nje... psyka, ale mój nan a mać ... psykow. Pětr ... zešiwk a wołojnik. A što ty tam ...?

2. Przetłumacz na górnołużycki
Gdzie jest szkoła? Szkoła jest tam. Serbołużycka szkoła uczy mówić, czytać i pisać po serbołużycku. Kto to jest? To jest Piotr. Piotr jest Serbołużyczaninem i bardzo dobrze mówi po serbołużycku. Piotr i Michał uczą się czytać po serbsku. Nauczyciel przychodzi. Nauczyciel pisze, Piotr i Michał też piszą. Co robi matka i ojciec w domu? Matka i ojciec cieszą się, że syn i córka uczą się pisać po serbołużycku. Dzisiaj pierwszy raz piszę i mówię po serbołużycku. Tu stoi wysoki stół, a tam wisi duża tablica. Oni długo śpią. Jan siedzi, a obok leży pies. Nasz sąsiad to pan Mirosław.
« Ostatnia zmiana: Lipiec 31, 2021, 21:37:51 wysłana przez Siemoród »
Niech żyje Wolny Syjam!
 

Offline Henryk Pruthenia

  • Der Untermenschenbändiger
  • Moderatór
  • Wiadomości: 5 897
  • Pochwalisze: 220 razy
  • Pieśń Arjów!
    • Mój konlangerski dorobek
  • Konlangi: Ziemskie, Kyońskie, Adnackie; autor neszszszczyzny
Odp: Łužica abo smjerć!
« Odpowiedź #3 dnia: Styczeń 08, 2021, 12:46:38 »
Czytanki! Zawsze na plus!

Offline Úlfurinn

Odp: Łužica abo smjerć!
« Odpowiedź #4 dnia: Styczeń 08, 2021, 17:22:30 »
DOLNOSERBŠĆINA


Lekcja 1 - Czasownik (werb), czas teraźniejszy
W języku d~ł~ckim formy osobowe czasownika odmieniają się przez trzy liczby (pojedynczą, podwójną i mnogą) i trzy osoby. Liczba podwójna często łączy się z liczebnikami dwa, dwě, wobej (dwa, dwie, oba/obie), choć nie są one konieczne.

Czasowniki byś (być), měś (mieć) są nieregularne, czasowniki pisaś (pisać), twariś (budować), spiwaś (śpiewać) reprezentują konjugacje -(j)o, -i oraz -a. Nazwy konjukacyj pochodzą od końcówek dla 3.os.l.p. w czasie teraźniejszym. Konjugacje te najlepiej jest zapamiętywać razem z bezokolicznikiem, co wyszczególniać będę w listach słówek po każdej lekcji, bo często odbiegają one od tych polskich.
inf.byśměśpisaśtwariśspiwaś
jasommampišomtwarimspiwam
tysymašpišoštwarišspiwaš
wón, wóna, wónojomapišotwarispiwa
mejsmejmamejpišomejtwarimejspiwamej
wejstejmatejpišotejtwaritejspiwatej
wónejstejmatejpišotejtwaritejspiwatej
mysmymamypišomytwarimyspiwamy
wysćomaśopišośotwariśospiwaśo
wónisumajupišutwarjespiwaju

W liczbie podwójnej i mnogiej w żadnym wypadku nie rozróżniamy rodzajów, zaimek "wóni" oznacza "oni, one".

Warto zwrócić uwagę, że formy drugiej i trzeciej osoby dwoiny są identyczne dla wszystkich czasowników.

Czasowniki zaprzecza się za pomocą przyrostka nje- (pisanego razem z czasownikiem i akcentowanego), np. njemam, njepišoš, njespiwaśo. Wyjątkiem od reguły jest czasownik być, którego formy przeczące brzmią njejsom, njejsy, njejo, njejsmej, ..., tj. z przedrostkiem njej-.

Czytanka

Naša wjaska
To jo naša wjaska. Blisko jo wejsny lěs. Tam wiźiš našu chyžu. Wokoło chyže jo zagroda. W zagroźe jo naša wójca. Naša krowa tam njejo. Tu jo droga do města. Wiźiš tam šulu? Tam jo naš ceptaŕ. Ceptaŕ ma psyka. Blisko zahrody jo naš sused. Sused ma awto a jěźo do města. Maš doma teke awto? Blisko dwóra jo bom. Wokoło boma jo tšawa. Co hyšći wiźiš?

W serbskej rěcnej šuli
Serbska rěcna šula jo w Prjawozu. Prjawoz jo město blisko serbskeje góle a ma rědnu wokolinu. Blisko jsy su gaty a lěsy. W rěcnej šuli wuknjoš powědaś, pisaś a cytaś po serbsku. Šula jo stare twarjenje, to jo gród kněžka był. Ale nět jo to ludowe swójstwo. Ga doma zastupijoš, wjaseliš se, dokulž jo wšo krada cyste. Dołojce, napšawo, jo klubownja, nalěwo amtowanje. Ga po schoźe górjej źoš, wiźiš lěgaŕnju, myjaŕnju a słuchaŕnju. W drugej chyžy blisko šule bydli domownik. Kuždy źeń tam wukniki z twóŕby abo amtowanja a rolnikaŕstwa po serbsku wuknu. Njocoš teke do serbskeje rečneje šule pśiś a serbšćinu wuknuś?

Naša rědownja
Źinsa smy prědny raz tu. Serbska wusokošula jo wjelike a pěkny twarjenje. Wóna jo wažna a wuznamna. Naša rědownja jo spódobna městna. Wóna jo wjalika, rědna a swětła. Prězy jo šyroka carna tofla. Mimo togo stoj tam teke wucabnikojske blido a stół. Slězy wise góźinski plan. Kužda ławka jo nowa a cysta. Górjejce lažy zwucowanka a mały słowničk. Prězy laže naše rědowniske knigły.

Co groni naš ceptaŕ? Wón groni: ‚‚Jan, twój nowy wołojnik jo tu, ale ga jo twóje pjero?’’ Jan wótegroni: ‚‚Móje pjero laži hyšći doma.’’ Pótom grani ceptaŕ: ‚‚Leńka, pójź doprědka a piš! Marja, cytaj! Derje tak! Sedniśo se! Jurjo, stań, źi k tofli a piš dalej! Nět sy gotowy, sedni zasej!’’

Něnto jo góźina mimo, a ceptaŕ groni: ‚‚stańśo, božemje!’’


(czytanka pochodzi z: Мудра И., Петр Я. - Учебник верхнелужицкого языка, [tłumaczenie z g~ł~ckiego własne ~Grewed])

Słowniczek
[close]

Zadania
1. Wstaw odpowiednie formy czasu teraźniejszego czasowników byś i měś do poniższych zdań:
Ja ... Serb. Mej ... Serb a Serbowka. Wónej ... nan a mać. Wej ... doma. Móje bratšy ... tam. Dolna Łužyca ... w Nimskej. Towariš, źo ...? Wóni nje... tam.

Twója sotša ... psyka? A ty ... psyka? Nje... psyka, ale mój nan a mać ... psykow. Pětš ... zešywk a wołojnik. A co ty tam ...?

2. Przetłumacz na dolnołużycki
Gdzie jest szkoła? Szkoła jest tam. Serbołużycka szkoła uczy mówić, czytać i pisać po serbołużycku. Kto to jest? To jest Piotr. Piotr jest Serbołużyczaninem i bardzo dobrze mówi po serbołużycku. Piotr i Michał uczą się czytać po serbsku. Nauczyciel przychodzi. Nauczyciel pisze, Piotr i Michał też piszą. Co robi matka i ojciec w domu? Matka i ojciec cieszą się, że syn i córka uczą się pisać po serbołużycku. Dzisiaj pierwszy raz piszę i mówię po serbołużycku. Tu stoi wysoki stół, a tam wisi duża tablica. Oni długo śpią. Jan siedzi, a obok leży pies. Nasz sąsiad to pan Mirosław.
« Ostatnia zmiana: Styczeń 09, 2021, 13:12:38 wysłana przez Úlfurinn »
Cieszę się, że na PFJ nie ma już Bojlera <3
Może teraz czas na Canisa...
 
Pochwalili: Siemoród, Emil

Offline Henryk Pruthenia

  • Der Untermenschenbändiger
  • Moderatór
  • Wiadomości: 5 897
  • Pochwalisze: 220 razy
  • Pieśń Arjów!
    • Mój konlangerski dorobek
  • Konlangi: Ziemskie, Kyońskie, Adnackie; autor neszszszczyzny
Odp: Łužica abo smjerć!
« Odpowiedź #5 dnia: Styczeń 08, 2021, 18:40:18 »
Źle skopiowałeś info o rodzajach.

Offline Siemoród

Odp: Łužica abo smjerć!
« Odpowiedź #6 dnia: Lipiec 30, 2021, 20:54:18 »
HORNJOSERBŠĆINA

Lekcja 2 - czas przyszły (přichod) i przeszły złożony (perfekt)
Czas przyszły
Formy czasu przyszłego w języku g~ł~ckim są tworzone bardzo podobnie jak w języku polskim. W przypadku czasowników dokonanych tworzy się je odmieniając czasownik tak jak w poprzedniej lekcji, natomiast w przypadku czasowników niedokonanych czas przyszły jest tworzony z pomocą czasownika posiłkowego budu i bezokolicznika (w odróżnieniu od polskiego, gdzie może być użyty imiesłów ł-owy – np. będę pisał) odpowiedniego czasownika.
inf.pisać
jabudu pisać
tybudźeš pisać
wón, wona, wonobudźe pisać
mójbudźemoj pisać
wójbudźetaj/budźetej pisać
wonaj, wonejbudźetaj/budźetej pisać
mybudźemy pisać
wybudźeće pisać
woni, wonebudu pisać

Formy dwoiny na -aj są męzkie, formy na -ej są żeńsko-nijakie, np. Mojej bratraj dźensa budźetaj wobjed warić. Twojej sotře budźetej so wjeselić, hdyž zhonitej tutu powěsć. Przeczenie w czasie przyszłym wyraża się przy pomocy przedrostka nje-, np. njebudu pisać, njebudźemy pisać.

W przypadku wielu czasowników ruchu czas przyszły wyraża przy pomocy przedrostka po-, np. hić – póńdu, njesć – ponjesu, wjesć – powjedu, wjezć – powjezu, lećeć – poleću, lězć – polězu, jěć – jědu, ćěrić/hnać1 – poćěrju, …. Oznacza to, że nie istnieją bezokoliczniki **póńć, **ponjesć, **polězć i podobne. Podobnie czasownić měć tworzy czas przyszły przy pomocy przyrostka z-: změju, změješ, …. Są to formy tego samego czasownika!

Jutře změju chwile, přińdź, přošu, zdypkom w pjećich.

1 Ten czasownik ma dość osobliwą odmianę – bezokolicznikiem jest hnać lub ćěrić, formy czasu teraźniejszego to ćěrju, ćěriš, a imiesłów ł-owy to hnał. Podobnie sprawa wygląda z prefigowanymi dohnać, rozehnać, wotehnać.

Odmiana w czasie teraźniejszym i przyszłym podstawowych czasowników ruchu:
inf.hić (přitomnosć)hić (přichod)jěć (přitomnosć)jěć (přichod)
jadupóńdujědupojědu
tydźešpóńdźešjědźešpojědźeš
wón, wona, wonodźepóńdźejědźejědźe
mójdźemojpóńdźemojjědźemojpojědźemoj
wójdźetj, -ejpóńdźetaj, -ejjědźetaj, -ejpojědźetaj, -ej
wonaj, wonejdźetj, -ejpóńdźetaj, -ejjědźetaj, -ejpojědźetaj, -ej
mydźemypóńdźemyjědźemypojědźemy
wydźećepóńdźećejědźećepojědźeće
woni, wonedu (pot. dźeja)póńdu (pot. póńdźeja)jědu (pot. jědźeja)pojědu (pot. pojědźeja)
Podobnie odmieniają się prefigowane dóńć (dóńdu, dóńdźeš), přińć (přińdu, přińdźeš), poza tem, że są one dokonane i formy osobowe mają znaczenie czasu przyszłego.

W języku potocznym spotyka się także czas przyszły złożony tworzony od czasowników dokonanych, typu budu předać, budźe so zwjeselić, zapłaćić to budźemy ….



Czas przeszły złożony
Czas przeszły złożony wyraża jednorazowe zdarzenie, które dokonało się w minionej chwili. Jest on tworzony przy pomocy czasownika posiłkowego sym, sy, je, … i imiesłowu ł-owego.

Imiesłów ł-owy tworzony jest od tematu bezokolicznika i odpowiada polskim formom trzeciej osoby czasu przeszłego. W liczbie pojedynczej końcówkami osobowymi są -ł, -ła, -ło (r. męzki, żeński, nijaki), w liczbie podwójnej -łoj dla wszystkich rodzajów, a w liczbie mnogiej -li w rodzaju męzkoosobowym i -łe w niemęzkosobowym. Warto dodać, że w języku potocznym, a niekiedy i w literackim stosowana jest końcówka -li dla wszystkich rodzajów w liczbie mnogiej.

Poza tym, jest on tworzony podobnie jak w języku polskim, od (rozszerzonego) tematu bezokolicznika, np.: njesć – njesł, brać – brał, minyć – minył, pić – pił, molować – molował, pisać – pisał, pjec – pjekł, móc – mohł. Czasownik hić tworzy imiesłów: šoł, šła, ….

Tworzenie czasu przeszłego złożonego na przykładzie czasownika čitać
inf.čitać
jasym čitał/čitała
tysy čitał/čitała
wón, wona, wonoje čitał/čitała/čitało
mójsmój čitałoj
wójstaj/stej čitałoj
wonaj, wonejstaj/stej čitałoj
mysmy čitali/čitałe
wysće čitali/čitałe
woni, wonesu čitali/čitałe
Czasownik posiłkowy z reguły występuje na drugim miejscu w zdaniu, a imiesłów ł-owy na końcu zdania.

W tytułach i nagłówkach często opuszczany jest czasownik posiłkowy w trzeciej osobie wszystkich liczb, np.: Michał Nowak habilitował. Serbscy wučerjo wuradźowali w Budyšinje, Dny tworjaceho wuměłstwa so přewjedli. VIII. spisowaćelski kongres NDR so wotměł.

Czasownik posiłkowy nie powtarza się, jeśli występuje więcej niż jeden czasownik odnoszący się do tego samego podmiotu, np.: Spisowaćel Nowak je wopisał we swojej knize spóznaća wjesneho hólca, a z tym rysował realistiski wobraz serbskeho žiwjenja.

We współczesnym języku literackim w przeczeniach formy czasu przeszłego złożonego na ogół są na końcu zdania, przy czym porządek słów ma na ogół formę typu widźał njejsym.

Czytanka

Zjězd Serbow w Budyšinje
W juliju 1950 je w Budyšinje 1. zjězd Serbow był. Stare město Budyšin su wobydlerjo rjenje z chorhojemi, girlandami a transparentami wupyšili. Z Hornjeje a Delnjeje Łužicy su Serbja a Němcy do Budyšina přijěli, zo bychu dźełaćerskeho prezidenta Wilhelma Piecka postrowili. Jara wutrobnje su serbscy a němscy dźěławi lubeho hosća witali. Wón je do Budyšina přišoł jako reprezentant prěnjeho němskeho stata dźěłaćerjow a ratarjow. Njedźelu popołdnju je wulka manifestacija za měr, demokratiju a socializm była. Tam je tež prezident Wilhelm Pieck rěčał, zo NDR spěchuje Serbow. Na kóncu je prajił: „Njech je žiwy serbski lud!“ Haj, Němska demokratiska republika je wopradźita wótčina Serbow. Hišće dźensa spominamy rady na tutón krasny swjedźeń.

Wuknjemy za žiwjenje
Kóždy dźeń chodźimy do šule. Wutoru mamy jednu hodźinu staćanowêdy. W šuli pilnje wuknjemy. Hačrunjež chodźimy hakle do 8. lětnika, hižo wěmy, kotre powołanje budźemy wuknyć. Hanka budźe pěstowarka, Pětr budźe diplomowy ratar, a Michał budźe hórnik. Za kóžde powołanje trjebamy dobru wědu. Domjace nadawki porjadnje zhotowimy. Njebrojimy ženje swój čas. W swobodnym času dźěłamy w kružkach. Tež tu wjele nawuknjemy. W swobodnym času tež sportujemy. Tak smy stajnje strowi a njezakomdźimy wučbu. My wěmy, zo wuknjemy za žiwjenje a za našu republiku. Hdyž pilnje wuknjemy, sylnimy naš stat.

Předstajenje
Skupinka sowjetskich studentow a abiturientow srjedźneje šule pućuje po Serbach. Woni su w Chrósćicach młodeho wučerja Měrćina Serbina wopytali, kotrehož su nekotři hižo při jeho wopyće we Lwowje zeznali.
Sergej: Dobry dźeń, Měrćinje.
Měrćin: Dobre ranje, to je wulkotne, zo so zaso widźimoj. Ja so jara wjeselu. Hdy sće přijeli?
Sergej: Hakle wčera wječor. Smy do Drježdźan z ćahom jěli a z Drježdźan sem z kolesami. Nětko chcu ći swojich młodych přećelow, studentow Lwowseje uniwersity, předstajić.
Měrćin: To je rjenje, zo sy zaso tajku nahladnu črjódku nowych zajimcow přiwjedł.
Sergej: Měrćinje, njeby mje móhł swojej maćeri předstajić?
Měrćin: Radlubje. Maći! Maći, mój přećel Sergej chce so z tobu zeznać.
Sergej: Dobry dźeń, knjeni Serbinowa. Měrćin je mi wo was wjele powědał.
Serbinowa: Wjeselu so, knjez Iwanow, zo směm was zeznać.
Sergej: Dobry dźeń, knježna Dučmanec.
Měrćin: Lubina njerěka wjac Dučmanec, wona je nětko moja žona, smój so před třomi njedźelemi woženiłoj.
Sergej: Wodajće, Lubina, to ja wědźał njejsym. Gratuluju wamaj k mandźelstwu a přeju wamaj wjele zboža na zhromadny puć.
Měrćin: Ty rěčiš serbsce?
Sergej: Haj, kusk rěču, sym so mjenujcy nimo čěšćiny a pólšćiny tež ze serbšćinu zaběrał.
Stanisław: Ja rozumju wšitko, ale rěčeć hišće derje njemóžu. Tohodla prošu rěčće pomałšo, wy rěčiće přespěšnje. Wašu žonu lěpje rozumju. Bohužel wašu maćeršćinu hišće bjezporočnje njewobknježu. Hustodosć činju zmylki.
Měrćin: Ně, ně, rěčiš tola derje. Hdźe sy serbšćinu nawuknył?
Stanisław: Na Lwowskej filologiskej fakulće na lektoraće.
Měrćin: Wy druzy tež rečiće serbsce?
Danił: Nažel wašu maćeršćinu hišće derje njerozumimy. Rěčimy jenož rusce a němsce.
Nikołaj: Směm so předstajić? Sym Nikołaj Wasiljewič Serpuchow.
Pawoł: Rěkam Pawoł Krawc.
Nikołaj: Wjeselu so, zo směm was zeznać.


(czytanka pochodzi z: Мудра И., Петр Я. - Учебник верхнелужицкого языка)

Słowniczek
[close]

Zadania
1. Wotmołwće na prašenja:
Hdźe je 1. zjězd Serbow był? Z čim su wobydlernjo Budyšin wupyšili? Zwotkel su Serbja a Němcy do Budyšina přijěli? Koho su chcyli w Budyšinje postrowić? Na čo serbski lud rady spomina? Kak su woni W. Piecka witali? Hdy bě wulka manifestacija? Što je na njej W. Pieck prajił? Što je Němska demokratiska republika za Serbow?

2. Przetłumacz na górnołużycki
Dzisiaj będzie wielka demonstracja za pokój. Wieczorem pojadę do Budziszyna, do teatru. Na placu widziałem serbołużycki slogan „Niech żyje pokój!“. Chętnie powitamy szanownego gościa z Berlina. Codziennie pilnie uczymy się w szkole i uważnie słuchamy, co mówi nasza nauczycielka. Staramy się nigdy nie spóźniać się na zajęcia.

3. Stajće słowa w spinkach do dualoweje formy:
Jan a ja (sedźeć) na samsnej ławce. Popołdnju často hromadźe (wuknyć). Tež na sportowe znamješko w slěbrje so hromadźe (přihotować). Najlěpše wukony (měć) we wysokoskoku. Ale tež kulu derje (storkać). Kóžde popołdnjo, hdyž słónčko swěći, (jěć) do kupjele a (płuwać). Wčera je sportowy wučer powědał, zo hromadźe z druhimi hólcami w stanach (bydlić - futur). Dokelž (być) dobraj sportowcaj, wo hišće lěpše sportowe wukony (prócować so - futur).

4. Ułóż zdania, które zawierałyby przysłówki położenia i ruchu: nutř, nutřka, won, wonka, horje, horjeka, dele, deleka.

5. Zasadźće město zaspinkowanych infinitiwow prawu formu futura a perfekta:
Nalěto (dźěłać) zaso w zahrodźe. Tón tydźeń (jěć) na předstajenje wukrajneho ansambla. Kosmonawća (lećeć) ze swětnišćowymi łódźemi wokoło měsačka. Na tom wječorku (přednošować) serbski spisowaćel wo swojej nowej knize. Popołdnju (hić) z maćerju k wowce na narodniny. Z wowku (rozmołwjeć so) wo lětach jeje dźećatstwa.
« Ostatnia zmiana: Lipiec 31, 2021, 22:18:26 wysłana przez Siemoród »
Niech żyje Wolny Syjam!
 
Pochwalili: Kazimierz, Emil, F1req

Offline Dynozaur

  • Audytor w: Komisja Ustalania Nazw Miejscowości
  • Wiadomości: 3 773
  • Pochwalisze: 351 razy
  • Wiecznie obserwowany
Odp: Łužica abo smjerć!
« Odpowiedź #7 dnia: Lipiec 31, 2021, 13:08:34 »
januar, -a   styczeń
februar, -a   luty
měrc, -a   marzec
apryl, -a   kwiecień
meja, -i   maj
junij, -a   czerwiec
julij, -a   lipiec
awgust, -a   sierpień
september, -bra   wrzesień
oktober, -bra   październik
nowember, -bra   listopad
december, -bra   grudzień

A co z tymi słowiańskimi miesiącami? Te wezymskie, nazymskie i inne rozhelone? Zdechły, czy może nigdy tak naprawdę nie żyły?
PFJ to Dyskord, a nie to martwe poletko pana Bucefała...
 

Offline Siemoród

Odp: Łužica abo smjerć!
« Odpowiedź #8 dnia: Lipiec 31, 2021, 20:19:51 »
Są używane nawet we współczesnej literaturze jako środek literacki, ale nie wiem czy są prawdziwie ludowe, czy może to wymysł odrodzenia narodowego, bo takich odrodzeniowych słów jest od cholery. W każdym razie świadomość ich istnienia jest, to nie jak miesiące bułgarskie, które są tylko ciekawostką slawistyczną.

Swoją drogą w jednym z moich słowników oprócz literackiego apryl funguje potoczne haperlej(k)a. Ciekawe czy jest więcej takich, bo poza majem to one nie są zbyt agresywnie zaadaptowane.

W sumie warto je tutaj zamieścić, gdyby ktoś nie umiał znaleźć:
I wulki róžk
II mały róžk
III nalětnik
IV jutrownik
V róžownik
VI smažnik
VII pražnik
VIII žnjec
IX požnjec, michałski měsac
X winowc
XI nazymnik, listopad
XII hodownik
« Ostatnia zmiana: Lipiec 31, 2021, 20:57:37 wysłana przez Siemoród »
Niech żyje Wolny Syjam!