Twórczość w użyciu > Nauka conlangów

Dearlár só immarídh!

<< < (3/4) > >>

Kazimierz:
À propos ortografii, na pierwszy rzut oka odstraszyła mnie podobieństwem do irlandzkiej, której nie znoszę, lecz po głębszym przyjrzeniu się dostrzegłem, że jest dosyć przewidywalna i regularna.

Caraig:
3. peímaen – iscíllein (tír raim)
Lekcja 3 – czasowniki (część druga)
Po krótkiej przerwie kontynuujemy zmagania z czasownikami. Tym razem nie będziemy zajmować się czasownikami nieregularnymi ani supletywnymi, tylko poznamy najpowszechniejsze paradygmaty koniugacji. Tym niemniej i tutaj czekają na nas zasadzki. Na początek mała ściąga w postaci tabeli:

* forma partytywu
GRUPA I:
Należą do niej czasowniki, które odmieniają się dokładnie według tabeli. Możliwa jest jednak alternacja w rdzeniu, jeśli jest dyftong poddający się ablautowi. Wówczas następuje monoftongizacja (jeśli jest możliwa) w:

* cz. przeszłym odległym
* cz. przyszłym
* l. poj. trybu jusywnego
* w bezokolicznikach (z wyjątkiem bezok. cz. teraźniejszego)ai/ái > a/á
ei/éi > i/í
oi/ói > o/ó

przykłady:
béarda – przerażać [ˈbeːə̯̆ɾdə]
chaílle – słuchać [ˈxəi̯ːɬə]
fleáne – spać [ˈfʲlʲaːnə]
gaola – tryumfować [ˈgʌːlə]
iscíle – powiedzieć [isˈkiːlə]
ríge – skakać [ˈɾiːgə]
téarsta – stracić [ˈteːə̯̆ɾstə]
dearla – mówić [ˈdɛə̯̆ɾlə]
meita – kłamać [ˈmɛi̯tə]
PST.REM = mitoir; FUT = mitaim; JUS = mitoed, mitoedh; INF = mitaeth, mituit, mitoís
llaige – dać [ˈɬai̯gə]
PST.REM = llagoir; FUT = llagaim; JUS = llagoed, llagoedh; INF = llagaeth, llaguit, llagoís

GRUPA II:
Należą do niej czasowniki, których rdzeń zakończony jest spółgłoską szczelinową (oprócz /s/ i /ɬ/). Spółgłoski te ulegają despirantyzacji przed samogłoskami przymkniętymi i półprzymkniętymi:
bh /v/ > b
th /θ/ > t
dh /ð/ > d
ch /x/ > c /k/
gh /ɣ/ > g
mh /v/ > m

Ponadto sufiksy czasu przeszłego odległego oraz przyszłego ulegają redukcji:
-oir > -ir
-aim > -im

przykłady:
ameitha – kazać [ˈamɪθə]
pearicha – umrzeć [pɛə̯̆ˈɾixə]
cuódha – prowadzić [ˈkʷoːðə]
ereidhe – ciągnąć [ˈɛɾɪðə]
gaidha – doić [ˈgai̯ðə]
heobhe – zabrać [ˈhɛə̯̆və]
neoigha – móc [ˈneːɪ̯̆ɣə]
nidha – myśleć [ˈniðə]
túimhe – kupować [ˈtuːi̯və]
ylledha – oszukiwać [əˈɬɛðə]
PRS = ylledh; PST = ylledinn; PST.REM =
ylledir; PRS.JUS = ylledoed; itd.

GRUPA III:
Należą do niej czasowniki, których rdzeń jest zakończony na:

* -nn- (pochodzące z praereldzkiego *-nt- lub *-nd-)
* -mm- (pochodzące z praereldzkiego *-mp- lub *-mb-)Na szczególną uwagę zasługuje tu czas przeszły bliski. Dla występujących w rdzeniu samogłosek lub dyftongów zachodzą odpowiednie alternacje:
ae > aei
oe > oei
ea > eai
a > ai [á > ái]
e > ei [é > éi]
o > oi [ó > ói]
u > ui [ú > úi]
i > í [í > ei]

np.:
INF = ceanna
PRS = ceann
PST.PROX = ceainn

Ponadto jeśli w rdzeniu występuje jakikolwiek dyftong, sufiksy czasu przeszłego odległego i przyszłego redukują się:
-oir > -ir
-aim > -im

Dodatkowo jeśli zachodzi alternacja, grupa -mm- zmienia się w -nn- w cz. przeszłym bliskim i skraca się w cz. teraźniejszym:
INF = lamma
PRS = lam
PST.PROX = lainn
PST.REM = lammoir

przykłady:
banne – widzieć [ˈban(ˑ)ə]
ceanne – iść [ˈkɛə̯̆n(ˑ)ə]
idhínne – poznawać, odkrywać [ɪˈðiːn(ˑ)ə]
lónne – śpiewać [ˈloːn(ˑ)ə]
peímma – uczyć [ˈpʲiːm(ˑ)ə]
lamma – czesać [ˈlam(ˑ)ə]

GRUPA IV:
Należą do niej czasowniki, których rdzenie są zakończone na:

* -r-
* -rr- (pochodzące z praereldzkiego *-rt- lub *-rd-)W grupie czwartej zachodzi podobny proces, co w trzeciej, z tym że tym razem dla czasu przeszłego odległego. Alternacje są takie same:
ae > aei
oe > oei
ea > eai
a > ai [á > ái]
e > ei [é > éi]
o > oi [ó > ói]
u > ui [ú > úi]
i > í [í > ei]

np.:
INF = faera
PRS = faer
PST.REM = faeir

Jeśli w rdzeniu pojawia się inny dyftong lub monoftong, wówczas następuje zmiana sufiksu:
-oir > -i / -í

Zachodzą zmiany także w liczbie mnogiej trybu jusywnego:
-ár > -a / -á [PRS]
-áir > -áit ( < perl. *-áiʔ ) [FUT]

Ponadto przed [i~ɪ] oraz z formantem zerowym zachodzi skrócenie -rr- > -r:
INF = claórra
PRS = claór
PST.PROX = claórinn
PST.REM = claóri
SG.PRS.JUS = claórroed

przykłady:
aitire – rzec [əˈtiɾə]
bearra – strzec [ˈbɛə̯̆r(ˑ)ə]
claórra – pisać [ˈkləo̯ːr(ˑ)ə]
doára – pracować [ˈdəa̯ːɾə]
faera – biec [ˈfaɘ̯ɾə]
gaithire – formować, nadawać kształt [ˈgai̯θɪɾə]
higaira – napadać [ˈhigəɾə]
isíra – wieźć [ɪˈʃiːɾə]
moára – prosić [ˈməa̯ːɾə]

GRUPA V:
Należą do niej czasowniki, których rdzeń zakończony jest na -Vt- lub -Vd-, gdzie V to dowolna samogłoska niebędąca częścią dyftongu (stąd np. meita nie należy do tej grupy).
Zasady urabiania poszczególnych form są w tej grupie nieco bardziej złożone niż w reszcie. Jeśli czasownik ma więcej niż dwie sylaby odejmuje się cząstkę -VtV / -VdV i przyłącza odpowiednie sufiksy, przy czym dla czasu teraźniejszego odejmuje się jedynie -V, zaś dla pozostałych czasów zachodzą następujące zmiany:
-inn > -ínn [PST.PROX]
-oir > -ír [PST.REM]
-aim > -ím [FUT]

np.:
INF = áinide
PRS = áinid
PST.PROX = áinínn
PST.REM = áinír
FUT = áiním

Z kolei w czasownikach dwusylabowych odejmuje się -V dla czasu teraźniejszego i -tV / -dV dla pozostałych czasów. Zachodzą też następujące zmiany:
-inn > -nn [PST.PROX]
-oir > -r [PST.REM]
-aim > -m [FUT]
-íst(e) > -st(e) [PTCP]

np.:
INF = siúda
PRS = siúd
PST.PROX = siúnn
PST.REM = siúr
FUT = siúm
PTCP = siúst(e)

Poza tym w trybie jusywnym oraz w bezokolicznikach może dojść do skrócenia rdzenia:
PRS.INF = siúda
PST.PROX.INF = siaeth
PST.REM.INF = siuit / siúit
FUT.INF = sioís
PRS.JUS = sioed, siár
FUT.JUS = sioedh, siáir

przykłady:
áinide – dźwigać [ˈaːi̯nɪdə]
fleánaite – śnić [ˈfʲlʲaːnətə]
hirláite – mylić się [hɪɾˈlaːi̯tə]
lláite – ocenić, oszacować [ˈɬaːi̯tə]
siúda – nazwać [ˈʃuːdə]
tuirida – ujarzmić [ˈtɪɾɪdə]

GRUPA VI
Należą do niej czasowniki, których rdzeń zakończony jest na:

* -sg-
* grupę sonorant + plozyw
* grupę nosowa + frykatyw
* grupę frykatyw + sonorant
W grupie tej w czasie teraźniejszym istnieją dwie możliwe epentezy w obrębie grupy spółgłoskowej w wygłosie rdzenia:
-CC- > -CiC
-CC- > -CeC
Drugi rodzaj epentezy zachodzi w grupie nosowa + frykatyw.
Podobnie jak w grupie pierwszej możliwa jest monoftongizacja kilku dyftongów w:

* cz. przeszłym odległym
* cz. przyszłym
* l. poj. trybu jusywnego
* w bezokolicznikach (z wyjątkiem bezok. cz. teraźniejszego)ai/ái > a/á
ei/éi > i/í
oi/ói > o/ó

np.:
INF = freisga
PRS = freisig
PST.REM = frisgoir
INF = gluinbha
PRS = gluinebh
PST.REM = gluinbhoir

przykłady:
cínbhe – wątpić [ˈkiːɥʋə]
cuilge – zwyciężać [ˈkɪlgə]
freisga – wybaczyć [ˈfɾɛi̯sgə]
gluinbha – wlec się [ˈglɪɥʋə]
dísla – zmyślać [ˈdiːslə]
peálga – służyć [ˈpʲaːlgə]
taisga – wydawać się [ˈtai̯sgə]
tuírga – oszpecić [ˈtʷiːɾgə]

GRUPA VII
Najmniej liczna z wszystkich grup, należy do niej tylko kilka-kilkanaście czasowników. Charakteryzuje się odwrotną tendencją do grupy VI, z tym że jedyną możliwą kombinacją jest frykatyw + sonorant. Z wyjątkiem czasu teraźniejszego następuje elizja nieakcentowanego dyftongu (rzadziej monoftongu), np.
INF = dibhaile
PRS = dibhail
PST.PROX = dibhlinn
FUT = dibhlaim

przykłady:
dibhaile – tworzyć [ˈdivələ]
táthaile – krzepnąć [ˈtaːθələ]
treotheila – zamarzać [ˈtɾɛə̯̆θɪlə]

Henryk Pruthenia:
Wygląda na bardzo przemyślany system. I znów - etymologie! Bardzo na plus!

Caraig:
No etymologii to za dużo ni ma, ale mam w planach zrekonstruować praereldzki, żeby potem móc zrobić jeszcze parę konlangów z grupy ereldzkiej, a potem zrekonstruować z tego praawalski i oprzeć na tym całą rodzinę awalską.
Tyle roboty xD

Caraig:
4. peímaen – claórrain
Lekcja 4 – ortografia
Dzisiaj będzie nieco krócej, bo omówimy sobie zasady ortografii, które na pozór są skomplikowane (myślę, że głównie przez zestawienia samogłosek, które nie zawsze wiadomo, jak przeczytać) ale w rzeczywistości jest on dość przewidywalny. Zapis immarejskiego łacinką jest raczej etymologiczny, więc można prześledzić dzięki niemu niektóre procesy.
Oczywiście znowu posługujemy się dialektem entragarskim. Co się tyczy innych dialektów, głównie zapis samogłosek (który pozostaje ten sam) jest odczytywany inaczej, ponieważ system wokaliczny immarejskiego jest dość niestabilny. Większość spółgłosek w innych dialektach się nie zmienia, choć występują różne alofony (np. ⟨dh⟩ /ð/ po /i/ w dialektach zachodniego wybrzeża jest realizowane jako [j], zaś w dialektach północnych jako [ʝ]).
Ale tym nie będziemy się zajmować w tej chwili.

SpółgłoskiZapis fonemów zwartych i sonornych jest raczej przejrzysty, głównie spółgłoski szczelinowe mogą sprawić trudność przez kilka form zapisu.

⟨m n ng*⟩ /m n ŋ
⟨p b t d c** g⟩ /p b t d k g/
⟨h⟩ /h/
⟨r l ll* w***⟩ /ɾ l ɬ w/

* poza ng i ll jak widać istnieje zależność jeden fonem—jeden znak; ng z resztą pojawia się rzadko, będąc najczęściej prenazalizacją g
** zapis c jest jedynym zapisem /k/
*** [w] ma sporny status jako fonemu, pojawia się tylko tylko w grupach /nw kw gw/ - ⟨nw cw gw⟩

Teraz do frykatywów:

* /f/ - zapis ⟨f⟩ jako standardowy, zapis ⟨ph⟩ jest tylko zapisem trzeciej mutacji (spirantyzacji), np. péonn "człowiek" > ibh phéonn "dla człowieka"
* /v/ - zapis ⟨bh⟩ głównie jako spirantyzacja /b/, zapis ⟨mh⟩ jest albo zapisem:
– lenicji inicjalnej spowodowanej np. przyimkiem, np. méan "woda" > y mhéan "przy wodzie"
– lenicji zaszłej w wyniku osłabienia inicjalnego *mʱ w praereldzkim, vide mhar "ptak"
– osłabienia praereldzkiego *m w pozycji interwokalicznej (ale nie przed samogłoskami przymkniętymi), vide ceamhar "milion"
* /θ/ zapisywane ⟨th⟩; jako fonem /θ/ lub spirantyzacja /t/
* /ð/ zapisywane ⟨dh⟩; jako fonem /ð/ lub spirantyzacja /d/
* /s/ zapisywane ⟨s⟩
* /ʃ/ zapisywane
– sekwencją ⟨si⟩; siol /ʃɔl/ "stary"
– jako ⟨s⟩ po ⟨i, í⟩, np. earis /ˈɛə̯̆ɾɪʃ/ "miecz", także z dyftongami z /i̯ː/, np. itoís /ɪˈtəi̯ːʃ/, ale nie wymawiane /ʃ/ z dyftongami z /i̯/, np. llais /ɬai̯s/ "rzeka" oraz w grupach ⟨sg st⟩ po /i/, np. brisga [ˈbɾisg͉ə]
– jako ⟨s⟩ przed ⟨é⟩, np. séann /ʃeːə̯̆n/
* /x/ zapisywane ⟨ch⟩; jako fonem /x/ lub spirantyzacja /k/
* /ɣ/ zapisywane dwojako:
– ⟨gh⟩ jako spirantyzacja /g/
– ⟨g⟩ tylko w wygłosie, jako osłabione /g/ staroimmarejskie
Niektóre kombinacje:
⟨nn⟩ – zazwyczaj w wygłosie; z perl. *nt, *nd; /n/ lub [nˑ]
⟨rr⟩ – jw.; z perl. *rt, *rd; /ɾ/ lub [r(ˑ)]
⟨dd⟩ – pojawia się w starych zapożyczeniach ongorskich; /d/
⟨ff⟩ – również w zapożyczeniach ongorskich; /f/
⟨rg⟩ – często w wygłosie, np. caerg "łuk"; /ɾ/
⟨lg⟩ – podobnie jak wyżej; /l/
⟨bhl dhl⟩ – najczęściej dochodzi do elizji /v ð/ i wzdłużenia poprzedzającej samogłoski w wymowie, np. dibhlast /ˈdiːlast/ "twórca"
⟨nbh⟩ – asymilacja spodziewanej grupy /nv/ do [ɥʋ~ɥ̃ʋ]

Samogłoski i dyftongi
⟨o u⟩ /ɔ u/
⟨a⟩ /a/ lub [ə] ale tylko w wygłosie absolutnym
⟨e⟩ /ɛ/ lub [ə], jw.
⟨i⟩ /i/ lub [ɪ] sylabie nieakcentowanej
⟨y⟩ /ɘ/ w sylabie wygłosowej, wszędzie indziej [ə]

Dla oznaczenia długości używa się akutów:
⟨á é í ó ú ý*⟩ /aː eː iː oː uː ɘː/

* ý nie występuje poza sylabami wygłosowymi

Dyftongi:

⟨ei1 éi/eai/eoi2⟩ ɛi̯ eːi̯
⟨ai3 ái/aei2⟩ ai̯ aːi̯
⟨oi4 ói/oei2⟩ ɔi̯ oːi̯
⟨úi⟩ uːi̯
⟨ae oe⟩5 aɘ̯ ɔɘ̯
⟨au áu⟩ aʊ̯ aːʊ̯
⟨ía/íe/ío⟩6 iːə̯

1. Dyftong /ɛi̯/ w sylabie nieakcentowanej redukuje się do [ɪ], ale zapis pozostaje ⟨ei⟩, np. fileinn /ˈfilɪn/ "przodek".
2. Zapisy ⟨eai, aei, oei⟩ pochodzą od dawnych tryftongów, które następnie zredukowały się do tej samej postaci co ⟨ái éi ói⟩.
3. Dyftong /ai̯/ w sylabie nieakcentowanej redukuje się do [ə], np. meitais /ˈmɛi̯təs/ "kłamcy" lub do [ɪ], jeśli znajduje się pomiędzy sonorantem a frykatywem, np. caraig /ˈkaɾɪɣ/.
4. Dyftong /ɔi̯/ redukuje się do bardziej zaokrąglonej szwy w pozycji nieakcentowanej.
5. Przejście dawnych dyftongów *ae̯ *oe̯ w obecne.
6. Redukcja niesylabicznej części dyftongów do szwy jednakowo w każdym z przypadków.

Dyftongi (z)redukowane:
Czyli takie w których jeden z elementów zredukował się do krótkiej szwy (a w niektórych dialektach w ogóle) lub dawne dyftongi, które uległy monoftongizacji, ale zanikły element wpłynął na labializację lub palatalizację poprzedzającej spółgłoski. Dzielą się na trzy grupy:

I:
⟨áo⟩ aːə̯̆
⟨ea/eo⟩ ɛə̯̆
⟨éo/éa⟩ eːə̯̆
⟨éoi/éai⟩ eːɪ̯̆
⟨óa⟩ oːə̯̆

II:
⟨oé⟩ əe̯ː
⟨aó⟩ əo̯ː
⟨oá⟩ əa̯ː
⟨aí/oí⟩ əi̯ː

III:
⟨eá eó⟩ ʲaː ʲoː
⟨eí⟩ ʲiː

⟨ua uá⟩ ʷa ʷaː
⟨uo uó⟩ ʷɔ ʷoː
⟨ue ué⟩ ʷɛ ʷeː
⟨ui* uí⟩ ʷi ʷiː

* czasem może być realizowane jako [ɪ]

Mogłem coś pominąć, więc jeśli znaleźliście coś niejasnego, to chętnie wytłumaczę. Dołożyłbym ćwiczenie, ale i tak nikt nie zrobi, więc sobie daruję xD

Nawigacja

[0] Indeks wiadomości

[#] Następna strona

[*] Poprzednia strona

Nie udało się pochwalić
Pochwalanie...
Idź do wersji pełnej