Językoznawstwo > Nauka natlangów

čeština, aneb Silme snaží se bejt učitelem

(1/11) > >>

Silmethúlë:
Ponieważ Henryk rzucił wyzwanie: język czeski, stwierdziłem, że mogę spróbować. Jakieś wiadomości o tym języku mam, jakieś książki czytałem i biernie go niby rozumiem. Ogólnie wydaje mi się, że Polakowi wystarczy do nauczenia się go zarys rozwoju historycznego, fonologii i informacje o kilku niuansach, żeby móc się nim normalnie posługiwać (przynajmniej czeszczyzną oficjalną), zatem zamiast prowadzić bardzo skomplikowane, rozbudowane lekcje, postaram się na tym skupić. Mam pomysł na opisanie paru innych ciekawych zjawisk w czeskojęzycznym świecie i studium kilku przypadków żywego języka, ale zobaczymy, czy nie stracę zapału, więc na razie nic nie obiecuję.

Jeśli znajdzie się ktoś, kto uważa, że jest (bardziej) kompetentny, aby taki kurs prowadzić, mocno zachęcam, aby mnie poprawiał i ewentualnie zastąpił. Ja się po czesku jakoś porozumiewam, jakoś czeski tłumaczę, ale to wciąż bardzo słaby poziom, aby uczyć innych, jak sądzę.

Zacznę dość tradycyjnie:

Hlava 1.
Česká abeceda a jak se ty všechny šukané litery čte… Pravopis a výslovnost
… czyli droga przez mękę. Będzie nudno, nieciekawie i ogólnie do dupy, ale musicie przez to przejść, jeśli chcecie wiedzieć jak czytać na głos, co ci Czesi swoimi śmiesznymi znaczkami piszą. Albo jak znaleźć jakieś słowo w słowniku.

W nazwie rozdziału szumnie użyłem słowa pravopis, jednakże pozwolę sobie póki co w tajniki samej ortografii za bardzo nie zagłębiać.

Czeski alfabet, czyli abeceda składa się z 42 znaków:
A a, Á á, B b, C c, Č č, D d, Ď ď, E e, É é, Ě ě, F f, G g, H h, Ch ch, I i, Í í, J j, K k, L l, M m, N n, Ň ň, O o, Ó ó, P p, Q q, R r, Ř ř, S s, Š š, T t, Ť ť, U u, Ú ú, Ů ů, V v, W w, X x, Y y, Ý ý, Z z, Ž ž

Owszem, ch jest traktowane jako osobny znak, występuje po h w słownikach. Jeśli idzie o sortowanie alfabetyczne, to akut, po czesku čárka, nie ma znaczenia (wyraz aferentní wystąpi w słowniku po wyrazie aféra), tak samo kółko (kroužek); natomiast daszek, czyli háček, ma znaczenie w kolejności alfabetycznej.

Ogólnie zasada dot. diakrytyków jest taka, że układając słowa w słowniku na modyfikatory samogłosek się nie patrzy (chyba że wystąpi para różniąca się jedynie długością samogłoski), a na modyfikatory spółgłosek owszem.

Większość liter czyta się identycznie jak w polskim, różnice są następujące:
i i y są czytane jednakowo, zawsze jako [ɪ] (tylno).
í i ý są czytane jednakowo, zawsze jako [iː] (przednio).
h jest czytane [ɦ], chyba że ubezdźwięcznione, wtedy [x].
ch oczywiście odwrotnie: [x] normalnie, [ɦ] udźwięcznione.
r, l, a także m i n mogą być zgłoskotwórcze: zmrzlina [ˈzmr̩z.lɪˌnä], Petr [ˈpɛ.tr̩], vlk [vl̩k], osm [ˈɔs.m̩].
ř oznacza głoskę-mordercę, którą jedynie Czesi umieją wymówić. Zakładam, że na tym forum każdy wie o co chodzi, z głoską tą nie radzą sobie ani Polacy, ani Słowacy, ani żadna inna nacja świata, poza Czechami. Również czeskie dzieci miewają z nią problemy, stąd często w tekstach stylizowanych na mowę dzieci ř jest zamieniane literą ž, by zobrazować ich niewłaściwą wymowę. W ipie jest to [r̝] – żeby dobrze tę głoskę wymówić należy starać się, wymawiając [ʒ] wprowadzić  język w drżenie.
š, č, ž, (dž) to kolejno [ʃ], [ʧ], [ʒ], ([ʤ]). Wymawiane są one bardziej miękko niż polskie odpowiedniki. Oczywiście również mogą zmieniać dźwięczność przez asymilację.
ť i ď są czytane [c] i [ɟ].
ň to [ɲ].
v to [v].
w występuje jedynie w zapożyczeniach i nie ma konkretnej zasady wymowy.

Samogłoski z čárką są wydłużone (UWAGA: ó oznacza [ɔː], nie [u(ː)] i występuje wyłącznie w zapożyczeniach, np. fórum), również ů oznacza samogłoskę długą – realizacja fonetyczna ú i ů jest jednakowa – [uː], tyle że grafem ů oznacza samogłoskę powstałą z dawnego długiego o, i odpowiada polskiemu ó.

W dialekcie czeskim (okolice Pragi szczególnie) pojawia się rozróżnienie między /í/ i /ý/ w wymowie, otóż to pierwsze jest czytane normalnie, jako [iː], natomiast drugie się dyftongizuje do [ej], stąd w nazwie tego tematu Silme snaží se bejt učitelem, co oznacza „Silme próbuje być nauczycielem”, a owo bejt jest czeskim odpowiednikiem literackiego být, czyli być.

Dla przybliżania wymowy dalej będę posługiwał się zapisem (pseudo)fonemicznym, używając ortografii czeskiej.

dě, di, dí, ně, ni, ní, tě, ti, tí oznacza /ďe, ďi, ďí, ňe, ňi, ňí, ťe, ťi, ťí/ – ě, i, í zmiękczają, pozostałe samogłoski nie. W zapożyczeniach zmiękczenie nie występuje (np. diplom czyta się /diplom/, jakby było pisane dyplom).

Ponadto mě należy zawsze czytać /mňe/, np. město (= miasto) /mňesto/.

W słownikach nieraz można zobaczyć zapis fonemiczny wykorzystujący te właściwości, pojawia się wtedy taki zapis na przykład: děcko /děcko/, divoký /divoký/, diplom /dyplom/ itd.

Udźwięcznienia i ubezdźwięcznienia są bardzo podobne do polskich i nie widzę powodu, by się tutaj o nich mocno rozpisywać, polecam artykuł Czech phonology na angielskiej Wikipedii. Natomiast dla uczącego się najważniejsze jest to, że /v/ w zbitkach /sv/, /kv/ nie ubezdźwięcznia się!

květ [ˈkvjɛt], světlo [ˈsvjɛtlɔ]

Akcent jest zawsze inicjalny. W długich słowach może się pojawić dodatkowy akcent na nieparzystych sylabach.

Na zakończenie jeszcze dorzucę słownictwo zebrane podczas tej lekcji i na tym dzisiaj zakończę. Nie wiem, czy jutro znajdę czas, ale w następnej lekcji postaram się już mniej zanudzać.

Slovníčeka [ä] conj. – i, a
abeceda [ˈäbɛˌtsɛdä] n. f. – alfabet*
anebo [ˈänɛbɔ], aneb [ˈänɛp], nebo [ˈnɛbɔ] conj.  – lub, albo
být [biːt] albo [bejt] v. – być
čárka [ˈtʃäːrkä] n. f. – akut, kreska, przecinek
český [ˈtʃɛskiː] adj. – czeski
čeština [ˈtʃɛʃcɪnä] n. f. – czeszczyzna, język czeski
číst [tʃiːst] v. – czytać, w 3 sg. čte [tʃtɛ]
děcko [ˈɟɛtskɔ] n. n. – dziecko
diplom [ˈdɪplɔm] n. m. – dyplom
divoký [ˈɟɪvɔkiː] adj. – dziki
fórum [ˈfɔːrum] n. n. – forum
háček [ˈɦäːtʃɛk] n. m. – daszek (diakrytyk), haczyk
hlava [ˈɦlävä] n. f. – głowa, też rozdział
jak [jäk] pron. – jak
kroužek [ˈkrɔʊ̯ʒɛk] n. m. – krążek, kółko
květ [kvjɛt] n. m. – kwiat
litera [ˈlɪterä] n. f. – litera
město [ˈmɲestɔ] n. n. – miasto
odkaz [ˈotkäs] n. m. – link, referencja
osm [ˈɔs.m̩] num. – osiem
Petr [ˈpɛ.tr̩] n. m. – Piotr
pravopis [ˈprävɔpɪs] n. m. – ortografia
se [sɛ] pron. – się, zaimek zwrotny
slovníček [ˈslɔvɲiːˌtʃɛk] n. m. – słowniczek
slovník [slɔvɲiːk] n. m. – słownik
snažit se [ˈsnäʒɪtˌsɛ] v. – próbować, starać się
šukaný [ˈʃukäˌniː] albo [ˈʃukäˌnej] adj. – pierdolony, pieprzony
světlo [ˈsvjɛtlɔ] n. n. – światło
ten [tɛn] pron. – ten, w pl. n. ta [tä], pl. masc. anim. ti [cɪ], pl. pozostałe ty [tɪ]
učitel [ˈutʃɪˌtɛl] n. m. – nauczyciel
vlk [vl̩k] n. m. – wilk
všechen [ˈfʃɛxɛn] adj. – wszystek, nieregularna odmiana, w pl. masc. anim. všichni [ˈfʃɪxɲɪ], pl. n. všechna [ˈfʃɛxnä], pl. pozostałe všechny [ˈfʃɛxnɪ]
výslovnost [ˈviːslɔvˌnɔst] albo [ˈvejslɔvˌnɔst] n. f. – wymowa
zmrzlina [ˈzmr̩z.lɪˌnä] n. f. – lód do jedzenia

*abeceda, choć szeroko oznacza dowolny alfabet, stosuje się zazwyczaj do alfabetu łacińskiego i pochodnych, dla cyrylicy nieraz można spotkać słowo azbuka, choć funkcjonuje również cyrilice; istnieje też słowo alfabeta lub alfabéta, ale oznacza ono jedynie grecki alfabet.

Odkazyhttp://slovnik.cz – słownik czesko-wielojęzyczny, nie tłumaczy na polski, ale jest angielski, rosyjski i francuski
http://en.wikipedia.org/wiki/Czech_phonology – opis czeskiej fonologii na angielskiej Wikipedii
http://en.wikipedia.org/wiki/Czech_orthography – opis czeskiej ortografii na angielskiej Wikipedii

Henryk Pruthenia:

--- Cytat: Silmethúlë w Sierpień 30, 2012, 22:15:49 ---i i y są czytane jednakowo, zawsze jako [ɪ] (twardo).
í i ý są czytane jednakowo, zawsze jako [iː] (miękko).
--- Koniec cytatu ---
A nie jest tak, że i oraz i palatalizują, a y oraz ý są twarde?
A wymowa tego ý to [ej] czy jednak [eˑj]?

Silmethúlë:
Owszem, i oraz í palatalizują.
Y oraz ý nie palatalizują.

Jednak te krótkie wersje są czytane bardziej twardo. Choć to może niefortunne słowo, bardziej tylno, jako [ɪ] właśnie, z kolei długie bardziej miękko, czyli przednio, jako [iː]. Palatalizowanie jest tutaj niezależne od samej wymowy samogłosek.

Co do tej wymowy jako /ej/, to przyznam szczerze, że tak bardzo dokładnie nie wiem, muszę zrobić research jak to dokładnie ma być. Jednak Czesi, gdy piszą po czesko-czesku, to zapisują właśnie „šukanej”, „bejt“, itd., a nie „šukanéj”, „béjt“, więc zakładam, że długość jest całkiem gubiona.

EDIT: poprawiłem w tym pierwszym poście te miękko i twardo na przednio i tylno, aby zlikwidować zamieszanie :P.

Ghoster:
[...........]

Henryk Pruthenia:
Dzięki.
Właśnie te jugozapadnie języki (to jest czeski i słowacki), chciałbym ogarnąć. Ze słowackiém sobie jakoś poradzę (zalajkowałem parę stron na fejsie, i z niech się uczę słownictwa, odmiany etc.) a z czeskiém i jego dzikością jednak zawsze fajniéj mieć coś pod rękę...

Nawigacja

[0] Indeks wiadomości

[#] Następna strona

Nie udało się pochwalić
Pochwalanie...
Idź do wersji pełnej