Ostatnie wiadomości

Strony: 1 ... 8 9 [10]
91
Conlangi: a posteriori / Odp: Narzecze wysokopolskie
« Ostatnia wiadomość wysłana przez Dynozaur dnia Sierpień 21, 2021, 08:27:00 »
To chyba było dawno ustalone, że wszystkie slawizmy są dopuszczalne, o ile nie zawierają niepolskich cech rozwojowych (wówczas trzeba je naprostować). W szui nie ma nic niepolskiego.
92
Conlangi: a posteriori / Odp: Narzecze wysokopolskie
« Ostatnia wiadomość wysłana przez Ainigmos dnia Sierpień 20, 2021, 20:18:55 »
Pozostaje kwestia szui, niektórzy twierdza, że istotnie rusycyzm.
Jeśli nawet szczerym rusycyzmem, a nie ukrytym ałtaizmem, to i tak nadal zaiste slawizmem, więc potencjalnym wysokopolonizmem.
93
Języki naturalne / Odp: Słowa na nowo
« Ostatnia wiadomość wysłana przez Dynozaur dnia Sierpień 19, 2021, 18:37:30 »
izba pamięci = grobowiec/mauzoleum
94
Conlangi: a posteriori / Odp: Narzecze wysokopolskie
« Ostatnia wiadomość wysłana przez SchwarzVogel dnia Sierpień 19, 2021, 14:40:42 »
Ale druch już wysokopolski jest.

Pozostaje kwestia szui, niektórzy twierdza, że istotnie rusycyzm.
95
Conlangi: a posteriori / Odp: Narzecze wysokopolskie
« Ostatnia wiadomość wysłana przez Siemoród dnia Sierpień 19, 2021, 10:57:21 »
Ani szuj- ani -druh nie są pewnymi wysokopolskimi morfemami xD
96
Nauka natlangów / Odp: Łužica abo smjerć!
« Ostatnia wiadomość wysłana przez Siemoród dnia Sierpień 19, 2021, 01:59:50 »
HORNJOSERBŠĆINA

Lekcja 3 – odmiana rzeczowników nijakich i męzkich oraz zaimków osobowych
Rzeczowniki męzkie
Rzeczownik w języku górnołużyckim odmienia się przez sześć przypadków właściwych i trzy liczby (pojedynczą, podwójną i mnogą). Oprócz tego wiele rzeczowników osobowych posiada specjalną formę wołacza. Podobnie jak w innych językach słowiańskich ważną kategorią jest żywotność rzeczownika. W przypadku rzeczowników nieożywionych rodzaju męzkiego biernik liczby pojedynczej jest równy mianownikowi, a w przypadku ożywionych – równy dopełniaczowi. Podobna zasada istnieje w liczbie podwójnej i mnogiej, ale wyłącznie w przypadku rzeczowników osobowych (określających osoby ludzkie), np. witam přećelow, sobudźěłaćerow, widźu domy, štomy, woły, wučerki, pola. Wyjątkami od tej reguły są rzeczowniki na -a jak np. braška 'zapraszający na ślub', wójwoda 'książę', które odmieniają się według deklinacji żeńskiej.

Odmiana przedstawiona na przykładzie rzeczowników twardo- i miękkotematowego nan i wuj:
singular/jednota
nominatiw (štó? što?)nanwuj
genitiw (koho? čeho?)nanawuja
datiw (komu? čemu?)nanejwujej
akuzatiw (koho? što?)nana, lawa, dubwuja, wrobla, puć
instrumental (z kim? z čim?)z nanomz wujom
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo nanje, wo basnikuwo wuju
wokatiw (ow!)nano, Měrćinje, Pětrjewujo
dual/dwojota
nominatiw (štó? što?)nanajwujej
genitiw (koho? čeho?)nanowwujow
datiw (komu? čemu?)nanomajwujomaj
akuzatiw (koho? što?)nanow, lawaj, dubajwujow, wroblej, pućej
instrumental (z kim? z čim?)z nanomajz wujomaj
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo nanomajwo wujomaj
plural/mnohota
nominatiw (štó? što?)nanojo, basnicy, lawy, dubywujojo, šulerjo, wroble
genitiw (koho? čeho?)nanowwujow
datiw (komu? čemu?)nanamwujam
akuzatiw (koho? što?)nanow, basnikow, lawy, dubywujow, wroble, puće
instrumental (z kim? z čim?)z nanamiz wujemi
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo nanachwo wujach
Uwagi:
1. Miejscownik i narzędnik w języku górnołużyckim występuje wyłącznie z przyimkami.
2. W liczbie podwójnej celownik, narzędnik i miejscownik zawsze przyjmują jednakowe końcówki, a dopełniacz dwoiny jest równy dopełniaczowi mnożyny.
3. W odmianie rzeczowników miękkotematowych w miejscu twardotematowego -a- znajduje się -e- (pomiędzy miękkimi spółgłoskami) w formach wujej i z wujemi.
4. W celowniku, narzędniku i miejscowniku mnożyny wszystkich rodzajów występują końcówki odpowiednio -am, -ami (w miękkotematowych -emi) i -ach.
5. Rzeczowniki męzkie na -a odmieniają się według deklinacji żeńskiej.
6. Końcówką wołacza jest -o lub -(j)e, np. nano, wujo, Pětrje, bratře, Měrćinje, Pawole. W liczbie podwójnej i mnogiej, a także w przypadku rzeczowników nietworzących wołacza jego funkcję przejmuje mianownik.
7. Rzeczowniki o temacie na -k, -g, -ch, -h, -s, -z, -c mają w miejscowniku jedniny końcówkę -u a nie -e, np. wo Francuzu, we křiku, w lěsu.
8. Obok łacińskich nazw przypadków istnieją też łużyckie: nominatiw – mjenowak, genitiw – rodźak, datiw – dawak, akuzatiw – žadak, instrumental – posrědnik, lokatiw – měsćak, wokatiw – wołak.

Tworzenie form wołacza i mianownika mnożyny rzeczowników męzkoosobowych zostanie omówione dokładniej w kolejnych lekcjach.

Rzeczowniki nijakie
Odmiana rzeczowników rodzaju nijakiego jest jeszcze prostsza, bo pozbawiona kategorji żywotności

Odmiana przedstawiona na przykładzie rzeczowników twardo- i miękkotematowych słowo, polo i twarjenje:
singular/jednota
nominatiw (štó? što?)słowopolotwarjenje
genitiw (koho? čeho?)słowapolatwarjenja
datiw (komu? čemu?)słowupolutwarjenju
akuzatiw (koho? što?)słowopolotwarjenje
instrumental (z kim? z čim?)ze słowomz polomz twarjenjom
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo słowjewo poluwo twarjenju
dual/dwojota
nominatiw (štó? što?)słowjepolitwarjeni
genitiw (koho? čeho?)słowowpolowtwarjenjow
datiw (komu? čemu?)słowomajpolomajtwarjenjomaj
akuzatiw (koho? što?)słowjepolitwarjeni
instrumental (z kim? z čim?)ze słowomajz polomajz twarjenjomaj
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo słowomajwo polomajwo twarjenjomaj
plural/mnohota
nominatiw (štó? što?)słowapolatwarjenja
genitiw (koho? čeho?)słowowpolowtwarjenjow
datiw (komu? čemu?)słowampolamtwarjenjam
akuzatiw (koho? što?)słowapolatwarjenja
instrumental (z kim? z čim?)ze słowamiz polemiz twarjenjemi
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo słowachwo polachwo twarjenjach
1. We wszystkich rzeczownikach rodzaju nijakiego mianownik i biernik są równobrzmiące.
2. Końcówka -ow jest końcówką dopełniacza liczby podwójnej i podwójnej wszystkich rzeczowników za wyjątkiem: lěto 'rok', woko 'oczko (w grze), oko w zupie', koleno 'kolano', blido 'talerz', np. sydom lět, do kolen, mało wok, wjele blid. Niekiedy też spotyka się końcówkę -i, np. chošćo – chošći, jejo – jeji, ale jest ona rzadka i zawsze może być zastąpiona regularną -ow.
3. Rzeczowniki o temacie na -k, -g, -ch, -h, -s, -z, -c mają w miejscowniku jedniny końcówkę -u a nie -e, np. na wuchu, we jabłuku, na ličku, w Kongu, w mjasu, w železu, na licu.
4. Końcówka miejscownika -je powoduje oboczności: b>bj, p>pj, m>mj, w>wj, n>nj, t>ć, d>dź, r>rj, ł>l, np. wjedro – wo wjedrje, syno – wo synje, lěto – wo lěće, blido – wo blidźe, stadło – wo stadle. Podobna oboczność ma miejsce w rodzaju mięskim.
5. W mianowniku (i bierniku) dwoiny występuje w odmianie twardej końcówka -'e, a w miękkiej -i, a po spółgłoskach s, c, z występuje -y: słowje, jabłuce, poli, kolesy, twarjeni, licy.
6. Rzeczowniki wočko 'oko' i wucho 'ucho' mają dość osobliwą odmianę, szczególnie w liczbie mnogiej:
singular/jednota
nominatiw (štó? što?)wóčkowucho
genitiw (koho? čeho?)wóčkawucha
datiw (komu? čemu?)wóčkuwuchu
akuzatiw (koho? što?)wóčkowucho
instrumental (z kim? z čim?)z wóčkomz wuchom
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo wóčkuwo wuchu
dual/dwojota
nominatiw (štó? što?)wočiwuši
genitiw (koho? čeho?)wočow (woči)wušow (wuši)
datiw (komu? čemu?)wočomajwušomaj
akuzatiw (koho? što?)wočiwuši
instrumental (z kim? z čim?)z wočomajz wušomaj
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo wočomajwo wušomaj
plural/mnohota
nominatiw (štó? što?)wočiwuši
genitiw (koho? čeho?)wočow (woči)wušow (wuši)
datiw (komu? čemu?)wočamwušam
akuzatiw (koho? što?)wočiwuši
instrumental (z kim? z čim?)z wočemi (z wočimi)z wušemi (z wušimi)
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo wočachwo wušach
Istnieją regularne formy dwoiny i mnożyny wóčce i wóčka, ale są one rzadkie, podobnie jak oboczne formy wymienione w nawiasach. Podobnie rzadka jest forma woko w liczbie pojedynczej, kiedy mowa o narządzie wzroku.
6. Odmiana rzeczowników o temacie rozszerzającym się o -ć- lub -nj- będzie w lekcji piątej.

Odmiana zaimków trzeciej osoby
Odmiana zaimków osobowych trzeciej osoby przedstawia poniższa tabelka.
singular/jednotar. męzkir. nijakir. żeński
nominatiw (štó? što?)wónwonowona
genitiw (koho? čeho?)jeho, do njehojeho, do njehojeje, do njeje
datiw (komu? čemu?)jemu, k njemujemu, k njemujej, k njej, (arch. ji, k ni)
akuzatiw (koho? što?)jón, na njón (jeho, na njeho)je/jo, na nje/na njoju, na nju
instrumental (z kim? z čim?)z nimz nimz njej, (arch. z njeju)
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo nim, (arch. wo njom)wo nim, (arch. wo njom)wo njej, (arch. wo ni)
dual/dwojotar. męzkoosobowyr. niemęzkoosobowy
nominatiw (štó? što?)wonajwonej
genitiw (koho? čeho?)jeju, do njeju
datiw (komu? čemu?)jimaj, k nimaj
akuzatiw (koho? što?)jeju, na njejujej, na njej
instrumental (z kim? z čim?)z nimaj
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo nimaj
plural/mnohotar. męzkoosobowyr. niemęzkoosobowy
nominatiw (štó? što?)woniwone
genitiw (koho? čeho?)jich, do nich
datiw (komu? čemu?)jim, k nim
akuzatiw (koho? što?)jich, na nichje, na nje
instrumental (z kim? z čim?)z nimi
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo nich
1. Formy na n-, podobnie jak w języku polskim, występują wyłącznie po przyimkach.
2. W liczbie podwójnej i mnogiej zaimki obydwu rodzajów (identycznych jak polski męzkoosobowy i niemęzkoosobowy) różnią się tylko w mianowniku i bierniku.
3. W bierniku l. poj. r. m. formy jón i njón są nieożywione, a jeho i njego ożywione.
4. W pieśniach ludowych i poezji spotyka się także inne formy, np. zamiast jeho, jemu, jej, jeje, naju, waju i podobnych można spotkać formy takie jak joh, njoh, jom, njom, ji, jej, naj, waj.

Odmiana zaimka zwrotnego, występującego tylko w przypadkach zależnych:
pełna formakrótka forma
genitiw (koho? čeho?)sebjeso
datiw (komu? čemu?)sebisej
akuzatiw (koho? što?)sebjeso
instrumental (z kim? z čim?)zo sobu
lokatiw (wo kim? wo čim?)wo sebi
Forma pełne występują po przyimkach i tam, gdzie są pod akcentem zdaniowym. Forma sebi wymawiana jest /sejbi/.

Bonusik: najważniejsze zasady zapisywania słów pochodzenia obcego
1. Dyftong au jest zapisywany aw i wymawiany regularnie, np. awtor, Awstralija.
2. Dyftong eu jest zapisywany eu i wymawiany jako /oj/, np. neutrum, Europa /nojtrum, ojrɔpa/.
3. Litery i, y są zapisywane zgodnie z językiem pochodzenia i wymawiane regularnie lub obydwie jako /i/, np. gymnazij, cyklist.
4. Grupy ae, oe/ä, ö są zapisywane i wymawiane jak e, np. fen, hemoglobin, obce ü jest zapisywane i wymawiane jak i, np. kostim, meni, parfim; wyjątkiem jest běrow 'biuro'.
5. Grupy ph, qu, x są zapisywane jako f, kw, ks, np. fyzika, kwalita, Aleksander, eksotiski.
6. Grupy rh, th są zapisywane jako r, t, np. reuma, rytmus.
7. Grupa sch jest zapisywana jako š, np. šema, išias.
8. Litery s, z są najczęściej oddawane zgodnie z wymową, np. poezija, diskusija. Często jednak po przedrostku s wymawiane jest jako /z/, a bez niej jako /s/, np. asocialny, kosinus jako /az-, kɔz-/, choć socialny, sinus jako /s-/. Regularnie s wymawiane jest jako /z/ w zapożyczeniach po literach m, n, l, r, np. falsyfikat, uniwersita.
9. Często z w języku oryginału oddawane jest przez c, np. coologija, cenit, cebra, cefir, cynk, cona.
10. Co do zasady nie zapisuje się podwójnych samogłosek, np. komisija.
11. Końcowe -ia, -ea oddaje się poprzez -ija, -eja, np. poezija, epopeja.
12. Rosyjskie в, л, х, ш, ч, ж transkrybuje się poprzez w, l [sic!], ch, š, č, ž. Rosyjskie е oddawane jest jako je po m, p, b, w, n, r i samogłoskach, w przeciwnym wypadku jako e, np. Bjelgorod, Leningrad, Nowosibirsk, Wolgograd, Kamčatka. Pozostałe ё, я, ю są oddawane regularnie jo, ja, ju, np. Tjumeń, Rjazań, Orjol.
13. Obce d͡ʒ jest oddawane przez . Dwuznak istnieje tylko w słowach džungl 'dżungla' i džunka 'dżonka'. Poza tym pisze się (i wymawia) np. Tadźikistan, Dźibuti.

Czytanka

Handrij Zejler
   Wuznamny serbski basnik Handrij Zejler je so dnja 1. februara 1804 w Słonej Boršći narodźił. Słona Boršć je wjes k zapadej wot Budyšina.
   Handrijowy nan je doma mału žiwnosć měł. Nimo toho je wón studnje twarił. Mały Handrij je často z nanom sobu na dźěło chodźił. Tak je wón serbski lud a swoju domiznu, rjanu Łužicu, zeznał. Handrij je do Bolbore a poslednje lěta do Wulkeho Wjelkowa do ludoweje šule chodźił. Dokelž je Handrij wosebje pilny šuler był, je wón do Budyšina na gymnazij chodźił. Tam je wón wot lěta 1825 wuknył. Za jara dobre skónčne pruwowanje je slěbornu medalju města Budyšina dóstał.
   Potom je Handrij Zejler w Lipsku ewangelsku teologiju studował. Hižo w Lipsku je nimo swojeho studija pisać započał. Znate su jeho nastawki, bajki, fabule a basnje. Ale tež hrónčka a wosebje spěwy je basnił. W tutych lětach je tež serbsku narodnu hymnu „Rjana Łužica“ spisał. Po studiju je so Handrij Zejler zaso do Łužicy wróćił. We Łazu je jako serbski farar skutkował.
   Zejler je pilnje za swój serbski lud pisał a basnił. Za krótki čas je sej přez swoje dźěło wutroby wšěch Serbow dobył. W lěće 1844 je so Handrij Zejler z młodym serbskim wučerjom a komponistom Korlu Awgustom Kocorom zetkał. Wonaj buštaj přećelej na čas žiwjenja. Zejler je basnił, Kocor je komponował, a serbsku lud je jeju spěwy spěwał. Kocor je tež někotre oratorije a jednu serbsku operu k Zejlerjowym tekstam skomponował. Handrij Zejler je žiwy był, hdyž su doprědkarske mocy w Němskej stary feudalny porjad zničić chcyli.
   Wón je na stronje postupa stał. To wučitamy z jeho basnjow a fabulow. Jara znate su jeho basnje „Přećiwnikam postupa“ a „Słónco – swoboda“ a serbska narodna hymna „Rjana Łužica“. Handrij Zejler je w lěće 1872 wumrěł.

Dorěčenje, přeprošenje a zamołwjenje
Pětr: Dobre ranje.
Jurij: Dobre spodobanje, Pětrje.
P: Kak so ći wjedźe? Sy derje spał?
J: Wulkotnje. Sym spał kaž zaraženy.
P: Słuchaj, Jurjo, kajki program na dźensniši dźeń maće?
J: Dopołdnja pojědźemy do Wotrowa. Chcemy wopytać row Jakuba Barta-Ćišinskeho a Wotrowske hrodźišćo. Dokelž pak je jara horco, so popołdnju w Kozarcach kupamy. Wječor mamy swobodny.
P: W tajkim padźe was přeprošuju na wopyt.
J. Rady přińdźemy, ale hdy a hdźe?
P: Přińdźće do mojeho bydlenja we Worklecach, žona was wutrobnje powita.
J: Derje, přińdźemy po wječeri.
P: Wočakujemoj was we wosmich. Ale njedajće na so čakać. Loni sym nimale poł hodźiny na tebje čakał.
J: Nó, haj, ale tehdom njejsym zašo přińć móhł. Tónkróć budźemy zdypkom.
P: To so wjeselimoj.
J: Božemje.
P: Na zasowidźenje do wječora.

Bosko: Zetkamoj so jutře wječor?
Wórša: Rady, ale hdy a hdźe?
B: W Serbskim wjelbiku w šesćich.
W: Lěpje by było, hdy bychmoj so něšto pozdźišo zetkałoj.
B: Derje, we wosmich.
W: Dyrbju po tebje přińć, abo přińdźeš ty po mnje?
B: Přińdu po tebje.
W: Wočakuju će w sedmich. Přińdź prošu zdypkom. Móžeš so spušćić. Božemje.
Hilža: Dowolće, zo was na mały swójbny swjedźeń přeprošu. Přijědźe moja sotra z wukraja. Tež wašu žonu přeprosymy.
Borsćij: Wodajće prošu, njeje mi móžno na swjedźeń přińć. Nadźijam so, zo mi to za zło njewozmjeće.
H: Wobžarujemy jara, ale što móžeš činić. Budźemy so wjeselić na přichodny króć.

(czytanka pochodzi z: Мудра И., Петр Я. - Учебник верхнелужицкого языка)

Słowniczek
[close]

Zadania
1. Wotmołwće na prašenja:
Hdy a hdźe je so Handrij Zejler narodźił? Što je Handrijowy nan był? Hdźe je Handrij do šule chodźił? Z čim bu w Budyskim gymnaziju mytowany? Hdy je Zejler započał serbsce basnić? Kak rěka serbska narodna hymna? Hdźe je Zejler po studiju skutkował? Kak su přećeljo a wšitcy wjesnjenjo jeho mjenowali? Z kim je so Zejler spřećelił? Čeje wutroby je sej Handrij Zejler dobył? Kotre mocy su w lěće 1848 w Němskej stary feudalny towaršnostny porjad zničić chcyli?

2. Skłonjujće:
basnik Handrij Zejler, dźěło, lěto, lud, město, morjo, nan, spěw, šuler, wučer.

3. Tworće sady w perfekće wot sćěhowanych werbow:
narodźić so, studować, měć, być, basnić, pisać, zetkać so, chcyć, spěwać, dobyć, wróćić so.

4. Přełožće:
Słona Barszcz to wieś na zachód od Budziszyna. Andrzej często chodził z ojcem do pracy. Odwiedzał on szkołę ludową w miasteczku Wielki Wielków. Potem uczył się w gimnazjum w Budziszynie. Teologię studiował w Lipsku. Wtedy zaczął pisać wiersze. Szeroko znane są dwa jego wiersze – „Przeciwnikom postępu“ i „Słońce – wolność“. Zejler spotkał się z młodym kompozytorem Kocorem. Zejler pisał dla Kocora wiersze, a Kocor komponował Zejlerowi muzykę.
Zejler i Kocor byli przyjaciółmi. O nich i o ich pieśniach już wiele słyszeliśmy. Ich pieśni z radością śpiewają serbołużyccy uczniowie. W serbołużyckiej szkole słyszeliśmy, jak śpiewają pieśni Zejlera. Melodię do słów Zejlera napisał Kocor.
97
Conlangi: a posteriori / Odp: Narzecze wysokopolskie
« Ostatnia wiadomość wysłana przez Ainigmos dnia Sierpień 18, 2021, 18:13:30 »
Mój:
frenemy - szujodruh
98
Lingwistyka ogólna / Odp: Pytania różne a rozmaite
« Ostatnia wiadomość wysłana przez andrzejj dnia Sierpień 17, 2021, 22:08:15 »
Czy istnieje rocznikowe określanie lat, dwa lata temu, czy istnieje "dniowe" określanie dni dwa dni temu?
99
Lingwistyka ogólna / Odp: Pytania różne a rozmaite
« Ostatnia wiadomość wysłana przez andrzejj dnia Sierpień 17, 2021, 22:02:48 »
Proszę o odpowiedź na zadane pytanie :), ale z ciebie kawalarz.
100
Lingwistyka ogólna / Odp: Pytania różne a rozmaite
« Ostatnia wiadomość wysłana przez Kazimierz dnia Sierpień 17, 2021, 18:42:04 »
Proszę o komentarz.
Strony: 1 ... 8 9 [10]