Językoznawstwo > Nauka natlangów

Łužica abo smjerć!

<< < (3/3)

Siemoród:
HORNJOSERBŠĆINA
Lekcja 4 – powtórka czasownika, rozkaźniki, zaimki osobowe
Odmiana zaimków pierwszej i drugiej osobysingular/jednotanominatiw (štó? što?) ja ty genitiw (koho? čeho?)mje, do mnjetebje, ćedatiw (komu? čemu?)mi, ke mnitebi, ćiakuzatiw (koho? što?)mje, na mnjetebje, ćeinstrumental (z kim? z čim?)ze mnuz tobulokatiw (wo kim? wo čim?)wo mniwo tebidual/dwojotanominatiw (štó? što?)mójwójgenitiw (koho? čeho?)najuwajudatiw (komu? čemu?)namajwamajakuzatiw (koho? što?)najuwajuinstrumental (z kim? z čim?)z namajz wamajlokatiw (wo kim? wo čim?)wo namajwo wamajplural/mnohotanominatiw (štó? što?)mywygenitiw (koho? čeho?)naswasdatiw (komu? čemu?)waswamakuzatiw (koho? što?)naswasinstrumental (z kim? z čim?)z namiz wamilokatiw (wo kim? wo čim?)wo naswo was1. Formy mnje, mni, tebje, tebi występują:
a) Po jednosylabowych przyimkach, np. na mnje, k tebi, za tebje, ale napřećiwo mi, przy czym przed zaimkiem pierwszej osoby jednosylabowe przyimki mają dłuższą formę: ke mni, pode mnje, nade mnje, bjeze mnje, …;
b) Na początku zdań, np. Tebje so prašał njejsym. Tebi so wšitko derje radźi, choć mogą występować także mje, mi, np. Mje mócnje ćehnje wutroba. Mi žiwjenje bě bój a běda.;
c) Przy akcencie logicznym, np. Njeměnju tebje, ale twojeho susoda. Prašamy so tebje.
2. Krótkie formy mje, mi mogą występować w położeniu nieakcentowanym (np. Mać mje woła. Daj mi pomazku), ale też akcentowanym (np. Mje mócnje ćehnje wutroba. Mi je, kaž byšće wołali mje.).
3. Krótkie formy će, ći w zdaniu występują wyłącznie w położeniu nieakcentowanym jako enklityki, np. Spytach će wusprawnić. Napišu ći list. Mogą być zamieniane formami tebje, tebi.
4. Przy zwrocie na „Wy“ (odpowiednik polskiego Pan/Pani/Państwo, niemieckiego Sie, rosyjskiego Вы) używa się zaimka drugiej osoby liczby mnogiej, jednak w odróżnieniu od wielu języków łączy się on z drugą osobą liczby mnogiej czasowników i liczbą pojedynczą (lub mnogą przy zwrocie do wielu osób) przymiotnika lub ł-imiesłowu w odpowiednim rodzaju, np. Nano, budźće tak dobry. Wy so hišće přizjewił njejsće.
5. Krótkie formy zaimków używa także t.zw. dativus eticus, obecny również w polszczyźnie, np. Ty sy mi rjany přećel! To je mi rjana wobrada! Mój bohi luby, hdźe sy mi? Wšudźom ći ludźo joh witaja.

Powtórzenie konjugacyjI konjugacja – czasowniki z formą 3. os. l. poj. na -e
inf. njesć wuknyć pić janjesuwuknupijutynjesešwuknješpiješwón, wona, wononjesewuknjepijemójnjesemojwuknjemojpijemojwójnjesetaj/-tejwuknjetaj/-tejpijetaj/-tejwonaj, wonejnjesetaj/-tejwuknjetaj/-tejpijetaj/-tejmynjesemywuknjemypijemywynjesećewuknjećepijećewoni, wonenjesu, pot. njesejawuknu, pot. wuknjejapijaWyróżniają się formy 1. os. l. poj. i 3. os. l. mn., w tej ostatniej końcówka -a następuje po jocie, a -u w przeciwnym wypadku.

II konjugacja – czasowniki z formą 3. os. l. poj. na -i lub -y
inf. dyrbjeć prosyć jadyrbjuprošutydyrbišprosyšwón, wona, wonodyrbiprosymójdyrbimojprosymojwójdyrbitaj/-tejprosytaj/-tejwonaj, wonejdyrbitaj/-tejprosytaj/-tejmydyrbimyprosymywydyrbićeprosyćewoni, wonedyrbjaproša
III konjugacja – czasowniki z formą 3. os. l. poj. na -a
inf. dźěłać třěleć jadźěłamtřělamtydźěłaštřělešwón, wona, wonodźěłatřělamójdźěłamojtřělamojwójdźěłataj/-tejtřělataj/-tejwonaj, wonejdźěłataj/-tejtřělataj/-tejmydźěłamytřělamywydźěłaćetřělećewoni, wonedźěłajatřělejaWarto zwrócić uwagę, że u czasowników III konjugacji o bezokoliczniku na -eć zachodzi zmiana a>e między miękkimi spółgłoskami, co je odróżnia od czasowników na -ać. Podkreślono formy, gdzie zaszła ta przemiana. Podobna oboczność zachodzi też w ł-imiesłowach: třěleć: třělał, třělała, třělało, třělałoj, třělały, ale třěleli.

Czasowniki nieregularne, a dokładniej niepojawiające się do tej pory wědźeć, jěsć, dać, chcyć, směć:
inf.wědźeć jěsć dać chcyć směćjawěmjěmdamchcusměmtywěšjěšdašchcešsměšwón, wona, wonowějědachcesměmójwěmojjěmojdamojchcemojsměmojwójwěstaj/-tejjětaj/-tejdataj, -tejchcetaj, -tejsmětaj, -tejwonaj, wonejwěstaj/-tejjěstaj/-tejdataj, -tejchcetaj, -tejsmětaj, -tejmywěmyjěmydamychcemysměmywywěsćejěsćedaćechcećesměćewoni, wonewědźajědźadadźachcedźasmědźaSzczególnie warto zwrócić uwagę na formy 3. os. l. mn. Ł-imiesłowy to odpowiednio wědźał, jědł, dał, chcył, směł.


Tryb rozkazującyFleksyjny tryb rozkazujący w języku g~ł~ckim istnieje w 2. os. wszystkich liczb oraz w 1. os. l. podw. i l. mn.

Forma rozkaźnika 2. os. l. poj. równa jest formie czasownika 3. os. l. poj. cz. teraźniejszego obciętej o samogłoskę końcową, końcowa spółgłoska zostaje zwykle zmiękczona, np. přeja-přej, rjeknje-rjekń. Do tematu często też przyłącza się końcówka -i, np. wzać-wzmi/wozmi. Formy rozkaźnika 1. i 2. os. l. podw. i l. mn. tworzy się dodaniem do formy rozkaźnika 2. os. l. poj. dodatkowych końcówek osobowych -moj, -taj/-tej, -my, -će.
I konjugacja:
molować — moluj, molujmoj, molujtaj/-tej, molujmy, molujće
pić — pij, pijmoj, pijtaj/-tej, pijmy, pijće
smjeć so — směj so, smějmoj so, smějtaj/-tej so, smějmy so, smějće so
ćahnyć — ćehń, ćehńmoj, …
wuknyć — wukń/wukni, wukńmoj/wuknimoj, …
počeć — započń, započńmoj, …
wzać – wzmi/wozmi, wzmimoj/wozmimoj, …
zajeć – zajmi, zajmimoj, …
brać — bjer, bjermoj, …
słać — sćel, sćelmoj, …
pjec — pječ, pječmoj, …
pomóc — pomóž, pomóžmoj, …
kłasć — kładź, kładźmoj, …
rosć — rosć, rosćmoj, …

II konjugacja
chodźić — chodź, chodźmoj, …
nawarić — nawar, nawarmoj, …
wotnosyć — wotnoš, wotnošmoj, …
nawozyć — nawož, nawožmoj, …
dorěčeć — dorěč, dorěčmoj, …
spać — spi, spimoj, …
wustać — wustej, wustejmoj, …
ćerpjeć — ćerp, ćerpmoj, …

III konjugacja
nasadźeć — nasadźej, nasadźejmoj, …
wotkrywać — wotkrywaj, wotkrywajmoj, …
napisać — napisaj, napisajmoj, …
woblěkać — woblěkaj, woblěkajmoj, …

Czasowniki tworzące tryb rozkazujący nieregularnie:
być — budź, budźmoj, …
měć — měj, mějmoj, …
hić — dźi, dźimoj, …
přińć — přińdź, přińdźmoj, …/pój, pójmoj, …
jěsć — jěs, jěsmoj, …/jěz, jězmoj, …
wědźeć — wěs, wěsmoj, …/wěz, wězmoj, …
chcyć — chcyj, chcyjmoj, …
Analogicznie tryb rozkazujący tworzą prefigowane pochodne powyższych czasowników.

Uwagi:
1. Końcowe -ń po samogłoskach naturalnie wymawiane jest /-jn/.
2. W potocznym g~ł~ckim -ń po spółgłosce oraz między spółgłoskami nie jest wymawiane, dlatego odpowiednie formy trybu rozkazującego brzmią nawuk, nawukmy, započće, přim, přimće, …. Ta cecha przenika do języka literackiego.
3. W 3. osobie oraz w 1. os. l. poj. tryb rozkazujący tworzy się z użyciem partykuły njech i formy czasu teraźniejszego/przyszłego prostego, np. Njech zaspěwa, njech zaspěwaja, njech ja přińdu
4. Podobnie jak w innych językach słowiańskich, tryb rozkazujący w obecności negacji tworzy się głównie od czasowników niedokonanych, a przy jej braku głównie od czasowników dokonanych.

Czytanka
Nowa chěža
Sergej: Dobry dźeń, knjeni Šołćina.
Šołćina: Knjez Iwanow! Witajće k nam. Sće z Měrćinom hižo rěčał? Znajeće hižo nowinku?
S: Runje sym Měrćina po puću zetkał. Za chwilu so wróći. Wjele zboža k wnučce.
Š: Dźakuju so. Ale pójće tola dale a wobhladajće sebi naš nowy dom, kotryž hišće widźał njejsće.
S: Knjeni Šołćina, a hdźe je waša poprjancowa chěžka?
Š: Smy ju před měsacom wottorhali.
S: To je škoda! Běše to tola hódne typiske serbske twarjenje.
Š: Haj, ale wona bě hižo stara a kipra a za Měrćina dosahała njeje.
S: Hdy sće nowu chěžu natwarili?
Š: Před lětom běše pod třěchu a nalěto smy zaćahnyli.
M: Skónčnje sym wróćo. Wšo je w porjadku. Nětko, Sergejo, pój, chcu ći našu nowu chěžu pokazać.
Tu je pinca, hdźež mamy běrny, sad, zeleninu a škleńcy z kompotom. A w tutej rumnosći tepjenje. Pódla je płokarnja z płokanskej mašinu. A jow mam małku dźěłarničku, dokelž rady paslu. Napřećo je garaža.
S: Samo centralne tepjenje maće?
M: Wězo. To so wudani. Stwy su potom čiste, mazanosć wostanje jenož w pincy.
M: A wuhla maće dosć?
M: Haj, wuhlo dostawamy z Čorneje Pumpy.
Nětko ći pokazam parter. Jow mamy wulki koridor a na špundowanju tepich z Prahi. W parterje su tři stwy: lěharni mojeje maćerje a mojeje ćety a w třećej stwě moja mać dźěła. Wona je mjenujcy šwałča. Pódla toho je tu kuchnja za mać a ćetu, kupjelnja, w kotrejž wisa špihel a steji regal z wšelakim myjnym naporjadom (zubne šćětki, pasta, moje elektriske truhadło). Pódla wisaja tež trěnja. Nalěwo je wanja z dušu, naprawo regal za črije. Z koridora pak je wosebity zachod k nuznikej a do wjelbika.
S: Tak matej nětko mać a ćeta jara rjane bydlenje.
M: To haj. Wonej stej spokojom.
A nětko póńdźemoj po schodźe horje pohladać. Na prěnim poschodźe bydli moja swójba. Mamy tež jedyn koridor. Kóžda stwa pak ma wosebity zastup. To je wulka lěpšina. Smy chěžu tak natwarili, zo bychu wokna z bydlenskeje stwy byli na juh, z lěharnjow na wuchod a z kuchnje, wjelbika a kupjelnje na sewjer. Naša kuchnja je mała, ale dosaha. Mamy jow elektriske kachle, kuchinske blido, dwaj stólcaj, chłódźak a wumywadło. Wjeselu so, zo je so nam poradźiło kuchnju rjenje wuhotować, za Hanku je to wolóženje dźěła. Prěki je naša lěharnja z dwěmaj łožomaj, kamorom, špihelom, z gardinami na woknach. Při łožomaj je tykačka na lampce na nócnymaj kamorčkomaj. A napřećo stej lěharni za dźěći, jedna za hólčkow, druha za holčki. Tam budź nětko naša mała Jadwiga spać. W lěharnjomaj za dźěći su łoža, blidźe, stólcy a wězo tež kamor z wšelakorymi hrajkami. Najwjetša pak je naša bydlenska stwa.
Š: Knjez Iwanow, pójtaj tola dele, sym wamaj tykanc a kofej přihotowała.
M: Maći, njebudź zła, za chwilku přińdźemoj, jenož hišće druhe rumnosće skrótka pokazam.
Bydlenska stwa ma wulke wokno na južnej stronje. Na woknje su rjane kwětki. Hanka ma mjenujcy kwětki rady.
S: Z tym wšak ma wona wjac dźěła.
M: Hólcaj dyrbitaj wězo pomhać. Wosebje Tomaš. Wón mjenujcy chodźi hižo do prěnjeje rjadownje.
S: Měrćinje, Měrćinje, widźu, zo sy wučer, zo hižo wot małosće dźěći kubłaš za dźěło.
M: To haj.
S: Kajku rjanu kawč maće!
M: Smy ju w nowej kupnicy we Wojerecach kupili. A druhe meble tež: křesła, kamor za knihi, blido, stólcy, blidko, kamorčk, na kotrymž steji telewizor.
S: A kajke moderne gardiny wisaja při woknje! To zawěsće je Hancyne dźěło! A tež najserje rub na blidźe z tajkimi rjanymi serbskimi narodnymi wušiwankami.
M: Haj, z takimi wěckami so wona rady zaběra. Ale bohužel při dźěćoch a při swojim dźěle nima dosć chwile.
Š: Pójtaj tola kofej pić! Sće sebi hižo cyłu chěžu wobhladał!
M: Derje, nětko dźemoj.

Wopyt
Měrćin: Witajće k nam. Wjeselu so, zo was zaso widźu.
Sergej: Dobry wječor, Měrćinje, dobry wječor, Ludmila.
M: Prošu, posydńće so. Što je pola was noweho?
S: Ničo dale, smój so tola hakle rano widźałoj.
M: Haj, to trjechi.
S: Kak so twojej maćeri wjedźe?
M: Bohudźak, je strowa, bydli přeco hišće w našej starej chěžce a dźěła – šije za ludźi.
S: Wjeselu so, zo je strowa. Jónu ju tež wopytamy.
M: To budźe so wjeselić.
S: Kak so twojej kuzinje wjedźe?
M: Dźakuju so, derje, je swoje skónčne pruwowanje derje wobstała.
S: Wulkotnje! Gratuluju!
M: Je so na inženjera z Lipska wudawał přećehnje tam.
S: Z tym wona njebudźe za serbstwo zhubjena!
M: Tohodla njejsmy zrudni, wona budźe w Domowinje dale skutkować.
Ludmila: Zastupće prošu do bydlenskeje stwy. Sym wam něšto mało k jědźi přihotowała.
S: Ale my smy tola po wječeri.
L: Někotre pomazki pak hišće zjěsće. Što byšće rady pili? Piwo, seltersowu wodu, brěčku abo palenc?
S: Ludmila, nječińće sej starosće, smy woprawdźe po wječeri.
L: Prajće tola, prošu.
S: Jelizo to dyrbi być, ja sej wozmu piwo.
Aleksander: Ale ja alkohol njesměm, prošu brěčku. Palenc nichtó njecha.
S: Praj, Měrćinje, što čini ćeta?
M: To ty hišće njewěš? Wona je před poł lětom wumrěła.
S: Što prajiš! To ženje wočakował njebych. Před lětom je so mi hišće dosć kruta a strowa zdała. Wupraju ći swoju sobuželnosć.
L: Nětko sym dźěći do łoža wotwjedła. Potajkim smy swobodni, móžemy hladać na telewiziju. Budźe so wusyłać dyrdomdejski film.
S: To rady pohladamy.

S: Mi je žel, mój přećelo, ale dyrbimy nětko hić.
M: Chceće hižo hić?
S: Haj, nažel, hewak skomdźimy hišće posledni bus. Dyrbimy nětko domoj chwatać. Mamy jara daloko domoj.
M: W tym padźe was nochcu dlěje komdźić. Hdy so zaso widźimoj?
S: To je njewěste. Ale zawołam na tebje abo napisam.
M: Zazwoń na mnje! Přewodźu će na bus. Pisah prošu hnydom, hdyž sy dojěł. Wjele dobreho doma. Dobru nóc.
S: Božemje.

(czytanka pochodzi z: Мудра И., Петр Я. - Учебник верхнелужицкого языка)

Słowniczek[close]
Zadania
1. Wopisajće swoje bydlenje. Napisajće krótki nastawk.

2. Wotmołwće:
Štó je přišoł na wopyt? Hdźe je wón Měrćina zetkał? Hdy wón přijědźe domoj? Što so lubi hosćej? Što rěka poprjancowa chěžka? Čehodla wona hižo dosahała njeje? Štó je nowu chěžu natwarił? Što je w pincy? Što je w parteru? A štó tam bydli? Hdźe bydli swójba? Kajke meble su w lěharni? A w bydlenskej stwě? Hdźe so kupuja meble?

3. Tworće sady ze sćěhowacymi słowami:
twarjenje, chěža, stólc, sad, blido, wuhlo; rěčeć, přijěć, čakać, pohladać, hić, dóstać, dóstawać, wisać, činić, dźěłać, dyrbjeć, kubłać.

4. Tworće imperatiw wot werbow:
witać, pohladać, přijěć, być, hić, dźěłać, wukubłać, čakać, sydnyć so, wuknyć, słuchać, kupować, kupić, wuhotować, pomhać.

5. Zasadźće pronomeny:
Ty wo njepřećelu dobre rěčiš, ale wón wo (ty) złe. Prawda je (my) přeco luba. Bratřa (ty) pytaja. Dźensa (ja, datiw), jutře (ty, datiw). Mnozy z (my) su z cuzej winu njezbožowni. Škoda (wy), młodźency, zo ničo wuknyć njechaće. Čehodla (ja) haniće a (so) chwaliće? Mać woła, słyšiš-li (wona)? Dźěćo drěma, njebudź (wono). Bratr je dołho wonka, skoč po (wón). Tu su nanowe rukajcy, podaj (wone) (wón, datiw). Nóž je wótry, njerězń so z (wón).

6. Přełožće:
Wydaje mi się, że cię tam widziałem. Kiedy u nich dwojga urodzi się dziecko? Tobie ja nic nie powiem. Dokąd wy się spieszycie? Na kogo on czeka? Dziękuję ci. Muszę zburzyć stary dom. Potem zbuduję nowy. Pokażesz mi nowe mieszkanie? Przyszli wszyscy przyjaciele oprócz Alfonsa. Też lubisz majsterkować? Zostaniesz u nas na noc?

Siemoród:
HORNJOSERBŠĆINA
Lekcja 5 – uzupełnienie wiadomości o odmienie rzeczowników
Odmiana rzeczowników rodzaju męzkiego – uzupełnienieUzupełnienie tego, co nie było zawarte w tabelkach w lekcji 3.:
1. W temacie rzeczowników mogą wystąpić oboczności ó:o, ě:je, a:e.
Dźwięk ó w temacie mianownika l. poj. zmienia się w o, jeśli sylaba przechodzi w sylabę otwartą, np. brjóh-brjoha, wóz-woza, hósć-hosća, hród-hrodu/hroda, móst-mosta, …. Wyjątkami od tej reguły są: mróz-mróza, wóst-wósta, mlóč-mlóča, tchór-tchórja, šrót-šrota. W słowach jak kónc w przypadkach zależnych mamy kónca, kóncej, …, bo mamy sylabę zamkniętą!
Oboczność ě:je występuje wyłącznie w słowie měd-mjedu (ale przy tym mjedwjedź).
Oboczność a:e występuje po spółgłoskach miękkich (tj. ć, dź, bj, pj, wj, mj, rj, nj, l) – a występuje przed spółgłoską twardą, a e przed miękką, np. rjad-wo rjedźe, rozhlad-w rozhledźe
2. Końcówka dopełniacza l. poj. -a występuje u wszystkich rzeczowników ożywionych. U rzeczowników nieożywionych także występuje -a, przy czym u kilku jednosylabowych rzeczowników można obok tej końcówki spotkać też -u, np. dom-doma/domu, hłód-hłoda/hłodu, podobnie hród, len, lud, lód, měd, sad, skót, ród, grót, płat, bóz, moch, proch, ….
3. W celowniku l. poj.  występuje końcówka -ej, jedynie rzeczownik Bóh zachował starą końcówkę i celownik l. poj. brzmi wyłącznie Bohu. Dawna norma literacka dopuszczała końcówkę -u także u innych rzeczowników, m. in. měru/měrej, ludu/ludej.
4. Biernik wszystkich liczb jest równy dopełniaczowi u rzeczowników męzkoosobowych i mianownikowi u nieżywotnych. U rzeczowników męzkozwierzęcych jest równy dopełniaczowi w liczbie pojedynczej, a mianownikowi w liczbie podwójnej i mnogiej, por. widźu knjeza, knjezow, knjezow, widźu psa, psaj, psy.
5. Formy wołacza co do zasady mają końcówkę -o, jednak u rzeczowników kończących się na spółgłoskę wargową (p, b, m, w, ł) może występować też końcówka -'e, np. Michało/Michale, Jakubo/Jakubje, Filipo/Filipje. Końcówka -je może nieść także znaczenie pejoratywne, np. hólco/hólče, krawco/krawče, čłowjeko/čłowječe albo przeciwnie oficjalny, np. česćeny knježe předsyda, knježe ministro/ministrje. W języku codziennym często zamiast formy knježe stosowana jest forma mianownika, np. knjez wučer, knjez doktor, …. W języku literackim także możliwe są przypadki, kiedy przy związku dwuch rzeczowników jedynie drugie stoi w wołaczu, np. knjez sudniko, bratřik Janko, ….
Rzeczownik bratr ma dwie formy wołacza – bratr, bratře, z czego druga jest neutralna stylistycznie.
Wyjątkami są rzeczowniki Bóh, knjez, których wołacz brzmi Božo, knježe
6. W miejscowniku l. poj. występuje końcówka -'e i -u/-'u.
Końcówka -'e występuje w rzeczownikach kończących się na d, t, b, p, ł, r, w, m, n, przy czym zachodzą oboczności d:dź, t:ć, b:bj, p:pj, ł:l, r:rj, m:mj, n:nj, np. sud-w sudźe, hat-w haće, dub-na dubje, stołp-při stołpje, doł-w dole, šow-při šowje, dom-w domje, karan-w karanje.
Końcówkę -u/-'u mają zwykle rzeczowniki kończącę się na spółgłoskę miękką (czasem ukrytą w przypadkach zależnych, por. wučer, wučerja; hołb, hołbja) lub na k, ch, h, s, z, c, np. kóń-na konju, hołb-wo hołbju, bok-na boku, moch-w mochu, lěs-w lěsu, wóz-na wozu, ćah-w ćahu, kruh-w kruhu. Niektóre tylko rzeczowniki kończące się na ch, h mają oboczne formy o końcówce -e, np. brjuch-w brjuše, proch-w prochu/próše, brjóh-na brjoze/brjohu, Čornobóh-na Čornoboze, podobnych form można jeszcze więcej spotkać w dawnych tekstach, np. w sněze, hrěše, kłobuce, straše, …
W języku potocznym końcówka -u występuje często zamiast -'e, szczególnie w rzeczownikach na -r, np. januar-w januaru.
4. W formie mianownika liczby mnogiej rzeczowniki męzkoosobowe (jak w polskim, nazywające grupy zawierające osoby płci męzkiej) mogą występować końcówki -ojo, -y, -o, -i, -a. Podane poniżej reguły są dość swobodne, często ten sam rzeczownik może tworzyć mianownik liczby mnogiej na dwa lub trzy sposoby.
Końcówka -ojo występuje najczęściej u rzeczowników odmiany zarówno miękkiej, jak i twardej, np. nanojo, wujojo, synojo, mužojo, dźědojo.
Końcówka -y występuje u rzeczowników na -c, -ak, -nik, -ik, -k (o ile są to przyrostki, a nie część rdzenia), np. krawcy, slěpcy, Němcy, rybacy, wojacy, měšnicy, rěznicy, wjednicy, młóčcy, wotročcy, pičy, pěscy. Warto zwrócić uwagę na oboczność k:c. Szereg podobnych wyrazów może mieć także końcówkę -ojo, np. měšnikojo, wjednikojo, Němcojo, wotročkojo, …, jednak tylko knežkojo, swědkojo, ludakojo, lapakojo; podobnie imiona własne: Krawcojo, Šewcojo. Jeśli końcowe -k nie jest przyrostkiem, to również dochodzi końcówka -ojo: swakojo, rjekojo, Grjekojo, čłowjekojo, ….
Końcówka -jo/-'o jest właściwa dla rzeczowników kończących się na -ar, -er, -el, -an, -ć, np. koparjo, kowarjo, pjekarjo, dźěłaćerjo, šulerjo, wučerjo, přećeljo, darićeljo, jandźeljo, měšćenjo, pohanjo, Słowjenjo, krajenjo, posoljo, pacholjo (zwrócić uwagę na oboczność a:e!), ale: funcionarojo, ministrojo.
Końcówka -'a niesie za sobą znaczenie zbiorowości, np. bratřa, knježa, Serbja, Češa, …, w języku potocznym można też usłyszeć Serbjo, burjo. Jest to szczególnie typowa końcówka dla zapożyczeń, np.: kmotřa, agenća, biskopja, fašisća, burja, komunisća, diplomaća, …
Końcówka -i ma odcień archaiczny, np.: komunisći, poddani, čerći, pósli, pohani, paduši, čornuši, Češi, mniši i w języku spółczesnym często jest zastępowana przez -'a, -ojo, -'o.
Ważne wyjątki: lodowe muže, kubołćiki, lutki, mužiki, palčiki, čerćiki, hólčiki.
W przypadku rzeczowników niemęzkoosobowych naturalnie końcówką jest -y (twardotematowe) lub -e (miękkotematowe), np. pos-psy, taler-talerje.
8. W dopełniaczu liczby mnogiej podstawową końcówką jest -ow, jednak u rzeczowników miękkotematowych spotyka się, szczególnie w gwarach katolickich (północnych) także końcówkę -i, np. dźěłaćeri, hołbi, koni obok dźěłaćerjow, hołbjow, konjow. Jedynie rzeczownik hósć ma obowiązkową formę dopełniacza l. mn. hosći.
Oprócz tego występują formy z końcówką zerową: pjenjez, tysac/tysacow, hód, a także nazwy miast na -any, np. do Drježdźan i nazwiska, np. Krawčec dźěći, Kubańkec syn.
9. W celowniku l. mnogiej występuje końcówka -am, wyjątki to hosćom, ludźom, mužom/mužam, konjom/konjam.
10. W miejscowniku l. mnogiej występuje końcówka -ach, przy czym szereg rzeczowników może przyjmować także końcówkę -och, np. wo hosćach/hosćoch, konjach/konjoch, mužach/mužoch, ….
11. Formy narzędnika l. mnogiej kończą się na -ami/-emi, np. z wučerjemi, nanami, knjezami, …, jednak przy tym wyróżniają się formy z hosćimi, ludźimi, konimi.
12. Rzeczowniki rodzaju męzkiego na -a, np. družba, ćěsla, hrabja odmieniają się według odmiany żeńskiej, a rzeczowniki rodzaju męzkiego na -o, np. Kito (Kajetan) według odmiany męzkiej, jak gdyby były tego -o pozbawione: Kito, do Kita, ke Kitej, na Kita, wo Kiće, z Kitom.
13. Szczególną odmianę mają słowa dźeń i knjez, gdzie regularne knjezojo 'panowie' i knježa 'państwo'
singular/jednotanominatiw (štó? što?) dźeń knjez genitiw (koho? čeho?)dnjaknjezadatiw (komu? čemu?)dnjejknjezejakuzatiw (koho? što?)dźeńknjezainstrumental (z kim? z čim?)ze dnjomz knjezomlokatiw (wo kim? wo čim?)wo dnjuwo knjezuwokatiw (ow!)dnjo!knježe!dual/dwojotanominatiw (štó? što?)dnajknjezajgenitiw (koho? čeho?)dnjowknjezowdatiw (komu? čemu?)dnjomajknjezomajakuzatiw (koho? što?)dnajknjezowinstrumental (z kim? z čim?)ze dnjomajz knjezomajlokatiw (wo kim? wo čim?)wo dnjomajwo knjezomajplural/mnohotanominatiw (štó? što?)dnyknježa | knjezojogenitiw (koho? čeho?)dnjowknježi(ch) | knjezowdatiw (komu? čemu?)dnjamknježim | knjezamakuzatiw (koho? što?)dnyknježi(ch) | knjezowinstrumental (z kim? z čim?)ze dnjemiz knježimi | z knjezamilokatiw (wo kim? wo čim?)wo dnjachwo knježich | wo knjezach
Odmiana rzeczowników rodzaju nijakiego – uzupełnienie1. Końcówka -ow jest końcówką dopełniacza liczby podwójnej i podwójnej wszystkich rzeczowników za wyjątkiem: lěto 'rok', woko 'oczko (w grze), oko w zupie', koleno 'kolano', blido 'talerz', np. sydom lět, do kolen, mało wok, wjele blid. Niekiedy też spotyka się końcówkę -i, np. chošćo – chošći, jejo – jeji, ale jest ona rzadka i zawsze może być zastąpiona regularną -ow.
2. W miejscowniku l. pojedynczej istnieją końcówki -'e oraz -u/-'u rozdystrybuowane według tej samej zasady, co w rodzaju męzkim, jednak możliwymi wyjątkami są: mloko-wo mlóce/mloku, wucho-we wuše/wuchu, woko-we woku/wóce.
3. Rzeczownik njebjo odmienia się regularnie, jak rzeczownik polo w licznie pojedynczej i podwójnej, jednak w liczbie mnogiej przyjmuje postać njebjesa i odmienia się jak kolesa.
4. Istnieją dwa tematy spółgłoskowe, odpowiedniki polskich rzeczowników typu ramię, ramienia i cielę, cielęcia. Według pierwszego wzoru odmieniają się rzeczowniki takie jak ramjo, symjo, brěmjo, płomjo, wumjo, znamjo, tymjo, według drugiego natomiast rzeczowniki oznaczające małe zwierzęta, jak np. kózlo, jehnjo, pilo, proos, ptačo, huso, …, a także rzeczownik swjećo 'obrazek świętego'. Osobliwą odmianę mają także rzeczowniki swinjo i dźěćo, wszystkie cztery są zawarte w poniższej tabelce:
singular/jednotanominatiw (štó? što?) ramjo ćelo swinjo dźěćogenitiw (koho? čeho?)ramjenjaćelećaswinjećadźěsćadatiw (komu? čemu?)ramjenjućelećuswinjećudźěsćuakuzatiw (koho? što?)ramjoćeloswinjodźěćoinstrumental (z kim? z čim?)z ramjenjomz ćelećomze swinjećomdźěćomlokatiw (wo kim? wo čim?)wo ramjenjuwo ćelećuwo swinjećuwo dźěsćudual/dwojotanominatiw (štó? što?)ramjenićelećiswinjećidźěsćigenitiw (koho? čeho?)ramjenjowćelećowswinjećowdźěsćowdatiw (komu? čemu?)ramjenjomajćelećomajswinjećomajdźěsćomajakuzatiw (koho? što?)ramjenićelećiswinjećidźěsćiinstrumental (z kim? z čim?)z ramjenjomajz ćelećomajze swinjećomajz dźěsćomajlokatiw (wo kim? wo čim?)wo ramjenjomajwo ćelećomajwo swinjećomajwo dźěsćomajplural/mnohotanominatiw (štó? što?)ramjenjaćelataswinjedźěćigenitiw (koho? čeho?)ramjenjowćelatowswinidźěćidatiw (komu? čemu?)ramjenjamćelatamswinjomdźěćomakuzatiw (koho? što?)ramjenjaćelataswinjedźěćiinstrumental (z kim? z čim?)z ramjenjemiz ćelatamize swinjemiz dźěćimilokatiw (wo kim? wo čim?)wo ramjenjachwo ćelatachwo swinjochwo dźěćochSzczególnie warto zwrócić uwagę na końcówki liczby mnogiej, które się bardzo różnią zarówno od innych deklinacyj, jak i od polskich odpowiedników.

Odmiana rzeczowników rodzaju żeńskiegoWedług odmiany żeńskiej odmieniają się wszystkie rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które mogą kończyć się na -a lub na spółgłoskę. Poniższa tabelka przedstawia pełną odmianę na przykładzie rzeczowników žona (twardy temat), wowca (temat na -ca, -za, -sa), zemja (miękki temat) oraz myš (miękki temat) i wěc (temat na -c, -z, -s). Przez temat twardy rozumie się taki o końcowej spółgłosce b, p, m, w, ł, r, n, t, d, ch, h, k, g, natomiast przez temat miękki taki o końcowej spółgłosce bj, pj, mj, wj, l, rj, nj, ć, dź, š, ž, č.
singular/jednotanominatiw (štó? što?)žonawowcazemja myšwěcgenitiw (koho? čeho?)žonywowcyzemje myšewěcydatiw (komu? čemu?)žonjewowcyzemi myšiwěcyakuzatiw (koho? što?)žonuwowcuzemju myšwěcinstrumental (z kim? z čim?)ze žonuz wowcuze zemjuz myšuz wěculokatiw (wo kim? wo čim?)wo žonjewo wowcywo zemiwo myšiwo wěcydual/dwojotanominatiw (štó? što?)žonjewowcyzemi myšiwěcygenitiw (koho? čeho?)žonowwowcowzemjow myšowwěcowdatiw (komu? čemu?)žonomajwowcomajzemjomaj myšomajwěcomajakuzatiw (koho? što?)žonjewowcyzemi myšiwěcyinstrumental (z kim? z čim?)ze žonomajz wowcomajze zemjomajz myšomajz wěcomajlokatiw (wo kim? wo čim?)wo žonomajwo wowcomajwo zemjomajwo myšomajwo wěcomajplural/mnohotanominatiw (štó? što?)žonywowcyzemje myšewěcygenitiw (koho? čeho?)žonowwowcowzemjow myšowwěcowdatiw (komu? čemu?)žonamwowcamzemjam myšamwěcamakuzatiw (koho? što?)žonywowcyzemje myšewěcyinstrumental (z kim? z čim?)ze žonamiz wowcamize zemjemiz myšemiz wěcamilokatiw (wo kim? wo čim?)wo žonachwo wowcachwo zemjachw myšachwo wěcachUwagi:
1. W odmianie typu žona w celowniku i miejscowniku l. poj. oraz w mianowniku i bierniku l. podw. zachodzą oboczności d:dź, t:ć, ł:l (pot. lub. gwar. ł:łj), tr:tř, g:z, h:z, ch:š, k:c (a także znana już oboczność a:e), np. woda-wodźe, skała-skale, ćeta-ćeće, sotra-sotře, Olga-Olze, kniha-knize, třěcha-třěše, ruka-ruce, pjata-pjeće, hrjada-hrjedźe.
2. W odmianie niektórych rzeczowników zachodzi także oboczność ó:o, np. kósć-kosće, nóc-nocy lub ě:je jak pěc-pjecy. Szczególny jest także rzeczownik sól, którego temat w przypadkach zależnych ma postać sel-.
3. Jednosylabowe rzeczowniki na -a/-'a we wszystkich przypadkach zamiast -'e otrzymują końcówkę -ě, np. hra-hrě, stwa-stwě, ćma-ćmě, łža-łžě, mša-mšě, šla-šlě, škła-šklě, škra-škrě, ….
U rzeczownika stwa po przyimku dochodzi dodatkowe j-, np. to je moja stwa, du do jstwy, ke jstwě, ….
4. Końcówce -y (GenSg oraz NomPl i AccPl) w przypadku rzeczowników na -ka, -cha, -ga, -ha odpowiada -i: muka-muki, třěcha-třěchi, Olga-Olgi, kniha-knihi.
5. Forma dopełniacza l. mnogiej niektórych rzeczowników może przyjmować końcówkę zerową – do horow/hór, do nowinow/nowin, wjele husow/hus, kur, póstnic, njedźel, stron – lub też końcówkę -i, np. bróžeń/bróžnja-bróženjow/bróžni, kosć-kosći/kosćow, mysl-mysli/myslow.
6. Analogicznie do rzeczowników rodzaju żeńskiego na -a/-'a odmieniają się też rzeczowniki rodzaju męzkiego na -a/-'a, przy czym forma mianownika l. podw. i mnogiej brzmi np. předsyda-předsydaj-předsydojo/předsydźa, ćěsla-ćeslej-ćeslojo, tj. według deklinacji męzkiej. Mimo to końcówki żeńskie spotyka się w liczbie podwójnej tych rzeczowników w potocznym górnołużyckim: předsydźe, ćěsli.
7. Szereg rzeczowników oznaczających zwierzęta hodowlane ma szczególne końcówki celownika, miejscownika i narzędnika: husom, wo husoch, z husymi; kurom/-am, wo kuroch, z kurymi; kruwom/-am, kruwoch/-ach, kruwymi/-omi/-ami.
8. Osobliwą odmianę mają rzeczowniki mać, knjeni (analogicznie do knjeni też pani czyli 'pani' w pieśniach ludowych), które są nieregularne, a także klasa rzeczowników na -ej, jak cyrkej, britej, škorodej, … (w ortografji sprzed 1948 pisane cyrkew, britew, škorodew, …). Oprócz tego niektóre rzeczowniki, m.in. krej, morchej, rjetkej, žerchej, sołotej mogą odmieniać się według tego samego wzorca co cyrkej lub też przyjmować regularne końcówki jak rzeczowniki typu myš:
singular/jednotanominatiw (štó? što?)maćknjenicyrkej morchejgenitiw (koho? čeho?)maćerjeknjenjecyrkwje, krwěmorchejedatiw (komu? čemu?)maćeriknjenicyrkwimorchejiakuzatiw (koho? što?)maćknjenicyrkej morchejinstrumental (z kim? z čim?)z maćerjuz knjenjuz cyrkwjuz morchejulokatiw (wo kim? wo čim?)wo maćeriwo knjeniwo cyrkwiwo morchejiwokatiw (ow!)maći!knjeni!cyrkej! morchej!dual/dwojotanominatiw (štó? što?)maćeriknjenicyrkwimorchejigenitiw (koho? čeho?)maćerjowknjenjowcyrkwjowmorchejowdatiw (komu? čemu?)maćerjomajknjenjomajcyrkwjomajmorchejomajakuzatiw (koho? što?)maćeriknjenicyrkwimorchejiinstrumental (z kim? z čim?)z maćerjomajz knjenjomajz cyrkwjomajz morchejomajlokatiw (wo kim? wo čim?)wo maćerjomajwo knjenjomajwo cyrkwjomajwo morchejomajplural/mnohotanominatiw (štó? što?)maćerjeknjenjecyrkwje, krwěmorchejegenitiw (koho? čeho?)maćerjowknjenjowcyrkwjowmorchejowdatiw (komu? čemu?)maćerjamknjenjamcyrkwjammorchejamakuzatiw (koho? što?)maćerjeknjenjecyrkwje, krwěmorchejeinstrumental (z kim? z čim?)z maćerjemiz knjenjemiz cyrkwjemiz morchejemilokatiw (wo kim? wo čim?)wo maćerjachwo knjenjachwo cyrkwjachwo morchejachOsobne końcówki dla rzeczownika krej wynikają z tego, że jest on jednosylabowy, więc zamiast -je ma w odpowiednich formach -ě.

Czytanka
Maćica Serbska so załožuje
   Jan Arnošt Smoler so w nalěću l. 1845 do Łužicy poda, zo by zwoprawdźił někotr z nastorkow, dóstatych na pućowanju z Čelakovskim po Čechach, předewšěm, zo by załožił Maćicu Serbsku. Tutón nadawk zdaše so jemu wosebje nuzny.
   Myslička centralneho serbskeho towarstwa, zjednoćaceho wšěch sewěrnych Serbow, wosebje młodu inteligencu, njebě we Łužicy nowa. Po cyłej srjedźnej Europje žadachu po Napoleonskich wójnach byrgarske woršty za wyšim zdźěłanjom, štož měješe so nimo šulskeho kubłanja docpěć ze załožowanjom čitarnjow, towarstwow za wudawanje popularno-wědomostnych spisow a přednoškowych zjednoćenstwow. Po přikładźe tutych kubłanskich ludowych organizacijow, kotrež nastawachu w Němskej skoro w kóždym wjetšim měsće, bu na druhim załoženskim swjedźenju Budyskeho gymnazialneho towarstwa dnja 30. 4. 1841 na Smolerjowy namjet załožene „Serbske čitalstwo“. Wot toho časa stachu so kóždolětne załoženske swjedźenje Budyskeje Society ze schadźowanišćom přiběraceje ličby wuwědomjeneje serbskeje młodeje inteligency, a k njej so přidružichu dale a bóle tež starši, hižo w zastojnstwach skutkowacy duchowni a wučerjo. Za čas Mrózoweho staršistwa wotmě so dnja 18. apryla 1845 na „Winicy“ šesty załoženski swjedźeń, na kotrymž bě so nimo sobustawow towarstwa něhdźe třiceći druhich nahladnych a za serbstwo zahorjenych wosobow zhromadźiło. Tu běchu duchowni Jakub z Budyšina a Zejler z Łaza, kandidaća duchownstwa, wjesni a měšćanscy wučerjo, studenća, haj tež stary serbski nowinar a měšćan Jan Dejka. Po krótkim powitanju staršeho Mróza zaběraše so studowacy Pful z Přišec z přiběracej šćuwańcu Budyskich měšćanskich nowinow přećiwo budźerskim prócowanjam serbskeje studowaceje młodźiny a napominaše přitomnych nic cofać, ale po nastupjenym puću njebojaznje postupować, přetož za swój lud dźěłać je zdobne a sprawne.
   Za pfulom wustupi Łazowski farar Handrij Zejler z naležnym namjetom, kotryž bě jemu Smoler přihotował, dokelž jón sam, po chorosći płucow njekmany k rěčenju, přednjesć njemóžeše: „Našemu serbstwu njemóžeše ničo bóle a lěpje tyć a hojić hač bratrowske zjednoćenje, přetož přez wutrobnu jednotu rostu a přibywaja tež małe wěcy, kaž to stare přisłowo praji. K lěpšemu našeho serbstwa by pak wosebje słužiło, hdy by po přikładźe Čechow, iliriskich (južnych) Serbow a Słowakow so tež pola nas zjednoćenstwo załožiło, kiž by serbstwo a serbsku rěč z tym twariło, zo dobre serbske knihi za šulu a dom ćišćeć dawa a so wo wudawanje hódnych serbskich nowinow stara.“ Zejler wukładowaše potom wašnje skutkowanja Maćicy Čěskeje a wuzběhny někotre jeje wulke wuspěchi.
   Wo Smoler-Zejlerjowym namjeće so hnydom wuradźowaše a bu wobzamknjene, zo ma so kóžde lěto srjedu po jutrach wulka serbska zhromadźizna abo bjesada wotměć a zo přitomni załoža z dnjom 18. apryla 1845 „Maćicu Serbsku“ abo towarstwo za wudawanje přihódnych a potrjebnych serbskich knihow. ……
   „Na Třělerni“ běše so dnja 7. apryla 1847 43 Serbow zešło. Pod předsydstwom dr. Klina a městopředsydy duchowneho Jakuba – nic H. Zejlerja 1. 1845 woleneho – schwalichu so porjedźene a wot sakskeho knježerstwa připóznate wustawki a wuzwolichu so nowi čłonojo předsydstwa a wuběrka towarstwa. Z předsydu bu dr. Klin, z městopředsydu duchowny Jakub, z jednaćelom duchowny Wanak a z jeho zastupjerjom wikar Kućank, z pokładnikom duchowny Wjacka, z knihownikom wučer Imiš, z redaktorom časopisa J. A. Smoler. Do prěnjeho wuběrka Maćicy Serbskeje so wuzwolichu: duchowny Zejler, kanonik Haška, šulski direktor Buk, wučerjo Garbar, Kulman, dr. Pful, Melda a Pjekar.
   Tutón wuzwoleny wuběrk zeńdźe so hižo 12. apryla k prěnjej zhromadźiznje, w kotrejž so zestaja plan, po kotrymž měła Maćica Serbska swoje nadawki w prěnich lětach spjelnić. Bu postajene, zo so wudadźa w blišim času wot dr. Pfula spisane zasady analogiskeho serbskeho prawopisa, kotrež mataj z ewangelskeje strony Smoler a z katolskeje strony Kućank přehladać, a zo dyrbja so tak bórze kaž móžno přihódne powědančka za Serbow wobeju wěrywuznaćow w dotalnym prawopisu wobeju stronow wudać, dale zo so Maćica Serbska postara wo wudawanje druhich powučnych a zabawnych knihow a zo ma Maćičny časopis tak ruče kaž móžno započeć wuchadźeć a skónčnje, zo ma wuběrk na wudaće serbsko-němskeho a němsko-serbskeho słownika swoju kedźbnosć złožić… .
   Ze załoženjom Maćicy Serbskeje sta so Smolerjowy són, połožić kruty trajacy zakład za zawěsćenje přichoda serbskeho luda, ze skutkom. Mjeztym zo J. Kórner a pozdźiši rozswětlerjo wobhladowachu wuchowanje serbskeje rěče trěbne w zajimje stata, nabožiny, wědy, chcyše Smoler z jeje pomocu serbski lud kubłać, wuwědomić, pozběhnyć na duchownu wyšinu druhich słowjanskich ludow. Maćica Serbska, załožena po přikładźe Maćicy Čěskeje, měješe so stać ze srjedźišćom, z kotrehož wuchadźałe bychu přeco mócniše impulsy za zwoprawdźenje wulkeho zaměra. Wothladajo wot naspomnjenych objektiwnych słabosćow, kotrež młodźi horliwcy wotstronić njemóžachu, zapušći wona hłuboke korjenje w serbskim narodnym žiwjenju, a jeje spomóžne wědomostne a lud kubłace skutkowanje nichtó přewidźeć njemóže.
   Po přikładźe Matice Českeje wza wona do swojich rukow nawjedowanje kulturneho žiwjenja w serbskej Łužicy, starajo so wo pozběhnjenje a wudospołnjenje serbskeje rěče wo spěchowanje serbskeje literatury a wědomosće a hudźby a wo šěrjenje zdźěłanosće serbskeho luda. Cyłe swoje žiwjenje wěnowaše Smoler wulku kedźbnosć a wšu starosć tomu, zo by ze skromnych spočatkow a prěnich njedostatkow zesylnjenja wušła, zo bychuso přeco zaso nowi sobudźěłaćerjo a spěchowarjo našli, zwólniwi w sprócniwym dźěle pokročować. Rozrost a wuspěšne a spomóžne skutkowanje we wobłuku objektiwnych móžnosćow w prěnjej połojcy wobstaća Maćicy budźe přeco ze Smolerjowym mjenom wusce zwjazane.
(Wurězki z knihi Jana Cyža, Jan Arnošt Smoler, Budyšin 1975)

Jědź
Knjeni Nowotnikowa je naju njedźelu k wobjedu přeprosyła. Smój ze žonu w jědnaćic přišłoj. Dokelž pak je hišće zahe było, je namaj Ferdinand swoje knihi pokazał.
   Swójba Nowotnikec je wulka: nan, mać, dźěd, wowka, hólcy Ferdinand, Pětr, Michał, Tomaš a holcy Lioba, Monika, Lubina, Jana a Hilža. Wobjed běše woprawdźe swjedźenski. Najprjedy dóstachmy kwasnu poliwku.
Mać: Jow je tež chlěb, jelizo maće lóšt, wzmiće sej, prošu.
Iwanow: Dźakuju so, rady sej wozmu, k poliwce přeco chlěb jěm.
Mać: Lioba, pomhaj mi hłuboke talerje a łžicy wotnjesć. Monika, přinjes, prošu niske talerje, nože a widlički. Knjeni Iwanowowa, dajće mi, prošu taler, chcu wam mjaso dać. Přejeće sebi swinjacu pječeń abo warjene howjaze mjaso? K pječeni mamy warjene běrny a kisały kał. K howjazemu mjasu móžeće chrěn z chlěbom abo kisały běrny měć.
Nataša: Jelizo směm wolić, potom sej wozmu howjaze mjaso z chrěnom. Sym mjenujcy słyšała, zo je to serbska narodna jědź.
Nan: Haj, to trjechi. Na kóždym kwasu a pĭ kóždym wjetšim swójbnym swjedźenju njesmě howjaze mjaso z chrěnom pobrachować.
Iwanow: W tajkim padźe prošu tež howjaze z chrěnom.
Lubina: A namaj z Janu, maći, pječeń z kisałym kałom.
Michał: Dajće sej słodźeć!
Tomaš: Njech wam zesłodźi!
Druzy: Tohorunja. Dźakujemy so!
Nan: A što pijeće? Štó sej přeje piwo? Dźěćom damy wězo seltersowu wodu abo brěčku z našich jabłukow
Nataša: Knjeni Nowotnikowa, wariće kóždy dźeń wobjed?
Mać: Ow ně, mój z mandźelskim wobjedujemoj w prodrustwje a dźěći w šuli.
Pětr: W našej šuli w Pančicach wobjeduje wjele šulerjow a šulerkow. Jědźny grat dyrbi sej kóždy šuler sam sobu přinjesć, talerje a šklički pak tam su.
Iwanow: Warja w šulskej jědźerni derje? Sće spokojom?
Pětr: Nó haj, to dźe, hačrunjež doma pola maćerje lěpje słodźi. W šuli dyrbi kóždy po swój wobjed k woknješku dóńć a jón na swoje městno přinjesć. Kóždy smě sej tež hornčk čaja wzać. Po wobjedźe so taler, šklička a hornčk wotnjesu a staja so na wosebite blido. Potom so jědźny grat wopłokuje a wótrěje. Čisty so zaso do tobołki tyknje. Tak wjele prócy z jědźu mamy!
Mać: Woprawdźe, sće wbozy!
Iwanow: A maće kóždy dźeń jenož jednu jědź abo móžeće sej z wjacorych wubrać?
Pětr: Jenož jednu, a hišće kajku! Zašły tydźeń smy na přikład póndźelu makaronij, tomatowu jušku a kompot měli, wutoru howjaze mjaso z běrnami a sad, srjedu ćopłu kołbasu, běrny a puding, štwórtk běrny z morcheju, pjatk kisałe běrny, jejo a kompot. Sobotu pak wobjedujemy doma.
Nataša: To je tola jara dobra jědź! Njerozumju, čehodla swariš.
Nan: Haj, tajki je běh swěta. Čim lěpje so jim dźe, ćim bole njespokojni su!
Mać:Prošu wzmiće sej hišće. Mjaso je wyše wostało. Prošu, knjeni Iwanowowa, knjez Iwanow, abo njeje wamaj zesłodźało?
Iwanow: Dźakujemoj so, namaj je jara derje słodźało, ale smój woprawdźe sytaj, nic, Nataša?
Nataša: Haj, sym so derje najědła.
Mać: Tuž wotrumujmy blido. Ferdinando, Pětrje, přinestaj šklički za kompot, łžički a talerki za tortu a tež šalki za bunjacy kofej…

Twaroh njemóžemy hustodosć jěsć
Štó njeby w Serbach rady twaroh z lanym wolijom jědł? Na pomazku abo ze samobělenymi běrnami słodźi wón jenak derje. Za našich prjedownikow běše to hustohdy samo njedźelska jědź. Dźensa mamy wulki wuběr najwšelakorišich jědźow, konserwow a chłóšćenkow. To na twaroh husto zabudźemy. Runje jeho strowotneje hódnoty dla pak dyrbjeli jón swojemu ćěłu wšědnje popřeć. Twaroh ma hódnotny zwěrjacy bělk a zastaruje nas z kalciumom, fosforom a witaminom B₂. Bělk je zakład kóždehožkuli žiwjenja, a kalcium a fosfor matej pozitiwny wliw na natwar kosći a zubow. Tohodla dyrbjeli wosebje dorostowaće dźěći wjele twaroha a druhich mlokowych produktow jěsć.
   Tu někotre pokiwy, kak móžemy twaroh wšelako přihotować:
Liptowski twaroh na pomazki. 250 g twaroha změšamy z mlokom na kremu a přidamy tři łžički rozsykaneje kórki z konserwy, jednu łžičku rozsykanych kapernow, něšto anchowisoweje pasty a łžičku žonopa. Na kóncu přidamy hišće sól a papriku po swojim słodźe.
Spěšna twarohowa krema. Do ¼ l mloka změšamy titku waniljoweho pudinga, kiž njetrjeba so warić, na to přidamy po rjedźe 250 g twaroha, 2-3 łžicy cokora, titku waniljoweho cokora a brěčku z poł citrony. Je-li krema přehusta, přidamy hišće něšto mloka. Hotowu kremu damy do winowych škleńcow a garněrujemy ju ze sadom a rozsykanymi worješkami abo słódkim mandlemi. Tuta krema je tež wuběrna pjelnjenka za omelety abo plincy.
Twarohowe plincy. 150 g twaroha změšamy z 3 jejemi, 150 g muki, šćipku sele a telko mlokom, zo nastanje huste plincowe ćěsto. Na kóncu přidamy hišće 50 g korintow a pječemy z ćěsta po zwučenym wašnju plincy.
Lukulusowa twarohowa torta. Najprjedy wudźěłamy sej zakładne ćěsto z ½ punta muki, 100 g margariny, 125 g cokora, ½ titki waniljoweho cokora, ½ titki pječenskeho proška, šćipki sele, 1 jeja a 3 łžicow mloka. – Potom změšamy po rjedźe 50 g mjechkeje margariny, 4 jeja, 200 g cokora, 750 g tworoha, 1 titku waniljoweho pudinga a šćipku sele na kremowu masu. Cyle na kóncu přidamy hišće 50 g rozsykanych słódkich mandlow a damy twarohowu masu na ćěsto do formy (njezabyć tež ćěstowu kromu přitłóčić) a pječemy tortu w elektriskich abo płunowych kachlach něhdźe 80 min. – Hdyž je torta wustudła (najlěpje hakle na druhi dźeń), přichotujemy ze 100 g rozběžaneho rostlinskeho tuka, 40 g próškoweho cokora, 20 g kakawa, 1 jeja a 1 łžicy ruma glazuru. Tutu namazamy na tortu – a hotowa je wosebita njedźelska chłóšćenka. Spokojne a wjesołe wobliča swójbnych budu hospozy zawěsće dźak za nałožowanu prócu.

(czytanka pochodzi z: Мудра И., Петр Я. - Учебник верхнелужицкого языка)

Słowniczek[close]
Zadania
1. Što bě Maćica Serbska a hdy bu załožena? Kajke běchu za jeje załoženje towaršnostne wuměnjenja? Kajki podźěl na tym měješe J. A. Smoler? Što znajeće wo tutym serbskim wótčincu? Kak je jeho H. Zejler podpěrał? Po kajkim přikładźe bu Maćica Serbska organizowana? Kajki wona mějaše nadawk? Na kajkej ideologiskej bazy bu natwarjena? Što to je tak mjenowany analogiski prawopis? Hdy započnje so wudawać Časopis Maćicy Serbskeje? Kak Maćica Serbska spěchowaše rozkćěw serbkeho pismowstwa?

2. Přełožće:
Na brzegu rzeki stoi piękny dom. Przyszli do nas goście. Oni przynieśli bukiet kwiatów. Obok naszego domu jest mały ogród, rosną w nim drzewa, warzywa i kwiaty. Na drugim piętrze znajdują się dwa pokoje. W spichlerzu znajduje się żyto. W wodzie są ryby.

3. Zasadźće słowa: hody, měšćanska rada, załoženje, Maćica, Drježdźany, Maćičny časopis, připis, dźeń, to, dozałoženska zhromadźizna, třělernja, wobě, wěrywuznaće, napřćiwjenje, Maćica, zhromadny skutk.
Tole sta so někotre dny do ……. Na spočatku februara Krajna direkcija …… zdźěli, zo ničo nima přećiwo ……, zo je próstwu do …… na ministerstwo pósłała, kaž tež dowolnosć za wudawanje ………, a Sakske ministerstwo z …… do …… 26. februara 1847 woboje přizwoli. Smoler wo …… zhoniwši, jědźeše do Budyšina, zo by so wobdźělił na ………, kotraž wotmě so w Budyšinje jutrownu srjedu 7. apryla 1847 „Na ………“. Bě so poradźiło, zo so serbska inteligenca …… ……, njedźiwajo wšelakorych ……, zjednoći w …… k …… …….

4. Tworće z tutymi słowami a słownymi skupinami sady:
spěwać na — započatk, rěčeć wo — dźěłowy plan, hić wo — nowy pokładnik, funkcionar z — Wojerecy, přińć na — zhromadźizna, diskutować z — my, stać před — wulke problemy, pokazać na — naš zaměr, chwile měć za — wšitke prašenja.

5. Wybierz z ostatniej czytanki jak najwięcej rzeczowników, określ ich przypadek i liczbę, a także typ odmiany, do którego się zaliczają.

Nawigacja

[0] Indeks wiadomości

[*] Poprzednia strona

Nie udało się pochwalić
Pochwalanie...
Idź do wersji pełnej