Autor Wątek: Języki wschodnioalbańskie  (Przeczytany 368 razy)

Offline Úlfurinn

Języki wschodnioalbańskie
« dnia: Listopad 06, 2020, 15:23:47 »
Ten wątek poświęcam na mały projekt językowy, zakładający sytuację, w której Analbanja izoluje się kilkadziesiąt lat dłużej od reszty świata, a w tym czasie analbańsko serbskie i macedońskie zaczyna coraz silniej odróżniać swoją tożsamość i zbliżać ją do jugosławiańskich. W wyniku tego powstajeta dwa języka o na razie w chuj przypadkowych nazwach: kosowski (używany na Kosowie i Metochji) i tetowski/ilirski (używany w Macedonji). Język jest wyprowadzony z albańskiego sprzed około 150 lat i z wszelkich informacjach, jakie posiadam o ogule djalekt gegijskich.

JĘZYK KOSOWSKI

Samogłoski, przejęły cechy głównie serbskie:
a - /a/
e - /e/ lub /ə/, w przeciwieństwie do ogólnoalbańskiego /ə/ jest zawsze wymawiane, w słownikach istnieje rozróżnienie, /e/ może być zapisane jako ȇ
i - /i/
o - /o/
u - /u/
y - /y/

ponadto, mają one swoje standardy "nosowe":
an - /aŋ~an~ã/
en - /eŋ~en~ẽ/
in - /iŋ~in~ĩ/
on - /oŋ~on~õ/
un - /uŋ~un~ũ/
yn - /yŋ~yn~ỹ/


Spółgłoski:
m n nj ng - /m n ɲ ŋ~ŋg/
p b t d k g - /p b t d k g/
c dz č dž ć đ - /t͡s d͡z t͡ʂ d͡ʐ t͡ɕ d͡ʑ/
f v ś ź s z š ž - /f ʋ θ~ɕ ð~ʑ s z ʂ ʐ/
h j l lj r - /x j l ʎ r/
Ortograchwja oczywiście serbocentryczna

Niektóre procesa (nadal w budowie), w stosunku do albańskiego (zwłaszcza do djalekt gegijskich i cech sprzed ok. 100 lat):
ie, je -> e
Can -> Con
Cja Cjo -> Ca Co
th# dh# -> t# d#
Ni# -> N#
or er -> ar
kN kP kF -> N P F
NṼ -> Ṽ
#vV -> #V
Fy -> Fi
n -> n (nie następuje rotacyzm)
występują częste zaniki szwy, występuje zgłoskotwórcze r
reF -> rF
ua -> ue
ye -> y
ə# -> #
AP -> A (np. çka -> ča)
VjV -> VvV
#ng -> #g


1. RZECZWONIK
1.1 forma nieokreślona
1.1.1 rodzaj męzki

  Rzeczowniki rodzaju męzkiego kończą się na spółgłoskę
 đak (alb. gjak) - krew
 drć (alb. dreq) - djabeł
 vȇš (alb. vesh) - ucho
 gur (alb. gur) - kamień

  Rzeczowniki rodzaju męzkiego, które w literackim albańskim zakończone są na akcentowaną samogłoskę, a w djalektach gegijskich na nosówkę zakończone są na -n
 hin (alb. hi, geg. hĩ) - popiół
 muljin (alb. mulli, geg. mullĩ) - młyn
 zon (alb. zë, geg. zã) - głos
 đun (alb. gju, geg. gjũ) - kolano

 Rzeczowniki, które w języku albańskim byłyby rzeczownikami męzkimi zakończonymi na -ër, w języku kosowskim przyjmują formę -en, dotyczy to również zapożyczeń serbskich:
 dimen (alb. dimër, geg. dimën) - zima
 ȇten (alb. erë, srb. vetar) - wiatr


1.1.2 rodzaj nijaki

  Występuje szczątkowo, chociaż produktywnie w zapożyczeniach, ze względu na wpływ serbski, wiele słów zakończonych na -o i -y przeszło do rodzaju nijakiego, rodzaj nijaki zachowany został tylko w deklinacji, produktywnie wykształcił się jednak w tetowskim/ilirskim; końcówką może być zarówno spółgłoska, jak i samogłoska:
 dat (alb. djathë) - ser
 miš (alb. mish) - mięso
 mȇlj (alb. miell) - mąka
 balj (alb. ballë) - czoło


1.1.3 rodzaj żeński
 
  Wygłosowe niewypowiadane -ë w rzeczownikach rodzaju żeńskiego w albańskim przeszło do do wymawianej szwy, również w zapożyczeniach, ten sam los spotkał rzeczowniki żeńskie zakończone na akcentowane -e w albańskim:
 mame (alb. nënë, srb. mama) - mama
 kambe (alb. këmbë, geg. kambë) - stopa
 lule (alb. lule) - kwiat
 lađe (alb. lagje) - sąsiedztwo

  Występują również rzeczowniki zakończone na -i, mogą one również powstawać z zapożyczeń:
 ćrši (alb. qershi) - czereśnia
 kući (alb. shtëpi, srb. kuća) - dom

  Występują również sonaty -r, -elj, -em i -enj:
 ȇgelj (alb. vegël) - narzędzie
 gogelj (alb. gogël) - piłka
 lakr (alb. lakër, geg. lakën) - sałata



Zaimki osobowe oraz czasowniki być i mieć:
 ja - u (alb. unë)
 ty - ti (alb. ti)
 on - aj (alb. ai)
 ona - avo (alb. ajo)
 ono - at
 my - na (alb. ne, geg. na)
 wy - ju (alb. ju)
 oni - ata (alb. ata)
 one - ate (alb. ato)
 one - ato
 

odmiana być (jam) i mieć (kam):
u jam, kam (alb. jam, kam)
ti je, kȇ (alb. je, ke)
aj ašt, ka (alb. është, ka; geg. ãsht)
na jem, kȇm (alb. jem, kem)
ju jin, kin (alb. jeni, keni)
ata jan, kan (alb. janë, kanë)

 

Pzykładowy tekst:
 
po kosowsku:
 Škon buru ne grad e blen de kile janjetinej, je ben ne kući te grueva e škon ne pune. Grueva ja poći miremir mišun e ja hanri sam. Jen buru ga puna e se đen miš ne tryze, par sam buke tat. Pit buru:
 - Ku ašt miš?
 - U, mor bure, ja hanri mača! - Tot grueja
 - Ku ašt mača? - Pit buru.
 - Će, tu ašt mača!
Buru mar mačen, ja pešon ed ajo del plot de kile.
 - Mir - tot buru - mišu ašt pra tu, po kud ašt mača?


po albańsku (gegijsku):
 Shkon burri në qytet e blen dy kile mish qengji, i bie në shtëpi te grueja e shkon në punë. Grueja e poqi mirë e mirë mishtë dhe e hangri vetëm. Vjen burri nga puna e nuk gjen mish në tryezë, por vetëm bukë thatë. Pyet burri:
 - Ku âsht mishi?
 - U, mor burrë, e hangri macja! — Thotë grueja.
 - Ku âsht macja? — Pyet burri.
 - Qe, këtu âsht macja!
Burri merr macjen, e peshon e ajo del plot dy kile.
 - Mirë - thotë burri - Mishi âsht pra tu, po ku âsht macja?


po polsku:
 Idzie mężczyzna do miasta i kupuje dwa kilo jagnięciny, przynosi ją do domu k*biecie i idzie do pracy. K*bieta upiekła bardzo dobrze mięso i je zjadła sama. Wraca mężczyzna z pracy i nie widzi mięsa na stole, a tylko suchy chleb. Mężczyzna pyta:
 - Gdzie jest mięso?
 - O, mój mężu, zjadł je kot! - Mówi k*bieta.
 - Gdzie jest kot? - Pyta mężczyzna.
 - O, tu jest kot!
Mężczyzna bierze kota, waży go, a on wynosi całe dwa kilo.
 - Dobrze - mówi mężczyzna - Mięso jest tu, ale gdzie jest kot?
 

Offline Toivo

Odp: Języki wschodnioalbańskie
« Odpowiedź #1 dnia: Listopad 06, 2020, 16:54:17 »
Super, wreszcie coś się dzieje w dziale a posteriori. Ciekawy projekt i dobrze będzie przy okazji dowiedzieć się czegoś o albańskim i jego dialektach.
 

Offline Úlfurinn

Odp: Języki wschodnioalbańskie
« Odpowiedź #2 dnia: Listopad 07, 2020, 01:48:01 »
SŁOWNIK KOSOWSKI

Są regionalizmy, jakie udało mi się znaleźć i etymologje
 
Pochwalili: Todsmer

Offline barthlome

Odp: Języki wschodnioalbańskie
« Odpowiedź #3 dnia: Listopad 07, 2020, 09:36:37 »
SŁOWNIK KOSOWSKI

Są regionalizmy, jakie udało mi się znaleźć i etymologje

Jedyne, co zwróciło moją uwagę, to hleb. Zarówno dialekt kosowsko-resawski, jak i prizreński nie mają /x/, mówią tam leb. A Kosowarzy pożyczyliby to słowo raczej z lokalnego dialektu, nie standardu literackiego, prawda?
Ślůnzok, uobrůńca sztojerowyj uortografije.
 

Offline Úlfurinn

Odp: Języki wschodnioalbańskie
« Odpowiedź #4 dnia: Listopad 07, 2020, 12:20:39 »
SŁOWNIK KOSOWSKI

Są regionalizmy, jakie udało mi się znaleźć i etymologje

Jedyne, co zwróciło moją uwagę, to hleb. Zarówno dialekt kosowsko-resawski, jak i prizreński nie mają /x/, mówią tam leb. A Kosowarzy pożyczyliby to słowo raczej z lokalnego dialektu, nie standardu literackiego, prawda?

Tak, to práwda. Macedończycy téż tak mówią (zanik x).
Z założeniá jednak robię, że kosowcy Albańczycy biorą zapożyczeniá z języka literackiégo, bo z nim mają większą styczność (szkoła, urzędy; ew. większé miasta; Albańczycy jako społeczność byli dosyć mocno odizolowani). Aczkolwiek uwága słuszná. W sumie, zobáczę, czy tego nie zmienię, na razie chcę lepiéj opracować język
« Ostatnia zmiana: Listopad 07, 2020, 12:22:13 wysłana przez Úlfurinn »
 

Offline Úlfurinn

Odp: Języki wschodnioalbańskie
« Odpowiedź #5 dnia: Listopad 07, 2020, 13:16:22 »
1.2 forma określona
1.2.1 rodzaj męzki
 
 W stosunku do albańskiego rodzajnik pospozycyjny w kosowskim znacząco się uprościł. O ile w albańskim (zarówno toskijskim jak i gegijskim) jest zasada mówiąca, że rodzajnik to -i, chyba, że rodzajnik kończy się na akcentowaną samogłoskę lub na k, g, h - wówczas -u, o tyle kosowskim przyjął rodzajnik -u dla wszystkich rzeczowników męzkich
 ruš - rušu (alb. rrush - rrushi) - winogrono
 korp - korpu (alb. trup - trupi, geg. korp - korpi) - ciaŁo
 plak - plaku (alb. plak - plaku) - starzec
 ćov - ćovu (alb. ka - kau, geg. qo - qou) - wół (w kosowskim rzeczowniki, które w albańskim mają rodzaj męzki i zakończone są na samogłoskę akcentówaną, np. ka [geg. qo], dhe, otrzymały protezę -v: ćov, dev)
 šiv - šivu (alb. shi - shiu) - deszcz
 miv - mivu (alb. mi - miu) - mysz

 Rzeczowniki rodzaju męzkiego zakończone na -Vn zamieniają kończowe -n na -nj i dodają -u. W albańskim te rzeczowniki otrzymują rodzajnik +ri, w d. gegijskim +ni
 đun - đunju (alb. gju - gjuri; geg. gjũ - gjuni) - kolano
 zon - zonju (alb. zë - zëri, geg. zã - zani) - głos


1.2.2 rodzaj nijaki
  W szczątkowym rodzaju nijakim kończówką jest +(e)t, jednak rzeczowniki zakończone na -e mogą równie dobrze brać żeński rodzajnik

 dat - datet (alb. djathë - djathët/djathi) - ser
 đalp - đalpet (alb. gjalpë - gjalpët/gjalpi) - śmietanka (w albańskim gjalpë oznacza masło, kosowski na masło używa gegijskiego regionalizmu - tlyn)
 Evrope - Evropet/Evropa (alb. Evropë - Evropa/rzadko Evropët)
 Kosove - Kosovet/Kosova (alb. Kosovë - Kosova, brak f. nijakiej)


1.2.3 rodzaj żeński
  Rodzajnik dla rodzaju żeńskiego uprościł się nieznacznie w stosunku do albańskiego, a to za sprawą zlania się końcówek -e i -ë (w albańskim pierwsze przyjmuje rodzajnik -ja, druga -a)

 dare - dara (alb. dorë - dora) - ręka
 cuce - cuca (alb. vajzë - vajza, geg. cucë/gocë - cuca/goca) - córka, dziewczyna
 lule - lula (alb. lule - lulja) - kwiat
 ere - era (alb. fe - feja, serb. vera) - wiara


  Rzeczowniki zakończone na -i, które w albańskim otrzymałyby +a za sprawą serbolubnej ortograchwji dostają +ja
 kući - kućija (alb. shtëpi - shtëpia, serb. kuća) - dom
 Itali - Italija (alb. Itali - Italia) - Włochy
 Srbi - Srbija (alb. Serbi - Serbia) - Serbia

  Rzeczowniki zakończone sonatami usuwają -e-:
 vȇgelj - vȇglja (alb. vegël - vegla) - narzędzie
 lakr - lakra (alb. lakër - lakra) - sałata
 adr - adra (alb. ëndërr - ëndrra, geg. andërr - andrra) - sen
 parzem - parzma (alb. gjoks - gjoksi, geg. parzëm - parzma) - pierś
« Ostatnia zmiana: Listopad 07, 2020, 16:23:28 wysłana przez Úlfurinn »
 
Pochwalili: Siemoród, Emil

Offline Kazimierz

Odp: Języki wschodnioalbańskie
« Odpowiedź #6 dnia: Listopad 08, 2020, 11:41:55 »
Chwajny język, ale mam pytanko co do zapisu sonantów. Dlaczego wszystkie za wyjątkiem "r" mają dodane "e"? I czemu albańskiemu "ll" /ɫ/ odpowiada "lj", czy gegijskim to się jakoś inaczej wymawia?
 

Offline Úlfurinn

Odp: Języki wschodnioalbańskie
« Odpowiedź #7 dnia: Listopad 08, 2020, 21:26:33 »
Chwajny język, ale mam pytanko co do zapisu sonantów. Dlaczego wszystkie za wyjątkiem "r" mają dodane "e"? I czemu albańskiemu "ll" /ɫ/ odpowiada "lj", czy gegijskim to się jakoś inaczej wymawia?

 Bo we wszystkich na wyjątkiem "r" się wymawia tę szwę, ona jest tam ruchoma, a przed "r" całkowicie zanikła; jest to dosyć powszechne dla djalekt które zachowują wymowę "r" jako /r/. W wielu djalektach "ll" to odpowiednik serbskiego "lj", wymowa jako /ɫ/ jest literacka, toskijska, poza tem to akurat bardziej był mój zamysł, kosowski w założeniu miał możliwie maksymalnie zbliżyć się wymową z serbsko-chorwackim.