Conlanger - Wkład użytkownika [pl]

Językotwórstwo

2011-06-27T18:42:47Z

07 Virginis: e-Nerdowo

{{sp}}
[[Image:NRD.jpg|thumb|Nerds bring the fun of life]]

'''Językotwórstwo''' (powszechnie stosowany anglicyzm: '''conlanging''', od ''constructed language'' + ''ing''), '''tworzenie języków''', także '''glossopoeia'''<ref>Termin "glossopoeia" jest głównie używany w społeczności anglojęzycznej, w polskiej raczej rzadko.</ref> - zjawisko polegające na świadomym konstruowaniu nowych języków przez osobę lub grupę ludzi.

W czasach współczesnych języki tworzy się przede wszystkim jako hobby, rodzaj pasji, która osobom zajmującym się tym daje <del>dziką</del> satysfakcję. Często tworzy się systemy mowy na potrzeby fantazji (w sztuce: nowe światy, ludy); tworzy się czasem języki podobne do naturalnych, ale które ewoluowały pod wpływem innych czynników niż to było ze znanej nam historii ich rozwoju; a największy w świecie rozgłos zjawisku przyniosły języki tworzone w celu usprawnienia komunikacji międzyludzkiej, na przykład ''esperanto'' czy ''interlingua''<ref>Chociaż idea tworzenia auxlangów jest raczej kontrowersyjna.</ref>. Można również tworzyć języki sztuczne bez wyraźnego powodu, z pasji.

Są języki sztuczne, które "zdziczały" (nabrały cech języka naturalnego). Znany jest przykład języka sztucznego, demin, który powstał u jednego z pierwotnych ludów Australii w zamierzchłej przeszłości do celów rytualnych i prawdopodobnie przetrwał wiele pokoleń, stając się półnaturalnym, znane są też osoby, których pierwszym językiem jest esperanto.

=Nazewnictwo i podział conlangów=
Nazewnictwo językotwórstwa od dawna nastręcza polskiej społeczności pewien problem. Sam rzeczownik, "językotwórstwo", istnieje, ale jest długi i niewygodny, przez co zamiast niego często używa się anglicyzmu "conlanging". Czasownika zaś i rzeczownika-tworu ''de facto'' nie ma: mówi się "tworzenie języków" lub "conlanging" oraz "język sztuczny" lub "conlang". Inne opcje na razie się nie przyjęły, choć propozycje nadal są mile widziane.

==Podział conlangów==
[[Grafika:Udhr_tochar.gif|thumb|right|550px|Pismo ToCha'r<ref>Źródło grafiki: http://www.omniglot.com/writing/tochar.php [dostęp 16.06.2011]</ref>, używane w grze [http://www.worldearcane.com Worlde Arcane] do zapisu języka z Ehtome-Naom. Kliknij na grafikę, aby powiększyć]]
Języki sztuczne można dzielić przeróżnie, jednak w można podzielić je w następujący sposób, ze względu na cel stworzenia:
* ''brak nazwy''
** '''artlangi''' - języki artystyczne, stworzone na potrzeby fikcji (aby posługiwał się nim dany lud); duży rozgłos zyskały języki z twórczości Johna R. R. Tolkiena takie jak sindarin czy quenya, a także ostatnio z filmu Avatar język [[na'vi]]; z polskiej społeczności przykładem jest [[ahtialański]]
** '''języki logiczne''' - sztuczne języki charakteryzujące się przesadną logiką konstrukcji<ref>Języki naturalne, co imituje też większość sztucznych, wykazują odstępstwa od matematycznej logiki w ich konstrukcji, na przykład niepotrzebne wyjątki czy, jak w języku polskim, wielokrotne przeczenia ("Nie, on '''wcale''' '''nigdy''' '''nie''' miał '''niczego'''" VS angielskie "No, he did '''not''' have anything at all). Co ciekawe, języki przesadnie logiczne przestają przypominać ludzki język, a zaczynają przypominać język maszyn, więc dobrze skonstruowany conlang powinien wykazywać dobrze umotywowane niedoskonałości w swojej konstrukcji.</ref>, na przykład język lojban; tworzy je się niekiedy celem sprawdzenia pewnych teorii naukowych
** '''naturalistyczne''' - języki pochodzące od języków naturalnych
*** '''alternatywne natlangi''' - języki, które tworzy się jako przykład czym stałby się język, gdyby działał pod innymi warunkami, znany jest [[wenedyk]] (język polski należący do grupy języków romańskich) Jana van Steenbergena<ref>Zdecydowanie rzadsze są conlangi oparte na innych conlangach; [http://www.conlanger.fora.pl/conlangi,2/gdyby-zamenhof-byl-etem,3504.html przykład]</ref>
* '''auxlangi''' - międzynarodowe języki pomocnicze, takie jak esperanto czy interlingua. Należy je traktować inaczej, gdyż są tworzone nie "do szuflady", ale w zamyśle prędzej czy później mają być nauczane.

Występuje też podział ze względu na budowę:
* '''naturalistyczne''' lub '''aposterioryczne''' - oparty na języku naturalnym
* '''aprioryczne''' - tworzone we wszystkich aspektach języka od nowa, od zera, niepodobny do innego
* '''mery''' - słowo spotykane wyłącznie w polskiej społeczności i niezbyt często używane; oznacza język jednej kategorii, na który wpłynął język drugiej kategorii, na przykład gdyby język a priori znalazł się pod wpływem języka naturalnego, co tworzy mieszankę<ref>Termin głównie używany przez [[Użytkownik:Canis|Canisa]] i Dynozaura, czasami przez innych.</ref>

Niekiedy conlangi należą do wielu gatunków, na przykład język naturalistyczny może być jednocześnie i artlangiem, i auxlangiem.

=Ocena=
[[Grafika:Zrzut ekranu-5.png|thumb|left|643px|''“Królowo morza, mądra meduzo! Nie płacz. Pod morskim śniegiem na równinie leży krzew, na którym rosną owoce Yusau. Ich smak jest podobny do ryb morskich, a są bardziej pożywne. Zadaj je rekinowi, nie będzie więcej was straszył.”'' – [[ilijski|język ilijski]], '''Bajka o meduzie''']]

{{sp}}W teorii języków nie ocenia się pod względami moralnymi. Nie można o conlangu powiedzieć, że "jest dobry, nauczajcie go w szkołach" czy "jest do bani, wymażcie go z historii i wywalcie autora". Każdy ma prawo do tworzenia ich. Z drugiej zaś strony, każdy człowiek ma prawo do tego, by cudzy twór mu się podobał lub nie podobał, ma też prawo do wyrażania takiej opinii. Z tego względu ocenianie conlangów jest możliwe, ale sposób oceny nigdy nie jest uniwersalny - zależy wyłącznie od danej społeczności<ref>Po prostu jak się pokaże język na forum to trzeba liczyć się z tym, że komuś może się on nie spodobać i że nam to powie ;p</ref>.

Na polskim forum językotwórców języki niskiej jakości określane są jako [[nooblang]]i, a twórcę, który nie umie stworzyć niczego lepszego, [[nooblanger]]em. Dobre opinie o conlangach zależą od wielu czynników, w tym od suchego widzimisię, ale najczęściej od
* jak wykonano postawiony cel? (jeśli język miał być aprioryczny, to co robią w nim ewidentne zapożyczenia z naturalnych języków?)
* czy widać wiedzę językoznawczą, tzn. czy język jest prawdopodobny? (na przykład: język, który miałby tylko samogłoski [a] i [e] jest nieprawdopodobny - [e] jest samogłoską przednią, więc błyskawicznie pojawiłaby się w nim samogłoska po drugiej stronie, czyli [o])
* czy jest dobrze opisany i czy jest kontynuowany?
* zależy też od osoby twórcy - jeśli twórca języka powie, że się dopiero uczy, to jest normalne, że pierwsze conlangi są słabe. Wtedy nie można nazwać kogoś nooblangerem i zazwyczaj się mu pomaga.
I tak dalej, przy czym jeden mankament nie wystarczy do określenia conlangu jako "nooblang". Czasami zdarza się, że osoba, którą stać na wiele, tworzy celowo nooblang (bo lubi) - wtedy nie jest nooblangerem: kiedy indziej pokazał, że potrafi tworzyć zaawansowane projekty.

Słaba jakość conlangu sama w sobie nie stanowi pretekstu do obrażania jego twórcy.

=Sposób tworzenia=
Językotwórstwo jest rzadkim i bardzo wymagającym hobby. Językotwórcy często są wszechstronnie uzdolnieni - oprócz typowych umiejętności językowych często dysponują zdolnościami matematycznymi (użytecznymi w gramatyce), artystycznymi (układanie fabuły, tworzenie grafik, opracowywanie ideologii, tworzenie słownictwa, rysowanie ilustracji, pisanie opowieści, komponowanie wierszy i muzyki), wiedzą techniczną (by tworzyć słowniki, mapy, tabele, wykresy) i umiejętnością prowadzenia badań i poruszania się w literaturze naukowej. Ostatecznie, językotwórstwo potrafi być na tyle żmudne, że jedną z najważniejszych rzeczy przy tworzeniu języków jest '''ideologia'''.

Każdy ma swoje sposoby tworzenia języków, a zależy to w dużej mierze od ich celu. Najczęściej jednak proces twórczy wygląda w ten sposób:

<center>
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%"
!colspan="2"| I. Pomysł - ideologia
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy
|-
|colspan="2"| Najważniejszy element, bez którego zazwyczaj twórca traci motywację i projekt, który powinien żyć miesiącami, upada, porzucony. Dobrze jest, jeśli język jest używany w jakimś conworldzie - fantastycznym świecie, gdzie jest językiem urzędowym jakieś państwa czy ludu, który ma swoją historię i sztukę. Dzięki temu jest stały napływ słownictwa i sprawa nie jest taka nudna. Niektórzy tworzą conlangi bez specjalnych idei.
|-
!colspan="2"| II. Wybór budowy i przygotowania
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, umiejętność wyszukiwania źródeł, samoorganizacja
|-
|colspan="2"|Kolejny krótki etap to zasadniczo decyzja jaki charakter ma mieć język - oparty na naturalnych? Tworzony od zera? Mieszany? Do przygotowań należy zastanowienie się, jakie źródła będą nam potrzebne. Przyda się wyszukać informacji o podobnych językach i tego, co im jest właściwe, a jeśli zamierzamy wykorzystać obce słownictwo, to należy sobie znaleźć słowniki. Niektórzy radzą sobie bez tego.
|-
!colspan="2"| III. Melodia i pismo
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy; świadomość możliwości, jakie daje ludzki aparat dźwiękowy; znajomość zapisu fonetycznego (najczęściej [http://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C4%99dzynarodowy_alfabet_fonetyczny IPA]), znajomość praw fonetycznych, umiejętności technologiczne
|-
|colspan="2"| Pierwszy etap faktycznego tworzenia języka to określenie wachlarza dźwięków, często też dostosowuje się tu pismo. Należy pamiętać, że to pismo jest opracowywane dla dźwięków; nigdy odwrotnie. W celu zapisu samych dźwięków, niezależnie od używanej na co dzień ortografii, posługujemy się alfabetem fonetycznym, najczęściej [http://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C4%99dzynarodowy_alfabet_fonetyczny IPA]. Też należy opracować fonotaktyki - czy sylaba może się kończyć spółgłoską? Ile zbitek spółgłoskowych może być naraz? Czy w jakimś kontekście głoski się zmieniają, by ich wymowa była łatwiejsza? Umiejętności technologiczne są potrzebne, by uporać się z męczącym dostępem do niestandardowych znaków podczas pisania na komputerze.
|-
!colspan="2"| IV. Zarys gramatyki
|-
!Wymagania:
|width="80%"| znajomość literatury naukowej z dziedziny językoznawstwa (ściślej: duża świadomość dziwactw gramatycznych, jakie występują na świecie), dostęp do źródeł, rozumienie logiki, bardzo przydatna jest znajomość języków obcych, znajomość reguł gramatycznych, wyczucie filozofii
|-
|colspan="2"| Gramatykę zasadniczo się najpierw opracowuje, a potem dopiero przekłada na konkretne regułki. Język ma być izolujący, aglutynacyjny, fleksyjny, polisyntetyczny? Mianownikowo-biernikowy czy absolutywno-ergatywny, a może jakiś inny? Jaki ma być podstawowy szyk zdania?
|-
!colspan="2"| V. Pierwsza porcja słownictwa
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, zrobione prawa dźwiękowe i zapisu
|-
|colspan="2"| Gramatykę się tworzy na jakimś materiale, który najpierw trzeba zrobić. W związku z tym najczęściej tworzy się małą porcję czasowników, rzeczowników, przymiotników, przysłówków, zaimków - na przykład po 5 testowych słów - które się potem przetwarza wraz z tworzeniem konkretnej gramatyki.
|-
!colspan="2"| VI. Gramatyka: składnia i morfologia
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, wyobraźnia, znajomość praw gramatycznych, przydatny dostęp do literatury naukowej, ogromna cierpliwość (dla iwelu najnudniejszy i najdłuższy etap tworzenia języka)
|-
|colspan="2"| Tworzenie gramatyki przypomina pisanie programu komputerowego. Źle postawisz przecinek w kodzie programu i potem nie chce działać... troszkę podobnie jest z językami: gramatyka musi umieć tak tańczyć ze słowami, by prawidłowo odwzorować nie tylko świat, ale i intencje i emocje mówcy. Języki naturalne dają ogromny wachlarz możliwości do wyboru - choć dobrze jest wykorzystać jakąś małą część z nich (inaczej język będzie przesadnie rozbudowany i niepraktyczny).
|-
!colspan="2"| VII. Druga porcja słownictwa
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, zrobione prawa dźwiękowe i zapisu, zrobione w dużym stopniu prawa gramatyczne
|-
|colspan="2"| Gdy reguły fonologii i gramatyki są z grubsza gotowe, dobrze jest sprawdzić, czy to działa i czy brzmi zadowalająco. Tworzenie suchego słownika jest zazwyczaj nudne i nieprzydatne - najczęściej bierze się dowolny tekst i tłumaczy go, tworząc słownictwo na bieżąco i stosując struktury, które powinny się sprawdzać. Należy jednak pamiętać, że przekłada się nie języki - tylko intencje autora tekstu.
|-
!colspan="2"| VIII. Testowanie
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, zrobione prawa dźwiękowe i zapisu, zrobione w dużym stopniu prawa gramatyczne, cierpliwość
|-
|colspan="2"| Na tym etapie język zaczyna być naprawdę użyteczny i przynosić satysfakcję, ale wciąż ma błędy. Dalsze tłumaczenie oraz pisanie nowych tekstów pomaga wyłapać wszelkie potknięcia języka. Teraz też często powstają częste w naturalnych językach utarte zwroty, przysłowia, związki frazeologiczne.
|-
!colspan="2"| IX. Używanie języka
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy i opracowany język
|-
|colspan="2"| Nieużywany język to martwy język. Jeśli się przebrnie przez poprzednie etapy - to warto skorzystać z tego, co wyszło! Można tworzyć nowe legendy, nowe słowa, nowe sposoby ujęcia zjawisk i problemów, nowe filozofie, szyfrować wiadomości, tworzyć rozbudowaną i atrakcyjną sztukę. W końcu językotwórstwo wymaga siły charakteru, wielu umiejętności i czasu - można być naprawdę dumnym z udanego języka!
|-
!colspan="2"| X. Promowanie języka
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy i opracowany język, umiejętność prezentacji
|-
|colspan="2"| Można pokazać język innym, na przykład w społecznościach conlangerskich. One dostarczają cennych uwag, zadając niewygodne pytania. Można pochwalić się tekstami i utworami, może się też zdarzyć, że komuś się tak spodoba nasz język, że będzie chciał go poznać bliżej. A im dłużej język przetrwa, tym większy prestiż posiada.
|}

</center>
Rzecz jasna, w praktyce nikt nie planuje aż tak dokładnie tworzenia języków - często jest to proces zwyczajnie spontaniczny, nieplanowany, na zmianę kontynuowany i przerywany od czasu do czasu.

=Narzędzia=
Czasem korzysta się z automatycznych generatorów oraz innych pomocy w tworzeniu języków. Ich listę można znaleźć [[Narzędzia|tutaj]].

=Przypisy=
<references/>
[[Kategoria:Strony projektu]]

Język !eke

2011-06-27T18:42:12Z

07 Virginis: e-Nerdowo

[[Image:NRD.jpg|thumb|Nerds bring the fun of life]]

Corta

2011-06-27T18:41:51Z

07 Virginis: e-Nerdowo

[[Corta]] - centralna gwiazda [[Układ Cortiański|Układu Cortiańskiego]].

[[Image:NRD.jpg|thumb|Nerds bring the fun of life]]

Liczba

2011-06-27T18:41:13Z

07 Virginis: e-Nerdowo

'''Liczba''' to w językoznawstwie [[kategoria gramatyczna]] (najczęściej dotycząca rzeczowników, zaimków, choć nieraz oznaczana na czasowniku poprzez związek zgody), prototypowo wyrażająca ilość obiektów, do których odnosi się oznaczony rzeczownik czy zaimek. Większa część języków naturalnych posiada również wyspecjalizowane wyrazy, precyzujące semantyczną liczbę danych obiektów, tj. liczebniki (często będące rodzajem rzeczowników, a nawet czasowników).

[[Image:NRD.jpg|thumb|Nerds bring the fun of life]]

==Liczba semantyczna a gramatyczna==

Każdy język jest w stanie określić w pewien sposób ilość opisywanych obiektów. Nie zawsze jednak można mówić o typowej, gramatycznej kategorii liczby, wyrażanej poprzez morfologię czy składnię. Np. język khmerski posiada liczebniki, ale żadna część mowy nie jest odmieniana przez liczbę.

Liczba gramatyczna może byc stosowana również w nieprototypowy sposób, np. dla wyrażania grzeczności (por. francuskie ''tu'' i ''vous'', gdzie liczba pełni funkcję czysto honoryfikatywną, albo wyrażenie ''my król'').

W niektórych przypadkach jedna forma liczby pojedynczej może odpowiadać dwóm formom mnogim (w zależności od znaczenia), np. polskie ''oko'' > ''oczy'' (np. człowieka) lub ''oka'' (np. sieci). Może następować także przesunięcie semantyczne: łac. ''auxilium'' - "pomoc" > ''auxilia'' - "wojska wspierające" (porównaj szersze znaczenie l.mn. ''posiłki'' w stosunku do pojedynczej ''posiłek'' w jęz. polskim).

Nie zawsze odgraniczenie liczby semantycznej i gramatycznej jest proste, np. liczebniki mogą wymagać również obecności pewnej specjalnej morfologii (typu klasyfikatory).

Co ciekawe, liczne języki (np. węgierski) nie używają gramatycznej liczby mnogiej, gdy liczba jest już określona przez jakiś liczebnik. Przykłady z węgierskiego:

''fiú'' "chłopiec"

''öt fiú'' "pięciu chłopców"

''sok fiú'' "wielu chłopców";

''fiúk'' "chłopcy" (liczba mnoga - sufiks ''-k'').

Prawdą jest też, że niektóre języki (np. andamańskie albo pirahã) mają dość ograniczony zestaw liczebników (przy tym, pirahã w ogóle nie posiada kategorii '''gramatycznej''' liczby), sięgający np. liczby 2. Częściowo powiązane jest to z łowiecko-zbierackim trybem życia. Wyższe liczby jednak mogą być czasami wyrażane np. przez użycie odpowiednich gestów (w przypadku języków andamańskich). Spora liczba języków używa do liczenia odpowiednich części ciała (nie tylko palców), co prowadzi do tego, że liczebniki brzmią tak samo jak ich nazwy (zobacz też [http://www.uog.ac.pg/glec/thesis/thesis.htm o liczebnikach języków Nowej Gwinei]).

==Liczba w języku polskim==
Obecnie język polski posiada liczbę pojedynczą oraz mnogą, choć świadectwem istnienia dawniej liczy podwójnej są takie reliktowe formy nieregularne (przeważnie dotyczące części ciała naturalnie występujących w parach) jak ''ręce'', ''oczu'', ''uszu'', ''rękoma'' (obok ''rękami''), ''oczyma'' (obok ''oczami''), ''w ręku'', oraz gwarowa końcówka drugiej osoby liczby mnogiej czasownika -''ta'' (''róbta, co chceta''). Zobacz również sekcję "Liczba podwójna". Zwykle formy liczby mnogiej można traktować jako utworzone od form liczby pojedynczej za pomocą przyrostka, oznaczającego jednocześnie przypadek, z okazjonalnymi obocznościami w rdzeniu wyrazu.

Polskie zaimki tworzą liczbę mnogą nieregularnie, co jest częste w językach świata.

Liczba jest także oznaczana na przymiotnikach, które muszą się zgadzać pod względem liczby z określanym rzeczownikiem, oraz na czasownikach, które zgadzają się pod względem liczby z podmiotem. Przymiotnik zgadza się pod względem liczby z podmiotem również wtedy, gdy jest stosowany w orzeczeniu imiennym (w przeciwieństwie do np. języka niemieckiego):

''On jest nowy.'' - por. ''Er ist neu.''

''Oni są nowi.'' - por. ''Sie sind neu.''

W przypadku form nieosobowych, typu ''pada'' - ''padało'', liczba pojedyncza jest traktowana jako podstawowa. Pewnym wyjątkiem od podstawowości liczby pojedynczej jest występowanie ''pluralia tantum'', które w ogóle liczby pojedynczej nie mają.

== Rodzaje liczby ==

===Liczba pojedyncza===
Przeważnie najbardziej podstawowa opcja. Niektóre języki posiadają jednak klasy rzeczowników, dla których to liczba mnoga jest mniej oznaczoną opcją, zaś liczba pojedyncza może zostać utworzona na przykład przy pomocy specjalnego afiksu (zwanego syngulatywnym). Rzeczowniki te często opisują obiekty, które zwykle występują w ilościach większych niż 1 (np. liście). Do takich języków należy język walijski, z którego pochodzą poniższe przykłady.

''chwaer'' "siostra" > ''chwiorydd'' "siostry" (sufiks, oboczność w rdzeniu)

''tad'' "ojciec" > ''tadau'' "ojcowie" (sufiks)

Ale:
''plant'' "dzieci" > ''plentyn'' "dziecko" (sufiks, oboczność w rdzeniu)

''coed'' "las, drzewa" > ''coeden'' "drzewo" (sufiks)

Również w języku nahuatl:

''cihuāh'' "kobiety" > ''cihuātl'' "kobieta"

W języku polskim stosunkowo najbardziej podobny do afiksów syngulatywnych jest sposób oznaczania liczby w rzeczownikach typu ''Indianin'', ''Słowianin''. W liczbie pojedynczej mają one specjalny sufiks ''-in'', który tracą w liczbie mnogiej.

===Liczba mnoga===
Zasadniczo wskazuje na to, że liczba obiektów jest większa niż 1. Języki naturalne najczęściej rozróżniają właśnie liczbę pojedynczą i mnogą. Niektóre języki wyróżniają również "większą liczbę mnogą" dla niezwykle dużej ilości obiektów.

W języku nawaho występuje tzw. dystrybutywna liczba mnoga (ang. ''distributive number'') która oznacza grupę obiektów traktowanych jako indywidualne jednostki, coś w rodzaju "każdy z wielu ...".

Asocjatywna liczba mnoga (ang. ''associative plural number'') wyrazu X oznacza "X i jego grupa", "X i osoby/obiekty powiązane", "X i jego rodzina". W języku polskim zaimek osobowy 1 os. l.mn. (''my'') ma częściej interpretację asocjatywną (tzn. "ja i osoby z mojej grupy"), rzadziej natomiast oznacza prawdziwą grupę osób mówiących w danym momencie.

===Liczba podwójna===

Wskazuje na to, że jest mowa o dwóch obiektach danego typu. Jednakże dokładny zakres jej użycia i produktywność różni się w poszczególnych językach.

Formy liczby podwójnej frazy ''stara noga'' i rzeczownika ''ręka'' w języku staropolskim (wraz z liczebnikiem 2):

M. ''dwie stare nodze; ręce''

D. ''dwu staru nogu; ręku''

C. ''dwiema staryma nogoma; rękoma''

B. ''dwie stare nodze; ręce''

N. ''dwiema staryma nogoma; rękoma''

Ms. ''dwu staru nogu; ręku''

W. ''dwie stare nodze; ręce''

Warto zauważyć pochodzenie wielu form liczby mnogiej słowa ''ręka'' w dzisiejszym języku polskim z dawnej liczby podwójnej.

===Liczba potrójna===

Liczba potrójna oznacza, że jest mowa o 3 obiektach danego rodzaju. Występuje w nielicznych językach naturalnych, np. w języku tolomako, lihir, manam (języki austronezyjskie), tok pisin (kreol używany w Papui Nowej Gwinei).

{| class="wikitable"
|+ Zaimki w języku tok pisin
! Osoba/liczba
! pojedyncza
! podwójna
! potrójna
! mnoga
|-
! 1. ekskluzywna
| mi
| mitupela
| mitripela
| mipela
|-
! 1. inkluzywna
| -
| yumitupela
| yumitripela
| yumi(pela)
|-
! 2.
| yu
| yutupela
| yutripela
| yupela
|-
! 3.
| em
| tupela
| tripela
| ol
|}

Żaden znany język naturalny nie posiada liczby potrójnej, jeśli nie posiada liczby podwójnej. Żaden (albo prawie żaden) język naturalny nie posiada liczby podwójnej, jeśli nie ma liczby mnogiej.

===Liczba kilkukrotna===
Liczba kilkukrotna (ang. ''paucal number'') oznacza, że jest mowa o kilku obiektach. Przykład z języka bayso (południowa Etiopia):

''lubán-titi foofe''

lew-POJ oglądałem

"oglądałem lwa" (l.poj.)

''luban-jaa foofe''

lew-KILKUKROTNA oglądałem

"oglądałem lwy/kilka lwów" (l.kilkukr.)

''luban-jool foofe''

lew-MN oglądałem

"oglądałem lwy/wiele lwów" (l.mn.)

===Inne===
Rzeczowniki zbiorowe są to rzeczowniki, które odnoszą się do wielu obiektów (albo lepiej: do grupy obiektów) pozostając w liczbie pojedynczej (albo nieokreślonej w językach bez gramatycznej liczby). Przykłady z języka polskiego: ''lud'', ''ptactwo''.

Liczba odwrotna (ang. ''inverse number'') - termin ten odnosi się do systemu oznaczania liczby w językach z rodziny [http://en.wikipedia.org/wiki/Kiowa-Tanoan_languages kiowa-tano]. Wyróżniają one liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, które oznaczane są zależnie od tego, do jakiej klasy należy rzeczownik - tym samym afiksem. Można powiedzieć także, że liczba odwrotna oznacza nietypową ilość danego rodzaju obiektów. Język jemez:

{| class="wikitable"
|-
!klasa
!opis
!l.poj.
!l.podw.
!l.mn.
|-
!I
|rzeczowniki żywotne
| ''-''
| ''-sh''
| ''-sh''
|-
!II
|niektóre rzeczowniki nieżywotne
| ''-sh''
| ''-sh''
| ''-''
|-
!III
|inne rzeczowniki nieżywotne
| ''-''
| ''-sh''
| ''-''
|-
!IV
|rzeczowniki niepoliczalne
| brak
| brak
| brak
|}

Niektóre języki, jak np. południowoamerykański język cashinahua (Peru, Brazylia) wyróżniają liczbę mniejszą i większą. Liczba mniejsza oznacza 1 lub kilka obiektów, zaś większa więcej niż kilka (tj. dużo) obiektów. (zobacz też [http://www.sil.org/silewp/2005/silewp2005-013.pdf ten] artykuł).

==Singularia i pluralia tantum==

W niektórych językach występują rzeczowniki, które występują jedynie w gramatycznej formie pojedynczej (''singularia tantum'') albo mnogiej (''pluralia tantum''). W języku polskim przykładowymi pluralia tantum są:
*nazwy pewnych uroczystości, obrzędów, okresów:

''wakacje'', ''ferie'', ''juwenalia'', ''andrzejki'', ''chrzciny'', ''oczepiny''
*nazwy rzeczy składających się z powtarzalnych modułów:

''wrota'', ''usta'', ''spodnie'', ''nożyce'', ''grabie''
*nazwy wysp, pasm górskich, krajów, miejscowości:

''Karpaty'', ''Andy'', ''Hawaje'', ''Baleary'', ''Włochy'', ''Niemcy'', ''Piotrowice'', ''Tychy''
*inne

''drzwi'', ''skrzypce''

Singularia tantum to często rzeczowniki oznaczające substancje, abstrakcje, nazwy geograficzne:

''kadm'', ''ołów'', ''zdrowie'', ''płytkość'', ''Oświęcim''

Niektóre z nich teoretycznie mogłyby być spluralizowane, ale zdarza się to bardzo rzadko.

Przykładowe rzeczowniki występujące w języku angielskim tylko w liczbie mnogiej to ''scissors'', ''trousers'', ''pants'', ''sunglasses''; przykładowe s.t. to rzeczowniki niepoliczalne. Pluralia tantum występowały też w łacinie, np. ''quadrigae'' (kwadryga).

==Rzeczowniki niepoliczalne==

Rzeczowniki niepoliczalne są to rzeczowniki, które oznaczają byty w danym języku konceptualizowane jako niepodzielona na obiekty masa. Takie rzeczowniki często nie mogą być odmieniane przez liczbę tak jak inne rzeczowniki, pozostając zawsze w jednej (zwykle najmniej oznaczonej) formie albo mając nieokreśloną liczbę.Traktowanie rzeczowników pod tym względem nie jest jednakowe wśród różnych języków. Często rzeczowniki oznaczające substancje i abstrakcje są niepoliczalne.

Język angielski wyraźnie odróżnia rzeczowniki niepoliczalne (jak ''water'' "woda", ''money'' "pieniądze", ''furniture'' "umeblowanie", ''music'' "muzyka", ''advice'' "porada") od policzalnych, np. w tym że niepoliczalne nie tworzą liczby mnogiej przez dodanie sufiksu ''-s'', występują z kwantyfikatorem ''much'' a nie ''many'' oraz nie potrzebują przedimka nieokreślonego ''a(n)''. Chcąc mówić o wielu takich rzeczach, należy użyć tzw. licznika (np. ''piece(s) of advice''). Czasami zwłaszcza język potoczny pozwala na używanie rzeczowników niepoliczalnych jako policzalnych, np. ''beer'' > ''beers'' (przeważnie w znaczeniu typowej ilości danej rzeczy).

W języku polskim różnice między tymi typami rzeczowników są mniejsze, i stosunkowo często tworzy się liczbę mnogą od niektórych tego typu rzeczowników, np. ''wody'', ''wina''. Liczba mnoga często oznacza wówczas dużą ilość, masę (''wody jeziora...'', ''piaski''), wiele rodzajów danej rzeczy albo zwielokrotnienie typowej ilości danej rzeczy (''dwa piwa'').

Niektóre języki (szczególnie we wschodniej Azji, jak chiński mandaryński)zasadniczo traktują wszystkie rzeczowniki jak rzeczowniki masy/niepoliczalne i wymagają używania liczników, gdy są one łączone z liczebnikami albo pluralizowane.

==Przegląd sposobów wyrażania liczby==

;Bardzo popularnym morfologicznym sposobem wyrażania liczby jest afiks doczepiany do rzeczownika.
*Język angielski (sufiks):

''dogs''

''dog-s''

pies-MN

"psy"

*Język anindilyakwa (Australia; prefiks):

''wirr-iyikwayiwa''

MN-dziecko

"dzieci"

*Język swahili (prefiks, w podanym przypadku zarówno dla l.p. jak i l.m.)

''ki-tabu''

POJ-książka

"książka"

''vi-tabu''

MN-książka

"książki"

;O wiele mniejsza grupa języków wykazuje oboczności w rdzeniu jako podstawowy sposób wyróżniania liczby:
*język arabski

''sayf'' "miecz" > ''suyūf'' "miecze"

''kitāb'' "książka" > ''kutub'' "książki"

''dawlat'' "państwo" > ''duwal'' "państwa"

''walad'' "chłopiec" > ''awlād'' "chłopcy"

*Język maricopa (Ameryka Północna):

''humar'' - "dziecko" > ''humaar'' - "dzieci"

''nchen'' - "starszy brat/starsza siostra" > ''nchiin'' - "starsze rodzeństwo"

''hat'' - "pies" > ''haat'' - "psy"

''mhay'' - "chłopiec" > ''mhaa'' - "chłopcy"

;Niektóre języki mogą posiadać alternacje w rdzeniu jako nieproduktywny sposób tworzenia l.mn.:

*Język angielski:

''louse'' - "wesz" > ''lice'' - "wszy"

''goose'' - "gęś" > ''geese'' - "gęsi"
*Język irlandzki (większa część rzeczowników I deklinacji ma w mianowniku l.mn. tworzoną poprzez palatalizację wygłosowej spółgłoski, podczas gdy w dopełniaczu sytuacja wygląda odwrotnie)

Mianownik: ''bád'' /bˠaːd̪ˠ/ - "łódź" > ''báid'' /bˠaːdʲ/ "łodzie"

Dopełniacz: ''báid'' /bˠaːdʲ/ > ''bád'' /bˠaːd̪ˠ/

*Język czeczeński:

''ça'' - niedźwiedź > ''çerçiy'' "niedźwiedzie"

;Innym sposobem jest wykorzystanie tonu:

*Jezyk ngiti (Demokratyczna Republika Konga):

''kamà'' - "wódz" > ''kámá'' - "wodzowie"

''màlàyikà'' - "anioł" > ''màlàyíká'' - "anioły"

''màlimò'' - "nauczyciel" > ''màlímó'' - "nauczyciele"

''adɔ̀du'' - "mój brat" > ''adɔ́du'' - "moi bracia"

;Kolejnym sposobem jest (całkowita bądź częściowa) reduplikacja.

*Język indonezyjski (reduplikacja całkowita):

''rumah'' - "koń" > ''rumah-rumah'' - "konie"

''orang'' - "człowiek" > ''orang-orang'' - "ludzie"

''perubahan'' - "zmiana" > ''perubahan-perubahan'' - "zmiany"

*Język pipil (Salwador; częściowa początkowa reduplikacja z wstawianiem /h/):

''rayis'' - "korzeń" > ''rahrayis'' - "korzenie"

''tukat'' - "pająk" > ''tuhtukat'' - "pająki"

*Język lillooet (Kanada):

''sráp'' "drzewo" > ''srepráp'' "drzewa"

;Sporadycznym sposobem tworzenia liczby mnogiej w niektórych językach jest supletywizm rdzenia

*Jezyk polski

''człowiek'' > ''ludzie''

''rok'' > ''lata''

;Do syntaktycznych sposobów wyrażania liczby należą [[klityka|klityki]] i osobne wyrazy.

*Język hawajski (osobne słowo):

''‘elau a‘u mau i‘a''

dwa mój MN ryba

"moje dwie ryby"

*Język cayuvava (Boliwia; proklityki doczepiające się do pierwszego elementu frazy rzeczownikowej)

''me=rišɔ raƀ iri''

MN=nowy wiosło

"nowe wiosła"

*Język sinaugoro (Papua Nowa Gwinea; enklityki doczepiające się do ostatniego elementu frazy rzeczownikowej, z wyjątkiem liczebnika)

''belema bara=ria taulatoitoi''

pyton duży=MN sześć

"sześć dużych pytonów"

;Oznaczanie liczby argumentu czasownika (np. podmiotu) na czasowniku
*Język polski (podmiot):

''on ma'' > ''oni mają''

''potrzebujący chce'' > ''potrzebujący chcą''

*Język czeczeński (argument w absolutywie; przedrostek, dla niektórych czasowników alternacje w rdzeniu):

Czasowniki nieprzechodnie:

''vaxana'' - "[on] szedł" > ''baxana'' - "[oni] szli"

''yaxana'' - "[ona] szła" > ''baxana'' - "[one] szły"

''vuxvirzina'' - "[on] powrócił" > ''buxbirzina'' - "[oni] powrócili"

''yuxyirzina'' - "[ona] powróciła" > ''buxbirzina'' - "[one] powróciły"

Czasowniki przechodnie:

''co ṭulg baḥa''

on kamień.POJ nieść.POJ

"on niesie kamień"

''co ṭulgaš daḥa''

on kamień.MN nieść.MN

"on niesie kamienie"

Zobacz też [http://socrates.berkeley.edu/%7Echechen/Ch_verb_conj.htm tu] alternacje w rdzeniu niektórych czasowników.

*Język warlpiri (Australia; oba argumenty czasownika przechodniego):

''Kurdiji kala-lu-rla marda pirrjirdi-jala yu-ngu.''

tarcza POS-3mn-3poj być_może mocny-pewnie dać-PRZE

"Może dawali mu ciężką tarczę."

(POS -czasownik posiłkowy, PRZE - czas przeszły)

===Obligatoryjność liczby===
W języku japońskim liczba nie jest obligatoryjna. Na przykład ''kodomo'' może znaczyć "dziecko" lub "dzieci", ale ''kodomo-tachi'' oznacza tylko dzieci.
[[Kategoria:Kategorie gramatyczne]]

Strandlandzki

2011-06-27T18:40:52Z

07 Virginis: e-Nerdowo

[[Image:NRD.jpg|thumb|Nerds bring the fun of life]]