Conlanger - Wkład użytkownika [pl]

Język hoczebozki

2026-03-30T19:08:21Z

Emilando: /* Mocne */

{{Język
|kolor=#33CC33
|nazwa=język hoczebozki
|nazwa własna=hotṡbozo koico
|klasyfikacja=
Latyskie
*pralatyski (†)
**[[Język starohoczebozki|starohoczebozki]] (†)
***'''hoczebozki'''
|alfabet="Pismo Kwadratowe", Łacinka
| twórca = [[User:Emil|Emil]] (w 2021)
|mówiący2 = 1
|mówiący = 23 mln jako język ojczysty 293 mln jako język wyuczony
|cel = Język Hadżalu
| typologia u = fleksyjny, S1
| conlanger1 = ''koi.''
| conlanger3 =''had.koi.em''
| wersja=2.0
|tekst jaki=Ojcze nasz (początek)
|tekst=''Kašienie ot wir scęktely jho hailai, gruch ulyc sido ougo hailai, gruch ulyc tṡugęchei zuhogai, gruch fęlv skalę hailet donx kamrely ejh, kemakt guoti. ''
}}{{sp}}
{{słownik}}
[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Hadżal]] [[Kategoria:Języki latyskie]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

'''Język hoczebozki''' (''hotṡbozo koico'' /{{IPA|ˈhots̱bozo ˈkɔi̯t͡so}}/, [{{IPA|ˈhod͡ẕbozo ˈkʰɔi̯t͡sʰo}}]) to aprioryczny język sztuczny stworzony w grudniu 2021 przez [[Użytkownik:Emil|Emila]]. Wywodzi się z [[Język starohoczebozki|starohoczebozkiego]] i należy do rodziny [[Języki latyskie|języków latyskich]]. Jest to język fleksyjny zawierające nietypowe dla polskiego użytkownika cechy, takie jak czwarta osoba, rzadkie używanie przymiotników czy określoność liczby mnogiej. Do zapisu posługuje się zmodyfikowanym alfabetem łacińskim (w conworldzie "pismem kwadratowym").

Hoczebozki posiada dwie odmiany literackie - używaną w Hoczebozie i w Jechgiwie, chociaż one różnią się głównie użyciem nieokreślonych zaimków liczby mnogiej i obecnością form czasu zaprzeszłego.

Jest to język a priori, chociaż ze względu na obecność slawlanga w conworldzie pojawiają się pojedyncze słowa z natlangów. Każde jednak takie słowo ma rodzimy odpowiednik, który można uzyskać dzięki praktycznie nieograniczonym możliwościom słowotwórstwa.

W tej chwili (luty 2024) jest to, razem z [[język maszyjski|maszczyzną]], najbardziej rozwinięty język Emila. Oba języki zresztą na siebie razem wpływają, jednak w odróżnieniu od maszyjskiego, hoczebozki powstał całkowicie samodzielnie. W skład jego leksykonu wchodzi ok. 1000 słów i napisano w nim kilka tekstów, kolejne przetłumaczono z natlangów.

==Krótka historia==
===Ogólnie===
Wizja języka pojawiła się pod koniec listopada 2021. Inspiracją do niego były szczególnie fińskie słowa z dyftongami ''ie yö uo'' (które w hoczebozkim występują jako ''ie oe uo'', chociaż coraz częściej są monoftongizowane) oraz połączeniem ''ts''. Autor planował także wprowadzenie trójdzielności, która jednak ostatecznie została zarzucona - chociaż bliskie mu języki często mają szczątki tej cechy. To, co spowodowało spowodowało pośrednio powstanie języka, nie jest już jego głównym celem - jest to luźny język aprioryczny.

Na język też wpłynęły [[języki darkajskie]], gdyż z powodu niepewnego rozwoju [[Gammaja|Gammaji]] autor postanowił przenieść część cech darkajskiego do innego projektu. Stąd przymiotnik kończy się na ''-if'' i występują liczne słowa podobne lub nawet prawie identyczne z pradarkajskim, np.: ''dairis, hsagå, kol'' i ''zalan'', zapożyczone od ''dīrъs, sagā, kъlъ,'' oraz ''səłənь''. Jednak w gramatyce i podstawowym słownictwie nie mają z sobą zbyt wiele wspólnego.

Problemem było zastosowanie języka - początkowo nie miał określonego celu, przez co groziło mu odejście do lamusa jak wiele innych projektów autora. Jednak po powstaniu koncepcji na conworld Hadżalu ten stał się jego priorytetowym językiem. Także spory były co do użycia poimków lub przyimków (z wyjątkami zwyciężyły poimki) oraz form fleksyjnych i wymian głoskowych.
===Hadżal===
{{Główny artykuł|Język hoczebozki/Procesy od starohoczebozkiego}}
Hoczebozki jest najczęściej używanym językiem latyskim. Obejmuje on znaczną część Imperium Hoczebozu i stanowi jego lingua franca. Jest powszechny także w komunikacji międzynarodowej. Jest też jednym z języków urzędowych [[Jechgiw|Jechgiwu]].

Najważniejszą różnicą z większością języków latyskich jest utrata krótkich głosek przednich ''ä'' i ''ö'' przy zachowaniu długich odpowiedników ''æ œ'':
*[æ] > [a] np. ''*säklẹ → saklę, *zoräd → zorad''
*[ø] > [e] np. ''*bröst → brest, *kötalj → ketaly''
Dialektalnie występuje też analogiczne ''ü → i'', jak w przykładowych ''müŋek → minxek (münxek), ünës → ins (üns)''.

Równie ważne jest utracenie iloczasu, który zmienił się w różnice wysokości lub dyftongi. Obecny stan par krótka-długa wygląda następująco:
{| class="wikitable"
! obecna "krótka"
! historyczna krótka
! historyczna długa
! obecna "długa"
|-
! rowspan=2| a <''a''>
| a
| ɑː
! ɔ <''å''>
|-
| æ
| æː
! ɛ <''ę''>
|-
! rowspan=2| e <''e''>
| e
| eː
! ie̯ <''ie''>
|-
| ø
| øː
! ye̯ <''oe''>
|-
! o <''o''>
| o
| oː
! uo̯ <''uo''>
|-
! i <''i''>
| i
| iː
! ai̯ <''ai''>
|-
! y <''ü''>
| y
| yː
! ɔi̯ <''oi''>
|-
! u <''u''>
| u
| uː
! au̯ <''au''>
|}
Charakterystyczną innowacją jest także nieokreślona liczba mnoga, oparta na morfemie ''-er'', a także zanik alternacyj opartych na historycznej palatalizacji i szczątkowe zachowanie dawnego wokalicznego trybu przypuszczającego (nieobecny w jego najbliższych krewnych).

Od reszty latyskich różni się tym, że w porównaniu z nimi dobrze zachowuje pralatyską głoskę ''jh'' /ʕ/, która w innych została skierowana w stronę /h/, /j/ lub /ɣ/. Słowo "węgiel" - ''jhemå'' służy jako częsty szybolet.

==Status w Hadżalu==
Hoczebozki jest głównym językiem Imperium Hoczebozu (koi. ''Hotṡbozo Lepsor'') i jedynym obowiązującym w całym kraju (w niektórych rejonach dopuszcza się inne języki pomocnicze) i jest regulowany przez Imperialną Szkołę Językową (koi. ''Koicol šablauguę fer Lepsor''). Jest także jednym z dwóch języków urzędowych (obok pokrewnego jesiwskiego) Jechgiwu (koi. ''Jechjhoeb''), ale ten jest regulowany przez Najwyższą Szkołę Jesiwską (koi. ''Wajeubrif šablauę<ref>W Jechgiwie znormalizowaną pisownią jest ''šablauę'' ze względu na to, że w hoczebozkim przyrostku ''-auguę'' spółgłoska jest niema.</ref> fer Jechjhoeb''), co doprowadziło do obecnych pewnych różnic między dwoma standardami.

Jest językiem rodzimym dla większości wschodu Imperium Hoczebozu, części terenów przygranicznych na wschodzie oraz dla dawnej elity jesiwskiej. Ogólnie jako ojczystego języka używa go około 23 mln osób, z czego 19 mln jako pierwszego. Jednakże, dzięki prestiżowi Hoczebozu, rozległości jego terytorium oraz ostatniego trendu na naukę aż około 293 mln osób zna hoczebozki jako język wyuczony na różnym poziomie. W szkołach niektórych krajów jego nauka jest obowiązkowa.

==Fonologia==
===Samogłoski (''keisozoncin'')===
{| class="wikitable"
! rowspan=2|
! colspan=2| Przednie
! rowspan=2| Tylne
|-
! Płaskie
! Zaokrąglone
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|y}} <''ü''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Półprzymknięte
| {{IPA|e}} <''e''>
|
| {{IPA|o}} <''o''>
|-
! Półotwarte
| {{IPA|ɛ}} <''ę''>
|
| {{IPA|ɔ}} <''å''>
|-
! Otwarte
| colspan=2|
| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Wymowa samogłosek jest dosyć stabilna i obejmuje mało allofonów, nie występuje zjawisko redukcji. Dwie wyraźne zmiany to:
*''u'' przed miękkimi ''ny ly j'' przechodzi w [{{IPA|ʉ}}], np. ''mujlę, mujül'' [{{IPA|ˈmʉjlɛ}}], [{{IPA|ˈmʉjyɫ}}];
*''o'' w rozziewie ''ió'' jest wymawiane jako [{{IPA|ʊ}}], np. ''diók'' [{{IPA|ˈdi.ʊg}}], ''bióm'' [{{IPA|ˈbi.ʊm}}].

W dwu małych słowach występują też nosowe [{{IPA|ỹ}}] i [{{IPA|ɔ̃}}] - ''tüns'' [{{IPA|tʰỹz}}] "oczywiście" oraz ''donx'' [{{IPA|dɔ̃}}] "jak". Istnienie ich nie jest do końca wyjaśnione.

===Dyftongi (''heivürkeisozoncin'')===
{| class="wikitable"
! Samogłoska początkowa
! Zakończenie na /{{IPA|i̯}}/
! Zakończenie na /{{IPA|u̯}}/
! Otwarcie dyftongu
|-
! /{{IPA|a}}/
| /{{IPA|ai̯}}/ <''ai''>
| /{{IPA|au̯}}/ <''au''>
| rowspan=3 |
|-
! /{{IPA|ɛ}}/
| /{{IPA|ɛi̯}}/ <''ei''>
| /{{IPA|ɛu̯}}/ <''eu''>
|-
! /{{IPA|ɔ}}/
| /{{IPA|ɔi̯}}/ <''oi''>
| /{{IPA|ɔu̯}}/ <''ou''>
|-
! /{{IPA|i}}/
| colspan=2 rowspan=3 |
| /{{IPA|ie̯}}/ <''ie''>
|-
! /{{IPA|y}}/
| /{{IPA|ye̯}}/ <''oe''>
|-
! /{{IPA|u}}/
| /{{IPA|uo̯}}/ <''uo''>
|-
|}
Dyftongi są mniej stabilne niż samogłoski. Przede wszystkim powszechna jest utrata dyftongu ''oe'', który zostaje połączony z ''ie'' (''toe > tie'' "teraz", ''kloet > kliet'' "drewno"). Inną jeszcze popularniejszą zmianą jest monoftongizacja ''ie oe uo'' do długich samogłosek /{{IPA|iː}}/, /{{IPA|yː}}/ (albo nawet /{{IPA|iː}}/) i /{{IPA|uː}}/. W ten sposób ''wie'' "trzy" jest czytane jako [{{IPA|wiː}}], ''kloet'' "drewno" jako [{{IPA|klyːd}}] (lub [{{IPA|kliːd}}]) i ''ʒuon'' "wy" jako [{{IPA|d͡zuːn}}]. Monoftongizacja ta jest obecna nawet w szybkiej mowie oficjalnej.

===Spółgłoski (''hfuogzoncin'')===
W hoczebozkim występują 32 fonemiczne spółgłoski (34, uwzględniając spółgłoski z zapożyczeń).
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Laminalne
!Apikalne
!Podniebienne
!Welarne
!Labiowelarne
!Gardłowe
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
| colspan="2" |{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ny''>
|{{IPA|ŋ}} <''nx''>, <''n''><ref>przed innymi welarnymi</ref>
|{{IPA|ŋʷ}} <''nxu''>, <''n''><ref>przed innymi labiowelarnymi</ref>
|
|- align="center"
! rowspan="2" |Zwarte
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|colspan="2" |{{IPA|t}} <''t''>
|
|{{IPA|k}} <''k''>
|{{IPA|kʷ}} <''qu''>
|
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|colspan="2" |{{IPA|d}} <''d''>
|
|{{IPA|g}} <''g''>
|{{IPA|gʷ}} <''gu''>
|
|- align="center"
! rowspan="2" | Afrykaty
!bezdźwięczne
|
|{{IPA|t͡s}} <''c''>
|
|({{IPA|t͡ʃ}} <''č''>)
|
|
|
|-
!dźwięczne
|
|{{IPA|d͡z}} <''ʒ''>
|
|({{IPA|d͡ʒ}} <''ǯ''>)
|
|
|
|- align="center"
! rowspan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|s̱}} <''ṡ''>
|{{IPA|ʃ}} <''š''>
|{{IPA|x}} <''ch''>
|{{IPA|xʷ}} <''chu''>
|{{IPA|h}} <''h''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|v}} <''v, w''>
|{{IPA|z}} <''z''>
|{{IPA|ẕ}} <''ż''>
|{{IPA|ʒ}} <''ž''>
|[{{IPA|ɣ}}] <''g''>
|[{{IPA|ɣʷ}}] <''gu''>
|{{IPA|ʕ}} <''jh''>
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
|
| colspan="2" | {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
| {{IPA|w}} <''w''>
|
|-
! colspan="2" | Boczne
|
| colspan="2" | {{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ly''>
|
|
|
|}
Allofonia i uwagi:
*spółgłoska ''j'' występuje zawsze przed nagłosowym ''i-'' i nie jest zapisywane;
*spółgłoski /t͡ʃ/ /d͡ʒ/ na poziomie fonemów istnieją tylko w zapożyczeniach;
*spółgłoski ''p t c k qu'' oraz zapożyczone ''č'' przed samogłoskami przyjmują przydech - [{{IPA|pʰ}}] [{{IPA|tʰ}}] [{{IPA|t͡sʰ}}] [{{IPA|kʰ}}] [{{IPA|kʷʰ}}] [{{IPA|t͡ʃʰ}}];
**jest to zjawisko wybitnie hoczebozkie, do tego stopnia, że niekiedy pogardliwie się go nazywa "dyszącą mową". Samo zjawisko jest dosyć nową innowacją i nie można jej znaleźć w innych językach latyskich, a nawet w niektórych odmianach dialektalnych. Tak samo jesiwski, mimo że też pochodzi od starohoczebozkiego, nie wprowadza przydechu;
*spółgłoski ''g gu'' pomiędzy samogłoskami i po nienosowych sonoratach stają się odpowiednio [{{IPA|ɣ}}] [{{IPA|ɣʷ}}] (dialektalnie także ''d'' > [{{IPA|ð}}] na identycznych zasadach);
**historycznie, istniała też analogiczna allofoniczna wymiana [{{IPA|b}}]-[{{IPA|v}}]. Chociaż obecnie oba dźwięki są sfonemizowane dzięki zapożyczeniom historyczna wymiana pozostała w znacznej większości słów;
*dźwięczne spółgłoski przed bezdźwięcznymi ulegają ubezdźwięcznieniu i analogicznie bezdźwięczne udźwięczniają się przed dźwięcznymi;
**dźwięk ''h'' staje się ówczas [{{IPA|ɦ}}], zaś ''jh'' [{{IPA|ħ}}];
*na końcu wyrazu opozycja dźwięczności traci na znaczeniu - wszystkie spółgłoski stają się dźwięczne;
*połączenia zwartych i szczelinowych przedniojęzykowych łączą się w afrykaty (bezdźwięczne ''ts tṡ tš'' i dźwięczne ''dz dż dž'')<ref>może być też zapis mieszany, dźwięczność zależy od drugiego elementu</ref>. Te afrykaty nigdy nie przyjmują przydechu;
*po przedniojęzykowych szczelinowych druga taka staje się afrykatą, np. ''ṡz'' [{{IPA|ẕd͡z}}], ''žš'' [{{IPA|ʃt͡ʃ}}]. Podobnie jak wyżej, te afrykaty są bezprzydechowe;
**dotyczy to w pełni tylko wymowy torszyjskiej, natomiast w wymowie hranańsko-langsoigujskiej dotyczy to tylko sytuacji, gdy miejsce artykulacji jest inne (''ṡz'' to nadal [{{IPA|ẕd͡z}}], ale ''žš'' to [{{IPA|ʃː}}]). Jest to jedyna znacząca różnica między tymi dwoma wariantami;
*w wygłosie dźwięki ''l'' i ''r'' stają się [{{IPA|ɫ}}] (prócz pozycji przy ''i niezgłoskotwórczym'') i [{{IPA|ɹ}}] (a na końcu słowa ''r'' może się stać nawet [{{IPA|ɐ̯}}]<ref>ekstremalnie, historycznie ''-r'' po spółgłoskach na końcu wyrazu zostało w pełni zwokalizowane do [{{IPA|ɐ}}], a potem zlało się z ''a'', co dało m.in. ''mixta nomina'' i alternacje ''r-a''.</ref>);
**u młodych pokoleń allofonia ''r'' nadal występuje, ale ''l'' zazwyczaj już nie posiada allofona [{{IPA|ɫ}}] - jest wymawiane wszędzie jako [{{IPA|l}}];
*spółgłoski ''nxu qu gu chu'' mogą się pojawić tylko przed samogłoskami innymi niż ''u ü uo oe'' lub innymi labiowelarnymi (jednak wtedy zapisuje się jako ''n k g ch'');
*dźwięk ''jh'' może być alternatywnie realizowany bezdźwięcznie jako [{{IPA|ħ}}], jako zwarcie krtaniowe lub przed ''ę e'' tak samo jak ''j'';
*kombinacje ''zw'' będącą fonetycznie /{{IPA|zw}}/ zazwyczaj się wymawia jako [{{IPA|zv}}]. Dotyczy to tylko nagłosu - w innych pozycjach ''zw'' czyta się bez dodatkowych zasad, stąd ''zwiesif'' [{{IPA|zviːsiv}}] "paskudny", ''zwaijuz'' [{{IPA|zvai̯uz}}] "śpiewać" ale ''lazwiż'' [{{IPA|lazwiẕ}}] "ssak". W niektórych zapożyczeniach ''zw-'' czyta się zawsze jak w śródgłosie;
**podobna kombinacja ''sw-'' występuje tylko w zapożyczeniach i jest zawsze czytana [{{IPA|sw}}];
*spółgłoski ''ṡ ż'' są na pograniczu obstruentów i sonorantów mimo wyraźnej wymowy jako szczelinowe. Przede wszystkim należą podobnie jak ''l ly r'' do "spółgłosek wolnych", które mogą nastąpić po dowolnej spółgłosce w nagłosie sylaby. Przypuszcza się, że historycznie ''ṡ ż'' były bocznymi szczelinowymi /{{IPA|ɬ}}/ i /{{IPA|ɮ}}/ które dopiero potem przeszły w obecne zwykłe szczelinowe. Jednak czasem zachowują się jakby były od zawsze zwykłymi szumiącymi, występując przed spółgłoskami w nagłosie (uzasadnia to się historycznymi procesami fonetycznymi).
====Gieminaty (''heivürhfuogzoncin)''====
Dopuszczalne jest występowanie dwóch identycznych spółgłosek obok siebie, które są zapisywane po prostu jako dwie spółgłoski (''dd, kk, mm''), ale też z pierwszym elementem z odwrotną dźwięcznością (''td, gk''). Spółgłoski podwójne mogą pojawić się tylko interwokalicznie - nie mogą być na początku wyrazu, zaś na końcu wyrazu są tylko w formach apokopy i zapożyczeniach. Spółgłoski ''j w jh v'' nie mogą być podwojone - nawet jeśli ortografia na to wskazuje są wymawiane pojedynczo.

Połączenia ''ss šš ṡṡ zz žž żż'' w dominującej wymowie torszyjskiej są wymawiane jako połączenie szczelinowa + afrykata, ale jako giemanty w wymowie hranańsko-langsoigujskiej.

===Struktura sylaby===
Maksymalna struktura sylaby to (S)(C)(R)V(Z)(C), aczykolwiek takie słowa są niezwykle rzadkie, np. ''htlorv'' "chmura". Częstsze są prostsze sylaby. Legenda oznaczenia:

*''S'' - jest to dowolna spółgłoska szczelinowa przedniojęzykowa lub ''h''. W praktyce w tej pozycji nie występują często ''ṡ'' i ''ż''. Jeżeli po ''S'' występuje od razu element ''R'' to może przyjąć ten dowolną dźwięczność, natomiast jeżeli element ''C'' to dźwięczność się do niego dostosowuje;
*''C'' - jest to dowolna spółgłoska;
*''R'' - do tej klasy należą płynne ''l ly r'' oraz szczelinowe ''ṡ'' i ''ż'', w zapożyczeniach też ''j''. Są to tzw. spółgłoski wolne;
*''V'' - dowolna samogłoska lub dyftong;
*''Z'' - szeroka klasa spółgłosek która obejmuje ''R'', ''S'' a także ''f ch m n ny'' i ''nx''. Jest to odpowiednik spółgłosek wolnych w nagłosie.
*Połączenie ''ZC'' może też reprezentować zbitka ''kt''.

===Akcent===
Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę końcowego rdzenia.

==Gramatyka==
===Oboczności głoskowe===
Dyftongi ''ie oe uo'' nie występują po półsamogłoskach (prócz ''wie''), Występuje ówczas zmiana:
*''jie > ie''
*''joe > jeu''
*''juo > jeu''
*''woe > woi''
*''wuo > weu''
Alternacja ''r - a'' występuje, gdy ''-r'' pojawia się po spółgłoskach na końcu wyrazu, nie przywraca się samogłoska wysoka i zostaje zwokalizowane do ''-a'', podobnie odwrotnie ''-a > -r'').

Głoski ''s z'' po spółgłosce ''r'' przechodzą w ''ṡ'' i ''ż'', np. ''fuorüst > fuorṡto''. Dotyczy to też zapożyczeń.

Głoska ''b'' w większości słów jest zamieniana w ''v'', gdy przechodzi do pozycji interwokalicznej.

Spółgłoski labiowelarne tracą swoją labializacje przed samogłoskami ''u uo ü oe'', spółgłoskami i na końcu wyrazu.
====Redukcja /i y u/====
Historycznie, samogłoski ''i ü u'' zostały zamienione na szwę i ostatecznie utracone w pozycji gdy znajdowały się zaraz za akcentowaną sylabą, a po niej występowała jeszcze inna.
*''latsę ← latësę ← latisę'' "empatyczny"
*''quebżif ← quebëżif ← quebüżif'' "przyjazny"
*''kęlodsåd ← kęlodësåd ← kęlodusåd'' "zabrać" - tu ''kę-'' jest nieakcentowanym przedrostkiem.
Obecnie jest jedną z najbardziej charakterystycznych alternacyj. Wynika to z tego, że niektóre formy fleksyjne już od starych czasów straciły ostatnią samogłoskę (lub nigdy jej nie było), przez co była sytuacja dwusylabowa, gdzie redukcja nie zachodziła. W efekcie liczba mnoga od ''latsę'' to ''lat'''i'''s'', zaś imperatyw od ''kęlodsåd'' to ''kęlod'''u'''s'', natomiast ''fuor'''ü'''st'' "lis" traci tą samogłoskę w formie liczby mnogiej ''fuorṡtog''. Zatem obecnie występują alternacje typu ''i : Ø'' oraz odwrotne ''Ø : i''.

Wymiana ta straciła na produktywności, gdyż powstały nowe ''i ü u'' z długich samogłosek, które nie ulegają redukcji (np. ''igün-igüno''). Tyczy to też się nowych zapożyczeń. Jednakże, ta sama wymiana pozostała żywa w pobliskim [[język jesiwski|jesiwskim]].

===Zaimki===
====Zaimki osobowe====
{| class="wikitable" style=text-align:center
! rowspan=2 |
! colspan="5" | l. pojedyncza
! colspan="5" | l. mnoga nieokreślona
! colspan="5" | l. mnoga określona
|-
! 1. osoba
! 2. osoba
! 3. osoba
! 4. osoba
! wskazujący
! 1. osoba
! 2. osoba
! 3. osoba
! 4. osoba
! wskazujący
! 1. osoba
! 2. osoba
! 3. osoba
! 4. osoba
! wskazujący
|-
! mianownik
| queb, que
| såt
| auny, åny, ai
| mitiz
| jhe
| quever
| såter
| aunyer
| mitzer
| jhir
| hot
| ʒuon
| küs
| dajh
| bas
|-
! dopełniacz
| engui
| fęlv
| ulyc
| dir
| nxa
| enguir
| fęlver
| ulycer
| dijer
| rowspan=2|nxęr
| ot
| jeun
| üs
| ajh
| as
|-
! celewnik
| engua
| fęlva
| ulyca
| då
| nxå
| enguar
| fęlvar
| ulycar
| dår
| nxúola
| unʒa
| oejha
| luoma
| joá
|-
! biernik
| enguie
| fęlvie
| ulycie
| die
| nxaíe
| enguier
| fęlvier
| ulycier
| dier
| nxaíer, nxå
| nxúolie
| unʒie
| oegie
| luomie
| joíe, joi
|-
! wołacz
| quevuo
| såtuo
| aunyuo
| mitzuo
| -
| quevuor
| såtuor
| aunyuor
| mitzuor
| -
| hotuo
| ʒuonuo
| küsuo
| dajhuo
| ''basuo''<ref>wystepuje bardzo rzadko</ref>
|-
|}
Zaimki ''såter'' "jacyś wy" oraz ''ʒuon'' "wy" mogą też mieć funkcję grzecznościową. Jednak nie używa się jej wobec władców lub osób "wysokich" jak w europejskich, a wobec osób nieznanych lub słabo znanych. Wynika to z tego, że w takim stanie dla mówcy ta osoba nadal jest używana za część całości, czyli właśnie ''wy''.

===Rzeczownik===
Rzeczowniki w hoczebozkim nie odmienia się przez żaden rodzaj czy inną podobną klasę. Podlega za to odmianę przez liczbę (a co za tym idzie, także określoność) i przypadki. W języku występuje pięć deklinacyj. Przypadki to:
*''mianownik (Sidoóis)'' - podstawowy przypadek, który przyjmuje w liczbie pojedynczej końcówkę zerową, ''-ę'', ''-f'' lub ''-if''. Wyraża on podmiot, ponadto dopuszcza się jego łączenie z czasownikiem ''hailuz'' "być";
*''dopełniacz (Lyondefois)'' - przyjmuje w liczbie pojedynczej końcówkę zerową lub ''-o'', ''-l'', ''-oel'' lub ''-ajh''. Pełni on funkcje dopełnień - wyraża przynależność, wiele cech przymiotnikowych (formy ''kwas mleka, pocisk siarki '''<cuomo nåsquę, kieprajh dourn>''''' zamiast polskawych ''kwas mlekowy, pocisk siarkowy'') i łączy się z nielicznymi przyimkami, np. ''is'' "wokoło";
*''celownik (Wahauóis)'' - przypadek dopełnienia dalszego, który przyjmuje końcówki ''-i, -as, -s, -nx'' oraz ''-inx'' w liczbie pojedynczej. Łączy się z większością przyimków, chociaż niekiedy występuje też samodzielnie (zwłaszcza przy kierowaniu dopełnienia bliższego oraz przy czasowniku ''waz'' "mieć");
*''biernik (Tadaunois)'' - przypadek dopełniania bliższego, łączy się z większością czasowników oraz po niektórych przyimkach;
*''wołacz (Nyušúocohois)'' - przypadek służący do zawołań.

W prawie wszystkich deklinacjach zachodzi połączenie dopełniacza l. poj. oraz mianownika l. mn. określonej. Dla poszczególnych deklinacyj mogą zachodzić też inne takie zjawiska.
====Deklinacja I====
Deklinacja I posiada zerową końcówkę fleksyjną w mianowniku które kończą się spółgłoską. Występuje ona w wielu jednosylabowych słowach np. ''hog'' "noga", ''htlorv'' "chmura", ''kloet'' "drewno", ''boz'' "kraina" a także w części wielosylabowych np. ''hotiṡ'' "zakole rzeczne".

{| class="wikitable" style=text-align:center
!
! l. pojedyncza
! l. mnoga określona
! l. mnoga nieokreślona
|-
! Mianownik
| -Ø
| -og
| -er
|-
! Dopełniacz
| -o
| -ogro
| -iro
|-
! Celownik
| -as
| -ogs /ɔu̯s/
| -erṡ
|-
! Biernik
| -ely
| -ogely
| -erely
|-
! Wołacz
| -uo
| -oguo
| -eruo
|}
W przypadkach wielosylabowych słów głoski ''i ü u'' znajdujące się w drugiej sylabie zanikają po dodaniu końcówki fleksyjnych, jak podane wcześniej ''hotiṡ-hotṡog-hotṡer''.
=====''Mixta nomina ''=====
Specjalną podgrupą deklinacji są rzeczowniki tzw. ''mixta nomina'' (łac. ''rzeczowniki mieszane''). Pochodzą one z wokalizowanego ''-r'' po spółgłoskach do ''-a'', zachowując jednak wzór odmiany deklinacji I. Należą do nich m.in ''klafa'' "promień" i ''blochila'' "bagno".
{| class="wikitable" style=text-align:center
!
! l. pojedyncza
! l. mnoga określona
! l. mnoga nieokreślona
|-
! Mianownik
| -a
| -rog
| -rer
|-
! Dopełniacz
| -ro
| -rogro
| -riro
|-
! Celownik
| -ras
| -rogs /rɔu̯s/
| -rerṡ
|-
! Biernik
| -rely
| -rogely
| -rerely
|-
! Wołacz
| -ruo
| -rogruo
| -riruo
|}
Końcówka ''-a'' w mianowniku ma funkcje spółgłoskową, w efekcie nie dokonuje redukcji (''blochila - blochler'').

====Deklinacja II====
Deklinacja II jest najczęstszą deklinacją w hoczebozkim i występuje w znacznej części słów. Charakteryzuje się końcówką mianownika w l. poj ''-ę''. Do tej deklinacją należą między innymi ''bondę'' "woda", ''latsę'' "człowiek", ''tratę'' "ogień" i ''hrolvę'' "wioska".
{| class="wikitable" style=text-align:center
!
! l. pojedyncza
! l. mnoga określona
! l. mnoga nieokreślona
|-
! Mianownik
| -ę
| -Ø
| -er
|-
! Dopełniacz
| -Ø
| -og
| -irog
|-
! Celownik
| -i
| -ogi
| -eri
|-
! Biernik
| -aly
| -åly
| -eraly
|-
! Wołacz
| -ie
| -ogie
| -erie
|}
To co jest ważne, to w formie dopełniacza liczby pojedynczej i mianownika liczby mnogiej określonej ze względu na zerową końcówkę fleksyjną w grupach spółgłoskowych może pojawić się dodatkowe ''i'', ''u'' lub rzadko ''ü''. Jest to zależne od słowa i należy to zapamiętać (rozwiązaniem tego problemu może być podzielenie tej deklinacji na cztery podgrupy lub nauka rzeczowników wraz z formą dopełniacza). I tak na przykład tej samogłoski nie znajdziemy w słowach ''bondę'' (dopełniacz ''bond'') i ''tratę'' (''trat''), ale możemy ją spotkać w ''latsę'' (''latis'') oraz ''hrolvę'' (''hrolub'').

====Deklinacja III====
Trzecia deklinacja jest używana do wszystkich wielosylabowych słów, które kończą się dowolną samogłoską w mianowniku liczby pojedynczej. Przykłady słów to ''koico'' "język", ''škåtu'' "wiatr" czy ''jechu'' "morze".
{| class="wikitable" style=text-align:center
!
! l. pojedyncza
! l. mnoga określona
! l. mnoga nieokreślona
|-
! Mianownik
| -Ø
| -g
| -r
|-
! Dopełniacz
| -l
| -hogro
| -hiro
|-
! Celownik
| -s
| -hogs
| -herṡ
|-
! Biernik
| -ly
| -hogely
| -herely
|-
! Wołacz
| colspan=3| V.=N.
|}
Podobnie jak w innych deklinacjach, samogłoski ''i ü u'' w drugiej sylabie często znikają po dodaniu końcówki z samogłoską.

====Deklinacja IV====
Ta deklinacja jest używana w kilku rzeczownikach zakończonych spółgłoskami ''l ly r ṡ ż'', jak np. ''zoil'' "gwiazda" czy ''hstęr'' "ręka". Jest zbliżona do deklinacji I.
{| class="wikitable" style=text-align:center
!
! l. pojedyncza
! l. mnoga określona
! l. mnoga nieokreślona
|-
! Mianownik
| -Ø
| -ajh
| -er
|-
! Dopełniacz
| -ajh
| -ogro
| -erajh
|-
! Celownik
| -i
| -ajhi
| -eri
|-
! Biernik
| -åly
| -ogely
| -eråly
|-
! Wołacz
| -ie
| -ogruo
| -irie
|}

====Deklinacja V====
Piąta deklinacja jest używana głównie do odmiany przymiotników i imiesłowów, charakteryzuje się dopełniaczem liczby pojedynczej ''-oel''.
{| class="wikitable" style=text-align:center
!
! l. pojedyncza
! l. mnoga określona
! l. mnoga nieokreślona
|-
! Mianownik przymiotnika
| -f, -if
| rowspan=2| -oel
| -fer
|-
! Mianownik imiesłowu
| -ei
| -ęr
|-
! Dopełniacz
| -oel
| -iech
| -oeler
|-
! Celownik
| -nx, -inx
| -nya
| -nxer
|-
! Biernik
| -ily
| -uš
| -lyer
|-
! Wołacz
| colspan=3| V.=N.
|}

===Przymiotnik===
Przymiotnik jest częścią mowy rzadko używaną w hoczebozkim. Zamiast niego często występuje rzeczownik w dopełniaczu.

Przymiotnik na ogół jest stosowany w utartych frazach, przy cechach jakościowych (mały, silny, dobry itd.), charakter duchowy/psychiczny oraz jako liczebniki porządkowe. Natomiast dopełniacz opisuje prócz przynależności cechy wyróżniające, pochodzenie, charakter fizyczny a także występuje w mianownikowej funkcji podmiotu w postaci przymiotnika (co może być trudne do zrozumienia dla przeciętnego użytkownika j, polskiego) np. ''jhe bond hailai hrolvi ejh'' "wodna (studnia) jest w wiosce". W ekstremalnych sytuacjach dopełniacz może nawet się stopniować.

Z tego względu mówi się o zacieraniu się różnicy między przymiotnikiem a dopełniaczem. Przykładowe przymiotniki:
*''guavif'' - mały
*''nxuinf'' - duży
*''jeub(i)rif'' - silny
*''tierṡif'' - słaby
*''serkif'' - dobry
*''bżelf'' - zły
*''šüm(i)kif'' - egoistyczny, samolubny
*''queb(ü)żif'' - przyjazny, empatyczny
*''tafsirf'' - przyjazny
*''quopiecif'' - wrogi

====Odmiana przymiotnika====
Rdzenie przymiotnikowe zawsze kończą się spółgłoską i odmieniają się w deklinacji V, przyjmując mianownik ''-f'' po nosowych, płynnych i szczelinowych oraz ''-if'' po innych spółgłoskach oraz dopełniacz ''-oel'' w liczbie pojedynczej.

====Stopniowanie====
Przymiotnik jest stopniowany za pomocą przyrostków przez trzy stopnie - wyższy, równy i niższy. Stopień najwyższy jest wyrażany wyższym, zaś najniższy niższym. Są one nieakcentowane, nie powodują więc usunięcia ''i ü u'' w następnej sylabie.
{| class="wikitable"
|- style="font-weight:bold; vertical-align:bottom;"
!
! Prefiks
|-
! Wyższy
| wa-, waj-
|-
! Niższy
| ie-, ij-
|}

===Czasownik===
Czasownik w hoczebozkim jest odmienną częścią mowy. Odmienia się przez czasy, osobę, określoność, tryb i strony. Koniugacja charakteryzuje się tym, że praktycznie nie ma tu nieregularności i czasowniki odmieniają się według jednej z kilku koniugacji.
====Odmiana przez osoby i czasy====
W czasownikach znika podział na liczbę mnogą określoną i nieokreśloną, zachowuje się zaś czwarta osoba. Czasy występują zaś cztery, tradycyjnie określane jako ''pręzensę, imperfeitę'' (czasem zwany ''pręteritę'')'', perfeitę'' i ''plusquamperfeitę''. Mimo nazw np. ''perfeitę'' rzadko opisuje przeszłość. Wszystkie są proste.
*''pręzensę'' jest czasem z natury oddającym stałe, powtarzające, rutynowe czynności w teraźniejszości. Po dodaniu jakiegoś wyznacznika czasu wyrażać może przyszłość niezależnie od rodzaju czynności;
*''imperfeitę (pręteritę)'' to podstawowy czas przeszły, zachowujący się podobnie jak ''pręzensę'' w teraźniejszości;
*''perfeitę'' to czas teraźniejszy "bieżący". Opisuje on pojedyncze czynności, które mają teraz miejsce, ale nie powtarzają się regularnie;
*''plusquamperfeitę'' ma dwie funkcje. Pierwsza z nich to odpowiednik ''perfeitu'' dla przeszłości - wyraża pojedyncze z niej wydarzenia, które nie powtórzyły się, przynajmniej regularnie. Druga zaś to typowa dla indoeuropejskich funkcja wyrażenia przeszłej czynności przed inną czynnością, wyraża on wtedy czynności niezależnie od rodzaju, będąc obok czasu ''imperfeitę'' lub innego ''plusquamperfeitę''. Ta druga funkcja występuje tylko w wariancie hoczebozkim.
=====Koniugacja I=====
Koniugacja ta kończy się na ''-uz'' i dotyczy większości czasowników w hoczebozkim.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan=2| Bezokolicznik
| colspan=4| -uz
|-
! colspan=2| Imperatyw
| colspan=4| -å
|-
! colspan=2| Osoba
! Pręzensę
! Imperfeitę
! Perfeitę
! Plusquamperfeitę
|-
! rowspan=4| l. poj.
! 1. os.
| -eb
| -üng
| -et
| -etüng
|-
! 2. os.
| -t, -åt
| -im
| -oer
| -oerim
|-
! 3. os.
| -ai
| -op
| -ely
| -elyop
|-
! 4. os.
| -iz
| -aṡt
| -of
| -ofaṡt
|-
! rowspan=4| l. mn.
! 1. os.
| -ot
| -eft
| -aus
| -auseft
|-
! 2. os.
| -uon
| -ulm, ''-im''
| -ig
| -igulm, ''-igim''
|-
! 3. os.
| -üs
| -ouž
| -qua
| -quouž
|-
! 4. os.
| -ajh
| -ies
| -unx
| -unxies
|}
Z tego wynika, że czas ''plusquamperfeitę'' jest tworzony w sposób aglutynacyjny, dołączając do końcówki ''perfeitę'' drugą końcówkę z czasu ''imperfeitę''.

Użycie końcówek liczby pojedynczej drugiej osoby w liczbie mnogiej w czasie ''imperfeitę'' jest spowodowane to, że normalna końcówka ''-ulm'' jest bliska końcówce czasu ''pręzensę'', czyli ''-uon''. W szybkiej mowie mogą się jeszcze bardziej zbliżyć, a nawet zlać do form ''-uom, -uon''. Dlatego często w mowie potocznej używa się końcówki ''-im'', która przy dodaniu zaimka osobowego lub kontekstu zapewnia pełne odróżnienie czasów.

Wiele czasowników należy do tej koniugacji. Przykłady to ''hailuz'' "być", ''šuocohuz'' "mówić", ''tṡuruz'' "brać", ''raikuz'' "pić", ''guevuz'' "jechać", ''zurükuz'' "grać" oraz ''hoguz'' "kroczyć, iść". Przygład odmiany na ''raikuz'':
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan=2| Bezokolicznik
| colspan=4| raikuz
|-
! colspan=2| Imperatyw
| colspan=4| raikå
|-
! colspan=2| Osoba
! Pręzensę
! Imperfeitę
! Perfeitę
! Plusquamperfeitę
|-
! rowspan=4| l. poj.
! 1. os.
| raikeb
| raiküng
| raiket
| raiketüng
|-
! 2. os.
| raikt
| raikim
| raikoer
| raikoerim
|-
! 3. os.
| raikai
| raikop
| raikely
| raikelyop
|-
! 4. os.
| raikiz
| raikaṡt
| raikof
| raikofaṡt
|-
! rowspan=4| l. mn.
! 1. os.
| raikot
| raikeft
| raikaus
| raikauseft
|-
! 2. os.
| raikuon
| raikulm, ''raikim''
| raikig
| raikigulm, ''raikigim''
|-
! 3. os.
| raiküs
| raikouž
| raikqua
| raikquouž
|-
! 4. os.
| raikajh
| raikies
| raikunx
| raikunxies
|}

Jeśli rdzeń kończy się na ''oi, au'' to pomiędzy dyftongiem a końcówką wprowadza się dodatkowe ''-j-'', np. ''zoóijuz'' "pływać łodzią". Dzieje się to też po ''ai'' pochodzącym z etymologicznego ''*î'', ale nie ''*ai'' np. ''zwaijuz'' "śpiewać". Jest to pozostałość tego, że dawniej to były długie samogłoski. W przypadku ''ai oi'' jota jest jednak tylko czysto ortograficzna i nie zmienia wymowy (chociaż w transkrypcji tradycyjnie w tej pozycji użyje się /i̯/, a nie /j/). Jednakże, w ''au'' faktycznie powoduje to wymowę /au̯j/.

=====Koniugacja II=====
Koniugacja ta kończy się na ''-z'' i dotyczy jednosylabowych rdzeni zakończonych samogłoską. Jej cechą wyróżniającą jest spory synkretyzm form.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan=2| Bezokolicznik
| colspan=4| -z
|-
! colspan=2| Imperatyw
| colspan=4| Imp.=Inf.
|-
! colspan=2| Osoba
! Pręzensę
! Imperfeitę
! Perfeitę
! Plusquamperfeitę
|-
! rowspan=4| l. poj.
! 1. os.
| -b
| -ng
| -t
| -tüng
|-
! 2. os.
| -s, -t
| -m
| -r
| -rim
|-
! 3. os.
| -ny
| -p
| -ly
| -lyop
|-
! 4. os.
| -z
| -ṡt
| -f
| -faṡt
|-
! rowspan=4| l. mn.
! 1. os.
| -c
| -ft
| -s
| -seft
|-
! 2. os.
| -n
| -lm
| -g
| -gulm
|-
! 3. os.
| -sk
| -ž
| Ø
| -quouž
|-
! 4. os.
| -jh
| -ʒ
| -nx
| -nʒ
|}
Formy ''plusquamperfeitę'' tworzy się podobnie jak w koniugacji I, z wyjątkiem 4 osoby liczby mnogiej, gdzie wyłamuje się ''-nʒ''.

Do czasowników w tej grupie należą ''waz'' "mieć", ''chåz'' "palić się" oraz ''loez'' "oglądać". Przykład odmiany na ''waz'':
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan=2| Bezokolicznik
| rowspan=2 colspan=4| waz
|-
! colspan=2| Imperatyw
|-
! colspan=2| Osoba
! Pręzensę
! Imperfeitę
! Perfeitę
! Plusquamperfeitę
|-
! rowspan=4| l. poj.
! 1. os.
| wab
| wang
| wat
| watüng
|-
! 2. os.
| was/wat
| wam
| war
| warim
|-
! 3. os.
| wany
| wap
| waly
| walyop
|-
! 4. os.
| waz
| waṡt
| waf
| wafaṡt
|-
! rowspan=4| l. mn.
! 1. os.
| wac
| waft
| was
| waseft
|-
! 2. os.
| wan
| walm
| wag
| wagulm
|-
! 3. os.
| wask
| waž
| wa
| waquouž
|-
! 4. os.
| wajh
| waʒ
| wanx
| wanʒ
|}
Ta koniugacja jest już zamknięta i nie powstają nowe czasowniki w niej. Wynika to z tego, że te krótkie czasowniki są dosyć niestabilne i gdyby nie akcent, byłyby zlane z niektórymi przyimkami czy partykułami. Często po takich czasownikach używa się dodatkowej partykuły wyróżniającej ''le'', np. ''was le nelʒaly'' "masz psa".

=====Koniugacja III=====
Koniugacja ta kończy się na ''-åd'' i dotyczy sporej części czasowników w hoczebozkim. Jej cechą charakterystyczną jest brak końcówki 1. osoby liczby pojedynczej w czasie ''pręzensę''.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan=2| Bezokolicznik
| colspan=4| -åd
|-
! colspan=2| Imperatyw
| colspan=4| Ø
|-
! colspan=2| Osoba
! Pręzensę
! Imperfeitę
! Perfeitę
! Plusquamperfeitę
|-
! rowspan=4| l. poj.
! 1. os.
| Ø
| -ing
| -et
| -eting
|-
! 2. os.
| -t, -åt
| -iek
| -oer
| -oeriek
|-
! 3. os.
| -åny
| -ejh
| -ely
| -iejh
|-
! 4. os.
| -iz
| -alv
| -of
| -ofalv
|-
! rowspan=4| l. mn.
! 1. os.
| -ot
| -ich
| -aus
| -ausich
|-
! 2. os.
| -uon
| -im
| -ig
| -igim
|-
! 3. os.
| -üs
| -ir
| -qua
| -quair
|-
! 4. os.
| -ajh
| -ies
| -unx
| -unxies
|}
Widać tu więc mocne podobieństwo do koniugacji I, od której różni się głównie formami ''imperfeitę''.

Do tej koniugacji należą czasowniki ''cecåd'' "jeść", ''ougåd'' "święcić", ''lodsåd'' "dać" i ''revalåd'' "skręcać". Przykład odmiany na ''lodsåd'':
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan=2| Bezokolicznik
| colspan=4| lodsåd
|-
! colspan=2| Imperatyw
| colspan=4| lodus
|-
! colspan=2| Osoba
! Pręzensę
! Imperfeitę
! Perfeitę
! Plusquamperfeitę
|-
! rowspan=4| l. poj.
! 1. os.
| lodus
| lodsing
| lodset
| lodseting
|-
! 2. os.
| lodust, ''lodsåt''
| lodsiek
| lodsoer
| lodsoeriek
|-
! 3. os.
| lodsåny
| lodsejh
| lodsely
| lodsiejh
|-
! 4. os.
| lodsiz
| lodsalv
| lodsof
| lodsofalv
|-
! rowspan=4| l. mn.
! 1. os.
| lodsot
| lodsich
| lodsaus
| lodsausich
|-
! 2. os.
| lodsuon
| lodsim
| lodsig
| lodsigim
|-
! 3. os.
| lodsüs
| lodsir
| lodsqua
| lodsquair
|-
! 4. os.
| lodsajh
| lodsies
| lodsunx
| lodsunxies
|}
Po ''au oi'' i części ''ai'' podobnie jak w koniugacji I, wprowdza się między rdzeniem a końcówkami spółgłoskę ''-j-''.

====Imiesłowy====
W hoczebozkim istnieją trzy formy imiesłowowe, tradycyjnie ponumerowane od I do III. Wszystkie kończą się na ''-ei'', ewentualnie ''-zei'' w koniugacji II.
*''imiesłów I'' - zawsze występujący przed dopełnieniem lub podmiotem, służy on przede wszystkim do określenia czynności jako cechy, np. ''hogoel latis'' "chodzący ludzie". Odpowiada on w uproszczeniu polskiemu imiesłowowi przymiotnikowemu czynnemu (''-ący'') czy norweskiemu imiesłowowi teraźniejszemu (''-ende'');
*''imiesłów II'' - urabiany nieakcentowanym przedrostkiem ''ti-'' lub ''c-'' przed samogłoską. Jego główna funkcja to budowanie rozbudowanej strony biernej (tzw. ''hailuzo pasif tręngę'') jak w ''que hailet tiloezei'' "jestem oglądany", ale także oddaje uczucia i obecny stan podmiotu i dopełnienia np. ''tikontoel kašieniz'' "zaskoczeni rodzice".
*''imiesłów III'' - najrzadziej używana forma imiesłowu, urabiany przedrostkiem nieakcentowanym ''ou-'' lub ''ov-''. Obecnie ma te samo znaczenie co imiesłów II i ma funkcje raczej poetycką, np. ''que zuloetüng ouzucecily'' "zobaczyłem zjedzony chleb".

====Strona bierna====
Hoczebozki posiada kilka konstrukcji do tworzenia strony biernej. Ta jest urabiana tylko przy obecności czasownika przechodniego.
=====''Du-pasif''=====
Jest to bardziej potoczny i poetycki sposób tworzenia strony biernej w hoczebozkim. Jest on tworzony przez inwersje pozycyj dopełnienia i podmiotu oraz dodając partykułę '''du''' przed czasownikiem:
*''Que '''cecet''' båmlekaly → Båmlekę '''du cecely''''' — jem chleb → chleb jest jedzony
*''Küs '''loež''' serkily jonkely → Serkif jonk '''du loep''' tro oegie'' — oglądali dobre przedstawienie → dobre przedstawienie było oglądane przez nich
Jeżeli po orzeczeniu kończy się zdanie (a więc nie ma dopełnienia lub jest na drugim miejscu) '''du''' ma możliwość bycia na końcu wyrazu. Jest to uważane za wybitnie poetyckie, ale dziś częste jest i w potocznej mowie:
*''Que '''cecet''' båmlekaly → Båmlekę '''cecely du'''''
ale już ''Que '''cecet''' båmlekaly → Båmlekę '''cecely du''' tro engui'' jest błędem ze względniu na dopełnienie ''tro engui'' "przez mnie".

=====''Hailuzo pasif''=====
To bardziej formalny, oficjalny sposób tworzenia strony biernej. Jest on budowany czasownikiem ''hailuz'' "być" w odpowiednim czasie oraz występującym po nim ''imiesłowem II'', oczywiście odwracając kolejność podmiotu i dopełnienia:
*''Que '''cecet''' båmlekaly → Båmlekę '''hailely ticecei''''' — jem chleb → chleb jest jedzony
*''Küs '''loež''' serkily jonkely → Serkif jonk '''hailop tiloezei''' tro oegie'' — oglądali dobre przedstawienie → dobre przedstawienie było oglądane przez nich

====Tryb przypuszczający====
Tryb przypuszczający wyraża niepewność i przypuszczenia co do danej czynności. Podobnie jak strona bierna, jest tworzony na kilka sposobów.
=====''Ke-kondicjonaly''=====
Najprostsza forma tworzenia trybu przypuszczającego, tworzony poprzez partykułę ''ke'' przed czasownikiem<ref>niekiedy pisana łącznie</ref> (podobnie jak ''du'' do strony biernej). Występuje we wszystkich czasach:
*''Que '''cecet''' båmlekaly → Que '''ke cecet''' båmlekaly'' — jem chleb → zjadł chleb
Co ciekawe, może on być połączony z rozbudowaną stroną bierną, a nawet z ''du-pasif''. Wtedy partykuły przyjmują forme ''du ke'' lub ''dug'':
*''Båmlekę '''du cecely''' → Båmlekę '''du ke cecely''' → Båmlekę '''dug cecely''' ''— chleb jest jedzony → chleb byłby jedzony

=====Opisowy=====
Tryb przypuszczający opisowy tworzony jest poprzez czasownik ''squårguz'' "chcieć" lub ''hailuz'' "być" w wokalicznym trybie przypuszczającym (''squęrg'' i ''heil'') i bezokolicznika:
*''Que '''cecet''' båmlekaly → Que '''squęrget cecåd''' båmlekaly'' — jem chleb → zjadłbym chleb
*''Que '''cecet''' båmlekaly → Que '''heilet cecåd''' båmlekaly'' — jem chleb → zjadłbym chleb
Podobnie jak ''ke-kondicjonaly'', może być tworzony w stronie biernej. O ile strona bierna z ''du'' nie powinna wzbudzać większych problemów, to komplikuje to się w rozbudowanej stronie biernej z ''hailuz''. Wtedy pierwszym czasownikiem jest ''hailuz'' używany do strony biernej, po nim zawsze specjalny imiesłów od ''squårguz'' - ''tisquęrgei'', a na końcu bezokolicznik:
*''Båmlekę '''hailely ticecei''' → Båmlekę '''hailey tisquęrgei cecåd''' ''— chleb jest jedzony → chleb byłby jedzony
Podobnie jak tryb przypuszczający z partykułą, może być stosowany we wszystkich czasach.
=====Wokaliczny=====
Reliktowa forma trybu przypuszczającego, występującego tylko w wybranych czasownikach. Urabiany jest przegłosem pierwszej samogłoski czasownika:
*''å → ę''
*''o → e''
*''uo → oe''
*''u → ü''
*''au → oi''
*''ai → ei'' (sporadycznie)
*''ou → eu''
*inne samogłoski rdzenne wykluczają ten rodzaj
Jest to reklit prastarej zmiany która spowodowała powstanie harmonijnych dyftongów ''a o u > æa eo iu'' w niektórych pozycjach, które potem zostały zmonoftongizowane do ''ä ö ü''. Czynnikiem warunkującym był ówczesny prefiks ''j-'', który zanikł. Dzięki temu widać, że dawno ''ö'' zlało się z ''e'', zaś ''ä'' wróciło do oryginalnej formy ''a'' i w ten sposób fonetycznie usunięto wszystkie czasowniki z rdzennym ''-a-'' z puli posiadających tryb przypuszczający wokaliczny (prócz nieregularnej formy ''waz → wę-'')

Te formy występują głównie w najczęstszych czasownikach i modalnych. Są one wyjątkowe pod tym względem, że można urabiać od nich imiesłowy II (w praktyce jedynym częstym jest ''tisquęrgei''):
*''tiheilei ← hailuz''
*''tisquęrgei ← squårguz''
*''titṡürei ← tṡuruz''
Wszystkie czasowniki z wokalicznym trybem przypuszczającym: ''daunåd'' (spać), ''hailuz'' (być), ''hoguz'' (iść, chodzić), ''lodsåd'' (dawać), ''nyubluz'' (móc), ''squårguz'' (chcieć), '' šuovehuz'' (potrafić), ''tṡuruz'' (brać), ''waz'' (mieć), ''žågenuz'' (kochać), ''ʒoulåd'' (musieć) oraz ich formy przedrostkowe.

====Czasowniki z przyrostkami (czasowniki złożone)====
Istnieje duża pula czasowników powstałych z dodania przyrostka, który następuje po końcówkach fleksyjnych. Te są nazywane alternatywnie czasownikami złożonymi.

Przyrostki często mają bardzo niewielki wpływ na ostateczne znaczenie, ale część można skojarzyć z pewnymi cechami, np. ''på'' zazwyczaj oznacza coś w górze lub działanie do góry. Jednak wiele, takich jak ''mig'' nie można przypisać do żadnej cechy, a próby tego nierzadko są kuriozalne. Najlepiej ich znaczenie jest wykuć na pamięć.

Ortografia nakazuje pisać te przyrostki oddzielnie od czasownika, np. ''waz mig, iranuz på, loez kuo''. Jednak wyrazy pochodne są pisane łącznie, np. ''iranuz '''på''' → iran'''på'''ša'' (wynikać → wynik).

====Zwrotność====
Zwrotność może być tworzona dwona sposobami:
*niektóre czasowniki mają osobne formy zwrotne, np. ''maglåd'' "myć" oraz ''zdrüz'' "myć się", także ''werduz'' "rodzić" oraz ''filluz'' "rodzić się";
*w większości jednak strona zwrotna jest budowana konstrukcją zwrotną ''hkaiúz "robić" + mig + gerundium'':
**''jenxlęhåd'' "dotknąć" → ''hkaiúz mig jenxlęheau'' "dotknąć się";
**''raikuz kuo'' "poić" → ''hkaiúz mig raikkuohau'' "poić się, pić";
**''meisuz mig'' "usuwać" → ''hkaiúz mig meismigeau'' "usuwać się".

====Negacja====
Negacja jest urabiana poprzez morfem ''i'' "nie", który może być pisany łącznie z zaprzeczanym czasownikiem:
*''Que '''i'''żureketüng guatsis'' "nie wróciłem z domu"
Jednak pisownia rozłączna jest również dozwolona:
*''Auny '''i''' grony le'' "nie rządzi"
W stylu poetyckim często występuje tzw. podwójna negacja poprzez dodanie partykuły ''ráum'', tak jak w innych językach latyskich:
*''Såt '''i''' buomt '''ráum''' pasrely'' "nie słuchasz brata".
Jednak podwójna negacja nie występuje ani w języku oficjalnym, ani czystym potocznym. Może jednak wystąpić jako regionalizm.

====Gerundium====
Gerundium jest urabiane od czasowników:
*koniugacji I i III poprzez zastąpienie ''-uz/-åd'' poprzez ''-eau'' np. ''hailuz → haileau'', ''cecåd → ceceau'';
*koniugacji II poprzez zastąpienie ''-z'' poprzez ''-hau'' np. ''waz → wahau'';
W czasownikach z przyrostkami przyrostek jest pisany łącznie, np. ''hailuz på → hailpåhau''.

===Przysłówek===
Przysłówek jest samodzielnym słowem lub urabia się go od rzeczownika, imiesłowu lub przymiotnika. Jest nieodmienny i przyjmuje sufiks ''-aum'', np. ''serkaum'' "dobrze", ''nxuinaum'' "mało" lub ''latsaum'' "ludzko". Jeżeli dane słowo ma sens przysłówka, ale nie ma końcówki ''-aum'' jest tradycyjnie zaliczane do partykuł (jak np. ''zuprés'' "na pewno").

===Partykuły===
Hoczebozki posiada sporą liczbę partykuł. Mogą one mieć funkcje twierdzące lub wykrzytnikowe (''ha'' "tak", ''i'' "nie"), modalne (''zuprés'' "na pewno"), gramatyczne (''du'' - partykuła do tworzenia ''pasif tręngę'' (strony biernej<ref>dosłownie "zdanie bierne"</ref>)), a czasem nawet są bez własnego znaczenia, a służą do zmiany znaczenia wyrazu (''raikuz'' - pić, ''raikuz '''kuo''''' - poić zwierzę) lub po prostu istnieją w danych środowiskach gramatycznych z powodów historycznych lub wymagań szyku zdania (np. ''le'' używane czasem po czasownikach koniugacji II w celu zachowania oryginalnej ostatniej spółgłoski).

===Liczebniki===
Hoczebozki charakteryzuje się nietypowym jak na języki systemem szóstkowym liczebników, w którym podstawę stanowi liczba ''6''. Liczebniki porządkowe odmieniają się deklinacją V, zaś liczebniki zwykłe deklinacją I.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! liczba
! liczebnik zwykły
! liczebnik porządkowy
|-
! 0
| quol
| quolf
|-
! 1
| jhęk
| jhękif
|-
! 2
| bür
| bürf
|-
! 3
| wie, ''wij-o''
| wief
|-
! 4
| zo, ''zoh-o''
| zof
|-
! 5
| peis
| peisif
|-
! 6
| chuag
| chuagif
|-
! colspan=3 |
|-
! 7
| chauglyuṡjhęk<ref>chaug lyuṡ jhęk - sześć i jeden</ref>
| chauglyuṡjhękif
|-
! 8
| chauglyuṡbür
| chauglyuṡbürf
|-
! colspan=3 |
|-
! 12
| bürchuago<ref>bür chuago - dwie szóstki</ref>
| bürchuagof
|-
! 13
| bürchuagolyuṡjhęk
| bürchuagolyuṡjhękif
|-
! 14
| bürchuagolyuṡbür
| bürchuagolyuṡbürf
|-
! colspan=3 |
|-
! 18
| wiechuago
| wiechuagof
|-
! 24
| zochuago
| zochuagof
|-
! 30
| peischuago
| peischuagof
|-
! 36
| chuagchuago
| chuagchuagof
|-
! colspan=3 |
|-
! 42
| jhęklyuṡchuagchuago
| jhęklyuṡchuagchuagof
|-
! 48
| bürzochuago
| bürzochuagof
|-
! 54
| wiewiechuago
| wiewiechuagof
|-
! colspan=3 |
|-
! 60
| zuhkez
| zuhkezf
|-
|}
===Przyimki i poimki===
W języku częściej występują poimki od przyimków - większość nich pojawia się zatem jako druga część wyrażenia np. ''guatsis ejh'' "w domu". Przymki są bardzo rzadkie i nieliczne, np. ''fer'' "z, funkcja dopełniacza" lub ''żau'' "bez" - ''fer maun'' "z krowy, krowy", ''żau jechuly'' "bez morza".

===Przedimek===
Funkcja przedimka nieokreślonego nie istnieje.

W mowie oficjalniej nie występuje też przedimek określony dla liczby pojedynczej. Inaczej jest jednak w mowie potocznej, gdzie występują zaimki wskazujące - ''jhe'', ''mijhe~migé'' oraz ''henxa'' - oznaczające "to", "toto" i "tamto". Mówią one wtedy o rzeczy, która jest wyjątkowa, jest wiadoma z kontekstu lub już sie pojawiła w przekazie.

===Osobliwości gramatyczne===
*po czasowniku ''waz'' "mieć" nie występuje jak w indoeuropejskich biernik, tylko celownik;
*po liczebnikach można pominąć formy liczby mnogiej. "Pięć mężczyzn" może mieć formę zarówno ''peis buʒkol'', jak i ''peis buʒko'';

====Kontrakcja====
W języku występuje kilka kontrakcji - spłynięcia się dwóch słów jedno. Najważniejszą kontrakcją i jedyną obowiązkową jest '''''far''''', powstałe z ''fer jhe'' "(z) tego, (z) tej" np. ''Machnę '''far''' tesp'' "Jabłko tej dziewczyny". Inne kontrakcje są nieobowiązkowe:
*''fer jhir → ferri'' "(z) tych"
*''fer bas → ferras'' "(z) tych"
*''le ejh → lech, lejh'' "w nim, w niej"
*''kęns i → kins'' "aby nie"
*''nüt ... huly → nüly'' "od do (czasowo) "
*''hquot ... lyuṡ → kuṡ'' "między czymś a czymś"
Jak widać na tych przykładach, kontrakcja nie zawsze musi zachodzić w słowach obok siebie

===Szyk zdania===
Zdanie w hoczebozkim przyjmuje formę SOV lub SVO, z czego ta pierwsza jest popularniejsza. O ile pozycje dopełnienia i orzeczenia można zamieniać, to podmiot zawsze rozpoczyna zdanie. Szyk SOV:
{| cellspacing="5" style="text-align: center;"
|-
| || przydawki S — || podmiot — ||pytajniki — || przydawki O — || dopełnienie — || poimek — || partykuły gramatyczne — || czasownik — || przysłówki — || imiesłów — || bezokolicznik
|}
Szyk SVO:
{| cellspacing="5" style="text-align: center;"
|-
| || przydawki S — || podmiot —|| pytajniki — ||partykuły gramatyczne — || czasownik — || przysłówki — || imiesłów — || bezokolicznik — || przydawki O — || dopełnienie — || poimek
|}
Czasownik oznacza pojedynczy czasownik, modalny lub posiłkowy.

Podmiot jest obowiązkową częścią zdania. Może to być zaimek osobowy, rzeczownik, przymiotnik, partykuły ''sauch'' i ''lüsó'' (obie "proszę"), pusty zaimek nieosobowy ''le'' lub nawet zdanie podrzędne.

Język ten można więc nazwać językiem o szyku S1.
====Partykuły ''proszę (lüsó, sauch)''====
W hoczebozkim występują dwie partykuły odpowiadające polskiemu "proszę" - '''lüsó''' i '''sauch'''. Są umieszczone obok zwykłego imperatywu, by załagodzić jego działania - przekształcają go w niemal luźną próśbę. Obie zachowują sie podobnie - zastępują one miejsce podmiotu, a ten może powędrować do dowolnego innego miejsca w zdaniu (chociaż z reguły to jest koniec zdania).
*'''''Såt''' zwaijå zonaly → '''Sauch''' zwaijå zonaly '''såt''''' "Proszę, zaśpiewaj piosenkę";
*'''''Ʒuon''' mlåwaz på engua aṡelogely nxuåsas bie → '''Lüsó''' mlåwaz på engua aṡelogely '''ʒuon''' nxuåsas bie'' "Proszę, przynieście mi dynie z pola".
W przypadku '''lüsó''' może też dojść do kumulacji z zaimkiem - odcina się wtedy ''lü-'' i dodaje sie w jego miejsce zaimek: ''quesó, såtsó'' itd. który stoi normalnie na miejscu S1. Ponadto, '''lüsó''' można używać bez podmiotu w odróżnieniu od '''sauch''', które tego wymaga.

===Tworzenie pytań===
Pytania proste są tworzone za pomocą partykuły '''ma'''. Umieszcza się ją przed okolicznikiem czasu, a jak takowego nie ma na końcu wyrazu;
*''Såt ʒoult zagkęnåd katüš kloetely '''ma'''?'' - '''Czy''' musisz kupić drewno brzozowe?
*''Ai kaitai sakli jho '''ma''' buotšę?'' - '''Czy''' pływa on jutro w jeziorze?
Z kolei pytania wymagające złożonej odpowiedzi są budowane odpowiednim zaimkiem pytającym po podmiocie:
*''Que '''büd''' wab nxå cochas?'' - '''Od kiedy''' mam tą siekierę?

==Słowotwórstwo==
Hoczebozki charakteryzuje się bardzo bogatym słowotwórstem - praktycznie nieograniczonym - opierającym się na złożeniach, dodawaniu morfemów i w mniejszym stopniu reduplikacji. Zanikły produktywne formy tworzone na bazie przegłosu, co nie wyklucza oczywiście obecności słów dawniej tak urobionych (np. ''låg - lęg'' "ptak - lot").
===Morfemy słowotwórcze===
Istnieją dwie kategorie morfemów słowotwórczych - słabe i mocne. Słabe przyjmują deklinacje i koniugacje rdzenia (ewentualnie tylko deklinacja IV→ I) i są w stanie "wrosnąć" w inne morfemy, mocne są zaś przypisane do danej deklinacji. Występują przedrostki, wrostki i przyrostki. Zapis '''X-''' oznacza przedrostek (wszystkie są słabe), zaś '''-X''' przyrostek, jednak po nim mogą być końcówki fleksyjne. '''-X-''' to wrostki i w zależności od budowy są przed ostatnią samogłoską lub spółgłoską rdzenia (''**pres → Pré'''ci'''s'').
====Morfemy znaczenia rzeczowników====
=====Słabe=====
*''-åqu'' - zgrubia słowo, np. ''guatsi → guats'''åqu'''i'' (dom → domsko);
*''-ci-'' - urabia on wyjątkowość lub imiona, jak np. popularne ''**pres → Pré'''ci'''s'' - imie oznaczającego tyle co "człowiek prawdy, pewności" (patrz na ''zuprés''). Niektórzy używają też go jako przedimka określonego, np. ''jülgúosę'' "słońce" → ''jülgúo'''ci'''sę'' "to słońce", jednak de facto ta funkcja jest błędem;
*''-eny'' - zdrabnia słowo, np. ''hog → hog'''eny''''' (noga → nóżka);
*''-iz'' - wyraża on całość, jedność, holistyczność, np. ''kašienę → kašien'''iz'''ę'' (ojciec → rodzic, stąd liczba mnoga "rodzice");
*''-jho-'' - wyraża on obiekt wykonywania czynności, np. ''zurükuz → zurü'''jho'''k'' (grać → gra), ''koicauguę → koicau'''jho'''guę'' (mówca → mównica);
*''üb-'' - wyraża pochodzenie od czegoś, np. ''nxig → '''üb'''nxig'' (potwietrze → tlen), ''dauneáu → '''üb'''daun'' (spanie → sen);
=====Mocne=====
*''-ank'' (d. I) - wyraża nauki, np. ''zalanovęlf → zalanovęlf'''ank''''' (mikstura → alchemia);
*''-auguę'' (d. II) - wyraża przynależność do jakiejś wspólnoty, np. ''šuogren → šuogren'''auguę''''' (wojna → wojownik, żołnierz), ''geit → geit'''auguę''''' (obóz → obozowicz), ''koico → koic'''auguę''''' (język → mówca);
*''-er'' (d. IV) - urabia on nazwy drzew i krzaków od miejsca pochodzenia, lokacji, charakteru itp. np. ''Jab → jav'''er''''' (Jab (region na południu Hadżalu → akacja);
*''-ik'' (d. I) - wyraża zawód, może być urabiane od czasowników, jak i rzeczowników, np. ''nxuås → nxuås'''ik''''' (pole → rolnik), ''loez → loez'''ik''''' (oglądać → widz, obserwator), ''ougåd → oug'''ik''''' (święcić → kapłan);
*''-is'' (d. I) - tworzy nazwy krajów, rejonów, np. ''Måš → Måš'''is''''' (Masz → Maszja);
*''-it'' (d. I) - tworzy on miejsce lub narzędzie wykonywania czynności, np. ''chlyeuruz → chlyeur'''it''''' (piec (czynność) → piec (urządzenie));
*''-ktę'' (d. II) - zdrabnia słowa które kończą się samogłoską, np. ''zoói → zoói'''ktę''''' (łódź → łódka);
*''-ois'' (d. I) - wyraża realizatora czynności, np. ''lodsåd → lods'''ois''''' (dać → dawca), ''zurükuz → zurük'''ois''''' (grać → gracz);
*''-ša'' (d. III) - oznacza narzędzie lub efekt realizacji czynności, np. ''zwaijuz → zwaiša'' (śpiewać → piosenka, pieśń).
*''-ül'' (d. IV) - feminizuje rzeczownik.
Rozróżnienie ''-ik'' i ''-ois'' pozwala na większą dokładność wyrażeń niż w polskim. Przykładowo, osoba która po prostu poluje na zwierzęta (niekoniecznie z zawodu) to ''ʒumois'', zaś myśliwy to ''ʒumik''.

====Morfemy znaczenia czasowników====
Wszystkie to przedrostki:
*''bro-'' - oznacza porażkę, np. ''waz → '''bro'''waz'' (mieć → stracić);
*''chülyu-'' - oznacza czynności będącej efektem innej, np. ''chåz → '''chülyu'''chåz'' (palić się → dymić się);
*''denz-'' - oznacza czynności będące prekursorem innej, np. ''kardanuz → '''denz'''kardanuz'' (podejmować się czegoś, robić → planować);
*''ęnt-'' - oznacza wykonanie czegoś w odwrotnym kierunku lub przeciwieństwo, np. ''hoguz → '''ęnt'''hoguz'' (iść → cofać się);
*''floer-'' - oznacza opuszczenie czegoś, rezygnację, np. ''greisåd → '''floer'''greisåd'' (nienawidzieć → zacząć tolerować);
*''ge-'' - oznacza powtarzanie czynności, np. ''lodsåd → '''ge'''lodsåd'' (dać → dawać).
**może być podwojony, wtedy oznacza większą powtarzalność, np. ''lodsåd → '''gege'''lodsåd'', jednak zazwyczaj w tej funkcji występuje ''ta-'';
*''guies-'' - oznacza realizacje czynności w nieregularnych odstępach czasu, np. ''hoguz → '''guies'''hoguz'' (iść → chodzić nieregularnie);
*''hei-'' - przedrostek tzw. wolny, ma różne znaczenia słowotwórcze, np. ''waz → '''hei'''waz'' (mieć → odbierać rzecz);
*''kę-'' - oznacza przeciwieństwo czynności, np. ''šuocohuz → '''kę'''šuocohuz'' (mówić → milczeć);
*''mlå-'' - oznacza dokończenie czynności, np. ''hoguz → '''mlå'''hoguz'' (iść → dojść);
*''neu-'' - oznacza zakończenie czynności sukcesem, np. ''chåz → '''neu'''chåz'' (palić się → spalić się);
*''pens-'' - oznacza wykonywanie czegoś sporadycznie, ale regularnie: ''hoguz → '''pens'''hoguz'' (iść → czasem chodzić). Można połączyć to z ''guies-'' w celu wyrażenia wykonywania czynności sporadycznie nieregularnie, np. ''hoguz → '''penzguies'''hoguz''.
**''pieng-'' - jest to kontrakcja obu przedrostków, częsta w potocznym hęzyku: ''hoguz → '''pieng'''hoguz''.
*''scuo-'' - oznacza realizacje czegoś w linii prostej (występuje więc głównie w czasownikach oznaczających ruch), np. ''hoguz → '''scuo'''hoguz'' (iść → iść prosto), ''loez → '''scuo'''loez'' (widzieć → patrzyć na wprost);
*''šol-'' - przeciwieństwo ''scuo-'', wyraża realizacje czegoś po krzywiźnie lub okręgu, np. ''hoguz → '''šol'''hoguz'' (iść → iść na bok)
*''ta-'' - oznacza bardzo częstą realizacje czynności, np. ''hoguz → '''ta'''hoguz'' (iść → chodzić regularnie);
*''zu-'' - ma wiele funkcji słowotwórczych, ale podstawową jest zapewnienie ukończenia czynności lub faktu, że ona naprawde wystąpiła, np. ''raikuz → '''zu'''raikuz'' (pić → wypić). Niekiedy zmienia całkowicie znaczenie, np. ''rükuz → '''zu'''rükuz'' (spędzać czas → grać)

====Feminizacja rzeczowników====
Chociaż hoczebozki nie ma gramatycznego rodzaju, ma bardzo powszechny sufiks feminizujący ''-ül''. Prócz do rzeczowników, jest w stanie przyłączyć się do zaimków ''on, oni, ci'' itd. i tworzy w ten sposób zaimki ''ånyül, küsül, basül''. Takie zaimki mogą się odmieniać dwojako - przez odmianę rdzenia lub odmianę ''-ül'', czyli dekilnację IV (w ten sposób są to jedyne zaimki osobowe odmieniane regularnie).

===Reduplikacja===
W języku nadal w słowotwórstwie może wystąpić reduplikacja, lecz jest znacznie rzadsza w porównaniu z przodkami. W czasownikach, przysłówkach i przymiotnikach wzmacnia ona cechę, charakter, np. ''browaz'' → ''bro'''wa'''waz'' "mocno tracić", ''nxuinf'' → '''''nxui'''nxuinf'' "ogromny". W rzeczownikach (co rzadko występuje) zazwyczaj oznacza coś lepszego lub ważniejszego od normalnego znaczenia, np. ''tratę'' → '''''tra'''tratę'' "ognisko".

==Dialekty==
[[Plik:Hoczebozki.png|mały|prawo|Dialekty hoczebozkiego i ich rozwój oryginalnego ''*ä'']]
Język hoczebozki dzieli się na cztery główne dialekty (''zoniz''), które są w dużej mierze wzajemnie zrozumiałe. Różnią się one głównie fonetyką i słownictwem, ale po części także zastosowaniami gramatycznymi.
*'''Dialekt Wielkiej Równiny (''Zonizę fer Nxuinxuinf Worm'')''' - oznaczony na mapie numerem 1, jest głównym, największym dialektem i podstawą języka literackiego, do którego jest zbliżony (mowa miasta-stolicy Torṡi). W odróżnieniu od niego często jednak allofonicznie palatalizuje welarne, a niektóre gwary tracą ''ü'' na rzecz ''i'' (głównie na południowym zachodzie). Głoska ''*ä'' jest nietypowo zastąpiona przez ''a''. Dominuje tu zastępowanie czasowników posiłkowych przez partykuły - częściej występuje ''du-pasif'' od strony biernej z "być" itp. Dialekt ten z powodu swojego rozmiaru dzieli się na kolejne subdialekty:
**'''Wschodnie gwary wybrzeża''' - zastąpienie dyftongów [ie̯ ye̯ uo̯] przez połączenia [je we wo], palatalizacja ''c ʒ'' do ''č ǯ'' przed przednimi (w tym ''a < *ä''), niska wymowa ''ę'' (bliższa [æ]), nie zaszło też ''j > š/ž'' po spółgłoskach. Słaba palatalizacja welarnych do [Kʲ];
**'''Zachodnie gwary wybrzeża''' - występują wszystkie cechy wschodnich gwar prócz niskiej wymowy ''ę'', występuje też delabializacja ''ü'' oraz, co ciekawe, archaiczna wymowa ''w'' jako [ʋ];
**'''Gwary centralne''' - monoftongizacja [ie̯ ye̯ uo̯] > [iː yː uː], silniejsza palatalizacja ''k g ch'' do [c ɟ~ʑ ɕ], po przedniojęzykowych twardych [i] > [ɪ], częstsze używanie strony biernej z ''być'' w porównaniu z innymi gwarami. To na ich bazie powstał język literacki;
**'''Gwary zachodnie''' - powstałe na podłożu dialektu zachodniego<ref>który został wyparty na części obszaru przez DWR</ref>. W nich dźwięk /r/ jest zawsze wymawiany drążąco, ponadto często nieakcentowane ''i > e'' oraz ''š ž > s z''. Podobnie jak w gwarach wybrzeża, ''j > š ž'' nie zaszło, nie występuje też palatalizacja welarnych;
*'''Dialekt zachodni (''Krutso Zonizę'')''' - oznaczony numerem 2, posiada bardziej archaiczną wymowę dyftongów ''ie oe uo'' jako [e̯ɛ ø̯œ o̯ɔ], a także często wtórną samogłoskę ''ö''. Głoska ''*ä'' rozwijała się dwojako, nieakcentowane ''a'' i akcentowane ''e''. Posiada silną reduplikacje;
*'''Dialekt południowy '''lub''' copcirystauski (''Gúosjanyo Zonizę, Copcirikstauvo Zonizę'')''' - oznaczony numerem 3, jest to dialekt na którego rozwój mocno wpłynął nadbużański ze względu na obecność kupców z południa (stąd z pozycji poza conworldem jest przesiąknięty slawizmami). Jako jedyny zachował ''ä'' bez zmian, ale stracił za to ''ü''. Charakteryzuje się częstszym używaniem przymiotników, które często są w miejscu wybitnie latyskiego dopełniacza. We wschodniej części tak jak w dialekcie Wielkiej Równiny częściej pojawiają się konstrukcje z partykułami niż czasownikami posiłkowymi, ale im bardziej na zachód tym sytuacja zmienia się na odwrót. Odegrał mocną role na język literacki ze względu na gospodarcze znaczenie regionu (stąd szczątkowe slawizmy w hoczebozkim typu ''goruod, caltovårif'' - dotyczą głównie handlu), wcześniej miał nawet własny standard literacki (''csopcuirikstouvo keico'');
*'''Dialekt północny (''Gúolpjanyo Zonizę'')''' - oznaczony numerem 4. Jest to najbardziej archaiczny dialekt, mający jednak też wiele cech jesiwskiego. Dawne ''*ä'' dało ''e'', poza tym występuje delabializacja welarnych, obecna jest oryginalna samogłoska ''ö'' jak np. w ''bröst'' "kość", istnieją czasy złożone, ale nie ma trójdzielnych zaimków. Jest to dialekt najsilniej podzielony na gwary.
{| class="wikitable"
!
! hoczebozki urzędowy
! [[Język hoczebozki/Gwara torszyjska|gwara torszyjska]]<ref>dialekt wielkiej równiny</ref>
! gwara N <ref>dialekt północny</ref>
! gwara W <ref>dialekt zachodni</ref>
! copcirystauski literacki
|-
! ojciec
| kašienę [kʰaʃie̯nɛ]
| kašienę [kʰaʃiɛ̯nɛ]
| kačiene [kat͡ʃiːne]
| kaseena [kʰase̯ɛna]
| kašianä [kʰaʃiə̯næ]
|-
! matka
| splar [splaɐ̯]
| splâ [splɐː]
| splaṙ [splaɹ]
| splör [splør]
| šplar [ʃplaɹ]
|-
! syn
| machtir [maxtʰiɐ̯]
| machtî [maxtʰɪː]
| maftiṙ [maftiɹ]
| machter [maxtʰer]
| machter [maxtʰeɹ]
|-
! córka
| efę [efɛ]
| efę [efɛ]
| efe [efe]
| jefa [jefa]
| efä [efæ]
|}
Dziś istnieje tendencja do zanikania lokalnych wariantów, ale nie tak, jak to się dzieje w większości języków. Zamiast tego, poszczególne gwary danych dialektów łączą się w interdialekty, zawierające wspólne cechy gwarowe. Wyjątek stanowi Dialekt Wielkiej Równiny, który ze względu na bliskość do języka standardowego faktycznie jest nim zastępowany.

==Zapis==
Hoczebozki oficjalnie jest zapisywany pismem kwadratowym, zwanym też kwadratówką lub zokwalwmoszą (koi. '''zoqualvomåhša''').

Hoczebozki jest również zapisywany alfabetem łacińskim, składającym się z 24 oryginalnych liter (wszystkie prócz ''x'' i ''y'', chociaż owe występują w dwuznakach), pięciu dwuznaków (''jh ch ly ny nx'') oraz dziewięciu liter utworzonych przez diakrytyki: akut (''eigü'' - nad samogłoskami), umlaut (''umlaut'' - ''ü''), kropka (''jolt'' - ''ṡ ż''), haczek (''haček'' - ''č š ž ǯ''), ogonek (''hogeny'' - ''ę'') i kółko (''ulcen'' - ''å''). Prócz tego na końcu alfabetu znajduje się też litera ''ʒ'', będąca modyfikacją litery ''z''.

'''Trzeba zauważyć, że nie zawsze łacinka i kwadratówka są zbieżne 1:1'''.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! litera
! fonemy
! nazwa
! uwagi
|-
! a
| /a/
| /a/ <''a''>
|
|-
! å
| /ɔ/
| /ɔ/ <''å''>
|
|-
! b
| /b/
| /bie̯/ <''bie''>
|
|-
! c
| /t͡s/
| /t͡sie̯/ <''cie''>
| łączone z /d͡z/ na końcu słowa
|-
! č
| /t͡ʃ/
| /t͡ʃie̯/, /ts̱ie̯/ <''čie''>
| występuje tylko w zapożyczeniach, transkrypcjach i nazwach własnych łączone z /d͡ʒ/ na końcu słowa
|-
! d
| /d/
| /die̯/ <''die''>
|
|-
! e
| /e/, /ɛ/
| /e/ <''e''>
| jako /ɛ/ w dyftongach ''ei eu''
|-
! ę
| /ɛ/
| /ɛ/ <''ę''>
|
|-
! f
| /f/
| /ef/ <''ef''>
|
|-
! g
| /g/, /gʷ/
| /gie̯/ <''gie''>
| /gʷ/ w połączeniu ''gu'' przed samogłoską
|-
! h
| /h/
| /hɔ/ <''hå''>
|
|-
! jh
| /ʕ/
| /ʕɔ/ <''jhå''>
| może być realizowane czasem jako /ʔ/, /ħ/ lub /j/
|-
! i
| /i/, /j/
| /i/ <''i''>
| /j/ po samogłoskach
|-
! j
| /j/, /ʃ~ʒ/
| /jɔ/ <''jå''>
| po spółgłoskach /ʃ/ lub /ʒ/ zależnie od dźwięczności
|-
! k
| /k/
| /kɔ/ <''kå''>
| łączone z /g/ na końcu słowa
|-
! ch
| /x/, /xʷ/
| /xɔ/ <''chå''>
| /xʷ/ w połączeniu ''chu'' przed samogłoską
|-
! l
| /l/
| /el/ <''el''>
| welaryzowane w wygłosie nie po /j/ do [ɫ]
|-
! ly
| /ʎ/, /ʎi/
| /eʎ/ <''ely''> /eʎpsilon/ <''elypsilon''>
| jeżeli nad ''y'' doda się dierezę (''lÿ''), dwuznak się wymawia /ʎi/
|-
! m
| /m/
| /em/ <''em''>
|
|-
! n
| /n/, /ŋ/, /ŋʷ/
| /en/ <''en''>
| wymowa /ŋ/ przed ''k g ch'' wymowa /ŋʷ/ przed ''qu gu chu''
|-
! ny
| /ɲ/, /ɲi/
| /eɲ/ <''eny''> /eɲpsilon/ <''enypsilon''>
| jeżeli nad ''y'' doda się dierezę (''nÿ''), dwuznak się wymawia /ɲi/
|-
! nx
| /ŋ/, /ŋʷ/
| /eŋ/ <''enx''>
| /ŋʷ/ w połączeniu ''nxu'' przed samogłoską
|-
! o
| /o/, /ɔ/
| /o/ <''o''>
| jako /ɔ/ w dyftongach ''oi ou''
|-
! p
| /p/
| /pie̯/ <''pie''>
| łączone z /b/ na końcu słowa
|-
! q
| /kʷ/
| /ku/ <''ku''>
| tylko w połączeniu ''qu'' przed samogłoskami oznaczającym /kʷ/
|-
! r
| /r/
| /er/ <''er''>
| redukowane w wygłosie do [ɹ~ɐ̯]
|-
! s
| /s/
| /es/ <''es''>
| łączone z /z/ na końcu słowa
|-
! š
| /ʃ/
| /eʃ/ <''eš''>
| łączone z /ʒ/ na końcu słowa
|-
! ṡ
| /s̱/
| /es̱/ <''eṡ''>
| łączone z /ẕ/ na końcu słowa
|-
! t
| /t/
| /tie̯/ <''tie''>
| łączone z /d/ na końcu słowa
|-
! u
| /u/, /w/
| /u/ <''u''>
| /w/ po samogłoskach
|-
! ü
| /y/
| /y/ <''ü''>
|
|-
! v
| /v/
| /bet/ <''bet''> /vet/ <''vet''>
|
|-
! w
| /w/
| /wo/ <''wo''>
| często [v] w nagłosowym ''zw-''
|-
! z
| /z/
| /zet/ <''zet''>
|
|-
! ž
| /ʒ/
| /ʒet/ <''žet''>
|
|-
! ż
| /ẕ/
| /ẕet/ <''żet''>
|
|-
! ʒ
| /d͡z/
| /d͡zet/ <''ʒet''>
|
|-
! ǯ
| /d͡ʒ/
| /d͡ʒet/, /dẕet/ <''ǯet''>
| występuje tylko w zapożyczeniach, transkrypcjach i nazwach własnych. Litera jeszcze rzadsza od ''č''
|-
|}
W zapisie tym '''ÿ''' de facto zastępuje '''yi''' - więc połączenia ''lÿ nÿ'' sortuje się jako ''lyi nyi''.

Ortografia jest w zasadzie fonetyczna. Jednym z niewielu problemów dla początkującego pisarza jest sporadyczny zapis połączeń /ai̯ ɛi̯ ɔi̯/ jako ''aj ęj åj'' zamiast regularnego ''ai ei oi''. Często jednak w tym przypadku pomaga etymologia, a nawet same inne formy słowa - ''pęjtog'' "kije" mają liczbę pojedynczą ''pęjüt'' (nie ''**peit'', jakby wskazywała pisownia ''**peitog'').

Podobny przypadek może dotyczyć dyftongów ''au eu ou'' i połączeń ''aw ęw åw''. Takie przypadki są jednak skrajnie rzadkie, bo i tak w starohoczebozkim dawne ''*w'' po spółgłoskach zostało usunięte, np. ''månus'' "przywódca" ← ''māënus ← mawinus'' (bez tej zmiany efektem byłby ''**mawnus''). Może to się wydarzyć co najwyżej w nowych zapożyczeniach.

===Przypadek akcentu akutowego===
Akut jest nietypowym diakrytykiem. Litery z nim nie są sortowane osobno i są uważane za warianty wersji podstawowych. Jego zadania to:
*odróżnianie homonimów (''i'' "nie" od ''í'' "żaden");
*podkreślenie nieregularnego akcentu. Ma to miejsce głównie w zapożyczeniach i wtedy, kiedy po historycznym dołączeniu przedrostka samodzielny rdzeń znika, jak np. ''zuprés'' "na pewno" od ''zu + pres'' - rdzeń ''pres'' obecnie nie występuje samodzielnie;
*w połączeniu ''uo'' nad pierwszym znakiem oznacza, że po welarnych ''nx g ch'' należy wymówić /{{IPA|uo̯}}/, a nie /{{IPA|ʷo}}/ (np. ''gúolp'' [{{IPA|ˈguo̯lb}}] "księżyc" i ''guotę'' [{{IPA|ˈgʷotʰɛ}}] "ziemia");
*w celu oddzielenia dwu samogłosek (stawia się wtedy nad drugim elementem). Od grudnia 2022 w takiej sytuacji nie jest stawiany nad ''a'', ''å'' oraz ''ę'' (dawne ''tuá'' to ''tua''), chyba że dodatkowo pada na nie akcent lub występują po grupach ''gu chu nxu'';
*w niektórych nazwach własnych z powodów historycznych.
===Duże litery===
Dużych liter używa się w następujących sytuacjach:
*W nazwach własnych;
**W takowych pisze się wszystkie słowa wielkimi z wyłączeniem poimków, spójników itp.;
*Na początku zdań: obowiązkowo nadrzędnego i opcjonalnie podrzędnego;
**W sytuacji gdy miejsce S zajmuje zdanie podrzędne to czasownik zawsze jest pisany wielką literą: ''Jhe męddiz dar hsürmely nxa, '''Mükgehailiz''' ulyca ejh'' "Ten kto pozna to miasto zamieszka w nim na stałe";
*W skrótowcach.

===Przecinek ===
Przecinek w zasadzie jest stosowany tylko w dwóch sytuacjach: oddzielanie zdań złożonych (niezależnie od pozycji i rodzaju) i przy "wyliczaniu" równorzędnych podmiotów.

===Dwukropek===
Dwukropka używa się podobnie jak w polskim, z jednym wyjątkiem - występuje on po cyfrach i skrótowach jak w szwedzkim i fińskim - np. '''''CD:og''''' "płyty CD", '''''LfH:as jho''''' "w Imperium Hoczebozu", '''''3:as guatsis ejh''''' "w trzech domach". Jednak w odróżnieniu od nich liczebniki porządkowe zapisuje się z kropką - np. '''''3. Jambárdis''''' "trzeci stycznia".

==Używanie języka==
===Zwroty i powitania===
Hoczebozki charakteryzuje się rozwiniętym słownictwem wobec zwracania się do innych osób, a także powiązanych z tym powitań i pożegnań. W zasadzie, można wyróżnić cztery stopnie:
*'''stopień oficjalny''' - najbardziej oficjalna kategoria. Słowa z niej są używane przede wszystkim do przełożonych, mało znanych osób o wyższej randze, nieznanych osób starszych lub osób publicznych;
*'''stopień półoficjalny''' - forma mniej oficjalna od oficjalnej, ale bardziej od nieoficjalnej i potocznej. Używany wobec do osób o wyższej randze i osób pulicznych do których jest się na ty, a także by oddać danej osobie szacunek lub by nadać spotkaniu charakter bardziej prywatny;
*'''stopień nieoficjalny''' - uważana za formę bardziej potoczną, ale nadal nie taką "swobodną" jak stopień potoczny. Używa się jej wobec członków dalszej rodziny, ale także bliższej przy podkreślaniu szacunku. Używa się jej też do znajomych i współpracowników, oraz, co ciekawe, osób nieznanych o podobnym wieku;
*'''stopień potoczny''' - najmniej oficjalna kategoria. Użycie jej wobec znajomych, współpracowników oznajmia, że mówca nie dąży do rozmowy o ważnych rzeczach. Używana jest też wobec bliższej rodziny w normalnych rozmowach.
{| class="wikitable" style=text-align:center
|-
!
! S. Oficjalny
! S. Półoficjalny
! S. Nieoficjalny
! S. Potoczny
|-
! Powitanie rano (przed obiadem)
| Serkif camgę, [MORTSIDO] Rusif camgę, [MORTSIDO] 
| Serkif camgę Rusif camgę Haij [SIDO/MORTSIDO] Que/hot mlåbiz
| rowspan=2| Haij [SIDO] Haij (Såt/ʒuon) mlåbiz
| rowspan=3| Haij Kis Żurekim
|-
! Powitanie w dzień (po obiedzie)
| Serkif dis, [MORTSIDO] Rusif dis, [MORTSIDO] 
| Serkif dis Rusif dis Haij [SIDO/MORTSIDO] Que/hot mlåbiz
|-
! Powitanie wieczorem
| Serkif denz, [MORTSIDO] Rusif denz, [MORTSIDO]
| Que/hot mlåbiz kamir jho Haij [SIDO/MORTSIDO]
| Haij [SIDO] Haij (Såt/ʒuon) mlåbiz kamir jho
|}
SIDO oznacza imię, MORTSIDO oznacza nazwisko. Jeżeli żadna z tych rzeczy nie jest znana, należy je zastąpić zaimkiem '''ʒuon''' jeżeli ktoś inny znany zna tą osobę lub nie jest tu "z przypadku" lub '''såter''' w innych sytuacjach. Przykładowo:
*''Haij Låcigeny'' - jest to powitanie nieoficjalne wobec jakiegoś Låcigenya który jest nam znany.
Jeżeli jednak Låcigeny jest nam obcy, należy powiedzieć:
*''Haij ʒuon'' jeżeli ktoś inny nam znany go zna lub zapewne zna;
lub:
*''Haij såter'' jeżeli nikt z nam znanych go nie zna.
W zwrotach nieoficjalnych i potocznych często pomija się zaimek osobowy, np. ''Hailt hsürmely jho'' zamiast ''Såt hailt hsürmely jho'' "Jesteś w mieście", ponieważ już czasownik pozwala na wyróżnienie podmiotu. Mowa oficjalna jest jednak ''non-pro drop'' ze względu na budowę zdań w języku, która wymusza umieszczenie na pierwszym miejscu podmiotu.

==Hoczebozki w Jechgiwie==
Od czasu niepodległości Jechgiwu hoczebozki jest jego językiem urzędowym, chociaż liczba jego użytkowników jest stosunkowo niewielka. Mimo to, w paru aspektach się różni od tego, którego używa się w Hoczebozie:
*W zapożyczeniach pojawia się litera '''ö''', w alfabecie znajdująca się po ''o'' i jest wymawiana jako /ø/ (bardziej oficjalnie) lub /e/;
*Dyftongi są inaczej wymawiane: '''ai''' to /æi̯/, '''au''' to /ʌu̯/;
*Nie używa się form nieokreślonej liczby mnogiej - zawsze zastępuje je zwykła mnożyna. Jedynie sporadycznie używa się grzecznościowego ''såter'';
*Czas plusquamperfeit nie jest używany do zaprzeszłości.
Różnice w ortografiach (prócz '''ö''') zostały zlikwidowane 2 grudnia 2022 - obecnie oba warianty korzystają z tego samego systemu. Od tego czasu wariant ten też jest po prostu nazywany językiem hoczebozkim, co staranniej go odróżniło od jesiwskiego.

==Przykładowe teksty==
===Ojcze nasz===
'''Kašienie ot wir scęktely jho hailai, gruch fęlv sido ougo hailai, gruch fęlv tṡugęchei zuhogai, gruch fęlv skalę hailet donx scęktely ejh, kemakt guoti. Såt båmlekaly paktily üs lodus toedis oejha, lyuṡ såt luan ot saiskåly, dat hot luanot saisklatsogi ot. Såt i heiskér nxúolie bżejholas ouguo, lyuṡ såt doktrå nxúolie nxaíe üb. Amen.''' 
[{{IPA|ˈkʰaʃie̯nie̯ ˈod ˈwiɐ̯ ˈst͡sʰɛktʰeʎ ˌʕo ˈhai̯lai̯, gruɣ ˈfɛlv ˈsido ˈɔu̯ɣo ˈhai̯lai̯, gruɣ ˈfɛlv ˈt͡s̱uɣɛxɛi̯ zuˈhoɣai̯, gruɣ ˈfɛlv ˈskʰalɛ ˈhai̯led dɔ̃ ˈst͡sʰɛktʰeʎ ˌeʕ, kʰeˌmagd ˈgʷotʰi. ˈsɔd ˈbɔmlekʰaʎ ˈpʰaktʰiʎ ˈyz ˈloduz ˈtʰye̯diz ˈye̯ʕa, ʎuẕ sɔd ˈlu.an od ˈsai̯skʰɔʎ, dad ˈhod ˈlu.anod ˌsai̯skˈlat͡soɣi ˈod. ˈsɔd ˌi hɛi̯ˈskʰeɐ̯ ˈŋuo̯lie̯ bẕeʕolaz ɔu̯ɣʷo, ʎuẕ ˈsɔd ˈdoktrɔ ˈŋuo̯lie̯ ˈŋa.ie̯ yb. ˈamen}}]

===Król i Bóg (w wersji przed reformą)===
'''Hęchei hailies lyuṡ hailies kęéfiz. Mitiz squårgalv waz machtri. Mitiz žüvažulofaṡt ougikely: „Lüsó gruch zufillå engua machtir!”. Ougik zušuocohelyop hęcheis: „Såt daur miguas Werunos”. Hęchei heizʒunofaṡt migualy Werunos ouw kęns dauråd ulyca. „Migua Werunos neubuom enguie!” Migua Werunos zuhogelyop trånxi bie: „Såt żig squårg engua üb?”. „Que squårgeb waz machtri”. „Gruch hailai åny”, Zušuocohelyop hleijho migua Werunos. Hęcheil catšmar neuwerdofaṡt machtraly.''' 
[{{IPA|ˈhɛxɛi̯ ˈhai̯lie̯z ʎuẕ ˈhai̯lie̯z kʰɛˈefiz. ˈmitʰiz ˈskʷʰɔɹɣaɫv ˈwaz ˈmaxtri. ˈmitʰiz ˈʒyvaʒulofaẕd ˈɔu̯ɣikʰeʎ. lyˈso ˈgruɣ ˈeŋgʷa ˈmaxtʰiɐ̯. ˈɔu̯ɣig zuˈʃuo̯t͡sʰoheʎob ˈhɛxɛi̯s. ˈsɔd ˈdau̯ɐ̯ ˈmiɣʷaz ˈwerunoz. ˈhɛxɛi̯ hɛi̯ˈzd͡zunofaẕd ˈmiɣʷaʎ ˈwerunoz ɔu̯ ˌkʰɛnz ˈdau̯rɔd ˈuʎt͡sʰa. ˈmiɣʷa ˈwerunoz nɛu̯ˈbuo̯m ˈeŋgʷie̯. ˈmiɣʷa ˈwerunoz zuˈhoɣeʎob ˈtrɔŋi bie̯. ˈsɔd ˈẕig ˈskʷʰɔɹɣ ˈeŋgʷa yb. ˈkʷʰe ˈskʷʰɔɹɣeb ˈwaz ˈmaxtri. ˈgruɣ ˈhai̯lai̯ ˈɔɲ zuˈʃuo̯t͡sʰoheʎob ˈhlɛi̯ʕo ˈmiɣʷa ˈwerunoz. ˈhɛxɛi̯l ˈt͡sʰat͡ʃmaɐ̯ nɛu̯ˈweɹdofaẕd ˈmaxtraʎ.}}]

==Uwagi==
*Hoczebozki jako skrótu i kodu używa oznaczenia ''koi.'', pochodzącego od wyrazu ''koico'' "język". Jest to pozostałość po wczesnym rozwoju, kiedy język jeszcze nie miał pełnej nazwy. Planowano wprowadzenie skrótu ''htb.'' albo ''hob.'', lecz autor zaniechał tego planu w celu zachowania jedności już istniejących odniesień do hoczebozkiego jako ''koi.'';
*Wszystkie teksty czy słowniki są prowadzone w wariancie języka z Hoczebozu.
== Przypisy==

Republika Surandralska

2026-03-08T10:16:02Z

Emilando: /* Siły zbrojne */

{{Kyon aktywny}}
{{Surandral Intro}}
{{Szablon:Surandralpaństworpblk}}

{{Szkic}}

'''Republika Surandralska''' — państwo na [[Kyon|Kyonie]] powstałe {{RokEryKyonu|9754}} po [[Rewolucja surandralska|rewolucji w Surandralu]], kiedy to obalono [[Cesarstwo Surandralskie|monarchię]] i wprowadzono republikę, która odwoływała się do tradycyjnych zasad równości społeczeństwa i jego ładu, a także nowoczesnych idei sprawowania władzy przez lud oraz modernizacji społeczeństwa.

Pierwsze lata były bardzo trudne dla młodej republiki, otoczonej państwami nieprzychylne nowej formie władzy. Kraj był zrujnowany po wojnie domowej, a jednocześnie dopadła go [[Wielka Klęska Głodu]]. Te problemy stały się impulsem do szybkiego rozwoju przemysłu, który miał przyśpieszyć odbudowę kraju oraz zastąpić brakujące ręce do pracy. W efekcie, w Surandralu wkrótce zaczęła dynamicznie rozwijać się rewolucja przemysłowa i stał się jednym z najbardziej rozwiniętych państw w regionie. Powstały liczne zakłady, kopalnie oraz linie kolejowe, których poprowadzenie w górskim terenie było nie lada wyzwaniem. Z drugiej strony jednak przez rozwój gospodarki doszło do znacznego zwiększenia nierówności społecznych w kraju, mimo motta kraju „człowiek człowiekowi równy”.

Okres ten to także przyśpieszenie surandralizacji mniejszości narodowych, które były przez to coraz mniejsze. Silnymi grupami pozostali nadal Banzyjczycy, Lecajowie, Ołłuchowie oraz Habecjanie, z drugiej strony doszło do znacznego wchłonięcia Czouzów, ludów [[Ferdia|Ferdii]] czy Taldialan przez kulturę surandralską.

==Kyonografia==
{{Główny artykuł|Surandral#Kyonografia}}

==Przyroda==
{{Główny artykuł|Surandral#Przyroda}}

==Demografia==
Surandral był mocno zdegradowany demograficznie przez rewolucję oraz [[Wielka Klęska Głodu|klęskę głodu]]. Po zakończeniu klęski głodu jego ludność kształtowała się na poziomie 1,6 mln ludności, co było znaczącym spadkiem względem 2,1 mln tuż przed upadkiem cesarstwa. Potem ludność powoli wzrastała aż do wystrzelenia rozwoju rewolucji przemysłowej w tym kraju. Szybko wtedy odpracowano stratę demograficzną wywołaną upadkiem cesarstwa, a następnie zaludnienie cały czas wzrastało. Było to możliwe dzięki znalezieniu nowych rodzai pracy oraz efektywniejszemu transportowi ludności oraz towarów przez kraj wraz z budową kolejnych linii kolejowych. W okolicach 9900 EK jego poziom zaludnienia kształtuje się na ±3 mln ludzi (zapewne bardziej minus, niż plus, do ustalenia).

Niektóre obszary, które w roku wspólnym były słabo zaludnione, w czasach republiki znacznie zmieniły swój charakter. Dotyczy to zwłaszcza [[Ferdia|Ferdii Wschodniej]] oraz [[Banzja|Banzji]], gdzie znaleziono różne złoża surowców i rozwinęły się obszary przemysłowe. Również Žoini znacznie bardziej się zaludniło, przestając być „żyznymi kresami” Surandralu. Mimo to, sporo obszarów nadal było dziurami populacyjnymi, w szczególności Kudu oraz Waniaem.

===Miasta===
W wyniku rewolucji przemysłowej kilka ważnych dotąd miast straciło swe znaczenie, ale za to powstało więcej nowych, silnych ośrodków przemysłowych.

==Podział administracyjny==

==Polityka==

==Siły zbrojne==
Republikański Surandral posiada zarówno siły lądowe, jak i morskie, jednak głównie jest skupiony na tych pierwszych. Flota ma za zadanie raczej bronić kraju, niż być potencjalnym użytkiem w wojnie.

W Surandralu istnieje obowiązkowa służba wojskowa. Dotyczy ona zarówno mężczyzn (3 kyońskie lata, nieco ponad ziemski rok), jak i kobiet (2 kyońskie lata, ok. 2/3 ziemskiego roku). Niektóre grupy społeczne są zwolnione ze służby lub są łagodniej traktowane, m.in. kobiety w ciąży, górnicy oraz mnisi.

==Gospodarka==

==Kultura==

==Religia==
[[Ngelizm]] jest dominującą religią. Podczas gdy w roku wspólnym panowała względnie tolerancja religijna dla niemonoteistów, tak w czasach Republiki tolerancja ta znacznie osłabła. Istnieje rozumowanie, że ''Surandralczykiem jest każdy wyznawca ngelizmu'', a innowiercy są obiektem niepewności i zdarzają się samosądy wobec nich. Z drugiej strony, monoteiści zostali zrównani w pozycji z innymi innowiercami i nie są traktowani jak mordercy, przez co pojawiły się, chociaż bardzo nieliczne, grupki monoteistyczne.

==Przypisy==

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Historia Surandralu]] [[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Kyon]]

Tangia (złoty wiek)

2026-03-08T10:09:17Z

Emilando: /* Nazwy w różnych językach */

{{Kyon aktywny}}
{{Złoty Wiek Tangii Intro}}
{{Tangia widoki historyczne}}
{{Złoty Wiek Tangii państwo}}
{{Tangia Złoty Wiek języki}}
[[Plik:1280px-Helen Thomas Dranga - 'Portrait of a Polynesian Girl', oil on canvas, c. 1910.jpg|thumb|left|350px|Tangijska dziewczynka.]]'''Tangia''' ([[język ayu|ay]]. {{Ayu|Τανγυα}} ''Tangua'' /'tʰaŋgwa/, [[Język buański|bu.]] {{Ayu|Tañu}} /taŋu/, [[Język mahan|mhn.]] {{Ayu|Τανὲμά}} ''Tanèmá'' tane˨ma˦), pełna nazwa: '''Cesarstwo Wielkiej Tangii''' ([[Pisma tangijskie|klinowo]]: [[Plik:Tangian cuneiform Word Tangwa Bis.png|30px]]; [[język ayu|ay]]. "Ταυ Τανγυανα Τηλανλερα" ''Tau Tanguana Teilanlera'', [[Język buański|bu.]] "Tañusy", [[Język mahan|mhn.]] "μα Τήλάν-μὰλι Τήλεά υ Τάο Τανὲμά" ''ma Teélán-màli Teéleá iu Táo Tanèmá'') - państwo znajdujące się w większości w [[Kanisja|Kyonie zachodnim]] oraz na wyspach [[Wszechocean Kyonu|Wszechoceanu]] i [[Sfeniscja|Sfeniscji]], o powierzchni 3 620 604 km², sąsiadujące z [[Secht]]em na wschodzie, [[Państwo Neszów|Państwem Neszów]] i [[Dewia|Dewią]] na północy, [[Szur]]em na południu oraz [[Muria|Murią]] i [[Ajdynir]]em na zachodzie. Składa się z dużej wyspy [[Wyspa Kaori|Kaori]], wysp zachodnich [[Akeira]] i [[Hiranea]], półwyspu [[Pinu (złoty wiek)|Pinu]], [[Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem|Terytorium Demarkacyjnego]] [[Dzikie Ziemie Kanisji|Dzikich Ziem Kanisji]], południowodewijskiej wyspy [[Atirai (złoty wiek)|Atirai]], wyspy [[Ma'uri]] oraz [[Sfeniscja|sfeniscjańskiej]] wyspy [[Wyspa nowocesarska|Nowocesarskiej]] oraz znacznej liczby małych wysp Wszechoceanu. Stolica państwa znajduje się we wschodniokaoryjskim mieście [[Kun Atla (złoty wiek)|Kun Atla]]. Głową państwa jest [[cesarz Tangii|cesarz]], "teilan", rządzący pod legendarną [[Korona Kaori|Koroną Kaori]], a władcami poszczególnych regionów są najwyższej rangi zarządcy zwani "[[kaoritanu]]". Religią państwową jest [[karaizm]], obowiązujący na wszystkich terytoriach oprócz pustyń [[Pustynia Marajska (złoty wiek)|Marao]] i [[Pustynia Takangaryjska (złoty wiek)|Takangari]], gdzie dopuszczany jest także [[szamanizm tangijski]], oraz [[Buania]], gdzie wyznawana jest religia [[Buae]]. Symbolem państwa jest księżyc [[Lykaon]] na tle krzyża buańskiego, przy czym w Buanii flaga jest pomarańczowa, a na pozostałych terytoriach jest granatowoniebieska. W roku 9700 [[EK]] populacja wynosiła 74 544 874, a średnia wieku 60 lat.

Opisywane tu lata 9654 - 9750 [[EK]] były złotym wiekiem w dziejach Tangii. Technologicznie, Imperium Tangijskie odpowiadało poziomowi ziemskiego imperium brytyjskiego w późnym XVIII i wczesnym XIX wieku, przy czym w pewnych aspektach wyprzedzając rozwój technologii na Ziemi (taśmy przesyłowe, guma i obicia kół, optyka katadioptryczna, mikroskop), a w innych spóźniając się (brak osiągnięć humanitarnych takich jak konstytucja czy prawa człowieka, brak rewolucji przemysłowej). Imperium tangijskie było mocarstwem gospodarczym i militarnym, szczególnie sławiąc się największą i najbardziej nowoczesną marynarką wojenną na ówczesnym świecie. Wykorzystywało broń palną z zamkiem skałkowym u armii lądowej na dużą skalę, z dobrze dopasowanymi do niej taktykami. Gospodarczo, Tangia utraciła swoje znaczenie jako historycznego monopolisty na produkcję tropikalnego kauczuku, gdzie recepturę produkcji wtórnie odkryto bądź wykradziono i powtórzono w [[Secht|Sechcie]], ale stała się lokalną potęgą tekstylną, eksportu przypraw, elementów okrętowych, a także transportu kruszcu i kamieni szlachetnych od potęg tych złóż z [[Nuaria|antarktycznych regionów świata]]. Imperium konsekwentnie prowadziło politykę importu dóbr surowych (materiałów, surowców) i eksportu towarów już przetworzonych (ubrań, naczyń, dekoracji, broni), wymagających specjalistycznej wiedzy rzemieślniczej. Była także potęgą w usługach, wpierw dzięki wprowadzeniu i unowocześnieniu sechtońskiej myśli finansowej, a później wskutek naturalnego rozwoju sektora usługowego przy bardzo pomyślnej koniunkturze makroekonomicznej. Tania siła robocza, zasilana nieludzko wykorzystywanymi niewolnikami, głównie o pochodzeniu pinuskim, sprawiła, że Tangia lat 9654 - 9750 posiadała potężny surplus eksportu nad importem.

Sukces imperium tangijskiego w złotym wieku pod kątem politycznym był efektem trzech ważnych czynników:
# pokojowego i owocnego wstąpienia [[Buania|Buanii]] do Unii Tangijskiej;
# skutecznych reform państwa: scalono politycznie i ideologicznie [[Wyspa Kaori|prowincje kaoryjskie]], w tym na drodze rewolucji [[karaizm|religijnej]] usunięto ich własne, lokalne systemy monarsze i demokratyczne, zastępując je wydajnym systemem imperialnym z cesarzem na czele i podległymi jemu [[kaoritanu]], oraz dzięki zunifikowaniu systemu monetarnego na przestrzeni prawie całego imperium, a także dzięki metodycznym przemianom kulturowym skutkującym powstaniem kultu cesarza i wykształcenia się wydatnej warstwy arystokratycznej i zarazem kultury posłuszeństwa i dyscypliny w warstwach średniej i niższej, i zwiększeniu wykorzystania niewolnictwa w celach odniesienia korzyści finansowych;
# dobrym traktowaniem [[Buania|Buanii]] i bardzo pomyślnym na dłuższą metę wynikiem [[Trzecia Wojna o Saakę|Trzeciej Wojny o Saakę]] lat 9654 - 9662, która doprowadziła do upadku ekonomiczną i cywilizacyjną dominację [[Secht]]u w [[Kanisja|regionie]].

Uważa się, że złoty wiek Tangii zakończył się po 9750 roku, kiedy system imperialno-feudalny w połączeniu z dobrze już rozwiniętym kapitalizmem epoki nowożytnej, z nieprawidłowym zarządzaniem krajem przez kosztowną i arogancką klasę arystokratyczną, potężną magnaterię bez praw szlacheckich, z nieludzkim wykorzystywaniem tangijskich niewolników oraz klasy robotniczej, i fal nieurodzaju, doprowadził kraj do utraty stabilności. Gwoździem do trumny imperium był [[Impakt Kunatlyjski|upadek meteorytu]] na [[Kun Atla]] w 9867 [[EK]] i następnie [[Tangijska Wojna Domowa]] lat 9900-9905 [[EK]], która ostatecznie położyła kres imperium i dzięki której powstała [[FTI|Święta Republika Tangii, zwana FTI]].

Tangię jako projekt prowadzi [[Użytkownik:Canis|Canis]]. Jest jednym z pierwszych państw projektu [[Kyon]]. Jest najbardziej rozwiniętym projektem tego autora, nie tylko z uwagi na ilość tekstu i dbałość o szczegóły, ale także na matematyczne podejście do demografii i gospodarki, z zależnością statystyk od siebie. Demografia jest rozbijana "od góry do dołu" na coraz drobniejsze grupy społeczne, do których dopisywane jest wynagrodzenie. Na podstawie tych działań udaje się ustalić wiele szczegółów, które do tej pory przy takich projektach były tylko mglistymi domysłami. Za prowincję [[Buania]] odpowiada [[Użytkownik:Kazimierz|Kazimierz]].

<center>{{Kyon apokryf przyszłości}}</center>

=Nazwa kraju=
Słowo "Tangia" ([[język ayu]]) czy "Tanema" ([[język mahan]]) są niejasnego pochodzenia. W czasach unitarnych spekulowano związek ze słowem "τανγα" ''tanga'' oznaczającym "mistrzostwo" albo "władzę" (por. "τανυ" ''tanu'' - władca), ale nawet w tych czasach powszechnie akceptowano pogląd, że jest to znacznie późniejsza interpretacja. Słowo "Tangia" pojawia się pierwszy raz podczas [[Okres Królestw Tangijskich|okresu Kaori]] w ośmiu tekstach [[Luta ni Fari|lutafaryjskich]], gdzie tym określeniem nazywano "ciepłe kraje mórz". Prawdopodobnie przez najstarszą część historii słowo "Tangia" oznaczało po prostu "świat", a potem wyspę [[wyspa Kaori|Kaori]]. Po przyłączeniu [[Buania|Buanii]] do unii tangijskiej, wyspę Tangię nazwano wyspą [[Wyspa Kaori|Kaori]], a słowem "Tangia" określano polityczny ustrój podległy cesarzowi.

Kraj nazywano też innymi określeniami:
* "Ταυαν υ λουρη" ''tawan i lourei'' - kraina szkła,
* "Τηλεα υ ομα'ε" ''teilea i oma'e'' - państwo kuszy,
* "Ρανγνα ταυαν" ''rangna tawan'' - świetlisty kraj.

Buańczycy nazywają kraj "Tañusy" /taŋusɯ/, gdzie człon "-sy" dotyczy państwa. W [[Secht|Sechcie]] nazywa się go w [[język nowosechtoński|nscht.]] {{Unicode|ܬܐܵܢܘ݅|Serto}} ''Tānū''. [[Ajdynir]] nazywa Tangię "Tāzhvanir" /ta:ʐvaˈɲir/.

==Nazwy w różnych językach==
Poniższa tabela przedstawia nazwy Tangii w różnych językach.

{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
!język
!nazwa państwa
!pełna nazwa państwa
!nazwa mieszkańca
|-
!colspan=4|języki ziemskie
|-
|Polski
|Tangia
|Cesarstwo Wielkiej Tangii
|Tangijczyk
|-
|English
|Tangia
|Empire of Great Tangia
|Tangian
|-
!colspan=4|języki kyońskie
|-
|[[Język ajdyniriański|Ajdyniriański]]
|Tāzhvanir[ta:ʐvaˈɲir]
|Dāyevanaqiyas Tāzhvanirani[da:jɛ.vanaqi'yas ta:ʐvaɲi'raɲi]
|Tāzhvôs[ta:ʐ'vɤs]
|-
|[[Język ayu|Ayu]]
|[[Plik:Tangian cuneiform Word Tangwa Bis.png|50px]] {{Ayu|Τανγυα}} ''Tangua'' ['taŋ(g)wa]
|[[Plik:Tangian cuneiform Word TauTanguanaTeilanLera.png|150px]] {{Ayu|Ταυ Τανγυανα Τηλανλερα}} ''Tau Tanguana Teilanlera'' /tœː 'taŋgwana 'tejɫanɫeɾa/
|{{Ayu|Τανγυαραι}} ''Tanguarai'' /'taŋgwaɾai/
|-
|[[Język buański|Buański]]
|Tañu /taŋu/
|Tañusy /taŋusɯ/
|Tañuiro /taŋuiro/
|-
|[[Język enencki|Enencki]]
|Táwo /táwɔ/
|
|Tawóki [tawɔ́ki]
|-
|[[Obj-17|Mahan]]
|{{Ayu|Τανὲμά}} [tane˨ma˦]
|{{Ayu|Τήλάν-μὰλι Τήλεά υ Τάο Τανὲμά}} /ma teː˦la˦n ma˨li teː˦lea˦ ɥy ta˦ɔ tane˨ma˦/
|{{Ayu|Ραί υ Τανὲμά}} /rai˦ ɥy tane˨ma˦/
|-
|[[Język murski|Murski]]
|Tangāa ['tʰʌŋʊə]
|
|
|-
|[[Język neszyjski|Neszyjski]]
|[[Plik:Neszyjski słowo Tangia.png|50px]] Āes
|
|
|-
|[[Język nowosechtoński|Nowosechtoński]]
|{{Unicode|ܬܐܵܢܘ݅|Serto}} ''Tānū'', {{Unicode|ܬܸܢܘ݆|Serto}} ''Tenu'' [taːnuː], [te'nu]
|{{Unicode|ܬܵܢܐܲܒܳ ܡ݇ܪܤ|Serto}} ''Tānav Mərs'', {{Unicode|ܬܲܢܐܲܒܳ ܡ݇ܪܤ|Serto}} ''Tanav Mərs'' [taːnav mr̩s], [tanav mr̩s]
|
|-
|[[Język nuaryjski|Nuaryjski]]
|Τάνυα ''Tanua''
|Τειλανξύς Τάνυα ''Teilanksus Tanua''
|Ινατανυαξύς Νύ ''Inatanuaksus Nu''
|-
|[[Język surandralski|Surandralski]]
|ताभन्ई ''Távani'' {{IPA|/ˈtɐvani/}}
|मेर्थहै ल़ोहेस्बं ताभन्ई ''Mejthaé Lhoesbã Távani'' {{IPA|/ˈmɛjtʰae ˈl̥ɔɛsbɐ̃ ˈtɐvani/}}
|ताभन्ईहु ''Távanië'' {{IPA|/ˈtɐvaniə/}}
|-
|[[Język yuke|Yuke]]
|Tannuahero /tanːʷa'hɛɾɔ/
|Ani Teilanatonxus Tannuahero /a'ni 'tejlanadə̃͡ɰ̃ksus 'tanːʷaˌhɛɾɔ/
|Tannuanekan /'tanːʷanɛˌgan/
|-
|}

=Symbole narodowe=
Symbole narodowe tangijskie to imperialna flaga kaoryjska, imperialna flaga buańska, flaga [[takatoa]] oraz emblemat cesarski. Poszczególne prowincje posiadają swoje symbole narodowe wyrażone hieroglifami klinowymi. Do insygniów państwowych należy także [[Korona Kaori]]. Podstawowymi symbolami całego państwa są hieroglify klinowe "Tangia" oraz hieroglif "Teilan" (cesarz):

{|
|[[Plik:Tangian cuneiform Word Tangwa Bis.png|250px]]
|[[Plik:Tangian cuneiform Word Teilan Emperor Bis.png|250px]]
|-
|Hieroglif "Τανγυα" ''Tangua'' - Tangia
|Hieroglif "Τηλαν" ''Teilan'' - cesarz
|}

Romboidalny symbol klinowy Tangii z przecięciem w środku miał symbolizować jedność [[wyspa Kaori|wyspy Kaori]], reprezentując istotny historycznie związek jego części wschodniej i zachodniej. Później nabrał w ogóle znaczenia "unia", "związek". W [[Secht|Sechcie]] symbol jest nazywany obelżywie "kozie oko".

==Flaga==
Imperialna flaga Tangii występuje w dwóch wariantach kolorystycznych:
<center>
{|
|[[Plik:TangiaImperialFlag.png|350px]]
|[[Plik:TangiaImperialBuaniaFlag.png|350px]]
|-
|Flaga imperialna, wariant kaoryjski
|Flaga imperialna, wariant buański
|}
</center>
Charakterystyczny, pomarańczowy wariant buański jest używany wyłącznie przez [[Buania|Buańczyków]]. Pozostała część imperium wykorzystuje granatowy kolor.

W centrum flagi znajduje się [[Lykaon]], księżyc, symbol narodowy [[Tangijczycy|Tangijczyków]]. Jest używany jako symbol jedności narodów tangijskich i symbol misji [[karaizm|karajskiej]], której celem jest rozprzestrzenienie religii wody na cały świat. Związek wody z naturalnym satelitą jest silny na Ziemi, ale jeszcze silniejszy na Kyonie, ponieważ Lykaon krąży o wiele bliżej swojej planety niż Księżyc.

Za księżycem znajduje się krzyż buański symbolizujący znaczną więź Tangijczyków z [[Buania|Buanią]]. W wariancie buańskim jest widoczny z charakterystycznymi okręgami występującymi w parach, na fladze kaoryjskiej te okręgi są blade i ledwie widoczne. Po lewej stronie znajduje się symbol klinowy wyspy [[Atirai (złoty wiek)|Atirai]]. Po prawej stronie znajduje się symbol klinowy terytorium [[Pinu (złoty wiek)|Pinu]].

==Pozostałe==
[[Plik:James-wainscoat-is8f7sBcfzY-unsplash.jpg|right|thumb|250px|[[Ohuż]] (''keha'') jest symbolem [[Buania|Buanii]].]]Z fizycznych (namacalnych) symboli Tangii możemy wyszczególnić poniższe:
* '''Kusza''' - choć w 9700 EK dominuje już broń palna, to kusza jest wciąż używana jako narodowy symbol łowców tangijskich
* '''Szkło''' i '''wszelka optyka''' - Tangia wykonuje soczewki i lunety, peryskopy, teleskopy, a także powszechnie wykorzystywane są ozdoby i narzędzia szklane.
* '''Orka''' ([[Ayu|ay.]] "Τανγυανα αραταο") jest symbolem całej morskiej Tangii.
* '''Glyptodon''' - symbol Tangii lądowej.
* '''Lasy i zarośla''' - zdecydowana większość terytoriów imperium ma ciepły, wilgotny klimat i bujną roślinność. Dotyczy to przede wszystkim terytorium Pinu.
* '''[[Ohuż]]''' ([[język buański|bu.]] "Keha") jest symbolem [[Buania|Buanii]]. O sproszkowaną substancję o świetnych właściwościach smakowych, konserwujących, ale też psychodelicznych, toczono wojny.

[[File:Scr00007.jpg|600px]] ''Zaćmienie słońca nad Tangią. Noc jest częstym motywem kultury tangijskiej.''

==Slogany==
{{Termin|{{Ayu|ΛΥΤΑ·ΝΙ·ΦΑΡΙ-ΜΑ'Α·ΧΑΤΥΑ·ΧΑΡΙ}}|[[język ayu]]|"[[Luta ni Fari]], wpisz mnie do kronik!"| /'ɫʉta ni 'faɾi 'maʔa 'ɦatwa 'ɦaɾi/}}
Tangijskie władze stosują kilka sloganów. Są one ponumerowane. W roku 9700 był to "Καραι χο'υμ λοα νατλα φορονο" ''[[karaizm|Karai]] ho'um loa natla forono'' /'kaɾai 'ɦoʔʉm 'ɫoa 'natɫa 'foɾono/, co oznacza "Noc [[karaizm|karajska]] nad całym światem". W roku 9750 był to "Φαι τηλανλερα - τατλανευι τηλανλερα" ''fai teilanlera - tatlaneui teilanlera'' /'fai 'tejɫanɫeɾa 'tatɫanœʉ̯i 'tejɫanɫeɾa/, czyli "silne cesarstwo - piękne cesarstwo".

Oprócz sloganów przypisywanych konkretnemu cesarzowi, stosowane są ogólne slogany. Wiele z nich ma długą historię.
# "Λυτα νι Φαρι - μα'α χατυα χαρι" ''[[Luta ni Fari]] - ma'a hatua hari'' /'ɫʉta ni 'faɾi 'maʔa 'ɦatwa 'ɦaɾi/. Najstarszy slogan, pochodzący z początków [[Okres Królestw Tangijskich|okresu Kaori]]. Jego słów nie da się dopasować do [[język ayu|języka ayu]], prawdopodobnie było to obcojęzyczne, być może przedtangijskie wyrażenie, które zostało przystosowane do ubogiej fonetyki ayu i przekształcone przez wieki. Hasło interpretuje się jako starożytny okrzyk bojowy "[[Luta ni Fari]] - wpisz mnie do kronik". Używany też jako okrzyk bojowy.
# "Ιχη φινεο υ'ιτα" ''Ihei fineo u'ita'' /'iɦej 'fineo 'wʉʔita/ - "tylko pierwszy zaszczyt". Pierwsze hasło okresu unitarnego, przyjęte w [[Tangia (6911 EK)|6911 EK]] (0 [[ET]]) wraz z ustanowienie cesarstwa.
# "Χο'υμ! Χο'υμ! Τανγυα χο'υμ!" ''Ho'um! Ho'um! Tangua ho'um!'' /'ɦoʔʉm 'ɦoʔʉm 'taŋgwa 'ɦoʔʉm/ - "noc! noc! tangijska noc!" Okrzyk bojowy przyjęty do [[Tangia|9509 EK]] podczas [[karaizm|karajskiej rewolucji]] sekty yul-yoa. Oznacza rozwój ideologii karajskiej w taki sposób, aby była wyznawana przez cały świat, tak, że zawsze nad jakimiś karaistami świeci noc z gwiazdami<ref>Aluzja do hasła "The empire on which the sun never sets." Czytaj więcej: [https://en.wikipedia.org/wiki/The_empire_on_which_the_sun_never_sets?oldformat=true Wikipedia.org], dostęp 30-12-2020.</ref>.

<center>[[Plik:Tangian cuneiform phrase LutaniFari ma'a hatua hari.png]] ''"Λυτα νι Φαρι - μα'α χατυα χαρι", to rytmiczny okrzyk bojowy z czasów [[Okres Królestw Tangijskich|okresu Kaori]]. Znaczenie słów "[[Luta ni Fari]], wpisz mnie do kronik!" zdaje się być dopisane znacznie później, a język oryginalnych słów pozostaje nieznany.''</center>

=Historia=
{{Główny artykuł|Historia Tangii}}
Historia Tangii to historia sporej części [[Kanisja|regionu Kanisji]], tak [[wyspa Kaori|wyspy Kaori]], jak i pozostałych regionów, z których część jest tak oddalona od Kaori, że do czasów nowożytnych historia biegła zupełnie odrębnym tokiem i należy ją rozpatrywać osobno. Jednak według znanej historii to właśnie na Kaori wybudowano najstarsze po sąsiednim [[Secht|Sechcie]] cywilizacje w regionie i to tam używano pisma, zatem choć dzieje ludzi w obszarze [[Buania|Buanii]] czy [[Pinu]] są starsze, to spisana historia i wynikające z niej szczegóły są najdłuższe na Kaori, zatem o dziejach tej wyspy wiadomo najwięcej. Historia Kaori i później samej Tangii, wraz z innymi obszarami, dzieli się na następujące okresy:
* Neolit;
* Cywilizacja Marajska;
* Tangijskie Wieki Ciemne, podczas których Tangijczycy przybyli na [[Kaori]];
* Okres Królestw Tangijskich, tzw. Kaoryjski, który był rozbiciem dzielnicowym z politycznymi zmaganiami o [[Korona Kaori|Koronę Kaori]];
* Okres Unitarny wczesny, oznaczający okres współpracy regionów z wieloma bogatymi tradycjami demokratycznymi;
* Okres Unitarny późny, kiedy system demokratyczny istniał formalnie, ale władza już od dawna skupiała się w rękach marszałka rady państwa, tzw. cesarza tangijskiego, lub organizacji [[karaizm|religijnej Yul-Yoa]];
* Okres Imperialny, kiedy wszelkie instytucje demokratyczne były rozmontowane, którego dotyczy niniejszy artykuł.

{| class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!width=40|Od
!width=40|Do
!Okres
!Epoka
!Więzi administr.
!Religia
!System polityczny
!System ekonomiczny
!Komentarz
|-
!colspan="4"|Neolit
|colspan="5"|Homo sapiens, odmiany oceanicznej, przez tysiące lat migruje do [[Szur]]u, [[Buania|Buanii]] i następnie zasiedla [[Pinu]].
|-
!1500 [[EK]]
!2500 [[EK]]
!rowspan="3"|Marajska
![[Cywilizacja Marajska (wczesna)|Cywilizacja Marajska (wczesna)]]
|Państwa-miasta
|[[Religia Marajska]]
|Polis z centrum w świątyniach
|Agrarny z handlem barterowym
|Ludność marajska przybywa na [[Wyspa Kaori|Kaori]] z [[Secht|półwyspu sechtońskiego]], przynosząc m.in. pismo hieroglificzne.
|-
!2501 [[EK]]
!3000 [[EK]]
![[Cywilizacja Marajska (złoty wiek)|Cywilizacja Marajska (złoty wiek)]]
|Imperium Marajskie
|[[Religia Marajska]]
|Zhołdowane polis dominowane przez jedną z frakcji
|Agrarny z handlem barterowym, pierścienie srebrne jako waluta
|Ludność marajska tworzy własną cywilizację, bogatą w pałace, toczy wewnętrzne i zewnętrzne wojny, zakłada biblioteki bogate w tabliczki klinowe
|-
!3001 [[EK]]
!3300[[EK]]
![[Cywilizacja Marajska (późna)|Cywilizacja Marajska (późna)]]
|Imperium Marajskie
|[[Religia Marajska]]
|Zhołdowane polis dominowane przez jedną z frakcji, niestabilne
|Agrarny z handlem barterowym, pierścienie srebrne jako waluta
|Cywilizacja marajska zaczyna zapadać się pod wpływem napływu ludności z kontynentu i własnym ciężarem, w połączeniu z katastrofami naturalnymi
|-
!3301 [[EK]]
!5516 [[EK]]
!colspan="2"|[[Tangijskie Wieki Ciemne]]
|regres do systemu plemiennego
|[[Religia Marajska]], [[szamanizm tangijski]]
|Brak państwowości, zanik sztuk pisania, liczny bandytyzm
|Agrarny z handlem barterowym, zbieractwo-łowiectwo
|Napływ ludności typowo tangijskiej w 3404 [[EK]]. Podczas tego okresu na wyspie znalazła się [[Korona Kaori]].
|-
!5517 [[EK]]
!6910 [[EK]]
![[Okres Królestw Tangijskich|Kaoryjski]]
![[Okres Królestw Tangijskich]]
|Żadne, wiele królestw
|[[Szamanizm tangijski]]
|Feudalny, z władcami rządzącymi swoimi prowincjami
|Agrarny z handlem barterowym, monety miedziane, srebne i złote, wiele walut
|Założenie [[Królestwo Lutafaryjskie (Kaori)|Luta ni Fari]] w 5517 [[EK]], inspiracja inskrypcjami marajskimi zapoczątkowała piśmiennictwo tangijskie, liczne walki o [[Korona Kaori|Koronę Kaori]], chaos w regionie
|-
!6911 [[EK]]
!8875 [[EK]]
!rowspan="3"|Unitarny
![[Tangia (6911 EK)|Unia Tangijska (wczesna)]]
|Unia ekonomiczna, poza tym rozdzielność
|[[Szamanizm tangijski]], [[karaizm]]
|Feudalny, monarchie w jednych prowincjach, demokracja szlachecka w innych, Rada Państwa z Cesarzem (marszałkiem rady) na czele
|Feudalny, agrarny, oparty o własność ziemską panów (''tanu'') i chłopstwo pracujące na nich
|
|-
!8876 [[EK]]
!9200 [[EK]]
![[Tangia (8973 EK)|Unia Tangijska (średnia)]]
|Unia ekonomiczna, poza tym rozdzielność
|[[Karaizm]]
|Monarchie w jednych prowincjach, demokracja szlachecka w innych, Rada Państwa z Cesarzem (marszałkiem rady) na czele
|Pierwsze oznaki lekkiego kapitalizmu, merkantylizm, zelżenie pańszczyzny, nakłady na zwiększenie wydajności, odkrycia oceaniczne, handel
|Wstąpienie [[Buania|Buanii]] do Unii Tangijskiej. Kolonizacja [[Atirai]].
|-
!9201 [[EK]]
!9550 [[EK]]
![[Tangia|Unia Tangijska (późna)]]
|Scentralizowanie prowincji na gruncie [[karaizm|religijnym]], upadek znaczenia Rady Państwa, wzrost znaczenia [[Cesarz Tangii|cesarza]]
|[[Karaizm]]
|Monarchie w jednych prowincjach, demokracja szlachecka w innych, Cesarz samodzielnie rządzący Radą Państwa
|Wzrost znaczenia niewolnictwa, kolonizacje zagraniczne, znaczne inwestycje w [[Buania|Buanię]], poprawa dobrobytu, ale spadek swobód obywatelskich
|
|-
!9551 [[EK]]
!9699 [[EK]]
!rowspan="3"|Imperialny
![[Tangia (9640 EK)|Imperium Tangijskie (wczesne)]]
|Obalenie monarchii i sabotaż systemów demokratycznych w Tangii, potężna konsolidacja kraju, rozrost propagandy, eksploracje oceaniczne
|[[Karaizm]]
|Neofeudalna z potężnym rozwarstwieniem społecznym i wydatną warstwą arystokratyczną, zmiany kulturowe, polityczne, administracyjne, pierwsi [[kaoritanu]]
|Inwestycje w okręty i handel, merkantylizm, jednolita polityka monetarna
|
|-
!9700 [[EK]]
!9750 [[EK]]
![[Tangia (złoty wiek)|Imperium Tangijskie (złoty wiek)]] '''Niniejszy artykuł'''
|Pełne scalenie administracyjne
|[[Karaizm]]
|Neofeudalny z cesarzem, arystokracją, mieszczaństwem i chłopstwem, z potężnym rozwarstwieniem społecznym i wydatną warstwą arystokratyczną.
|Mieszany feudalno-kapitalistyczny z kompaniami handlowymi o własnym kapitale, kwantyfikacja wartości ziemi i pracy, w późniejszym czasie w tym chłopskiej, olbrzymi skok znaczenia niewolnictwa w gospodarce.
|
|-
!9751 [[EK]]
!9904 [[EK]]
![[Tangia (późne imperium)|Imperium Tangijskie (późne)]]
|Pełne scalenie administracyjne
|[[Karaizm]]
|Neofeudalny z cesarzem, arystokracją, mieszczaństwem i chłopstwem.
|Kolizja magnatów kapitalistycznych z ubożejącą, ale politycznie ważną warstwą arystokratyczną.
|Liczne powstania niewolników, niepokoje społeczne. [[Impakt Kunatlyjski]] i [[Tangijska Wojna Domowa]] całkowicie kończą dzieje imperium.
|-
|}

==Powstanie cywilizacji==
Cywilizacja powstaje tam, gdzie istnieją warunki geoklimatyczne, które dają szansę społeczeństwu istnieć, pod warunkiem wykształcenia przez niego umiejętności gromadzenia surplusu, a także tam, gdzie klimat jest wystarczająco spójny na większej przestrzeni, żeby zaistniała możliwość rozszerzenia zasięgu geograficznego tej samej rośliny i tych samych zwierząt wykorzystywanych do produkcji żywności, która utrzyma populację. Na Ziemi, cztery pory roku z zimą na czele w Europie oraz dwa sezony z porą suchą w Azji dały Europejczykom i Azjatom potrzebę gromadzenia na zimę/porę suchą surplusu produkowanego w korzystnych porach roku. Ponadto, w Australii jednostajny klimat powodował, że nie było potrzeby gromadzenia surplusu i zarazem rozwoju państwowości, a Afryka oprócz niekorzystnego klimatu pustyń i dżungli jest większa od Aleksandrii po Kapsztad niż od Senegalu po Etiopię, więc ta sama roślina rosnąca w Zimbabwe nie była w stanie rosnąć dużo bardziej na północ czy południe. Tymczasem, przykładowo pszenicę można było uprawiać od Lizbony po Szanghaj. Należy pamiętać, że gromadzenie surplusu w Europie i Azji dało potrzebę magazynowania, a zatem spichlerzy, które musiały być bronione przez żołnierzy, którzy nie produkowali żywności, ale mieli do niej dostęp. Powstające nierówności społeczne wymagały istnienia usystematyzowanej religii, a ta bez połączenia z państwowością byłaby zbyt niestabilna i ulotna, aby utrzymać państwo, stąd powstało i państwo. Ponadto, bliski fizyczny kontakt bydła, psów, zwierząt, grzybów, i wielu roślin, którego nie było w małych i odizolowanych od siebie społeczeństwach plemiennych, dał mieszankę biologiczną, przez którą powstały i ewoluowały drobnoustroje i wraz z nimi choroby, które pierwotnie pochłonęły wiele istnień, ale przez co populacje neolityczne wykształciły w sobie z czasem pewną odporność biologiczną. To głównie dlatego przede wszystkim Europejczycy i Azjaci, choć nie tylko oni, rozwinęli zaawansowane cywilizacje, i tak odpowiada się na pytanie dlaczego to nie Aborygeni podbijali Londyn, tylko odwrotnie - przy czym choć więcej ofiar pochłonęły zawleczone choroby niż kule strzelb, to ludy pierwotne musiały mierzyć się z jednym i z drugim<ref>Janis Warufakis, "Talking to my daughter about the economy", 2013.</ref>.

W przypadki tropikalnych terenów Tangii widzimy jednostajny klimat na wybrzeżach oraz jednostajny klimat górski i wysokogórski oraz pustynny w centrum, ale [[Wielbłąd i Rekin/Tangia i Pinu|klimat wyspy Kaori]] powodował, że wyspa średnio co dwa lata znajdowała się pod wpływem to wiatru zachodniego, to wschodniego. Z uwagi na wspomniane wysokie góry i duży rozmiar wyspy, powodowało to, że na przemian to wschodnia, to zachodnia część wyspy zarastała bujną roślinnością, która dawała żywność człowiekowi i zwierzętom. To dawało warunki odpowiednie do stworzenia potrzeby gromadzenia i obrony surplusu, a ponadto do zawiązywania mechanizmów państwowych i do handlu. To właśnie odróżnia [[Pinu]] od [[Wyspa Kaori|Kaori]]. Płaski, nadmorski półwysep Pinu, porośnięty dżunglami nieustannie dającymi owoce i warzywa w małej ilości, wspierał model plemienny społeczeństw, podczas gdy wyspa Kaori wspierała model wysoce cywilizacyjny, rozpoczynając od cywilizacji marajskiej.

==Cywilizacja Marajska==
{{Główny artykuł|Cywilizacja Marajska (wczesna)}}
{{Główny artykuł|Cywilizacja Marajska (złoty wiek)}}
{{Główny artykuł|Cywilizacja Marajska (późna)}}
Cywilizacja Marajska istniała na [[Wyspa Kaori|wyspie Kaori]] orientacyjnie w latach 1500 [[EK]] - 3300 [[EK]]. Przed 1500 [[EK]], wyspa Kaori była okazjonalnie zamieszkiwana przez ludy zbieracko-łowieckie, ale dopiero od 1500 [[EK]] zaczynają się pojawiać oznaki cywilizacyjne, przede wszystkim w postaci pisma. Ludność marajska przyszła na wyspę z [[Secht|półwyspu sechtońskiego]] i to z niego przyniosła pismo klinowe, hieroglificzne.

Kultura obfitowała w piętrowe pałace i zdobione naczynia gliniane, poza tym generalnie pasowała do innych kultur epoki miedzi i potem brązu w obszarze [[Kanisja|Kanisji]]. Szczyt epoki przypadał na lata około 2501 [[EK]] - 3000 [[EK]].

Upadek cywilizacji marajskiej nastąpił w około 3300 [[EK]], ale nie był punktowy i zajął prawie 400 lat. Był spowodowany prawdopodobnie kombinacją wielu czynników naraz, od najazdów obcych ludów (prawdopodobnie przybyłych z półwyspu [[Pinu]] przodków Tangijczyków), przez klęski naturalne (susze, głód), po zapaść systemu handlowego w całym regionie.

==Tangijskie Wieki Ciemne==
{{Główny artykuł|Tangijskie Wieki Ciemne}}
Tangijskie Wieki Ciemne oddzielają czasy marajskie od czasów kaoryjskich i trwały orientacyjnie od 3301 [[EK]] do 5516 [[EK]]. W tym czasie, sztuka pisma zanikła całkowicie, stąd nazwa "wieki ciemne". W tych czasach ludność marajska gwałtownie zmniejszyła swoją populację, zastąpili ją Tangijczycy, ludność przybyła z półwyspu [[Pinu]] o antropologicznie oceanicznej odmianie. W tym czasie również prawdopodobnie [[Korona Kaori]] przewędrowała nieznanym sposobem i z nieznanego powodu z głęboko starożytnej [[Nuaria|Nuarii]] przez [[Szur]], [[Buania|Buanię]] i [[Pinu]] aż na [[Wyspa Kaori|Kaori]].

==Okres Królestw Tangijskich==
{{Główny artykuł|Okres Królestw Tangijskich}}
Okres Królestw Tangijskich rozpoczyna się od powstania [[Królestwo Lutafaryjskie (Kaori)|Królestwa Lutafaryjskiego]] w 5517 [[ET|EK]] (-1394 [[ET]]), a kończy wraz ze wspomnianym założeniem cesarstwa w 6911 [[ET|EK]] (0 [[ET]]). W tym czasie powstały państwa, które do czasów imperialnych były wyraźnie odrębnymi jednostkami administracyjnymi. Wszystkie te państwa były w początkowym okresie zarządzane przez króli, później część z nich była monarchiami elekcyjnymi z funkcjonującymi parlamentami.

W tym okresie państwa wchodzące w skład rozbicia dzielnicowego toczyły ze sobą wojny o [[Korona Kaori|Koronę Kaori]]. Frakcje walczące w konfliktach odbierały sobie prawo do rządzenia pod koroną, co miało im dać władzę nad całym państwem, jednak skrajnie rzadko miało to miejsce, zazwyczaj otwierało to kolejny epizod wiecznych wojen. Wraz z postępem technologicznym i organizacyjnym doszło do poważnej wojny zwanej [[Wielka Wojna o Koronę Kaori|Wielką Wojną o Koronę Kaori]], która doprowadziła do tak znacznych zniszczeń i wyludnienia, że przeklęto Koronę i zawiązano współpracę na poziomie gospodarczym w [[Tangia (6911 EK)|6911]] roku, otwierając okres Unitarny.

==Okres Unitarny==
{{Główny artykuł|Tangia (6911 EK)}}
Okres unitarny rozpoczął się w 6911 EK, kiedy wybudowano fortecę w Tau Atla, a w niej grafitową komnatę, gdzie złożono ku przestrodze wieków [[Korona Kaori|Koronę Kaori]]. Zawiązano jednocześnie unię gospodarczą wschodu wyspy z zachodem i założono [[Rada Państwa Tangia|Radę Państwa]] na czele z [[Cesarz Tangii|cesarzem]] ("τηλαν" ''teilan''), dla którego w [[Luta ni Fari]] wybudowano ogromny pałac, i którego utrzymywano z podatków wszystkich prowincji wraz z całą świtą. Cesarz posiadał funkcję marszałka rady/spikera izby i pozostali członkowie rady nie byli mu podlegli, był dziedziczny, reprezentował wszystkie kraje naraz, dbał o porządek obrad, i posiadał jeden głos. Okres unitarny definiowało zachowanie takiego właśnie stanu rzeczy, szczególnie we wczesnym i średnim etapie.
===Rewolucja Kauczukowa===
{{Główny artykuł|Rewolucja Kauczukowa}}
W roku 7200 EK rozpowszechniono uprawy kauczukowca, endemicznego dla [[Akeira|Akeiry]], a w roku 7340 EK odkryto proces wulkanizacji naturalnego kauczuku. Otrzymaną w ten sposób gumę wykorzystywano do obicia obuwia żołnierzy, kół, taśm przesyłowych, uszczelek kontenerowych i zderzaków, do bielizny, produkcji kaloszy i gumek zaciskowych. Tajemnicę tego procesu natychmiast zabezpieczono tajemnicą rządową. Guma tangijska nie była eksportowana, natomiast eksportowano z Tangii gotowe, wyprodukowane produkty, na które był ogromny popyt. To zapewniło Tangii ogromny przychód, regulowany jednak przez [[Secht]], który był bramą do bogatych potęg centrum i wschodu Kyonu, takich jak [[Ajdynir]], [[Państwo Truskie]], [[Siedmiomieście]], [[Muria]] czy [[Olsenia]]. Tajemnicę produkcji gumy skutecznie utrzymano aż do 9681 EK, przez 2341 lat kyońskich, czyli 873 lat ziemskich, ponad połowę mniej, niż na Ziemi utrzymano tajemnicę produkcji jedwabiu. Eksport tych produktów był największym sukcesem komercyjnym w historii Tangii, scalił prowincje tangijskie, szczególnie przeciwko Sechtowi, wykorzystującemu swoją pozycję.
===Pierwsza Wojna o Saakę===
{{Główny artykuł|Pierwsza Wojna o Saakę}}
[[Plik:Walka o sztandar turecki.jpg|250px|thumb|right|[[Secht|Sechtońsko]]-[[Tangia|tangijskie]] starcia w 8844 EK.]]Tangijskie prowincje porozumiały się w sprawie konieczności przerwania kontroli Sechtu nad eksportem gumy na wschód. Co prawda jakakolwiek wojna kompletnie zamknęłaby możliwości eksportu, ale z powodu cła marże na tak pożądanym produkcie zaczynały i tak ograniczać jego wartość. W 8843 zarząd Sechtu otrzymał wypowiedzenie wojny, które zignorowano - Tangijczycy uchodzili wtedy za wywyższających się dzikusów, za jakich uważano na przykład Pinusów. Tangijczycy odebrali to jako obelgę.

W 8843 siły tangijskie zaatakowały Secht w miejscowościach [[Afair]] (Tangijczyków po 3 dniach zepchnięto z powrotem do morza z minimalnymi stratami sechtońskimi), [[Magnis]] (tysiąc Tangijczyków napotkało piętnaście tysięcy Sechtończyków i po zabiciu 150, porozumiało się z wrogiem i wykonało odwrót) i [[Saaka|Saaką]], gdzie jednak starły się armie równej wielkości, a walczący tam Tangijczycy byli silniejszego sortu. Zamieszanie w szeregach Sechtu wprowadziło sprawne wykorzystywanie zatrutych strzał przez Tangijczyków, i Sechtończycy wycofali się za mury.

Tangia była na niższym poziomie od Sechtu pod każdym możliwym względem, militarnym, infrastrukturalnym, ekonomicznym, populacyjnym, moralnym, strategicznym, technologicznym czy rekonesansu. W 8845 dowódca hetyński Hazad Tabad dar Masmadōr oraz arad Konfederacji Sechtu Kazim Ya-Szalef zaatakowali Tangijczyków, zabili 1500, resztę wzięli do niewoli, z cesarzem Hari Koe na czele. Statki tangijskie pod Sechtem została zatopione co do jednego, a okręty sechtońskie ruszył na [[Orumilo]], [[Reitika|Reitikę]] i [[Kun Atla]] i zatopiły 60% floty nie stoczywszy bitwy z nikim. Secht nie żądał niczego od Tangijczyków - nie wzięto ich poważnie.

===Plan trzydziestoletni===
{{Główny artykuł|Tangijski Plan Trzydziestoletni}}
Z perspektywy historii, Hari Koe rozegrał swoją sytuację najlepiej jak mógł: po powrocie z niewoli sechtońskiej udowodnił tangijskim przywódcom, jak głębokie błędy popełniono i że nie ma żadnych szans na odwet zanim Tangia faktycznie nie wyjdzie z poziomu "dzikusów" za jakich brał ich Secht do poziomu cywilizacji. Argumenty cesarza były potężne, bo Hari Koe upozorował przyjaźń z aradem Sechtu Kazimem Ya-Szalefem, który lubił chwalić się dzikim plemionom jak bardzo lepsze jest jego państwo, i błyskawicznie uczył się rozwiązań cywilizacyjnych. Sechtończycy, których straty w wojnie były minimalne, a którzy nie chcieli pozbawiać się cennego dostawcy, uznali to za inwestycję, i uczyli cesarza.

Trzydziestoletni plan budowy cywilizacji Tangii cesarza Hari Koe trwał od końca wojny w 8845 EK do 8875 EK. W tym czasie zbudowano setki kilometrów dróg, flotę handlową i wojenną, wzmocniono handel z [[Pinu]], [[Buania|plemionami buańskimi]] i [[Szurem]], wprowadzono księgowość sechtońską opartą o przychody i rozchody, bank centralny, walutę [[aotai]], usprawniono rynek kredytu, poprawiono produktywność rolnictwa, poprawiono uzbrojenie, wprowadzono wywiad wojskowy i zaczęto szpiegowanie Sechtu, wprowadzono rozwiniętą hierarchię wojskową i dyscyplinę żołnierską oraz departament propagandy państwowej z użyciem ulicznych nawoływaczy i mówców głoszących hasła pankaoryjskie, progresywne i narodowościowe.

Kazim Ya-Szalef do samej śmierci w 8871 roku nie podejrzewał nastrojów Sechtońskich. Jego następca Lərev Farsan dar 'urn nie był tak naiwny i wyrzucił Tangijczyków ze struktur znaczenia szczególnego, zniósł ulgi podatkowe. Tangijscy podżegacze podburzyli część społeczeństwa sechtońskiego do ataków na karawany i sklepy tangijskie, ich seria w 8875 EK przerosła oczekiwania tangijskie, stosunki tangijsko-sechtońskie stały się mocno napięte. Arad Sechtu Lərev Farsan dar 'urn po spaleniu wielkiego magazynu w Ha Agav domyślił się, że Hari Koe pociąga za sznurki w jego społeczeństwie, i przedstawił plan przeciwdziałania liderom swoich krain, ale został przez nich wyśmiany, ponieważ pamiętali oni Tangijczyków jako nieinteligentne, dzikie plemiona, niezdolne do naruszenia takiej siły jak Secht - nawet po tym jak ewakuowano Tangijczyków z Sechtu i zerwano stosunki dyplomatyczne.

===Druga Wojna o Saakę===
{{Główny artykuł|Druga Wojna o Saakę}}
[[Plik:View of Tillamook Fire, Oregon from airplane - NARA - 299308.jpg|250px|thumb|left|Pożar wywołany w 8879 przez Sechtończyków w Orumilo wywołał burzę ogniową, która strawiła 80% miasta.]][[Plik:Brandpfeile Germanisches Nationalmuseum W788 + W2056.jpg|thumb|250px|right|Południowoniemieckie bełty zapalające do kusz (''Germanisches Nationalmuseum'', XV wiek), podobne były wykorzystywane przez Sechtończyków do podpalania strzech w [[Orumilo]].]]Tangia z 8877 była już zupełnie innym państwem niż w 8843. Atak tangijczyków rozpoczął się w nocy 14 fo'onau 8877 EK zmasowanym atakiem na magańskie porty w Surrāt, Haden, Saace, Hasin, hetyńskie miasta Ha Agav, Haq Kabot, 'er, oraz porty Afair i Bašar w kraju urańskim. Charakterystycznie dla tej wojny, w wielu z nich użyto gazów bojowych, szczególnie raelgaru i arsenu. Atak na hetyńską stolicę Ha Agav był szczególnie olbrzymi, zużyto prawie 10 tys. kanistrów z trującą substancję, a pogoda sprzyjała atakowi, co zabiło kilkadziesiąt tysięcy cywilnych osób, w tym kobiet i dzieci. Skutki i sens ataku były szokiem dla samej Tangii i doprowadził do poważnych zaburzeń w dyscyplinie floty, ale na przeprosiny było już za późno, obie strony wiedziały, że stoją w obliczu wojny totalnej.

W 8879 roku flota sechtońska rozgromiła resztki floty tangijskiej i uderzyła na Kun Atla, Reitikę i Orumilo. W bitwie o Orumilo użyto dużej ilości substancji zapalających, co rozpętało burzę ogniową, unicestwiło 80% miasta i zabiło prawie sto tysięcy ludzi. Sechtończycy i Tangijczycy równo opisali potworności z Ha Agav i Orumilo, powoli opuszczając wzajemne animozje i obwiniając bogów wojny o zmącenie umysłów ludzi, w których zaczęto się zastanawiać nad wpływem rozwoju technologii i jego użycia przez człowieka przeciwko drugiemu człowiekowi. Po wojnie, to wywołało charakterystyczny etap humanizmu w historii zachodniego Kyonu.

Natarcie sił zachodniotangijskich (Naratajczyków, Tongamijczyków, Lutafaryjczyków i Nomeurajczyków), zmobilizowanych zagładą Orumilo, unicestwiło resztki floty przeciwnika i Tangijczycy skierowali się na Secht, który po kilku bitwach został okupowany. Ponownie oblężono Saakę, tym razem porządnie. W 8883 roku skarbce obu krajów były opustoszałe, a gospodarki w ruinie. Saakę oblegano siedem lat (2,6 roku ziemskiego) i w roku 8888 wojska tangijskie katapultowały za mury miasta zwłoki osób zmarłych na dżumę i ich przedmioty. Wywołana tym epidemia pochłonęła w 8888 - 8890 EK w sumie 57 000 osób, zanim ją wygaszono, ale miasto się nie poddało.

W 8890 roku społeczeństwa obu krajów uznały, że wojna była tak bezsensowna i z tak wielkimi stratami, że w Tangii cesarz Hari Koe został aresztowany i pozbawiony tronu, a w Sechcie Lərev Farsan dar 'urn został dekapitowany w przewrocie. Oba narody szukały już sposobu na porozumienie się, a obie armie miały dość walki w okopach. Uzgodniono winnych, przyczyny wojny, i skorzystano z Pinusów do zabezpieczania handlu między oboma stronami do czasu wygaszenia animozji.

===Tangia unitarna okresu średniego===
{{Główny artykuł|Tangia (8973 EK)}}
Ponieważ odbudowanie pełnych kontaktów handlowych z Sechtem od razu po tak krwawej wojnie było niemożliwe, Tangia zwróciła się do innych państw celem zdywersyfikowania rynków. Rozwinęły się kontakty z [[Pinu]] i szczególnie intensywnie komunikowano się z [[Buania|Buanią]], gdzie budowano manufaktury i osiedla, handlowano drewnem i [[ohuż]]em, tytoniem, cukrem, kuszami, pancerzami, wyrobami szklanymi (np. okularami), obuwiem gumowym, wyciągi linowe. Buańczycy wzbogacili tangijską sztukę teatralną, kulinarną i filozofię.

Tangia założyła flotę państwową, nazwaną [[Takatoa]], i opracowała galeon, inspirowana innowacjami [[Państwo Neszów|neszyjskimi]]. Prześcignęła w 9353 państwo Neszów w kolonizacji [[Atirai]], gdzie wojska [[aranu]] starły się z dewijskiego pochodzenia tubylcami. W 8973 EK, [[Nazewnictwo chronologiczne Kyonu|roku wspólnym Kyonu]], polityka Tangii była stadium pośrednim pomiędzy niezależną unią gospodarczą z 6911 EK, a okresem imperialnym.
===Tangia unitarna okresu późnego===
{{Główny artykuł|Tangia (9509 EK)}}
Do roku 9495 EK [[karaizm|karajska]] sekta "Gwiezdna Droga", Yul-Yoa, scalała społeczeństwo tangijskie ponad regionalnymi podziałami. Dołączyła do niej Kalia, cesarzowa, która następnie dokonała w 9495 EK przewrotu nad Radą Państwa, czyniąc jej członków swoimi marionetkami. Oficjalnie Rada jeszcze istniała, ale doradzała cesarzowej, zupełnie tracąc prawo weta.

Tymczasem [[Buania]], nie mogąc porozumieć się wewnętrznie między swoimi plemionami, i tocząc ze sobą wojny, wreszcie od 9266 EK stopniowo zaczynała integrować się z Tangijczykami. Ostatecznie, do roku 9509 EK Buania była pełnoprawnym członkiem Unii Tangijskiej, wielu Buańczyków przyjęło karaizm, a jej wódz formalnie miał stanowisko przy Radzie.
==Okres imperialny==
Przejście od okresu unitarnego do imperialnego było płynne. W późnym okresie unitarnym, np. 9509 EK, Rada Państwa i tak straciła prawo weta, ale jeszcze istniała, doradzając cesarzowi. Maksymalnie do 9640 EK doszło do znacznie dalszych, głębokich przemian politycznych. Przede wszystkim zasabotowano systemy demokratyczne, tj. republiki Tongami, Lutafaryjską i Nomeurajską. We wszystkich trzech uznano, że cesarska partia Yul-Yoa jest jedyną dopuszczalną i z czasem odwołano wybory. W kilku dalszych prowincjach doszło do przewrotów procesarskich przeciwko lokalnym monarchiom. Z początku w dwóch dawnych republikach i jednej dawnej monarchii w miejsce prezydentów czy króli powołano tzw. [[kaoritanu]], czyli władców, którzy podlegali tylko pod cesarza, ale formalnie rządzili pod słynną [[Korona Kaori|Koroną Kaori]], którą wydobyto z grafitowej komnaty, i pod którą zaczęli na powrót rządzić cesarzowie. Jeden system polityczny po drugim upadał i powoływano nowych [[kaoritanu]]. System też wyjątkowo dobrze przyjął się w Buanii, gdzie uznano go za usprawnienie dotychczasowej buańsko-tangijskiej administracji.

====Trzecia Wojna o Saakę====
{{Główny artykuł|Trzecia Wojna o Saakę}}
====Kres imperium====
[[Plik:10007-V1 canis0000 Portrait of a king in gold and blue age 30 black hair d38ad6ff-3a40-4e35-98a8-caa2c029eed8.png|thumb|right|350px|[[Raokora yu Reil]] - ostatni cesarz Tangii.]]
Okres imperialny nawiązywał mocno do okresu kaoryjskiego i był antagonizmem okresu unitarnego. Tradycje demokratyczne zostały zarzucone. Doszło do przemian kulturowych, gdzie propaganda państwowa promowała posłuszeństwo u obywateli. Z czasem, nazwiska rodowe nabrały autorytetu. W środkowym etapie, zwanym '''złotym wiekiem Tangii''', zarządzanie jeszcze było na tyle wydajne, że w kraju zapanował pokój, dobrobyt, a Tangia wyprzedziła inne państwa w poziomie cywilizacyjnym. Ten czas trwał około pięćdziesięciu lat: od ok. 9700 EK do 9750 EK. Ten system nie mógł istnieć długo, ponieważ kraju zapanował neofeudalizm, będący mieszanką systemu feudalnego przemieszanego z potężniejącymi praktykami kapitalistycznymi. To właśnie one sprowadziły na kraj szereg kryzysów, do tego wstrząsnęły nim powstania coraz to mocniej uciskanych niewolników oraz klęski naturalne. Ostatecznie, w stolicę kraju uderzył duży [[Impakt Kunatlyjski|meteoryt]], który zaburzył żniwa na całym świecie i wprowadził chaos w Tangii, kończący się [[Tangijska Wojna Domowa|wojną domową]], która położyła kres Imperium.

=Polityka Tangii złotego wieku=
[[Plik:TangiaImperialCoA.png|150px|thumb|right|Kwadratowy emblemat używany w niektórych dokumentach.]]Polityka cesarstwa tangijskiego w jej [[złoty wiek Tangii|Złotym Wieku]] jest skomplikowana. Z uwagi na historię państwa, należące do niego tereny należy rozdzielić na tereny tangijskie (Kaorytów), buańskie, tereny podbite, kolonie zamorskie (np. [[Ma'uri]]), działania terytorialne [[Takatoa]], i wyspę [[Atirai]]. W każdym z tych regionów zasięg władzy cesarskiej jest nieco inny i samo prawo jest inne, zatem w znaczeniu administracyjno-legislacyjnym Tangia pozostała federacją.

Jednocześnie należy odróżnić Imperium z lat 9654-9750 [[EK]], które opisuje niniejszy artykuł, od tego z 9751-9866 [[EK]], które opisuje [[Tangia (9866 EK)|odpowiedni artykuł]]. Tangia lat 9654-9750 EK miała najsilniejszy wizerunek monarchistyczno-arystokratyczny, z niemal boskim kultem cesarza ([[język ayu|ay.]] "τηλαν" ''teilan'') i podległych mu [[kaoritanu]] ([[język ayu|ay.]] "καοριτανυ" ''kaoritanu'') i świetnie rozwiniętą arystokracją, która początkowo zarządzała handlarzami i zezwalała niezależnym kompaniom handlowym na działania kolonialne, przede wszystkim na terytorium [[Pinu (złoty wiek)|Pinu]], [[Atirai (złoty wiek)|Atirai]] i którym pozwoliła na zarządzanie nawet istotnymi międzynarodowymi trasami handlowymi (Tangia-[[Secht]], Tangia-[[Dewia]], Tangia-[[Ajdynir]], Tangia-[[Szur]], Tangia-[[Nuaria]]). W tym okresie kraj zatem wycofał się z merkantylnego zarządzania na pół-merkantylne, pół-feudalne. W późniejszych latach, 9751-9866 [[EK]], niezależni handlarze przekształcili się w magnatów bez wstępu do pałaców, bez sztandaru, bez tytułów szlacheckich, ale zdobyli taką potęgę (faktyczną, ekonomiczno-społeczną potęgę), że nabywali faktyczną władzę polityczną pomimo braku tytułów szlacheckich i dzięki rynkowi kredytu, który udzielali arystokracji, zupełnie zakłócili istniejący ład społeczny. Niedoświadczony kapitalizm doprowadził też wtedy do kilku kryzysów gospodarczych, co w połączeniu z gospodarką kolonialno-wyzyskową opartą w coraz większej mierze o nieludzkie wykorzystywanie niewolników, [[Impakt Kunatlyjski|uderzenie meteorytu w Kunatla w 9867 EK]], z coraz silniejszymi ruchami socjalistycznym i komunistycznym wśród warstw chłopskiej i robotniczej, i fatalnymi plonami doprowadziło ostatecznie do [[Tangijska Wojna Domowa|wojny domowej]] i [[Tangia (10000 EK)|powstania republiki]].

Istotnym faktem odróżniającym [[Imperium Tangijskie]] od [[Tangia|wcześniejszych okresów]] (np. [[Tangia (8973 EK)|8973]] EK czy [[Tangia|9509]] EK) było też zejście religii ([[karaizm]]u) na drugi plan. Odłam juljoański ([[język ayu|ay.]] "γιυλ-γιοα καράιγιομι " ''yul-yoa karaiyomi'', dosł. "religia ''karai'' gwiezdnej rzeki") stabilnie opanował cały kraj i, co ważniejsze, przeniknął wszystkie struktury polityczne. I choć [[Buania (złoty wiek)|Buania]] posiadała bardzo wysoką autonomię i specjalny status, pozwalający jej wyznawać własną religię rodzimą ([[Buae]]), to karaizm wyznawało tam 40%, w tym wiele elit społecznych. Ponadto karaizm był kompatybilny z wieloma wierzeniami Buae, ponadto karaizm był ze swojej specyficznej definicji stworzony dla wyspiarskich organizmów politycznych, nie obszarów kontynentalnych, więc i sama religia uległa przemianie. Ostatecznie doprowadziło to do odmian karaizmu zwanych "buańskim karaizmem" i "pinuskim karaizmem", które były uznane oficjalnie w [[Tangia (9866 EK)|Imperium epoki 9866 EK]], ale w tu opisywanym okresie 9654-9750 jeszcze nie zawsze i nie wszędzie. Faktem jest, że w 9654-9750 religia była już oczywistym narzędziem państwa tangijskiego w rękach cesarza.

==Struktury władzy==
Na najwyższym poziomie władzy znajduje się '''suweren''', którym jest '''[[cesarz Tangii]]'''. Cesarz jest dziedziczny, domyślnie, albo wybierany przez urzędujących kaoritanu przy wsparciu rady nadzwyczajnej. Zasiada on na tronie w [[Luta ni Fari]] albo w [[Kun Atla]] (późniejszy okres) pod legendarną [[Korona Kaori|Koroną Kaori]], z której wyjęto piętnaście klejnotów. Rozkazy cesarskie są wdrażane poprzez przekazanie ich przedstawicielom cesarza najwyższej możliwej rangi, nazywanym '''[[kaoritanu]]''', którzy noszą pierścień z jednym z klejnotów Kaori lub z jego repliką. Kaoritanu jest mianowany przez cesarza osobiście i występuje tylko jeden na region. Cesarz posiada władzę odwołania kaoritanu, czasowego lub trwałego pozbawienia go władzy, albo skazania go na śmierć. W większości dominiów panuje zasada "wasal mojego wasala nie jest moim wasalem", co oznacza, że cesarz nie może wydawać poleceń np. tanu, i musi przekazać kaoritanu stosowne polecenie wydania rozkazu, i dopiero to zobowiązuje do czegokolwiek kaoritanu. Ta zasada była jednak niepisana i w praktyce usłyszenie rozkazu od stanowiska wyższego bardzo rzadko powodowało sprzeciw.

Dominium (tonno'o) jest rządzone przez cesarza i jego kaoritanu. Dominia dzielą się na prowincje (mau), na czele każdej prowincji stoi kaoritanu. Prowincje dzielą się na hrabstwa (huon), rządzone przez hrabich (huontanu). Hrabstwa dalej dzielą się na dystrykty (mei'i), rządzone przez zarządców (mouri). Strukturę władzy na najwyższym poziomie w latach 9654 - 9750 odzwierciedla poniższy spis, przedstawiający spis władców tangijskich, cesarza i jego kaoritanu, na rok 9750 EK.

: [[Plik:Tangian cuneiform Word Teilan Emperor Bis.png|50px]] Cesarz Yul-Yoa Aku Olo'o (''Τηλαν Γιυλ-Γιοα ΑΚΥ ΟΛΟ'Ο'')
# [[Plik:Tangian cuneiform Word Kaori.png|50px]] Dominium Kaori (''Καορι Τοννο'ο''):
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Naratai2 new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Naratai: lord Nato'era Maku (''Νατο'ερα Μακυ, Ναραταινα Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Tongami new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Tongami: lord Katu Atori (''Κατυ Ατορι, Τονγαμινε Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word LutaniFari new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Luta ni Fari: lord Hatei Utlamari (''Χανη Υτλαμαρι, Καοριτανυ υ Λυτα νι Φαρι'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Nomeurai new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Nomeurai: lord Kao Kapori (''Καο Καπορι, Νομευραινε Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Marao new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Marao: lord Tane'ane Apori (''Τανε'ανε Απορι, Μαραονα Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word OrumiloReitika new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Orumilo i Rejtika: lady Kalia Warine (''Καλια Υαρινε, Καοριτανυ υ Ορυμιλο νι Ρητικα'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Takangari new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Takangari: lord Takakori Harani (''Τακακορι Χαρανι, Τακανγαρινε Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word KunAtla new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Kun Atla: lord Matu Matei (''Ματυ Ματη, Κυν Ατλανα Καοριτανυ'')
# [[Plik:Tangian cuneiform Word YoElalun.png|50px]] Dominium Buania (''Busy, Πυ-Γιο Τοννο'ο''):
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Saboem new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Saboem: lord nieznany
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Kehaem new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Kehaem: lord nieznany
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Uriikem new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Uriikem: lord nieznany
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Ahoem new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Ahoem: lord nieznany
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Unem new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Unem: lord nieznany
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Pobeem new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Pobeem: lord nieznany
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Feutsyem new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Feutsyem: lord nieznany
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Ykenbega new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Ykenbegá: lord nieznany
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Nyem new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Ñyem: lord nieznany
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Laisyem new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Laisyem: lord nieznany
# [[Plik:Tangian cuneiform Word Pinu.png|50px]] Dominium Pinu (''Πινυ Τοννο'ο''):
## [[Plik:Tangian cuneiform Word AtlaApori new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Atla Apori: lord Kanu Kaluli (''Κανυ Καλυλι, Ατλα Απορινε Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word TauFunu new.png|50px]] Kaoritanu prowincji : lord Kakari Mari (''Κακαρι Μαρι, Ταυ Φυνυνα Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word PinuLau new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Pinu Lau: lord Ron Kut Keri (''Ρον Κυτ Κερι, Πινυ Λαυνα Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word KaputuAu new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Kaputu Au: lady Ao Karoni (''Αο Καρονι, Καπυτυ Αυνα Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word OpilaMuli new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Opila Muli: lord (''Χαρα Μαραι, Οπιλα Μυλινε Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word YoatiMuli new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Yo'ati Muli: lady Sakoma Neluli (''Σακομα Νελυλι, Γιο'ατι Μυλινε Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Komipuli new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Komipuli: lady Kalasi Kuli (''Καλασι Κυλι, Κομιπυλινε Καοριτανυ'')
# [[Plik:Tangian cuneiform Word OkitaNeimi.png|50px]] Dominium Wysp Zachodnich (''Οκιτα Νημιλυν Τοννο'ο''):
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Akeira new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Akeira: lord Matatu Futlari (''Ματατυ Φυτλαρ, Ακηρα Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Hiranea new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Hiranea: lord Kal Fanglari (''Καλ Φανγλαρι, Χιρανεα Καοριτανυ'')
# [[Plik:Tangian cuneiform Word Atirai new.png|50px]] Dominium Atirai (''Ατιραι Τοννο'ο''):
## Kaoritanu prowincji Atirai: lord Konnari Ma'ohea (''Κονναρι Μα'οχεα, Ατιραι Καοριτανυ'')
# [[Plik:Tangian cuneiform Word Mauri new.png|50px]] Dominium Ma'uri (''Μα'υρι Τοννο'ο''):
## Kaoritanu prowincji Ma'uri: lord Tane'ane Nui-Kao (''Τανε'ανε Νϋι-Καο, Μα'υρι Καοριτανυ'')
# [[Plik:Tangian cuneiform Word AhariTeilan new.png|50px]] Dominium Antarktyczne (''Μενγιοα Τοννο'ο''):
## Kaoritanu prowincji Wyspa Nowocesarska: lord Larimena Karifoe (''Λαριμενα Καριφοε, Τηλαν Αχαρι Καοριτανυ'')
# [[Plik:Tangian cuneiform Word IloKuna.png|50px]] Dominium Demarkacyjne Dzikich Ziem (''Κεπορο υ Ιλο Κυνα Τοννο'ο''):
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Karere new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Karere: lord Uminaro Karui (''Υμιναρο Καρυι, Καρερε Καοριτανυ'')
## [[Plik:Tangian cuneiform Word Kal Kapora new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Kal Kapora: lord (''Καλ Κυλι, Καλ Καπορα Καοριτανυ'')
# [[Plik:Tangian cuneiform Word IloKuna.png|50px]] Samodzierżawstwo Takatoa (''Υρα Τακατοα''):
## [[Plik:Tangian cuneiform Word TakatoaDomain new.png|50px]] Kaoritanu prowincji Samodzierżawstwa Takatoa: admirał Ariano Tonu (''Αριανο Τονυ, Τακατοα Ταυτανυ'')
</center>

===Cesarz Tangii===
{{Główny artykuł|Cesarz Tangii}}
Cesarz Tangii (ideogram klinowy: [[Plik:Tangian cuneiform Word Teilan Emperor Bis.png|20px]], [[język ayu|ay.]] "Τηλαν" ''Teilan'' /'teĭɫan/, [[język mahan|mhn.]] "Τήλαν" ''Téilan'' /tej˦lan/) - tytuł monarszy władcy Tangii. Zakres władzy cesarza ideologicznie jest absolutny, ale zgodnie z regułą "wasal mojego wasala nie jest moim wasalem" ([[język ayu|ay.]] "Κανμαλονα κανμα ραόν κανμαλο" ''kanmalona kanma raon kanmalo'') bezpośrednie polecenia wydaje wyłącznie kaoritanu. Cesarz jednak ma instrumenty politycznego nacisku na kaoritanu: może ich do woli odwoływać i mianować. Oprócz tego, z uwagi na kult jednostki cesarza w tej epoce, sprzeciwienie się cesarzowi miało bardzo niebezpieczne skutki polityczne dla kaoritanu. Wierzono, że taki system jest najlepszy, ponieważ cesarz zachowywał kontrolę nad ogółem kraju, ale nie wdawał się w szczegóły, nad którymi nie byłby w stanie zapanować z uwagi na wielkość imperium. Z tego powodu od cesarzy oczekiwano, że ich polecenia będą wydawane tam, gdzie jest to konieczne. Podpisane rozkazy cesarskie, zwane mutai ("μυται") miały moc prawną.

Pierwotnie instytucja cesarza była eksperymentem politycznym mającym za zadanie utworzenie członka rady państw Tangii, którego podstawowym celem byłoby bycie bezspornym i bezstronnym, elementem spajającym cały kraj, utrzymanym z podatków wszystkich państw podległych oraz prowincji, i odpowiedzialnym zarówno za porządek obrad poprzez sztucznie wymagany szacunek wobec jego osoby, jak i za proponowanie inicjatyw pod głosowanie. Praktyka ta wychodziła różnie i najczęściej cesarz był marionetką albo pewnych prowincji, albo całej rady. W nowszych czasach powiązania religijne z fanatykami karaistycznymi nadały cesarzowi realną władzę, która zniosła radę jako najwyższą instancję, jako niewydajną, i ustanowiła cesarza jedynym, najwyższym władcą tak w aspekcie ustawodawczym i wykonawczym, jak i sądowym i religijnym. Cesarz zasiadał na początku epoki (9640 EK) w [[Luta ni Fari]], tradycyjnej stolicy [[wyspa Kaori|wyspy]]. Potem zasiadał w ogromnym kompleksie pałacowym w [[Kun Atla]], wydając zazwyczaj rozkazy zasiadając pod wielokrotnie restaurowaną [[Korona Kaori|Koroną Kaori]].

===Kaoritanu===
{{Główny artykuł|Kaoritanu}}
Kaoritanu ([[język ayu|ay.]] "Καοριτανυ") sprawowali nad poszczególnymi regionami kraju takimi jak Naratai czy Tongami. Zastąpili oni królów i prezydentów republik oraz wodzów regionów plemiennych. Początkowo było 10 kaoritanu, rządzących wyspami [[Wyspa Kaori|Kaori]], [[Atirai]] i [[Hiranea]]. W 9750 roku każdy region posiadał swojego kaoritanu, było ich aż 32 plus zarządca [[Takatoa|marynarki]] wojennej.

Kaoritanu byli mianowani i odwoływani przez cesarza i przyjmowali od niego rozkazy. W przypadku braku rozkazów, rządzili samodzielnie. Zdarzało się, że władcy mniej istotnych regionów nie otrzymywali rozkazów od cesarza wcale (np. Pinu Lau).

===Takatoa===
{{Główny artykuł|Takatoa}}
Takatoa jest marynarką państwową Tangii. W latach największej ekspansji oceanicznej, Takatoa z formalnego punktu widzenia posiadała własny kodeks działania i musiała funkcjonować w dużej mierze jak oddzielna formacja administracyjna z cesarzem tangijskim jako seniorem. Ponieważ odległości geograficzne pomiędzy poszczególnymi częściami imperium były olbrzymie, terytoria, którym nie nadano własnych praw administracyjnych były zarządzane oddzielnie przez Takatoa i na podstawie praw ustanowionych przez admiralicję. Współzależność okrętów od administracji lądowej powodowała, że hierarchia polityczna generalnie była zachowywana. Takatoa w 9700 i 9750 roku zajmowała się administracją całych tysięcy mniejszych wysp [[Wszechocean]]u oraz różnych czasowych lub permanentnych kolonii kontynentalnych ustanawianych w różnych częściach globu. To nie administracja cesarska lub najbliższego dominium miała dbać o te kolonie, ale Takatoa w zależności od ekonomicznej opłacalności kolonii lub celów politycznych.

Istniało prawo pierwszeństwa dekretu cesarskiego. W związku z nim, terytorium, któremu nadano własne prawa administracyjne ze skutkiem natychmiastowym i bez prawa do sprzeciwu przechodziło z władzy Takatoa na władzę ustanowionych dekretem organów, wpierw wchodząc w okres przejściowy, a następnie całkowicie. Nie zawsze jednak było to egzekwowane, ponieważ nie zawsze kolonie - a niektóre z nich były oddalone od innych ziem o całe tysiące kilometrów żeglugi - miały szansę dowiedzieć się o nadaniu im praw. Z tego względu głównie prawa nadawano tym obszarom, które, po pierwsze, były dostatecznie rozwinięte, a po drugie, gdzie nie dało się ukryć faktu zaistnienia dekretu, na przykład poprzez intensywne kursowanie wielu okrętów na ten teren.

==Polityka zagraniczna==
Tangijska polityka zagraniczna jest nastawiona na wyzysk w krajach, które można podbić, i handel w krajach, których podbić się nie da lub się nie opłaca. Podbito Pinu i Dzikie Ziemie i wchłonięto tysiące wysp od Atirai po wyspę Nowocesarską - rdzenną ludność zazwyczaj wywieziono siłą na okrętach i rozproszono po imperium, masowo wcielając w szeregi niewolników, szczególnie rdzenną ludność pinuską i atyrajską. Kilkadziesiąt czy odnośnie niektóry miejsc nawet kilkaset lat po tych działaniach podbite tereny nabrały charakteru całkowicie tangijskiego. Inaczej jest z Buanią, która zachowała bardzo wysoką autonomię, jednocześnie masowo czerpiąc z rozwiązań tangijskich i stopniowo mieszając się z Tangijczykami.

Polityka prawdziwie zagraniczna jest prowadzona przede wszystkim z [[Secht]]em, [[Państwo Neszów|Państwem Neszów]], [[Szur]]em, ale w Złotym Wieku zasięg kontaktu bezpośredniego został rozszerzony i objął [[Olsenia|olseńską]] [[Nuaria|Nuarię]], a także [[Muria|Murię]] i [[Ajdynir]]. Te bliższe relacje są handlowe, ale napięte i na zasadzie rywalizacji z przymuszoną współpracą. Tangijska doktryna Złotego Wieku zakłada pokaz potęgi, ale imperium nie dążyło do starcia. Relacje z dalszymi państwami takimi jak [[Muria]], [[Nuaria]] czy [[Ajdynir]] są przyjaźniejsze i stricte nastawione na handel. Relacje z innymi państwami są głównie pośrednie i dotyczą uprzejmej wymiany korespondencji.

=Geografia, klimat i podział administracyjny=
Wyższy podział administracyjny posiada poniższą strukturę. Poniższa lista je przedstawia wraz z przyjętym tłumaczeniem:
# '''τοννο'ο''' ''tonno'o'' /'tonnoʔo/ - dominium, rządzone przez cesarza za pośrednictwem kaoritanu,
# '''μαυ''' ''mau'' /mœː/ - region, rządzony przez [[kaoritanu]] /'kaoɾitanʉ/ (''wielkich lordów'') i podległych im tanu /'tanʉ/ (''lordów''),
# '''χυον''' ''huon'' /ɦuon/ - hrabstwo ('''τανυκυνα''' ''tanukuna'' /'tanʉkʉna/, tzw. "ziemia pańska") rządzone przez huontanu /'ɦuontanu/ (''hrabich''),
# '''μη'ι''' ''mei'i'' /'mejʔi/ - dystrykt, rządzony przez mouri /'mœʉ̯ɾi/ (''zarządzców'').

Zatem podział administracyjny najwyższego szczebla (dominiów) jest widoczny na mapie poniżej, z zaznaczeniem, że jest to mapa na rok 9750 EK: 
<center>[[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna.png|1000px]]</center>

==Dominium Kaori==
{{Termin|Τοννο'ο·υ·Καορι·Νημι|[[język ayu]]|Dominium [[Kaori]]| /'tonnoʔo ʔi 'kœːɾi 'nejmi/}}
Dominium Kaori ([[język ayu|ay]]. [[Plik:Tangian cuneiform Word Kaori.png|25px]] ''Καορι'' /'kœːɾi/) znajduje się na [[Wyspa Kaori|wyspie Kaori]], dużej wyspie na zachód od kontynentu. Posiada znaczne terytorium (drugie pod względem powierzchni po [[Pinu (złoty wiek)|Pinu]]) oraz największą populację z całego cesarstwa. Jest centrum politycznym, militarnym i handlowym. Stolicą jest miasto [[Kun Atla]].

[[Plik:Tangia wysokości.png|thumb|right|300px|Strefy wysokościowe na Kaori.]]Geograficznie i klimatycznie jest to teren mocno zróżnicowany. Wyspa ma pochodzenie tektoniczne i znajduje się na zderzeniu kilku płyt kontynentalnych. W jej centrum znajduje się sześć potężnych łańcuchów górskich o przewyższeniach przekraczających 10 tys. metrów nad poziomem morza. Te łańcuchy górskie, jak również wiele łańcuchów mniejszej wysokości, rozdzielają wyspę i tworzą wyraźne pustkowie pośrodku. Z tego względu na Kaori stosuje się czasami podział wysokościowy:
* '''Lanakuna''' (''ΛΑΝΑΚΥΝΑ'' /'ɫanakʉna/) to strefa nizin. Obejmuje obszary od poziomu morza i 1020 hPa do wysokości ciśnienia 794 hPa, to jest do około 2000 metrów.
* '''Lanameira''' (''ΛΑΝΑΜΗΡΑ'' /'ɫanamejɾa/) to strefa wyżyn i gór mniejszych. Są to wszystkie obszary górskie zdolne do normalnego, stałego zamieszkania, wraz z prowadzeniem życia, włączając w to takie elementy życia jak przebieg ciąży, przechodzenie chorób czy dorastanie dzieci. Jest to obszar od 2000 metrów do 6000 metrów. Kończy się tam, gdzie ciśnienie atmosferyczne spada poniżej 50%, tj. 471 hPa.
* '''Tang-lana''' (''ΤΑΝΓΛΑΝΑ'' /'taŋ(g)ɫana/) to strefa wysokościowa rozciągająca się od 6000 metrów do 8000 metrów. To obszar gór, w którym wytrenowane osoby są w stanie przebywać przez dłuższy czas, ale gdzie prowadzenie normalnego życia jest już wykluczone. To obszary do 355 hPa ciśnienia atmosferycznego.
* '''Tautang-lana''' (''ΤΑΥΤΑΝΓ-ΛΑΝΑ'' /'tœːtaŋ(g)ɫana/) to strefa śmierci. Rozciąga się od 8000 metrów do 10000 metrów lub do spadku ciśnienia 264 hPa. W tym obszarze osoby wybitnie wytrenowane są w stanie spędzić kilka-kilkanaście godzin. Te wysokości są przekroczeniem granicy powyżej której człowiek nie jest w stanie się już zaadaptować, rany przestają się goić, a człowiek bardzo powoli zaczyna umierać. Dłuższy postój w tej części spowoduje śmierć.
* '''Aralang-lana''' (''ΑΡΑΛΑΝΓ-ΛΑΝΑ'' /'aɾaɫaŋ(g)ɫana/) to strefa przyspieszonej śmierci. Oznacza wszystkie stratosferyczne terytoria górskie powyżej 10 000 metrów nad poziomem morza lub poniżej 264 hPa. Przebywanie na tych wysokościach wymaga pełnego kombinezonu pod przynajmniej częściowym ciśnieniem. W przeciwnym wypadku dochodzi do utraty przytomności w ciągu 60 sekund i zgonu w ciągu 30 minut.

<center>[[Plik:Kaori small heightmap.png]] ''[[:Plik:Tangia hipsometryczna duża.png|Grafika w rozdz. 6144 x 4260 px]]''</center>

Historycznie, Kaori przede wszystkim dzieliła się na '''wschód''' i '''zachód'''. Z uwagi na klimat tej części Kyonu, średnio co około dwa lata (ale z możliwością wychyleń od 1 do 10 lat) to wschód, to zachód był na zmianę żyzny lub pustynniał. Kiedy jedna część kraju była wilgotna, a ziemia wydawała plony, to druga pustynniała. To dostrzeżenie właśnie tego faktu doprowadziło po wielu latach wewnętrznych konfliktów do zawiązania [[Tangia (6911 EK)|Unii Tangijskiej w 6911 roku]].

===Podział administracyjny===
W [[Tangia (9640 EK)|9640 roku]] Tangia finalnie rozwiązała stanowiska monarsze i demokratyczne. Zarządcami poszczególnych regionów zostali [[kaoritanu]]. W 9688 roku wydzielono administracyjnie Wyspy Zachodnie do osobnego dominium, a wyspa Kaori była oddzielnym dominium. Zatem, w 9700 roku, na wyspie Kaori było osiem prowincji i ośmiu kaoritanu.

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=2| Dominium
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!colspan=3| Mapa
|-
!colspan=2 style="font-size: 150%;"|DOMINIUM KAORI
!Καορι Τοννο'ο ''Kaori Tonno'o'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Kaori.png|75px]]
![[Kun Atla]] Κυν Ατλα
!36 526 988
!829 379 km²
!colspan=3| [[Plik:Tangia9700EK DomKaori.png|350px]]
|-
! Zdjęcie
! Jednostka
! Nazwa/klin
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!width=100|Klimat/teren
! Kod
! Położenie
|-
![[Plik:Rowan-heuvel-U6t80TWJ1DM-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|[[Naratai mau|Region Naratai]]
|Μαυ Ναραται ''mau Naratai'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Naratai2 new.png|75px]]
|[[Naratai]] Ναραται
|8 985 639
|123 834 km²
|lasy deszczowe, bagna, trawy, wybrzeża
!style="font-size: 150%;"|KNA
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Naratai.png|250px]]
|-
![[Plik:Chor-tsang-07mSKrzKiRw-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|[[Tongami mau|Region Tongami]]
|Μαυ Τονγαμι ''mau Tongami'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Tongami new.png|75px]]
|[[Tounarao]] Τουναραο
|5 040 724
|92 493 km²
|lasy deszczowe, równiny, stepy, wyżyny, wysokie góry, wybrzeża
!style="font-size: 150%;"|KTO
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Tongami.png|250px]]
|-
![[Plik:Sarah-brown-YC954YGaw1E-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Luta ni Fari
|Μαυ Λυτα νι Φαρι ''mau Luta ni Fari'' [[Plik:Tangian cuneiform Word LutaniFari new.png|75px]]
|[[Luta ni Fari]] Λυτα νι Φαρι
|3 272 818
|45 482 km²
|lasy deszczowe, sawanna, góry, step
!style="font-size: 150%;"|KLU
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna LutaNiFari.png|250px]]
|-
![[Plik:Nichole-thrasher-N JbOhr5U2s-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Nomeurai
|Μαυ Νομευραι ''mau Nomeurai'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Nomeurai new.png|75px]]
|[[Hatlangao]] Χατλανγαο
|2 228 146
|45 864 km²
|lasy deszczowe, sawanna, góry, step
!style="font-size: 150%;"|KNO
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Nomeurai.png|250px]]
|-
![[Plik:Keith-chan-GZ0gSVdegoA-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Marao
|Μαυ Μαραο ''mau Marao'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Marao new.png|75px]]
|[[Tungu i Marao]] Τυνγυ υ Μαραο
|336 048
|92 875 km²
|stepy, pustynia, równiny, wyżyny, wysokie góry, wybrzeża
!style="font-size: 150%;"|KMA
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Marao.png|250px]]
|-
![[Plik:Noppadol-niyomthai-6K3pmc1ZhUg-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Orumilo i Reitika
|Μαυ Ορυμιλο νι Ρητικα ''mau Orumilo ni Reitika'' [[Plik:Tangian cuneiform Word OrumiloReitika new.png|75px]]
|[[Orumilo]], [[Reitika]] Ορυμιλο, Ρητικα
|7 013 182
|78 734 km²
|sawanna, równiny, lasy deszczowe, góry, wybrzeża
!style="font-size: 150%;"|KOR
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna OrumiloReitika.png|250px]]
|-
![[Plik:Grant-durr-5gV6L077Dc0-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Takangari
|Μαυ Τακανγαρι ''mau Takangari'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Takangari new.png|75px]]
|[[Tungu i Takangari]] Τυνγυ υ Τακανγαρι
|737 845
|186 897 km²
|pustynia, lasy deszczowe, lasy, stepy, wyżyny, wysokie góry
!style="font-size: 150%;"|KTK
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Takangari.png|250px]]
|-
![[Plik:Giulia-lorenzon-RXvF1c8-OOU-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Kun Atla
|Μαυ Κυν Ατλα ''mau Kun Atla'' [[Plik:Tangian cuneiform Word KunAtla new.png|75px]]
|[[Kun Atla]] Κυν Ατλα
|8 912 585
|163 200 km²
|wybrzeża, lasy, lasy leszczowe, równiny, stepy, góry
!style="font-size: 150%;"|KKN
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna KunAtla.png|250px]]
|-
|}
</center>

===Ukształtowanie terenu===
{{Główny artykuł|Mapa wyspy Kaori}}

===Fauna===
===Flora===

==Dominium Buania==
{{Termin|Busy|[[język buański]]|[[Buania (złoty wiek)|Buania]]| /busɯ/}}
{{Termin|Τοννο'ο·υ·Πυ-Γιο|[[język ayu]]|Dominium [[Buania (złoty wiek)|Buania]]| /'tonnoʔo ʔi 'pujo/}}

Buania to duża kraina kontynentalna na zachodzie [[Kyon]]u znajdująca się na południe od [[Pinu]], ale na północ od [[Szur]]u. Posiada łagodny klimat ze znaczną liczbą rzek i bujną roślinność. Posiada bardziej urodzajne gleby niż pozostałe krainy i ciepły, łagodny klimat. Bogata w [[ohuż]]. Prowincje w Buanii nazywane są "em", jest ich dziesięć, zatem i występuje dziesięciu kaoritanu.

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=2| Dominium
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!colspan=3| Mapa
|-
!colspan=2 style="font-size: 150%;"|DOMINIUM BUANIA
!Busy<hr/>Πυ-Γιο Τοννο'ο ''Pu-Yo Tonno'o'' [[Plik:Tangian cuneiform Word YoElalun.png|75px]]
![[Saboat]] Saboat / Σαποατι
!19 381 667
!900 115 km²
!colspan=3| [[Plik:Tangia9700EK DomBusy.png|350px]]
|-
! Zdjęcie
! Jednostka
! Nazwa/klin
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!width=100|Klimat/teren
! Kod
! Położenie
|-
![[Plik:Zhenrui-mei-YZYpJICGego-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Saboacki
|Saboem [[Plik:Tangian cuneiform Word Saboem new.png|75px]]
|[[Saboat]]
|6 977 400
|135 013 km²
|wybrzeża, lasy, równiny, pola, pagórki
!style="font-size: 150%;"|BSB
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Saboem.png|250px]]
|-
![[Plik:Breno-machado-nFSw6m01-38-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Kehacki
|Kehaem [[Plik:Tangian cuneiform Word Kehaem new.png|75px]]
|[[Kehaseat]]
|4 651 600
|101 312 km²
|wybrzeża, dżungla, lasy deszczowe, bagna
!style="font-size: 150%;"|BKS
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Kehaem.png|250px]]
|-
![[Plik:Stephen-walker-mhqoyciC5I0-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Urycki
|Uriikem [[Plik:Tangian cuneiform Word Uriikem new.png|75px]]
|[[Feketaba]]
|3 488 700
|88 929 km²
|wybrzeża, wzgórza, góry, jeziora, bagna, las liściasty, las iglasty
!style="font-size: 150%;"|BUM
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Uriikem.png|250px]]
|-
![[Plik:Ricardo-avelar-9WgJjYZFchk-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Ahoacki
|Ahoem [[Plik:Tangian cuneiform Word Ahoem new.png|75px]]
|[[Ahoat]]
|290 725
|64 471 km²
|wybrzeża, bagna, dżungle
!style="font-size: 150%;"|BAT
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Ahoem.png|250px]]
|-
![[Plik:Martin-zangerl-yOuhjExBNXg-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Unacki
|Unem [[Plik:Tangian cuneiform Word Unem new.png|75px]]
|[[Migába]]
|872 175
|95 409 km²
|wybrzeża, jeziora, bagna, góry, wzgórza
!style="font-size: 150%;"|BUN
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Unem.png|250px]]
|-
![[Plik:Tejj-Ug-YMAVj3hI-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Pobecki
|Pobeem [[Plik:Tangian cuneiform Word Pobeem new.png|75px]]
|[[Rýul]]
|678 358
|46 888 km²
|wybrzeża, dżungla, lasy liściaste, jeziora
!style="font-size: 150%;"|BPM
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Pobeem.png|250px]]
|-
![[Plik:Alexey-elfimov-FAQ2lVCnpSI-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Feucki
|Feutsyem [[Plik:Tangian cuneiform Word Feutsyem new.png|75px]]
|[[Feutsyat]]
|775 267
|107 110 km²
|wybrzeża, bagna, dżungle, lasy liściaste, lasy iglaste
!style="font-size: 150%;"|BFC
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Feutsyem.png|250px]]
|-
![[Plik:Jaimie-harmsen-HLoXSRfswdA-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Ykenbecki
|Ykenbegá [[Plik:Tangian cuneiform Word Ykenbega new.png|75px]]
|[[Begárýat]]
|387 633
|104 410 km²
|góry, bardzo wysokie góry, wzgórza, kotliny, lasy iglaste, pustynia
!style="font-size: 150%;"|BYB
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Ykenbega.png|250px]]
|-
![[Plik:Valeriy-ryasnyanskiy-tf9ZfxOLL5c-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Niecki
|Ñyem [[Plik:Tangian cuneiform Word Nyem new.png|75px]]
|[[Ñybeul]]
|290 725
|96 707 km²
|góry, wzgórza, dżungle, jeziora, bagna, rwące rzeki
!style="font-size: 150%;"|BNM
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Ngyem.png|250px]]
|-
![[Plik:Kelli-anne-yj9yBtmAmH8-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Laisujecki
|Laisyem [[Plik:Tangian cuneiform Word Laisyem new.png|75px]]
|[[Isrobeul]]
|969 083
|59 866 km²
|wybrzeża, lasy iglaste, lasy cedrowe
!style="font-size: 150%;"|BLS
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Busy Isrobeul.png|250px]]
|-
|}
</center>

<center>[[Plik:Buania Canisowa 2.png|700px]]</center>

==Dominium Pinu==
{{Termin|Τοννο'ο·υ·Πινυ|[[język ayu]]|Dominium [[Pinu (złoty wiek)|Pinu]]| /'tʰon.noʔo ʔi 'pʰinʉ/}}
Dominium Pinu znajduje się w [[Kanisja|Kanisji]], jest dużym półwyspem bezpośrednio na południe od [[Wyspa Kaori|wyspy Kaori]]. Posiada granicę lądową z Buanią i Terytorium Demarkacyjnym Dzikich Ziem. Największa prowincja Imperium, ale o najmniejszej gęstości zaludnienia. Do [[Trzecia Wojna o Saakę|Trzeciej Wojny o Saakę]] w latach 9654-9662 [[EK]] stanowiła niepodległe państwo o nazwie [[Pinu]], w wojnie większość ludności autochtonicznej albo została wywieziona z półwyspu w charakterze niewolników, albo zginęła (wskutek działań wojennych, zbiorowych mordów, od chorób). Obecnie autochtoni stanowią 9% populacji, głównie wymieszanej z Tangijczykami i Buańczykami i akceptujących ich zwyczaje i religie, dodatkowe 2% wciąż żyje w dżunglach prowadząc tradycyjny tryb życia. Półwysep jest relatywnie płaski, z łagodnym wzniesieniem w jego centrum, i jest niemal w całości porośnięty gęstymi lasami deszczowymi. Posiada najłagodniejszy klimat ze wszystkich terytoriów i umiarkowanie żyzne gleby. Stolicą jest [[Atla Apori]], młode miasto założone przez Tangijczyków w 9655 [[EK]].

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=2| Dominium
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!colspan=3| Mapa
|-
!colspan=2 style="font-size: 150%;"|DOMINIUM PINU
!Πινυ Τοννο'ο ''Pinu Tonno'o'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Pinu.png|75px]]
![[Atla Apori]] Ατλα Απορι
!7 752 667
!1 058 701 km²
!colspan=3| [[Plik:Tangia9700EK DomPinu.png|350px]]
|-
! Zdjęcie
! Jednostka
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!width=100|Klimat/teren
! Kod
! Położenie
|-
![[Plik:Mark-AddyORqTyCg-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|[[Atla Apori mau|Region Atla Apori]]
|Μαυ Ατλα Απορι ''mau Atla Apori'' [[Plik:Tangian cuneiform Word AtlaApori new.png|75px]]
|[[Atla Apori]] Ατλα Απορι
|4 031 387
|102 614 km²
|wybrzeża, dżungle, wodospady, rwiste rzeki
!style="font-size: 150%;"|PAA
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna AtlApori.png|250px]]
|-
![[Plik:Saiyara-takia-eSRCAcRFaZc-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|[[Tau Funu mau|Region Tau Funu]]
|Μαυ Ταυ Φυνυ ''mau Tau Funu'' [[Plik:Tangian cuneiform Word TauFunu new.png|75px]]
|Kulai Κυλαι
|775 267
|463 207 km²
|wybrzeża, dżungle, wzgórza, wodospady, rwiste rzeki, bagna
!style="font-size: 150%;"|PTF
![[Plik:Tangia9750EK_mapa_polityczna_TauFunu.png|250px]]
|-
![[Plik:Thea-smc-0lqRLj702NY-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|[[Pinu Lau mau|Region Pinu Lau]]
|Μαυ Πινυ Λαυ ''mau Pinu Lau'' [[Plik:Tangian cuneiform Word PinuLau new.png|75px]]
|Oañiat [[język buański|bu.]] Oañiat / [[język ayu|ay.]] Οανιατι
|155 053
|93 960 km²
|bardzo gęste dżungle, rwiste rzeki, wodospady, bagna
!style="font-size: 150%;"|PPL
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna PinuLau.png|250px]]
|-
![[Plik:Renns-art-fJnVp TuQMk-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Kaputu Au
|Μαυ Καπυτυ Αυ ''mau Kaputu Au'' [[Plik:Tangian cuneiform Word KaputuAu new.png|75px]]
|Nyaluli Mauk Νιαλυλι Μαυκι
|1 046 610
|124 044 km²
|wybrzeża, dżungle, wzgórza, wodospady, rwiste rzeki, bagna
!style="font-size: 150%;"|PKA
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna KaputuAu.png|250px]]
|-
![[Plik:Jaime-dantas-jvmKGFxoKlY-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Opila Muli
|Μαυ Οπιλα Μυλι ''mau Opila Muli'' [[Plik:Tangian cuneiform Word OpilaMuli new.png|75px]]
|Opilapu Οπιλαπυ
|426 397
|90 251 km²
|wybrzeża, bagna, dżungle, rwiste rzeki
!style="font-size: 150%;"|POM
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna OpilaMuli.png|250px]]
|-
![[Plik:Andres-medina-2kV0praZVZ8-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Yo'ati Muli
|Μαυ Γιοατι Μυλι ''mau Yo'ati Muli'' [[Plik:Tangian cuneiform Word YoatiMuli new.png|75px]]
|Feutaoiat [[język buański|bu.]] Feutaoiat, [[język ayu|ay.]] Φευταογιατι
|503 923
|107 148 km²
|bagna, gęste dżungle, wybrzeża, urwiska
!style="font-size: 150%;"|PYM
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Yo'ati Muli.png|250px]]
|-
![[Plik:Alexander-schimmeck-gLtJea5taXo-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Komipuli
|Μαυ Κομιπυλι ''mau Komipuli'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Komipuli new.png|75px]]
|[[Komi]] Κομι
|814 030
|77 476 km²
|wybrzeża, dżungle, wzgórza
!style="font-size: 150%;"|PKP
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna KomiPuli.png|250px]]
|-
|}
</center>

==Dominium Wysp Zachodnich==
{{Termin|Τοννο'ο·Οκιτα·Νημιλυν|[[język ayu]]|Dominium [[Wyspy Zachodnie (złoty wiek)|Wysp Zachodnich]]|/'tonnoʔo ʔi 'ʔokita 'nejmiɫʉn/}}
Wyspy Zachodnie odnoszą się do dwóch wysp bezpośrednio na zachód od [[wyspa Kaori|wyspy Kaori]]. Są to większa [[Akeira]] na północy ze stolicą w porcie [[Uruna]] i mniejsza wyspa [[Hiranea]] na południu ze stolicą w mieście [[Yatlomea]]. Obie wyspy mają istotne znaczenie handlowe, są ważnym punktem tranzytowym w handlu towarami tak dalej na zachód do [[Atirai]] i dalej z [[Muria|Murią]] i [[Ajdynir]]em, jak i z [[Państwo Neszów|Neszami]] na północy. Ponadto, mają znaczenie produkcyjne, ponieważ wytwarza się tam cukier. Historycznie, [[Akeira]] jest wyspą, z której pochodzi kauczukowiec. Wyspy mają też bardziej urodzajne ziemie i produkują więcej żywności niż zużywają, dzięki czemu sprzedają zapasy okrętom. Specjalizują się w imporcie narzędzi stoczniowych i materiałów zamiennych, i naprawiają okręty.

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=2| Dominium
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!colspan=3| Mapa
|-
!colspan=2 style="font-size: 150%;"|DOMINIUM WYSP ZACHODNICH
!Τοννο'ο Οκιτα Νημιλυν ''Tonno'o i Okita Neimilun'' [[Plik:Tangian cuneiform Word OkitaNeimi.png|75px]]
![[Uruna]] Υρυνα
!4 472 692
!135 682 km²
!colspan=3| [[Plik:Tangia9700EK DomWyspyZach.png|350px]]
|-
! Zdjęcie
! Jednostka
! Nazwa/klin
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!width=100| Klimat/teren
! Kod
! Położenie
|-
![[Plik:Boudewijn-huysmans-VvMyfPkaeLQ-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Akeira
|Μαυ Ακηρα ''mau Akeira'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Akeira new.png|75px]]
|[[Uruna]] Υρυνα
|2 683 615
|97 844 km²
|lasy deszczowe, wybrzeża
!style="font-size: 150%;"|OAK
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Akeira.png|250px]]
|-
![[Plik:Cauayan-island-resort-imap-1lqT4o-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Hiranea
|Μαυ Χιρανεα ''mau Hiranea'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Hiranea new.png|75px]]
|[[Yatlomea]] Γιατλομεα
|1 789 077
|37 838 km²
|lasy deszczowe, wybrzeża
!style="font-size: 150%;"|OHI
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Hiranea.png|250px]]
|-
|}
</center>

==Dominium Atirai==
{{Termin|Τοννο'ο·υ·Ατιραι·Νημι|[[język ayu]]|Dominium [[Atirai (złoty wiek)|Atirai]]| /'tonnoʔo ʔi 'ʔatiɾaj 'nejmi/}}
Atirai jest obszarem państwa Tangijskiego o statusie kolonii dojrzałej i należała pierwotnie do tangijskiej grupy wysp odległych, a w złotym wieku Tangii stanowi niepodległe dominium. Ta jednostka administracyjna jest położona na równikowej wyspie o rozmiarach 391 km na 411 km o powierzchni 109 692 km², w olbrzymiej odległości 6 901 km od północnych skrajów Akejry i 8 641 km na wschód od zachodnich wybrzeży wyspy Tangia, znajduje się w regionie Dewii bardziej niż Kanisji, do której dzieli ją odległość "zaledwie" 4 379 km. Jest wyspą wulkaniczną o złożach siarki i złota, egzotycznych przypraw, jest kolonią karną i miejscem badań naukowych, stanowi jako baza tangijska poważny punkt handlowy z Dewią. Wyspą zarządza jeden kaoritanu. Atirai przecina równik.

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Zdjęcie
! Jednostka
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!width=100| Klimat/teren
! Kod
! Położenie
|-
![[Plik:Cosmic-timetraveler-LgrGHYZzBSk-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Atirai
|Μαυ Ατιραι ''mau Atirai'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Atirai new.png|75px]]
|[[Alai Ara]] Αλαι Αρα
|1 863 622
|109 692 km²
|wybrzeża, równiny, wulkany
!style="font-size: 150%;"|ATI
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Atirai.png|250px]]
|-
|}
</center>

Tangia napadła na wyspę w 9401 EK, pokonała miejscowe statki, a lokalną ludność zabrała w niewolę. Atirai znajduje się w tak ogromnej odległości od Tangii, że posiada autonomię w dosłownie wszystkim, czyniąc ją de facto niepodległym państwem w zaawansowanej unii z Tangią. Ważny punkt na szlakach eksploracyjnych tangijskiej floty handlowej, żegluga w te strony stała się szczególnie intensywna w złotym wieku Tangii z uwagi na [[szlak wody]], nie tylko dalej na zachód w celach handlowych z [[Muria|Murią]] i [[Ajdynir]]em, ale też na północ z Dewijczykami [[Państwo Neszów|Państwa Neszów]].

==Dominium Ma'uri==
{{Termin|Τοννο'ο·υ·Μα'υρι·Νημι|[[język ayu]]|Dominium [[Ma'uri (złoty wiek)|Ma'uri]]| /'tonnoʔo ʔi 'maʔʉɾi 'nejmi/}}
Wyspa Ma'uri znajduje się na oceanie, daleko na zachód i południe. Jest to najbardziej oddalony punkt, gdzie sięga cesarstwo tangijskie. Wyspa została odkryta przypadkiem przez okręt T.K.T. Nuilau w 9562 [[EK]], którego zniosły utrzymujące się wiatry. Wyspę stanowi dawno wygasły wulkan, posiada ona morsko-umiarkowany klimat, który jest w stanie utrzymać zupełnie inną roślinność niż Tangia. Przede wszystkim jednak są na niej znaczne pokłady surowców, w tym złota. Kolonia w formalnym sensie istnieje od 9594 [[EK]]. W 9700 - 9750 [[EK]] jest zdolna do samodzielnego utrzymania się. Zamieszkują ją głównie Tangijczycy.

<center>[[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Ma'uri.png|500px]]</center>

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Zdjęcie
! Jednostka
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!width=100| Klimat/teren
! Kod
! Położenie
|-
![[Plik:Tom-gainor-0JJEW2XLWk8-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Ma'uri
|Μαυ Μα'υρι ''mau Ma'uri'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Mauri new.png|75px]]
|[[Ako Lea]] Ακο Λεα
|446 897
|38 985 km²
|wybrzeża, równiny, lasy umiarkowane, góry
!style="font-size: 150%;"|MUI
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Ma'uri.png|250px]]
|-
|}
</center>

==Dominium Antarktyczne==
{{Termin|Τοννο'ο·υ·Μενγιοα|[[język ayu]]|Dominium Antarktyczne| /'tonnoʔo ʔi 'menjoa/}}
Tak zwane "Dominium Antarktyczne" to twór administracyjny z 9684 [[EK]]. Ekspedycje buańsko-tangijskie poszukujące nowych terenów eksploracyjnych w morzach południowych natrafiły w 9660 [[EK]] tylko na jedną większą wyspę, którą pierwotnie nazwano "Αχαρι Ταυριαν-Τα'ο" ''Ahari Taurian-Ta'o'', tj. "nowe [[Obserwatorium Tauriana|obserwatorium Tauriana]]", po czym zmieniono nazwę na "Τηλαν Αχαρι" ''Teilan Ahari'', tj. "Nowocesarska". Działania cywilizacyjne na wyspie są bardzo utrudnione z powodu potężnych wiatrów antarktycznych i ponieważ sama wyspa składa się prawie w całości z gołych skał i jest agrarnie nieurodzajna. Nie znaleziono tam interesujących surowców naturalnych. Terytorium stworzono jako kolonię karną, obóz pracy o wyjątkowo ciężkim rygorze z więzieniem obliczonym na śmierć skazanych. Wyspa jest miejscem odpoczynku wielu ptaków. Znajdują się tam kolonie pingwinów. Wyspa doświadcza zjawiska dnia i nocy polarnej. Czasami zimą ocean potrafi zamarznąć.

<center>[[Plik:Tangia9700EK DomWyspyZachNowoces.png|500px]]</center>

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Zdjęcie
! Jednostka
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!width=100| Klimat/teren
! Kod
|-
![[Plik:Loic-mermilliod-3xI5eHi3QKo-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Wyspy Nowocesarskiej
|Μαυ Τηλαν Αχαρι ''mau Teilan Ahari'' [[Plik:Tangian cuneiform Word AhariTeilan new.png|75px]]
|''brak stałej załogi''
|373
|7 644 km²
|skały, porosty, tundra
!style="font-size: 150%;"|NTA
![[Plik:Tangia9700EK DomWyspyZachNowoces.png|250px]]
|-
|}
</center>

==Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem==
{{Termin|Τοννο'ο·υ·Κεπορο·υ·Ιλο·Κυνα|[[język ayu]]|Terytorium Demarkacyjne [[Dzikie Ziemie Kanisji|Dzikich Ziem]]| /'tonnoʔo ʔi 'kepoɾo ʔi 'ʔiɫo 'kʉna/}}
Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem powstało na bazie traktatu pokojowego [[Trzecia Wojna o Saakę|z Trzeciej Wojny o Saakę]] w 14 Ra'anau 9662. Przyczyną wybuchu wojny były napady plemion z terytorium Pinu na [[Buania|Buanię]]. Terytoria tzw. [[Dzikie Ziemie Kanisji|Dzikich Ziem Kanisji]] zamieszkują plemiona o jeszcze wyższej agresywności niż pinuskie, co było między innymi przyczyną powstania południowego muru [[Secht|sechtońskiego]], tzw. Małego Muru. Zatem i traktat pokojowy, oprócz tangijskiej aneksji Pinu, obejmował podzielenie pozostałego terytorium rozdzielającego Tangię i [[Secht]] na pół i, słowami propagandy, "ucywilizowanie" terytorium celem otwarcia bezpośrednich szlaków handlowych, pokojowo lub siłą.

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=2| Dominium
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
!colspan=3| Mapa
|-
!colspan=2 style="font-size: 150%;"|TERYTORIUM DEMARKACYJNE DZIKICH ZIEM
!Τοννο'ο υ Κεπορο υ Ιλο Κυνα ''Tonno'o Keporo i Ilo Kuna'' [[Plik:Tangian cuneiform Word IloKuna.png|75px]]
![[Mengu Oma'e]] Μενγυ Ομα'ε
!2 981 795
!342 454 km²
!colspan=3| [[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna TerDemarkacyjne.png|350px]]
|-
! Zdjęcie
! Jednostka
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
! Klimat/teren
! Kod
|-
![[Plik:Mandy-beerley-9GDa7nK 4q0-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Karere
|Μαυ Καρερε ''mau Karere'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Karere new.png|75px]]
|[[Mengu Oma'e]] Μενγυ Ομα'ε
|894 538
|189 955 km²
|dżungle, wybrzeża, wulkany, rozpadliny, kaniony, sawanna, pustynia
!style="font-size: 150%;"|IK1
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna Karere.png|250px]]
|-
![[Plik:Waren-brasse-9rPy3yfLe7c-unsplash.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Region Kal Kapora
|Μαυ Καλ Καπορα ''mau Kal Kapora'' [[Plik:Tangian cuneiform Word Kal Kapora new.png|75px]]
|[[Muan Nui]] Μυαν Νϋι
|2 087 256
|152 499 km²
|dżungle, wybrzeża, wulkany, rozpadliny, kaniony
!style="font-size: 150%;"|IK2
![[Plik:Tangia9750EK mapa polityczna KalKapora.png|250px]]
|-
|}
</center>

==Samodzierżawstwo Takatoa==
{{Termin|Τοννο'ο·υ·Υρα·Τακατοα|[[język ayu]]|Samodzierżawstwo [[Takatoa]]| /'tonnoʔo ʔi 'ʔʉɾa 'takatoa/}}
Jednostka samodzierżawstwa Takatoa odnosi się do domyślnego stanu terytoriów morskich, wyspiarskich i oceanicznych zarządzanych przez [[Takatoa]], czyli marynarkę państwową Tangii. Są to wszystkie tereny, którym aparat państwowy Tangii nie nadał praw administracyjnych i nie uznał za jednostkę terytorialną, na bazie swoich praw lub na bazie uznania terytorium zagranicznego (tj. nie są uznawane przez państwo Tangia jako obce państwo). Takatoa zarządza tymi terytoriami według swoich praw i odpowiada bezpośrednio przed cesarzem. Władza Takatoa jest z definicji tymczasowa i może zostać natychmiastowo ograniczona po uznaniu wniosku dowolnej prowincji o rozszerzenie na jej korzyść terytorium, ponieważ o ile nie ma roszczeń innych prowincji ani istotnych konfliktów prawa międzynarodowego, to Takatoa natychmiast traci prawa samodzierżawy i wchodzi w okres przejściowy przekazania władzy, podczas którego zmieniany jest ustrój danego terytorium.

Siedzibą samodzierżawstwa jest miasto [[Alai Lele]] położone na mniejszej w pobliżu zatoki naratajskiej na [[Wyspa Kaori|wyspie Kaori]].

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Zdjęcie
! Jednostka
! Nazwa
! Stolica
! Populacja
! Powierzchnia
! Klimat/teren
! Kod
|-
![[Plik:La prise de Debokké.jpg|250px]]
!style="font-size: 150%;"|Samodzierżawstwo [[Takatoa]]
|Μαυ Υρα Τακατοα ''mau Ura Takatoa'' [[Plik:Tangian cuneiform Word TakatoaDomain new.png|75px]]
|[[Alai Lele]] Αλαι Λελε
|1 118 173
| -
|wyspy, osady nabrzeżne
!style="font-size: 150%;"|TKT
|-
|}
</center>

Flaga [[Takatoa]], czyli marynarki wojennej o kwazi-państwowym ustroju, przedstawia pysk orki tangijskiej widziany od przodu z księżycem [[Lykaon]]em w charakterze "trzeciego oka". Wariant buański jest pomarańczowy i posiada krzyż buański.
<center>
{|
|[[Plik:Flaga Tangijska TAKATOA.png|350px]]
|[[Plik:Flaga Tangijska TAKATOA - Busy.png|350px]]
|-
|Flaga [[Takatoa]], wariant kaoryjski
|Flaga [[Takatoa]], wariant buański
|}
</center>

=Społeczeństwo=
Społeczeństwo tangijskie jest silnie zróżnicowane, ale także z biegiem czasu zaczyna powoli się zlewać w nowy, mieszany byt. W latach 9662 - 9750 [[EK]] doszło do znacznego rozwastwienia społecznego i dużych przemian w mentalności. Wiele ludów było uciskanych, niektóre bardzo brutalnie. Nierówności społeczne się bardzo pogłębiły.

==Religia==
[[Plik:LykaonTangia.jpg|300px|thumb|right|Lykaon wschodzący nad Tangią. Moc Lykaona w sterowaniu falami jest od dawna elementem wiary karajskiej, a sam księżyc występuje na fladze Tangijczków.]]
Większość imperium wyznaje [[karaizm]], akwatyczną religię skodyfikowaną przed 6911 [[EK]] przez Pięciu Mędrców karajskich. Religia ta jest systemem filozoficzno-religijnym i zasadniczo nie zakłada bóstw, pozostając generalnie kompatybilna z wierzeniami teistycznymi, ale stawia w centrum świata wodę jako centralny pierwiastek życia. Energia życia, zwana '''karai''', bierze swoją moc z wody. Stąd Tangijczycy starają się zamieszkiwać te tereny, gdzie wody jest pod dostatkiem. Buańczycy wyznają swoją wiarę, zwaną [[Buae]]. Te dwie religie stanowią większość w cesarstwie. Z pozostałych religii, spotyka się rdzenne religie takie jak [[szamanizm tangijski]], głównie wyznawany na pustyniach (Marao i Takangari), wierzenia rodzime Pinusów i plemion Dzikich Ziem, oraz dewijsko-oceaniczne wierzenia [[Atirai|Atyrajczyków]].

{| class="wikitable sortable"
! Religia !! Opis !! Typ !! Założyciel !! Główne centrum kultu !! Lider
|-
| Karaizm Yul Yoa || Odłam cesarski, gwiezdny || System filozoficzno-religijny || Pięciu Mędrców, cesarzowa Kalia || Świątynia Naratajska || Narataine TauKuiru
|-
| Karaizm Rang Ku || Odłam świetlny, obserwatoriów || System filozoficzno-religijny || Pięciu Mędrców, cesarz Taurian || Saktuarium Rangfen w Tenfarai 4 Ta'o || Rangfenne TauTanu TauKuiru
|-
| Karaizm Om Yoa || Odłam morski, głównie marynarzy || System filozoficzno-religijny || Pięciu Mędrców, admirał Weleke || Świątynia Patori w Urunie || TauTanu TauKuiru i Alai Lele
|-
| Buae || Religia Buańczyków || || || ||
|-
| Szamanizm tangijski || Religia prastara Tangijczyków, spirytystyczna || Spirytyzm-animizm || Tradycyjna religia || Świątynia Mirażu w Tungu i Takangari || TauKuiru i Takangari
|-
| Wierzenia pinuskie || Religie rdzenne ludzi Pinu i Dzikich Ziem || Wielobóstwo, spirytyzm || Tradycyjna religia || Zdecentralizowana || Brak
|-
| Wierzenia atyrajskie || Religie rdzenne wyspy Atirai || Wielobóstwo, spirytyzm || Tradycyjna religia || Zdecentralizowana || Brak
|}

===Karaizm===
{{główny artykuł|Karaizm}}
[[Plik:Tohunga under Tapu.jpg|450px|thumb|right|Cesarz [[Meinopau Reiki]] (9254 - 9438), karaista-asceta, karmiony przez dziewczynkę.]]Religią państwową [[Tangijczycy|Tangijczyków]] jest '''karaizm''' ([[język ayu|ay.]] ''καραιγιομι'' /'karai 'jomi/), obowiązującą wszędzie oprócz Buanii.

Karaizm wywodzi się z [[szamanizm tangijski|rdzennej religii]] [[wyspa Kaori|kaoryjskiej]], stawiając za swój centralny aspekt wodę. Woda jest uznawana za centralne źródło wszelkiego życia, a energia życiowa pobudzona przez wodę, nazywa się "karai" ([[język ayu|ay.]] ''καραι'' /'karai/), skąd nazwa religii.

System jest filozoficzny i z zasady nie zakłada bóstw, zatem pozostaje do pewnego stopnia kompatybilny z wierzeniami teistycznymi, ale uważa się powszechnie, że należy zachować czystość karaizmu, czyli nie mieszać go z innymi wierzeniami. Karaiści wierzą w to, że wszystko w świecie jest płynne, z różnym tempem, i głoszą, że świat należy rozpatrywać według sześciu aspektów, które opisują świat i zachowanie zmian w nim:

{|class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Kolor
!Nazwa [[Język ayu|ayu]]
!Aspekt
!Opis
|-
|style="background: #ff6666;"|czerwony
!<big>'''[[Puro lau|{{Ayu|ΠΥΡΟ}}]]'''</big> ''puro'' /pʉrɔ/
|'''pozytywny''' ''wartości dodane''
|Wszelkie wartości dodane, przybycie, pojawienie się, narodziny, zysk, otrzymanie choroby, nowe przekleństwo, upał, zalety
|-
|style="background: #809fff;"|niebieski
!<big>'''[[Neu lau|{{Ayu|ΝΕΥ}}]]'''</big> ''neu'' /nɛʉ/
|'''negatywny''' ''wartości ujemne''
|Wszelkie wartości ujemne, odejście, zanik, śmierć, strata, wyleczenie choroby, oczyszczenie z przekleństwa, oczyszczenie, chłód, wady
|-
|style="background: #ffff99;"|żółty
!<big>'''[[Fo'o lau|{{Ayu|ΦΟ'Ο}}]]'''</big> ''fo'o'' /'fɔʔɔ/
|'''świadomość''' ''wiedza''
|Zbiór wiedzy pozwalający na podjęcie dobrej decyzji lub sprawiedliwej oceny
|-
|style="background: #b3ffb3;"|zielony
!<big>'''[[Nu lau|{{Ayu|ΝΥ}}]]'''</big> ''nu'' /nʉ/
|'''sposób''' ''metoda''
|Techniczny sposób, albo plan, albo zestaw czynności, które w zamierzeniu osiągną cel
|-
|style="background: white;"|biały
!<big>'''[[Ra'a lau|{{Ayu|ΡΑ'Α}}]]'''</big> ''ra'a'' /'raʔa/
|'''kontekst''' ''tło sprawy i konsekwencje''
|Szerokotorowe i długofalowe myślenie oraz analiza łańcucha konsekwencji podjętych akcji
|-
|style="background: black; color: white;"|czarny
!<big>'''[[Nora lau|{{Ayu|ΝΟΡΑ}}]]'''</big> ''nora'' /'nɔra/
|'''brak''' ''niestnienie''
|Stan pierwotny myśli abstrakcyjnej, stan sprzed powstania myśli
|-
|}
Te aspekty podlegają czci same w sobie i nierzadko bywają personifikowane, choć formalnie uważa się to za dziedzinę sztuki, a nie dogmat. Życie Tangijczyka ma być prowadzone poprzez manewrowanie pomiędzy puro a neu, aspektami przybytku i utraty. Należy to robić zachowując fo'o, czyli wiedzę, świadomość, które pozwalają na rozumienie sytuacji. Należy to robić poprzez prawidłowe zadbanie o nu, czyli metodę, sposób, którym przyjmuje się działanie. Ostatecznie, należy tak planować działania, aby nie zignorować ra'a, czyli kontekstu, tła sprawy, aspektu odpowiadającego za długofalowe konsekwencje każdego działania.

Aspekty przedstawia się na diagramie z centralnym kwiatem o pięciu płatkach. Wokoło diagramu, na czubkach płatków, wpisuje się hieroglify mające na celu ukazania tego samego konceptu w pięciu aspektach, czasami szósty dorzuca się u dołu. Takie heksagramy mają słowo fonetycznie wpisane w środek, słowo jest umieszczone w okręgu, umieszcza się przecięcia w NW, NE, SW, SE, N okręgu, i za przecięciami wskazującymi rysuje się hieroglify.

Karaiści głoszą głęboką więź człowieczeństwa z wodą, szczególnie morską, wierzą w pochodzenie człowieka z morza, i wielką misję przyznaną ludziom na [[Kyon|świecie]]. Kosmologia karajska zakłada, że człowiek pochodzi z Wielkiego Wiru na kosmicznym morzu (chodzi o Drogę Mleczną, widziana na jednej stronie nocnego nieba na [[Kyon]]ie), i że kiedy jako całość spełni swoje zadanie na świecie, będzie mógł tam wrócić.

Ta szczególnie potężna więź człowieka z wodą ma przejawiać się w większej zależności ludzi od wód niż u zwierząt (''καποι''), do których nie zaliczano istot morskich (''φευται''). Aby sprostać Misji, ludziom dano umysł, dzięki któremu są oni w stanie dokonywać rzeczy, jakich zwierzęta nie potrafią i nie będą potrafiły: manipulować otoczeniem na szeroką skalę, celem dostawy wody. Stąd o ludziach mówi się ''lau'' (''λαυ'') - serce, ponieważ irygacyjne działania ludzi wpompowują wodę w martwy ląd, przynosząc życie roślinności i następnie zwierzętom i ludziom.

Karaizmowi stawia się świątynie i sanktuaria, gdzie dokonuje się medytacji i filozoficznej analizy podjętych działań, które mają zapewnić człowiekowi szczęście. Na czele świątyń zazwyczaj stoi duchowny zwany ''kuiru'' (''κυιρυ'' /'kujru/). Lider kompleksu świątynnego nazywany jest ''taukuiru'', czyli wielkim duchownym. Osoby święte w religii karajskiej noszą tytuł ''otoayate'', czyli "ci, którzy znaleźli siłę".

====Karaizm juljoański====
Karaizm yul-yoa (z [[ayu]] ''γιυλ-γοα'' /jyl-joa/ "potok gwiazd") to pierwotnie sekta karajska, a od [[Tangia|9505 EK]] oficjalny, państwowy odłam karaizmu. Jest radykalnym ruchem, który wzmacnia teorię, że karaiści są zesłani na [[Kyon|świat]] celem niesienia swojej misji, głosi, że wszyscy Tangijczycy mają tę samą misję i tak ostre wewnętrzne podziały, jak stosowane wcześniej (królestwa/republiki czasów unitarnych czy kaoryjskich) są tylko osłabieniem ich misji na powietrzu i przyczynią się do konfliktów wewnętrznych, które zdewastuje ich cel "wyjścia z wody". Tangia ma być silna i podbijać inne ludy, aby te mogły przejść przez Wielki Wir na niebie, i już tamtejsze oryginalne królestwo, niejako "po drugiej stronie", ma postanowić co dalej. Wariant silnie forsowany przez cesarzową Kalię w 9500 [[EK]], łączy religię i państwowość, i bezpośrednio jest odpowiedzialny za koniec federacji tangijskiej i upadek demokracji.

====Karaizm rangku====
Karaiści Rang Ku (''ρανγ κυ'' /'ɾaŋ kʉ/ "fala światła") uważają, że nie tylko woda jest centralna dla życia, ale powietrze także. Wskazują na związek jednego z drugim w perspektywie karaistycznej, wykazując, że powietrze też jest płynem i podlega prawom wody, i że służy wielu istotom, podkreślając, że nawet ryby, delfiny i wieloryby pobierają powietrze. Stąd uważają oni, że człowiek nie tylko musi być blisko wody, ale też blisko powietrza, dlatego rankuizm jest uważany za religię górali i obserwatoriów.

====Karaizm om joa====
Karaizm Om Yoa (''ομ γιοα'' /om 'joa/ "głęboka woda") to odłam wiary wyznawany głównie przez marynarzy. Rozszerza wiarę o zjawiska i legendy powstałe przez długotrwałe przebywanie na morzu, bogaty w charakterystyczne tradycje.
====Karaizm teilanna====
Karaizm Teilanna (''τηλαννα'' "cesarski") odnosi się do postaci cesarza [[Meinopau Reiki]]. Jest to ascetyczny odłam religii, który głosi, że człowiek osiąga harmonię wtedy, kiedy energia karai pochodząca z jego wód jest w stanie spoczynku. Porównywano ten stan do tafli wody w stanie bezwietrznym. Frakcja ta przegrała z odłamem yul-yoańskim.

===Buae===
{{główny artykuł|Buae}}
Buae to politeistyczna religia narodowa [[Buania (złoty wiek)|Buańczyków]], gdzie lokalni bogowie są czczeni w świątyniach. Obrządek uwzględnia ofiar dla bogów i oczekuje w zamian działań. Znaczenie mają talizmany i artefakty religijne. Uważano, że najważniejsi bogowie zamieszkują Wielkie Góry Niebosiężne. Stopniowo religia Buae traci na znaczeniu wraz z laicyzacją Buańczyków, niemniej rytuały nadal są powtarzane, jako że podkreślają przywiązanie do społeczności skoncentrowanej wokół świątyni.

===Szamanizm tangijski===
{{główny artykuł|Szamanizm tangijski}}
Szamanizm tangijski jest niejednolitym zespołem wierzeń o pochodzeniu z [[Okres Królestw Tangijskich|okresu królestw tangijskich]]. Szamanizm stracił na popularności przez religię [[karaizm|karaistyczną]] krótko po okresie działań pięciu mędrców karajskich w 6900, która stopniowo była przyjmowana przez struktury administracyjne kraju, a do roku [[Tangia|9509]] [[EK]] został zakazany na wszystkich obszarach, choć był tolerowany na terenach [[Pustynia Marajska|Pustyni Marajskiej]] i [[Pustynia Takangaryjska|Pustyni Takangaryjskiej]]. W okresie imperialnym z uwagi na fascynację artystów, pisarzy i rzeźbiarzy religią przodków, szamanizm tangijski przeżył do pewnego stopnia renesans w postaci obecności w sztuce, ale pozostał zakazany na wszystkich prowincjach oprócz wymienionych dwóch pustyń, gdzie zezwolono na jego praktykowanie.

Szamanizm tangijski, jak każdy inny, opiera się na praktykach religijnych zakładających kontakt konkretnych osób, zwanych szamanami, ze światem nadprzyrodzonym za pośrednictwem zmienionego stanu świadomości, zwanego transem. W taki sposób szamani są w stanie oddziaływać z duchami, dobrymi i złymi, i za pośrednictwem pewnych praktyk kierować nimi, czy to w ramach praktyk leczniczych (wyganianie złych duchów), zaklinających, czy ofensywnych (rzucanie klątw). Szamani mogą wejść w trans celem interakcji ze światem nadprzyrodzonym, aby odnaleźć odpowiedzi na pytania, doświadczając wizji. Interpretują oni omeny i inne znaczniki świata nadprzyrodzonego w normalnym. Zajmują się też przepowiadaniem przyszłości. Zajmują się pochówkiem zmarłych i kierowaniem ich dusz w zaświaty, leczą bezpłodność, asystują w porodach celem sprowadzenia duszy na świat, i komunikują się z siłami przyrody takimi jak dzikie zwierzęta czy siły natury takie jak słońce, wiatr czy deszcz.

===Wierzenia pinuskie===
Pinusi wierzą w siły przyrody i w przodków, ale ich wiara jest mocno zróżnicowana pomiędzy poszczególnymi plemionami. Plemiona liczą sobie od kilku do kilkudziesięciu osób i posługują się swoimi językami, żyją w gęstych dżunglach, rzadko wchodząc w interakcje z obcymi. Wiele plemion wyznaje wiarę w nadchodzący koniec czasów, który demoniczny ogień ma przynieść na złe siły rządzące światem. Poza tym, Pinusi posiadają swój panteon bogów i dusz.

===Wierzenia atyrajskie===
[[Plik:A Man of the Sandwich Islands in a Mask by John Webber,published by Nical and Cadell, London, England, ca 1784.jpg|thumb|right|150px|Atyrajczyk.]]Atyrajczycy tradycyjnie wierzyli w moc sprawczą ich przodków, którzy mieli zamieszkiwać ''kakowa'', uświęcone miejsce na szczycie wulkanu ''Paro''. Spoglądając z góry, przodkowie atyrajscy mieli wpływ na życie i na siły przyrody, ale przede wszystkim na stan duchowy i zdrowie ludzi żyjących. Dla zapewnienia pamięci przodków, stawiano im totemy.

Ten zwyczaj przetrwał rzeź Atyrajczyków, którą przynieśli Tangijczycy szturmujący wyspę w 9401 [[EK]]. W toku historii wyspy Atirai, część Tangijczyków przejęła kontrolę nad wyspą, przyjmując lokalny język i zwyczaje. W obecnych czasach populacja jest przemieszana i stąd część zwyczajów przetrwała dalej, a potem była umacniana w ramach lokalnej kultury.

==Dane demograficzne==
[[Plik:Grace Carpenter Hudson - Hawaiian Girl, Seed Leis.jpg|thumb|right|350px|Tangijska dziewczyna.]]Wszystkie statystyki demograficzne przedstawiane poniżej odnoszą się do roku 9750 EK. Demograficzny podział dominiów (''tonno'o'') imperium przedstawiono w tabeli poniżej.

===Poziom dominium===
{| class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
! Dominium
!data-sort-type="number" class="sorttop"| Populacja
! Procent
|-
!Kaori
|data-sort-type="number"|36 526 988
|49,0%
|-
!Buania
|data-sort-type="number"|19 381 667
|26,0%
|-
!Pinu
|data-sort-type="number"|7 752 667
|10,4%
|-
!Wyspy Zachodnie
|data-sort-type="number"|4 472 692
|6,0%
|-
!Ter. Dem. Dzikich Ziem
|data-sort-type="number"|2 981 795
|4,0%
|-
!Samodz. Takatoa
|data-sort-type="number"|1 118 173
|1,5%
|-
!Atirai
|data-sort-type="number"|1 863 622
|2,5%
|-
!Ma'uri
|data-sort-type="number"|446 897
|0,6%
|-
!Antarktyka
|data-sort-type="number"|373
|0,0%
|-
|}

===Poziom mau===
{| class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Dominium'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Prowincja'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Nazwa stolicy'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ludność całkowita'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Stolica populacja'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Miasta'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Pozamiejskie'''
|-
| Kaori||Naratai||Naratai|| 8 985 639 || 1 567 994 || 1 202 400 || 6 215 245
|-
| Kaori||Tongami||Tounarao|| 5 040 724 || 677 977 || 449 363 || 3 913 384
|-
| Kaori||Luta ni Fari||Luta ni Fari|| 3 272 818 || 1 029 301 || 328 675 || 1 914 842
|-
| Kaori||Nomeurai||Hatlangao|| 2 228 146 || 546 787 || 261 956 || 1 419 403
|-
| Kaori||Marao||Tungu i Marao|| 336 048 || 52 894 || 22 935 || 260 219
|-
| Kaori||Orumilo i Reitika||Orumilo|| 7 013 182 || 2 044 342 || 682 719 || 4 286 121
|-
| Kaori||Takangari||Tungu i Takangari|| 737 845 || 549 990 || 46 663 || 141 192
|-
| Kaori||Kun Atla||Kun Atla|| 8 912 585 || 2 383 225 || 977 445 || 5 551 915
|-
| Buania||Saboem||Saboat|| 6 977 400 || 1 496 652 || 1 027 092 || 4 453 656
|-
| Buania||Kehaem||Kehaseat|| 4 651 600 || 380 966 || 289 549 || 3 981 085
|-
| Buania||Uriikem||Feketaba|| 3 488 700 || 566 565 || 217 699 || 2 704 436
|-
| Buania||Ahoem||Ahoat|| 290 725 || 36 195 || 13 872 || 240 658
|-
| Buania||Unem||Migába|| 872 175 || 123 413 || 53 349 || 695 413
|-
| Buania||Pobeem||Rýul|| 678 358 || 121 019 || 69 389 || 487 950
|-
| Buania||Feutsyem||Feutsyat|| 775 267 || 129 780 || 60 805 || 584 682
|-
| Buania||Ykenbegá||Begárýat|| 387 633 || 102 529 || 16 964 || 268 141
|-
| Buania||Ñyem||Ñybeul|| 290 725 || 37 155 || 15 316 || 238 255
|-
| Buania||Laisyem||Isrobeul|| 969 083 || 151 662 || 60 571 || 756 851
|-
| Pinu||Atla Apori||Atla Apori|| 4 031 387 || 477 316 || 204 004 || 3 350 067
|-
| Pinu||Tau Funu||Kulai|| 775 267 || 121 329 || 10 071 || 643 867
|-
| Pinu||Pinu Lau||Oañiat|| 155 053 || 27 832 || 1 234 || 125 987
|-
| Pinu||Kaputu Au||Nyaluli Mauk|| 1 046 610 || 173 109 || 23 934 || 849 567
|-
| Pinu||Opila Muli||Opilapu|| 426 397 || 67 285 || 10 666 || 348 446
|-
| Pinu||Yo'ati Muli||Feutaoiat|| 503 923 || 78 310 || 12 854 || 412 760
|-
| Pinu||Komipuli||Komi|| 814 030 || 308 110 || 45 887 || 460 033
|-
| Dominium Wysp Zachodnich||Akeira||Uruna|| 2 683 615 || 1 018 432 || 206 649 || 1 458 534
|-
| Dominium Wysp Zachodnich||Hiranea||Yatlomea|| 1 789 077 || 696 845 || 121 128 || 971 103
|-
| Dominium Atirai||Atirai||Alai Ara|| 1 863 622 || 744 331 || 299 298 || 819 993
|-
| Dominium Ma'uri||Ma'uri||Ako Lea|| 446 897 || 301 834 || 17 509 || 127 554
|-
| Dominium Antarktyczne||Nowocesarska||Teilan Ahari|| 373 || 373 || - || -
|-
| Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem||Karere||Mengu Oma'e|| 894 538 || 490 923 || 5 893 || 397 723
|-
| Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem||Kal Kapora||Muan Nui|| 2 087 256 || 866 003 || 23 570 || 1 197 684
|-
| Samodzierżawstwo Takatoa||Samodzierżawstwo Takatoa||Alai Lele|| 1 118 173 || 75 365 || 310 131 || 732 677
|}

===Poziom urbanizacji===
Średni poziom urbanizacji to 9,9%, przy czym:
* Dominium Kaori: 14,80%,
* Dominium Buania: 8,68%,
* Dominium Pinu: 3,72%,
* Dominium Wysp Zachodnich: 11,75%,
* Dominium Atirai: 26,74%,
* Dominium Ma'uri: 12,07%,
* Dominium Antarktyczne: 0%,
* Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem: 1,70%,
* Samodzierżawstwo Takatoa: 29,74%.

{| class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Dominium'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Prowincja'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Nazwa stolicy'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Urbanizacja %'''
|-
| Kaori||Naratai||Naratai||16,21%
|-
| Kaori||Tongami||Tounarao||10,30%
|-
| Kaori||Luta ni Fari||Luta ni Fari||14,65%
|-
| Kaori||Nomeurai||Hatlangao||15,58%
|-
| Kaori||Marao||Tungu i Marao||8,10%
|-
| Kaori||Orumilo i Reitika||Orumilo||13,74%
|-
| Kaori||Takangari||Tungu i Takangari||24,84%
|-
| Kaori||Kun Atla||Kun Atla||14,97%
|-
| Buania||Saboem||Saboat||18,74%
|-
| Buania||Kehaem||Kehaseat||6,78%
|-
| Buania||Uriikem||Feketaba||7,45%
|-
| Buania||Ahoem||Ahoat||5,45%
|-
| Buania||Unem||Migába||7,13%
|-
| Buania||Pobeem||Rýul||12,45%
|-
| Buania||Feutsyem||Feutsyat||9,42%
|-
| Buania||Ykenbegá||Begárýat||5,95%
|-
| Buania||Ñyem||Ñybeul||6,04%
|-
| Buania||Laisyem||Isrobeul||7,41%
|-
| Pinu||Atla Apori||Atla Apori||5,74%
|-
| Pinu||Tau Funu||Kulai||1,54%
|-
| Pinu||Pinu Lau||Oañiat||0,97%
|-
| Pinu||Kaputu Au||Nyaluli Mauk||2,74%
|-
| Pinu||Opila Muli||Opilapu||2,97%
|-
| Pinu||Yo'ati Muli||Feutaoiat||3,02%
|-
| Pinu||Komipuli||Komi||9,07%
|-
| Dominium Wysp Zachodnich||Akeira||Uruna||12,41%
|-
| Dominium Wysp Zachodnich||Hiranea||Yatlomea||11,09%
|-
| Dominium Atirai||Atirai||Alai Ara||26,74%
|-
| Dominium Ma'uri||Ma'uri||Ako Lea||12,07%
|-
| Dominium Antarktyczne||Nowocesarska||Teilan Ahari||0,00%
|-
| Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem||Karere||Mengu Oma'e||1,46%
|-
| Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem||Kal Kapora||Muan Nui||1,93%
|-
| Samodzierżawstwo Takatoa||Samodzierżawstwo Takatoa||Alai Lele||29,74%
|}

==Stratyfikacja społeczna==
[[Plik:Kamehameha V with family and court.jpg|thumb|right|350px|Okres pomiędzy powstaniem imperium a kolizją kapitalizmu z feudalizmem to Złoty Wiek Tangii i zarazem złoty wiek tangijskiej arystokracji.]]Mieszkańców Tangii różni od wielu innych narodów ogólnej rasy oceanicznej oraz od swoich przodków sprzed epoki imperialnej silne i gwałtownie postępujące rozwarstwienie społeczne. W tym zakresie należy rozróżnić okres złotego wieku, to jest 9662 - 9750 [[EK]], od okresów przed i po nim.
* W [[Tangia (9640 EK)|Tangii okresu 9600 - 9662 EK]] dopiero wprowadzano lub wprowadzono mechanizmy, które stanowiły podstawę do powstania rozwarstwienia społecznego. Przede wszystkim, w imię religii cesarskiej zdemontowano wszystkie instytucje demokratyczne i lokalne monarchie. W tym niepewnym okresie jednak jeszcze nie doszło do zmian mentalności pokoleń na fanatycznie posłuszną cesarzowi.
* Złoty wiek, tj. okres 9662 EK - 9750 EK. W tym momencie wykształciła się potężna warstwa arystokratyczna, która nadawała ziemie lokalnym panom, chyba że ziemia należała bezpośrednio do korony. To lokalni panowie mieli prawo zmuszać chłopów do pracy jak tylko chcieli. W tym okresie pojawiła się też magnateria. W obrębie kilku pokoleń poziom życia przeciętnego człowieka się pozornie poprawił (szczególnie po [[Trzecia Wojna o Saakę|wojnie]]), co wraz z wydajną propagandą utworzyło kulturę imperium i posłuszności boskiemu cesarzowi.
* Okres 9750 - 9866 EK to okres, który zaczyna się od przystosowania się arystokracji do dających finansowy sukces (i władzę) działań magnaterii i masowym "uwolnieniem" chłopów od pańszczyzny (de facto wyrzuceniem ich z ziem) i przywiązania do ziemi dzięki kwantyfikacji wartości ziem pod hodowlę zwierząt produkujących wełnę, owiec i wielbłądów, oraz państwowe uprawy pod nowoodkryty handel z bogatą w metale i kamienie szlachetne [[Nuaria|Nuarią]]. To dało chłopom wolność bez pomysłu na życie, co zmusiło ich do sprzedawania pracy, i katapultowało nierówności społeczne do poziomów nigdy niespotykanych w [[Kanisja|Kanisji]].
Imperium tangijskie złotego wieku było nadal bardzo różnymi ziemiami i narodami zszytymi osobą cesarza i pewnymi rozwiązaniami cywilizacyjnymi, które były dobre dla pewnych grup społecznych. Generalnie, większe społeczności były cztery:
* Kaoryjczycy - mieszkańcy wyspy Kaori.
* Buańczycy - mieszkańcy dominium buańskiego, którzy znacznie poprawili się w poziomie cywilizacyjnym dzięki dość braterskiej współpracy z Tangijczykami, znacznie zwiększyli swoją populację i możliwości jako jednostka, szczególnie w porównaniu z Szurem i Pinu.
* Pinu - zagrabione siłą. W [[Trzecia Wojna o Saakę|trzeciej wojnie]] większość autochtonów wymordowano lub wywieziono do niewoli, przez co tylko garstka plemion zamieszkująca najbardziej nieprzystępne terytoria gęstych dżungli Tau Funu i Pinu Lau nadal się ukrywa.
* Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem - gdzie trwa siłowa kolonizacja tego terytorium, niemniej mało skuteczna z uwagi na przebiegłość i agresję autochtonów oraz skrajnie nieprzyjazny, gęsty teren. Mieszkańcy są ograniczeni do warowni nabrzeżnych i fortów, handlują okrętami wzdłuż wybrzeża bardziej niż po drogach, i żyją w strachu.
Sami mieszkańcy dzielą się na:
* Warstwa cesarska,
* Kaoritanu i arystokracja wyższa,
* Magnateria,
* Panowie ziemscy,
* Rangfeniści,
* Miastowi,
* Mieszkańcy wysp,
* Koloniści,
* Chłopi,
* Wojskowi,
* Marynarze,
* Niewolnicy.
Powyższa lista nie zawsze oddaje prawidłowo wyższość czy niższość konkretnych warstw. Przykładowo, chłopi nierzadko byli w gorszej sytuacji niż niewolnicy, ponieważ mieli takie same ''de facto'' prawa, ale do tego musieli płacić podatki, z kolei magnateria już w złotym wieku imperium potrafiła przewyższać wpływami szlachtę.

Najważniejsze jest zrozumienie, że społeczeństwo już było wyraźnie podzielone, i istniał wyraźny podział na '''lepszych ludzi''' ([[Język ayu|ay.]] πευκο /'pœːʉ̯kɔ/ "osoba lepszego sortu", "szlachetnie urodzony") i '''gorszych ludzi''' ([[Język ayu|ay.]] οτυνυ /'ʔotʉnʉ/ "człowiek gorszego sortu", "osoba niskiej klasy"). Ten podział często opierał się na podleganiu pod swoich przełożonych i potężnej presji polityczno-społecznej na "porządku" ([[Język ayu|ay.]] καο'ο /'kaɔʔɔ/ "ład społeczny") i "znaniu swojego miejsca", wyrażanego rozkazami takimi jak "Ρα-αν τυ κυκυα!" /ɾaːn tʉ 'kʉkʉʷa/, czyli "nie psuj standardu!".

Ten standard "kukua" wobec "kao'o", stawiający ludzi w stosunku do siebie na zasadzie peuko (lepszy) - otunu (gorszy), powodował dwa statusy, w których człowiek mógł się ideologicznie znaleźć:
* Pului (πυλυι /'pʉɫʉj/) - stan świętości społecznej, wynikający z prawidłowego zachowania. Stan ten wiązał się z pewnymi przywilejami dla wszystkich warstw społecznych, od niewolnika po samych kaoritanu.
* Ra-rueti (ρα-ρυετι /ɾa 'ɾweti/) - stan społecznego potępienia, wynikający z nieprawidłowego zachowania. Stan ten miał głębokie społeczne konsekwencje, od niemożliwości uzyskania pomocy i utratę pewnych podstawowych praw ludzkich chroniących przed śmiercią czy torturami, aż po stan głębokiego potępienia w aspekcie religijnym. Zawsze towarzyszył mu poważny ostracyzm. Konsekwencje był mniej poważne dla wyższych klas, ale nawet kaoritanu mogli być wrzuceni w ra-rueti przez cesarza, przez co tracili oni władzę.
Ten podwójny system społeczny był głęboko zakorzeniany w mentalności ludzi i nie występował w [[Tangia (9640 EK)|poprzedniej epoce, np. 9640 EK]]. Wywoływał paniczny strach przed utratą łask.

===Cesarz===
{{Termin|[[Plik:Tangian cuneiform Word Teilan Emperor Bis.png|35px]] Τηλαν|[[Język ayu]]|Cesarz| /'tejɫan/}}
[[Plik:Kalanimoku by Robert Dampier (closeup).jpg|thumb|right|250px|Teilan, czyli cesarz, Luna Świata, był najpotężniejszym człowiekiem imperium.]]Cesarz tangijski, czyli Tejlan, stoi na czele całego ładu społecznego i całego imperium. Posiada on formalnie władzę pośrednią poprzez kaoritanu, których wyznacza i odwołuje, którzy jemu raportują. Przy czym ponieważ w neofeudalnej Tangii obowiązuje zasada "wasal mojego wasala nie jest moim wasalem", teoretycznie nie może on wydawać rozkazów tanu czy huontanu czy innym. Tu jednak należy zapamiętać o dwóch zasadach:
* ''Cała'' władza pochodzi od cesarza. Oznacza to, że w sytuacji bezkrólewia kaoritanu mogą rządzić maksymalnie dwa lata i muszą się porozumieć co do cesarza, bo inaczej sami stracą władzę i drabina społeczna się rozsypie. W praktyce rzadko do tego dochodziło, ponieważ cesarz najczęściej był dziedziczny, nie elekcyjny, miał harem, i miał zająć się płodzeniem potomstwa. Z tego i tylko z tego powodu też zdecydowanie częściej preferowano mężczyzn niż kobiety - kobieta, pomimo że posiadała też swój harem, to sama nie była w stanie wydać tyle potomstwa co harem kobiet. Natomiast nieformalnie przyjmowano, że potomek kobiety-cesarza był bardziej wartościowy i miał niejako "nadcesarski" prestiż.
* Cesarz posiadał część świty i część ziem, którymi zarządzał sam. To są ludzie i terytoria władcy i podlegają jemu, nie kaoritanu czy komukolwiek innemu.
Cesarz pierwotnie zasiadał w [[Luta ni Fari]], gdzie jest poświęcony mu wielki kompleks pałacowy. Zdarzało się, że przemieszczał się do [[Pałac Temeteu|pałacu Temeteu w Rejtice]] lub do [[Naratai]], niemniej ostatecznie kompleks pałacowy przeniesiono w 9600 EK do [[Kun Atla]]. Tam poświęcono całą dzielnicę na budowę Τηλανλιτα ''Teilanlita'', czyli miasta cesarskiego. Zbudowano olbrzymi kompleks pałacowy z majestatyczną wieżą pośrodku, otoczoną fosą w kształcie oktagonu i ośmioma dzielnicami naokoło. Centralna wieża posiadała Κυν Ατλα τα'ο ''Kun Atla ta'o'', obserwatorium kunatlyjskie, i posiadała zasięg wzrokowy na pobliskie ta'o, zatem mogła otrzymywać i nadawać sygnały [[Rangfen|rangfeniczne]], wysyłając w ten sposób zaszyfrowane dekrety. Taka wiadomość mogła nocą przy dobrej pogodzie i nieprzerwanej pracy łańcucha ta'o trafić z [[Kun Atla (złoty wiek)|Kun Atla]] do [[Naratai (złoty wiek)|Naratai]] w godzinę, co w tamtych czasach było niesłychanie krótkim czasem reakcji i usprawniało panowanie.

Rodzina cesarza była święta. Do rodziny cesarza należały jego oficjalne żony lub w przypadku kobiety, mężowie, namaszczeni konkubiny/konkubini o osobnej funkcji, potomstwo oraz bezpośredni krewni:
* Τολου ''Tolou'' /{{IPA|'tɔɫœːʉ̆}}/ - tytuł księcia należny synom cesarza lub cesarzowej. O ile cesarz nie postanowił inaczej dekretem, domyślnie to książę był następcą tronu.
* Μη'α ''Mei'a'' /{{IPA|'mejʔa}}/ - tytuł księżniczki należny córkom cesarza lub cesarzowej. Księżniczki mogły zostać cesarzowymi, jeżeli nie miały braci, lub jeżeli cesarz postanowił, że one mają być następczyniami tronu.

Do cesarza zwracano się Αι, τηλαν'αι! ''Ai, teilan'ai!'' /{{IPA|ʔaj 'tejɫan ʔaj}}/, czyli "o cesarzu", lub Παυ'αι ''pau'ai'', co jest skrótem od Παυπορι'αι ''paupori'ai'', oznaczający "o czcigodny!". Zwracano się też tytułem Ακυα ''akua'', czyli "wspaniały".

Najważniejszym elementem insygniów cesarskich była [[Korona Kaori]]. Starożytna, duża konstrukcja metalowa ozdabiana dużymi, pięknymi kamieniami szlachetnymi, trafiła na tereny wyspy [[Wyspa Kaori|Kaori]] w [[Tangijskie Wieki Ciemne|Tangijskich Wiekach Ciemnych]] (3300-5517 [[EK]]) nieznanym sposobem i powodem. Jej pochodzenie jest [[Nuaria|staronuaryjskie]]. Prawdopodobnie pomiędzy chalkolitem a epoką brązu, w czasach świetności Nuarii, opracowano dwie korony, jedną dla wschodu i jedną dla zachodu (tereny [[Starożytna Ajdyniriana|starożytnej Ajdyniriany]]). Spekuluje się, że korona wschodnia przepadła, a korona zachodnia znalazła się jakimś cudem w Tangii. W [[Okres Królestw Tangijskich|tangijskim średniowieczu]] o koronę toczono [[Wielka Wojna o Koronę Kaori|krwawe wojny]] i w okresie unitarnym osądzono ją o czary niezgody i umieszczono w tzw. komnacie grafitowej w [[Forteca w Tau Atla|fortecy Tau Atla rearai]]. Wieki później, w czasach cesarskich, została wyciągnięta na nowo, służąc cesarzom. Klejnoty z korony rozdawane były [[kaoritanu]] w pierścieniach, symbolizując ich władzę. W złotym wieku Tangia już miała kontakty z [[Olsenia|olseńską]] Nuarią i temat korony wzbudzał duże zainteresowanie wszystkich trzech krajów.

===Arystokracja===
[[Plik:Ada Lovelace portrait.jpg|thumb|left|300px|Arystokratka kunatlyjska, przedstawiana w zagranicznych, głównie [[Secht|sechtońskich]] galeriach.]]Arystokracja tangijska obejmowała osoby posiadające dziedziczone lub nadane wyższymi stanowiskami tytuły szlacheckie, z zachowaniem pewnej hierarchii. Formalnie, ostatecznym źródłem przywilejów szlacheckich był cesarz. Cesarz jednak w praktyce mógł wydawać bezpośrednie rozkazy tylko podległym mu kaoritanu i rzadko zdarzało się, aby cesarz bezpośrednio nadał czy pozbawił tytułu hrabiego albo zarządcę. Mógł, jak najbardziej, wydać podległemu mu kaoritanu rozkaz wydania rozkazu osobie podległej pod kaoritanu, nadania czy odebrania tytułu, ale tworzący się łańcuch zależności był pewną przeszkodą. Przy tym należy pamiętać, że zakres tej władzy był mniejszy na początku złotego wieku Tangii, a pod jego koniec był prawie nieograniczony.

W okresie 9662 - 9750 [[EK]] generalnie struktura rang arystokratycznych była stała. Szlachta dzieliła się na dwie grupy:
* '''Atla Tua''' (Ατλα Τυα) - arystokracja wyższa, posiadająca ziemię i do tego posiadająca moc polityczną.
* '''Kaokorai''' (Καοκοραι) - arystokracja niższa, posiadająca ziemię na własność, ale bez siły politycznej.

Władcy miast, szczególnie dużych, tytułowali się ''eka'' (εκα).

Poniższa tabela przedstawia rangi w obu grupach.

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=10| Atla Tua - arystokracja wyższa
|-
! Nazwa rangi
! Tytulatura
! Komu podlega
! Przywileje
! Insygnia
! Tłumaczenia
|-
! [[Kaoritanu]] ''Καοριτανυ''
| Τονο [imię]
| [[Cesarz Tangii|cesarzowi]]
| Odwołuje i zwołuje hrabich, zarządza całym mau, tworzy lokalne prawo.
|
| pol. Książę ang. Duke
|-
! Huontanu ''Χυοντανυ''
| Χοα [imię]
| [[kaoritanu]]
| Kieruje oddziałami wojennymi i ekonomicznie koordynuje gubernatorów.
|
| pol. hrabia ang. count
|-
! Mouri ''Μουρι''
| Μου [imię]
| hrabiemu
| Zarządza poszczególną prowincją, wsiami, baronami, lokalnymi zakładami.
|
| pol. gubernator ang. governor
|-
!colspan=10| Kaokorai - arystokracja niższa
|-
! Nazwa rangi
! Tytulatura
! Komu podlega
! Przywileje
! Insygnia
! Tłumaczenia
|-
! Nokota ''Νοκοτα''
| Νονο [imię]
| hrabiemu
| Baron posiada ziemię i może utrzymać się z niej.
|
| pol. baron ang. baron
|-
! Haturi ''Χατυρι''
| Κιν [imię]
| hrabiemu
| Rycerz to przysięgły żołnierz.
|
| pol. rycerz ang. knight
|-
! Waru ''Υαρυ''
| Ακο [imię]
| hrabiemu
| Jaśniepan to dowolny majętny mężczyzna dobrego statusu.
|
| pol. jaśniepan ang. gentleman
|-
|}
</center>

Wyższa arystokracja, uważano, była w posiadaniu dużych zasobów '''[[karaizm|karai]]'''. Jako potężna siła życia wynikająca z wody, była obecna we wszystkich formach życia, ale skupiała się najsilniej w arystokratach, u zarządców, u hrabich i kaoritanu, a największe jej zasoby skupiały się w rękach cesarza, rządzącego pod [[Korona Kaori|koroną Kaori]]. Ten, kto posiada karai, miał mieć życie pełne sukcesu, jako wojownik, rzemieślnik czy przywódca. Arystokraci posiadali władzę nad rozległymi terytoriami, pełnymi wody, i naturalnie to od hydrologii posiadanych terenów zależała siła karai.

====Arystokracja niższa====
[[Plik:Reynolds Omai.jpg|thumb|right|250px|Arystokraci tangijscy niższej rangi, szczególnie magnaci i baronowie, nosili stroje inspirowane [[Secht|sechtońskimi]].]]Arystokracja niższa dotyczyła dwóch grup ludzi, baronów i rycerzy, plus trzeci tytuł powszechnie uznawany, odzwierciedlający status społeczny i porządek społeczny. Rycerzem był zawodowy żołnierz, przysięgły wobec pana, i który odznaczał się wyjątkowym kodeksem honorowym i gotowością do boju. W zamian otrzymywał ziemię, którą mógł zarządzać po upływie określonego przez pana czasu.

Baron nie posiadał władzy politycznej, ale posiadał ziemię, pomimo braku zobowiązań wojennych ponad standardową służbę. Zarządzał więc chłopstwem, które było przywiązane do jego ziemi, i płacił podatki lokalnemu zarządcy. Mógł też uprawiać ziemię i polować, wedle swojego uznania, i czerpać materialne zyski z tych działań. Funkcja barona była rzadka w przeszłości i raczej rozwinęła się w czasach wczesnonowożytnych, a więc 9600 EK i później, wraz z rozwojem kapitalizmu. Baronowie, którzy byli w stanie umiejętnie zarządzać swoimi zasobami i handlem nimi, i silnie wzbogacali się, byli nazywani magnatami. Ta grupa społeczna [[Tangia (9866 EK)|później, w 9750-9905]] [[EK]], wyraźnie przyczyniła się do upadku imperium.

Tytuł jaśniepana odnosił się do mężczyzn z miasta, którzy dobrowolnie zachowywali kodeks rycerski pomimo bycia zwykłymi mieszczanami. W efekcie tego otrzymywali pewne przywileje handlowe i choć nie posiadali żadnej produktywnej surowcowo ziemi, to potrafili się poważnie wzbogacić dzięki przemysłowi i działaniu jako pośrednicy.

===Magnateria===
[[Plik:Howqua, 1830.jpg|thumb|right|Magnat [[Nytú Ewan]]. Gwałtowny rozwój neofeudalizmu zbiegł się w czasie ze skokowym rozwojem kapitalizmu. W złotym wieku to arystokratyzacja wyszła na prowadzenie, [[Tangia (9866 EK)|później]] jednak kapitalizm wzmocniony przez przedświt rewolucji przemysłowej [[Kyon]]u zwyciężył.]]Magnaci tangijscy będący szlachcicami posiadali dziesiątki folwarków, czyli gospodarstwo rolno-hodowlanych specjalizujących się w masowej produkcji zboża i produktów rolniczych wyłącznie pod handel. Takie latyfundia, głównie ekspansywne, wykorzystywały przymusową pracę chłopów, odrabiających pańszczyznę. Zupełnie innym typem magnata byli handlowcy, wędrowcy, posiadający porty i okręty, którzy dzięki zmianom w prawie w 9650 [[EK]] mogli łączyć się, zakładając prywatne kompanie handlowe. Ta druga grupa handlowców nie posiadała żadnych przywilejów szlacheckich, ale odbierała towar od tej pierwszej i sprzedawała w innych krajach, przywożąc w zamian inne towary, nieraz także zakładając banki. Ten typ działalności doprowadził do znacznego wzrostu znaczenia niektórych z nich. Magnaci szlacheccy pogardzali magnatami kupieckimi z uwagi na ich niskie pochodzenie, a ci drudzy pogardzali pierwszymi przez brak ekonomicznego uzasadnienia ich władzy. Prowadziło to w jasny sposób do rywalizacji obu grup. I chociaż ze względów kulturowych obie grupy sobą pogardzały, to ekonomicznie były od siebie zależne.

Największe prywatne, nieszlacheckie kompanie handlowe, w 9750 [[EK]] to były:
* ''Ταχυ'' - Strzała. Specjalizowali się w handlu pomiędzy [[Buania|Buanią]] i [[Wyspa Kaori|Kaori]], a także z [[Szur]]em i w mniejszym stopniu z [[Państwo Neszów|Neszami]].
* ''Μεα Λανα'' - Niebiańskie Powietrze. Specjalizowali się w wielkoskalowym przerzucie towaru pomiędzy [[Wyspa Kaori|wyspą Kaori]] a wyspami [[Akeira]] i [[Hiranea]].
* ''Χοεμ Ακο'υ'' - Chwała Imperium. Subsydiowane przez [[Takatoa]], specjalizowało się w obsłudze wielkich, oceanicznych ekspedycji na [[Szlak Wody|Szlaku Wody]] pomiędzy [[Kanisja|Kanisją]], wyspą [[Atirai]] a handlem z [[Ajdynir]]em na wyspie [[Aroman]].
* ''Ματυα Ρεαραι'' - Cudowna Forteca. Specjalizowało się w handlu pomiędzy [[Buania|Buanią]] a [[Olsenia|olseńską]] [[Nuaria|Nuarią]] na [[Szlak Lodu|Szlaku Lodu]].

W roku 9730 [[EK]] doszło do dwóch ważnych zmian:
* Kompanie handlowe zezwoliły na anonimowy wykup udziałów w nich i zarazem oczywisty udział w dywidendzie. To doładowało kompanie handlowe kapitałem, jakiego wcześniej nigdy nie miały. Przykładowo, kompania handlowa Cudowna Forteca w 9750 [[EK]] dysponowała prywatną armią stu tysięcy żołnierzy i była w stanie skutecznie najeżdżać państwa terytorium [[Szur]]u i pacyfikować [[Dzikie Ziemie Kanisji]]. To była siła wojskowa przekraczająca możliwości niejednego państwa.
* Słabnąca w porównaniu z kupcami arystokracja szlachecka, z całymi swoimi folwarkami, nie mogąc zwalczyć magnatów kupieckich, zrozumiała, że należy dołączyć do ich taktyki, i na południowych, lodowatych terytoriach [[Nuaria|Nuarii]] istnieje potężne zapotrzebowanie na żywność, gumę, przyprawy konserwujące oraz wełnę, szczególnie wielbłądów i owiec, w zamian za złoto, srebro, platynę, miedź, diamenty, rubiny, szmaragdy, i inne cenne metale i kamienie szlachetne. Z tego powodu wielu arystokratów policzyło ile owiec są w stanie wypasać ich pastwiska i wyrzuciło na siłę ze swoich ziem chłopstwo uprawiające do tej pory ziemię. Ci chłopi zyskali wolność, straciwszy wszystkie środki do utrzymania się. Wałęsając się od wsi do wsi, oferowali oni swoją pracę w zamian za wynagrodzenie. Praca sama w sobie stała się kapitałem, ale ówczesny rynek do czasu powstania faktorii handlowych nie był w stanie przyjąć takiej ilości potrzebujących pracy, co rzuciło setki tysięcy ludzi w nędzę i katapultowało przyspieszające przemiany społeczne.
Dzięki temu bajecznie bogaci magnaci stali się jeszcze bogatsi, a ubodzy ludzie stali się jeszcze biedniejsi. Nierówności społeczne się pogłębiły. Największymi rodzinami byli:
* Magnaci szlacheccy:
** Kao Tari, [[Naratai mau|Naratai]], [[Tongami mau|Tongami]].
** Puruwa, [[Nomeurai mau|Nomeurai]].
** Korupela, [[Nomeurai mau|Nomeurai]],
** Haopera, [[Orumilo i Reitika mau|Orumilo]],
** Hakopeli, [[Kun Atla mau|Kun Atla]],
** Furuwana, [[Kun Atla mau|Kun Atla]],
** Yate Ate'a, [[Akeira mau|Akeira]],
** Kurumiya, [[Atirai mau|Atirai]],
** Keon, [[Saboem mau|Saboem]] i okoliczne mau,
** Taró, [[Uriikem mau|Uriikem]], miasto [[Feketaba]], [[Laisyem mau|Laisyem]],
** Tae'ori, [[Atla Apori mau|Atla Apori]],
** Tikuwaki, [[Ma'uri mau|Ma'uri]].
* Magnaci kupieccy:
** Puro Kari, [[Naratai mau|Naratai]], [[Tongami mau|Tongami]].
** Fuwarati, [[Nomeurai mau|Nomeurai]].
** Hi'afo'a, [[Orumilo i Reitika mau|Orumilo]],
** Ren Taro'i, [[Reitika i Reitika mau|Reitika]],
** Hatlatomi, [[Uruna mau|Uruna]],
** Tían, [[Kehaem mau|Kehaem]],
** Mevu, [[Ahoem mau|Ahoem]],
** Kopuri, [[Kaputu Au mau|Kaputu Au]],
** Halourai, [[Komipuli mau|Komipuli]].

Najbogatszym magnatem roku 9750 [[EK]] był Buańczyk [[Nytú Ewan]]. Wzbogacił się na eksporcie wełny i kauczuku na południe od [[Szur]]u.

===Panowie ziemscy===
[[Plik:The Travelers.jpg|thumb|left|250px|Posiadłości ziemskie w [[Buania (złoty wiek)|Buanii.]]]]W latach 9660 - 9750 [[EK]] zbiory były dobre i import kwitł. Niemal cała Tangia musiała sobie poradzić z nieustającym problemem przeludnienia swojego terytorium i zarazem z tematem jego wyżywienia, szczególnie, że powoli postępująca urbanizacja powodowała zmniejszoną produkcję żywności i wraz z nimi, ich cen. Pieniądze wróciły na wieś.

Ta należała do hrabich, niekiedy do baronów, z przypisanymi do niej na stałe chłopami, i dzieliła się na dwa rodzaje: τανυκυνα ''tanukuna'', "ziemia pańska", na którą musieli przychodzić chłopi zajmować się rolą, oraz ελακυνα ''elakuna'', "ziemia plemienna", czyli miejscem, gdzie chłopi mieszkali i mogli uprawiać ziemię, z plonami pod ich własne potrzeby.

Panowie ziemscy, mieszkający w tanukunach, zazwyczaj zamieszkiwali duże budowle, zwane αορομα ''aoroma'', willami. Tam mieli służbę, ogrodników, stajnie oraz część rzemieślników, niedaleko także zamieszkiwali ich żołnierze. Wraz ze wzrostem cen żywności, panowie ziemscy bogacili się, ale ponieważ postępująca powoli inflacja zagrażała standardowi życia hrabich i baronów, starali się uzyskać większe zyski z ich ziemi. Zatem zachęcano chłopstwo do posiadania dzieci. Ten okres, do 9710 [[EK]], był bardzo pomyślny dla życia na wsi, i wiele osób wróciło z miast do służby pańskiej.

Kiedy zaledwie kilkadziesiąt lat później handel zagraniczny spowodował, że panowie ziemscy masowo wyrzucili chłopów na bruk, aby zrobić miejsce pod pastwiska dla owiec i ich wełny, ci panowie, którzy pozostali skupieni na przychodzie od zajęć agrarnych, nagle mieli do dyspozycji dziesiątki tysięcy chłopów bez środków do życia, błagających o pracę za wynagrodzenie. Pewien wzrost kosztów wynikający z konieczności zapłaty ubogim rolnikom za pracę był wynagrodzony przez potężną presję na nich do zwiększenia produktywności oraz większą możliwość kontroli i wyzysku tych ludzi, co w dłuższej skali doprowadziło do wzbogacenia się właścicieli ziemskich.

Nawet do połowy lat imperialnych ziemia była przypisana do rodu i kto ją miał, ten jej nie oddawał. Była to ziemia ojcowska i każdy łan nadawał znaczny status społeczny. Zatem społeczeństwo dzieliło się na tych, którzy ją mieli, i tych, którzy skoro jej nie mieli, to jej nigdy nie zdobywali. Przypadki nobilitacji czy nadawania ziemi na własność były stosunkowo rzadkie. W późniejszych latach, szczególnie w 9700-9900 stuleciach, postępujący kapitalizm doprowadził do kwantyfikacji wartości ziemskiej i wpierw możliwości jej wydzierżawiania i najmu, na przykład przez hrabich swoim baronom, a potem już bezpośrednio do jej sprzedaży.

===Rangfeniści===
[[Plik:'Le phare' par Victor Hugo.jpg|thumb|right|200px|Latarnia rangfeniczna.]]Olbrzymim elementem kultury tangijskiej są światła. Noc na [[Kyon]]ie trwa 22 godziny i prawdopodobnie każda zamieszkująca go cywilizacja mająca równoczesny dostęp do drewna i pasmowo/pierścieniowo ułożonych gór wynalazła pewien system komunikacji świetlnej, ale nigdzie nie zostało to tak rozwinięte jak w Tangii, która opracowała podobny do aflabetu Morse'a<ref>https://pl.wikipedia.org/wiki/Kod_Morse%E2%80%99a</ref> kod oparty o impulsy świetlne. Siatka obserwatoriów zwanych τα'ο ''ta'o'' /'taʔo/, rozmieszczonych setkami po całym terytorium, często na znacznych wysokościach (średnio 1000 - 4000 m n.p.m.) nadawała impulsy świetlne na znaczne odległości od stacji do stacji. Taka siatka nazywała się "rang fen" ([[Plik:Rangfen revised.png|40px]] ''ρανγ φεν''<ref>Lub [[Plik:Rangfen.png|40px]], archaiczna forma.</ref>), czyli "siatka światła". Potocznie nazywano ten system ρυτι ''ruti'', od skrótu '''''ρ'''ανγφεν '''υ''' '''Τ'''ανγυα'', czyli "tangijska sieć świetla".

Pracowników tego systemu nazywano ρανγφενραι ''rangfenrai'', tłumaczy się to na polski jako "rangfeniści", po angielsku "rangfenists". Rangfeniści byli ludźmi wyższego zaufania i było to zadanie absolutnie elitarne. Wymagało wytrwałości fizycznej i psychicznej, potężnej dyscypliny, i siły umysłu. Praca rangfenisty wiązała się z przebywaniem w ta'o w lodowatych warunkach, pozyskiwaniem drewna opałowego, obserwowaniem oddalonych obserwatoriów nadawczych, przechwytywaniem i przekazywaniem sygnałów. Sygnały był szyfrowane na kilka poziomów.

<center>[[Plik:Lampa sygnałowa.jpg|300px]]</center>

Tangijskie urządzenia nadawcze wyglądają podobnie do powyższego ziemskiego - z żaluzjami. Są jednak znacznie większe, otoczone lustrami i zasilane przez żywy ogień.

===Mieszczaństwo===
Mieszczanami byli obywatele miast. To obywatelstwo było sformalizowane i udokumentowane prawnie. Mieszczaninem się zostawało z prawa urodzenia, kiedy przynajmniej jedno z rodziców posiadało obywatelstwo miejskie, lub na podstawie nadania praw, którego zasady były ściśle określane w ordynacjach lokalnych Rad Miast. Posiadanie obywatelstwa miejskiego oznaczało podleganie prawom miejskim i korzystny dostęp do cechów, gildii i kompanii handlowych, nierzadko instytucji finansowych, do których przynależność gwarantowała lepszy poziom życia niż chłopski. Zatem mieszczanie zazwyczaj zajmowali się albo rzemiosłem, albo usługami, i jako takie stanowili duży pomost pomiędzy warstwą wyższą, a niższą. W tym znaczeniu tę warstwę społeczną określa się mianem ''burżuazji''.

Mieszczanie mieli szereg dodatkowych przywilejów. Przestępstwo przeciwko mieszczaninowi traktowano jak przestępstwo przeciwko społeczności miasta, co wyraźnie mu dawało wyższy status niż chłopstwu. Mieszczanie mieli też prawo podróży, tj. prawo przemieszczania się z towarem, czego nie mieli chłopi, przypisani do ziemi. Z drugiej strony, mieszczaństwo było grupą społeczną silnie obciążoną podatkami, i było potężnym źródłem dochodów skarbu państwa.

Dokładne warunki otrzymania obywatelstwa były różne w zależności od miasta czy dominium. W [[Kun Atla (złoty wiek)|Kun Atla]], należało mieć poparcie dwóch znacznych nazwisk i złożyć przysięgę, w [[Naratai (złoty wiek)|Naratai]] wymagane było udowodnienie, że członek rodziny ma posiadłość w mieście, w [[Kehaseat (złoty wiek)|Kehaseacie]] konieczna była zgoda wpływowych kompanii handlowych, a w [[Atla Apori (złoty wiek)|Atla Apori]] należało znaleźć świadków na potwierdzenie, że jest się wyznawcą [[karaizm]]u albo [[Buae]].

===Mieszkańcy wysp===
Mieszkańcami wysp określa się mieszkańców wysp innych niż określone osobno, czyli inne niż [[Wyspa Kaori|Kaori]], [[Akeira]], [[Hiranea]], [[Atirai]], [[Ma'uri]] czy [[wyspa Nowocesarska]]. Są to przeważnie mniejsze przybrzeżne wyspy, takie jak na przykład atol Ka'epi, Alua, Teratera czy atol Lianau. Mieszkańcy tych wysp traktowani są jako oddzielna klasa i generalnie traktowane są jako autonomiczne eksklawy o charakterze rybacko-wiejskim, chyba że są w stanie cywilizacyjnie rozwinąć się do poziomu nadania im statusu praw miejskich. Można było to osiągnąć poprzez dostateczny handel czy wzrost populacji, ale wtedy cała wyspa wchodziła pod władzę hrabich i zarazem bywała włączana w system neofeudalny.

===Mieszkańcy pustyń===
Pustynie [[Takangari mau|Takangari]] oraz [[Marao mau|Marao]] i przynależące im tereny górskie rządzone są według innych praw niż pozostała część imperium. Te obszary są traktowane jako zbyt ubogie w wodę i żywność, i o zbyt skrajnych temperaturach, a także zbyt ubogie w energię [[karaizm|karai]], aby zbudować tam pełnoprawną cywilizację. Rozumie się przez to akceptowany i sankcjonowany prawnie stan niezdolności organizmu państwowego do egzekwowania centralnego prawa z powodu znaczących przeszkód środowiskowych i naturalnych.

Pustynie jako takie nie mają obywateli, ale mogą mieć miasta, które mogą mieć obywateli. Takie miasta to [[Tungu i Takangari (złoty wiek)|Oaza Takangaryjska]] oraz [[Tungu i Marao (złoty wiek)|Oaza Marajska]]. Lokalna polityka opiera się na innych zasadach i zazwyczaj kierowana jest przez lokalnych wodzów.

===Koloniści===
Koloniści podlegali prawom [[Takatoa|marynarki]], tj. prawom lądów należących do tzw. [[Samodzierżawstwo Takatoa|Samodzierżawstwa Takatoa]]. Działo się to do momentu ograniczenia władzy Samodzierżawstwa poprzez nadanie konkretnemu miejscu lokalnych praw poprzez wydzielenie ich jako odrębna jednostka administracyjna.

Koloniści to generalnie marynarze, którzy założyli osady na podbitych terenach, zazwyczaj wyspach. Rzadziej byli to osadnicy, głównie na terenach takich jak [[Szur]]. Tangijscy i Buańscy koloniści nie mieli praw do osiedlania się na ziemiach administrowanych przez [[Państwo Neszów]], choć czasami obchodzili te zakazy. Zdecydowana większość osadnictwa dotyczyła małych wysp [[Wszechocean Kyonu|Wszechoceanu]].

===Chłopi===
[[Plik:Charles Giraud, Danse tahitienne 'Upa-Upa', Années 1840.jpg|thumb|left|350px|Wieczorna biesiada chłopstwa.]]Chłopstwo to cała ludność zamieszkująca tereny pozamiejskie, w zdecydowanej większości zajmująca się uprawą ziemi, zbieractwem, łowiectwem i hodowlą zwierząt. Chłopi byli przypisani do ziemi i podlegali rozporządzającemu nią panu, zazwyczaj hrabiemu lub baronowi. Był to system szczególnie popularny na ziemiach [[Wyspa Kaori|kaoryjskich]], ale z biegiem czasu, od ok. 9509 [[EK]], rozpowszechnił się także w Buanii. Oficjalnie chłop mieszkający na ziemi pana mógł na niej przebywać i cieszyć się jego protekcją, sprawiedliwością oraz utrzymywać się sam z dóbr pól, pod dożywotnim obowiązkiem wykonywania określonej pracy dla pana i oddawania mu części dóbr.

W praktyce, pan mógł rozporządzać chłopstwem jak chciał i z biegiem stuleci coraz bardziej bezkarnie traktować chłopów, w szczytowym okresie już całkowicie bezkarnie dopuszczając się bicia czy przestępstw. Wypaczało to mentalność tej całej warstwy społecznej, zacierając dawne poczucie obywatelstwa, które istniało jeszcze w okresie [[Tangia|unitarnym]], do roku 9509 [[EK]]. I choć formalnie Tangijczyk czy Buańczyk przez długi czas imperium nie mógł zostać niewolnikiem i zabronione było branie w niewolę któregokolwiek z nich, to w praktyce los niewolnika bywał często lepszy niż los chłopa pańszczyźnianego, bo chłop pracował na siebie, pracował na pana, i do tego musiał płacić miażdżące podatki. Kiedy w roku 9712 [[EK]] wreszcie cesarz zezwolił na wejście w niewolę, pod warunkiem dobrowolności takiego kontraktu, pojawiła się nowa mieszana klasa społeczna, gdzie Tangijczyk czy Buańczyk mógł dobrowolnie przejść ze stanu chłopskiego w stan niewolnictwa, z zastrzeżeniem, że jego potomstwo było wolne.

W praktyce doprowadziło to do poważnych nadużyć. Ponieważ niewolnik z punktu widzenia prawa był rzeczą, a nie osobą, to nie płacił podatków. Oprócz zakończenia płacenia podatków, dla chłopa który przeszedł do tej kategorii nic się nie zmieniało. W praktyce szlachta różnie podchodziła do tego. Z jednej strony niewolnika można było sprzedać, a chłopa nie, poza tym zdarzały się jeszcze sytuacje, w których za gnębienie chłopstwa można było zostać ukaranym przez hrabiego czy kaoritanu. Z drugiej zaś strony, chłop musiał się sam utrzymać i do tego płacić podatki, a te były przychodem.

Życie chłopów toczyło się od święta do święta. Przy czym ludność [[wyspa Kaori|kaoryjska]] nie zauważała tak mocno różnic sezonowych w krótszej skali, to już ludność [[Buania (złoty wiek)|buańska]] jak najbardziej. Lokalizacja dyktowała charakter prac. Mniejsze wysypy oraz tereny pofałdowane wymagały optymalizacji terenu, zatem ziemię uprawiano na tarasach. Tereny równinne i mokre zawierały domy, stajnie, szop, szopy i zagrody dla zwierząt skoncentrowane wokoło centrum wsi. Poza tym obszarem znajdowały się pola uprawne i pastwiska.

Domostwa chłopstwa były słabej jakości. Były na ogół wykonane z drewna lub na styl szałasów, przeciekały w równikowych deszczach, a wiatry potrafiły zrywać strzechę. Podłoże było na ogół zrobione z ubitej ziemi i brakowało źródeł wentylacji czy światła, z wyłączeniem okien. W warstwie najuboższej, często bydło nocowało w jednym miejscu z ludźmi, ale w sercu złotego wieku większość chłopstwa posiadała oddzielne komnaty dla ludzi i zwierząt.

Włókna naturalne były często przybijane kołkami do drewnianych ławek w celu poprawy komfortu. Łóżka, najczęściej z liści lub innego miękkiego materiału, było pełne insektów, i większość populacji preferuje spanie na hamakach.

Dietą chłopów zazwyczaj było ziarno i warzywa, owoce, które można było zebrać. Żywność nierzadko była konserwowana za pomocą [[ohuż]]u, w szopach lodowych lub pod ziemią, solona lub wędzona. Mięso rzadko było spożywane, głównie były to ryby i skorupiaki w terenach przybrzeżnych i rzekach, poza nimi mogła to być drobna zwierzyna i zwierzyna łowna, spożywana natychmiast, jako że klimat tangijski sprzyjał szybkiemu psuciu się mięsa. Chłopstwo rzadko piło wodę, która potrafiła być trująca i pełna pasożytów, preferując lekkie piwo, które pili wszyscy, od pracujących mężczyzn po dzieci i kobiety w ciąży.

===Wojskowi===
[[Plik:ChineseSoldierByWilliamAlexander1793.JPG|thumb|right|150px|Żołnierz tangijski.]]Życie żołnierza zależało od rodzaju armii i charakteru służby. Większość osób służyła albo w [[Aranu]] (siłach lądowych) albo w [[Takatoa]] (marynarce wojennej). Dotyczyło to tak Kaoryjczyków jak i Buańczyków. Armia zajmowała się znacznie większym zakresem działań niż wojna czy trzymanie dyscypliny w narodzie. Zajmowała się obserwatoriami, propagandą, masowo szpitalnictwem, edukacją, logistyką, handlem i dyplomacją. Armia też musiała w jak największym stopniu na siebie zarabiać, zatem żołnierze zajmowali się nawet takimi zajęciami jak rolnictwo czy połów ryb.

Szczegóły na temat wojska są opisane dalej w części [[Tangia (złoty wiek)#Siły zbrojne|"Siły Zbrojne"]]. W rozdziale dotyczącym ich miejsca w społeczeństwie należy uznać ich szeroką obecność i ogromną liczebność względem społeczeństwa. Przy tym Tangia jeszcze od poprzednich epok była państwem policyjnym i zmilitaryzowanym. Odznaczony żołnierz był wysoko ceniony i potrafił otwierać własne kompanie handlowe, szczególnie w późniejszym okresie. Pomimo braku tytułu szlacheckiego, mógł mieć wstęp na salony szlacheckie.

===Marynarze===
Marynarze tangijscy rekrutowani byli z młodych mężczyzn szukających pracy w miejscowościach okołoportowych, ale też wielka ich liczba pochodziła ze zwyczajnej rekrutacji. Większość pracy marynarzy dotyczyła patrolowania wód należących do imperium, do połowu ryb i do tranzytu pomiędzy różnymi częściami rozsianego po oceanach kraju. Życie marynarzy zależało od trasy, mórz i celu. O ile życie marynarzy zajmujących się połowem wód naokoło [[wyspa Kaori|wyspy Kaori]] lub tranzytujących towary i ludzi pomiędzy nią a wyspami [[Akeira]] i [[Hiranea]], o tyle życie tych, którzy odbywali dalekie wyprawy na [[Atirai]], do Dewii, do [[Nuaria|Nuarii]] było już bardzo trudne z uwagi na znaczną ilość czasu spędzaną samotnie na wodzie. Zdecydowanie najgorsze życie prowadzili marynarze na trasach [[Atirai (złoty wiek)|Atirai]]-[[Aroman]] oraz [[Buania (złoty wiek)|Buania]]-[[Nuaria]] i [[Buania (złoty wiek)|Buania]] - [[Ma'uri mau|Ma'uri]] lub [[wyspa nowocesarska]].

===Niewolnictwo===
[[Plik:1280px-090 Colonne d'esclaves.jpg|thumb|left|300px|Niewolnicy siłą wyprowadzani z [[Pinu|Pinu]] do Tangii. [[Trzecia Wojna o Saakę|Trzecia wojna o Saakę]], miesiąc fo'anau roku 9654 EK.]]Niewolnictwo w Tangii przez większość historii miało marginalne znacznie. Polityka wojny i wyzysku doprowadziła do ogromnego wzrostu liczby niewolników w czasach nowożytnych, aż do [[Tangijska Wojna Domowa|wojny domowej]]. Niewolnicy pracowali przede wszystkim na farmach i plantacjach, w punktach rzemieślniczych, w kopalniach, służyli jako tragarze, ładownicy, usługiwali w domach czy wykonywali prace seksualne, pomagali w polowaniach, a także nadzorowali innych niewolników.

Niewolnik nie był traktowany przez społeczność imperium jako człowiek. Był rzeczą, którą można było rozporządzać do woli, przede wszystkim zmuszać do pracy, karać fizycznie, nabywać, sprzedawać, dawać w zastaw czy spłacać nim długi. Niewolnik nie miał żadnych praw i był na samym dole drabiny społecznej.

Niewolnicy dzielili się na trzy kategorie, które traktowano inaczej:
# '''Yukarai''' ([[ayu|ay.]] γιυκαραι - dosł. "człowiek posłuszny") - Tangijczycy, którzy dobrowolnie oddawali się w niewolę, skorzystawszy z zezwalającego na to edyktu cesarskiego. Byli to przeważnie chłopi, którzy zrzekali się praw człowieka, dzięki temu zachowując ten sam charakter pracy, ale (jako rzecz, a nie człowiek) tracąc obowiązki podatkowe. Okazjonalnie były to osoby wyższych klas społecznych, którzy w ten sposób chcieli podkreślić całkowite oddanie panu. Słowo yukarai miało generalnie pozytywne konotacje i bywało używane w przenośni. Pan miał pewne obowiązki wobec yukarai, nie mógł go zabić i miał obowiązek nie sprowadzać na niego krzywdy.
# '''Pekori''' ([[Ayu|ay.]] πεκορι - dosł. "niewolnik") - tradycyjni niewolnicy, którzy znajdowali się na terenach [[Tangia|Tangii okresu unitarnego]]. Byli oni w stosunkowo niewielkiej liczbie i służyli Tangijczykom od wielu pokoleń. Byli to potomkowie jeńców wojennych, głównie autochtonowie z wypraw na wyspy (np. na Atirai) oraz niewolnicy nabyci z innych państw. Nigdy nie byli specjalnie istotni ekonomicznie. Ich traktowanie było pośrednie.
# '''Uronlera''' ([[Ayu|ay.]] υρονλερα - dosł. "rzecz wojenna") - niewolnicy głównie pochodzenia [[Pinu|pinuskiego]] schwytani podczas [[Trzecia Wojna o Saakę|Trzeciej Wojny o Saakę]] albo schwytani podczas prób pacyfikacyjnych na [[Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem|tangijskim terytorium demarkacyjnym Dzikich Ziem]]. Traktowani najgorzej i wykorzystywani na wszelkie możliwe sposoby, gdzie systemowe wykorzystywanie uronlera było nastawione na powolne zniszczenie całej grupy społecznej. Uronlera można było bić, okaleczać, torturować i zabijać zgodnie z prawem. Wykorzystywano ich do wywołania poczucia wyższości u innych niewolników, zmuszano do najbardziej niebezpiecznych prac i wyniszczano psychicznie.

Posiadanie niewolników po roku 9662 [[EK]] znacznie wzrosło. Początkowo, niewielu potencjalnych właścicieli chciało mieć do czynienia z bojowniczymi jeńcami, zatem uronlera kierowano najpierw do zakładów, gdzie wyniszczano ich psychicznie do czasu osiągnięcia pewnej dominacji i posłuszeństwa. To podnosiło wartość cenową niewolnika i dopiero po takim przygotowaniu kierowano go na rynek niewolników. Około 45% właścicieli niewolników to były kobiety, które jako dłużej żyjące od mężczyzn dziedziczyły niewolników w spadku po mężach.

W latach 9662 - 9725 [[EK]], niewolnicy uronlera byli zatem "tresowani" i rozpraszani po terytorium, gdzie zaczynali stanowić coraz większy procent społeczeństwa. Trzymali się we własnych społecznościach, które notorycznie rozdzielano: odrywano żony od mężów i dzieci od rodziców. Popularne było kierowanie agresji chłopstwa czy niewolników pekori przeciwko uronlera poprzez bicie i okaleczanie, gwałt czy morderstwo. Ten dramatyczny stan rzeczy trwał do ok. 9725, kiedy zachodnie mau kraju i spora część Buanii zaczęła pod przyzwoleniem nowych cesarzy łagodzić traktowanie niewolników. Przede wszystkim, w tym samym czasie zmuszono część chłopstwa do nauki pisma, znacznie zwiększając klientelę i zasięg pisanych gazet. Zaczynały w nich się ukazywać artykuły o okrutnym traktowaniu niewolników. Szczególnie powszechna była codzienna gazeta ''Νε'ο μα Ρου'' ("Spotkanie z marynarzem"), w której informacje o szczególnie okrutnym traktowaniu uronlera przez mau południowokaoryjskie i zachodniobuańskie zaczynały wzbudzać oburzenie i zaczynały wyraźnie dzielić imperium na polityczne frakcje.

==Rola płci - kobiety w Tangii==
[[Plik:Robert Dampier's oil on canvas painting 'Tetuppa, a Native Female of the Sandwich Islands', 1825.jpg|250px|thumb|right|Portret [[Hiranea mau|Hiranejki]]. W odróżnieniu od innych kultur, w Tangii akceptowalne i powszechne jest noszenie się z odkrytym torsem, także u kobiet.]]Kobiety w Tangii miały umiarkowane znaczenie w życiu administracyjno-politycznym. Choć stanowiły zdecydowaną mniejszość osób rządzących, to w odróżnieniu od wielu innych narodów, kobiety w Tangii mogły zajmować bardzo wysokie stanowiska takie jak [[kaoritanu]], a także być [[cesarz Tangii|cesarzami]]. Jedną z najbardziej wpływowych kobiet w historii Tangii była cesarzowa [[Kalia]]. Takie kobiety nie zostawały nimi z przypadku, z braku mężczyzn czy w sytuacjach, kiedy były kobietami o wybitnych umiejętnościach, ale nawet w sytuacjach zupełnie zwyczajnych, kiedy były osobami przeciętnych umiejętności lub zwyczajnie były słabsze od mężczyzn. Egalitaryzm pod kątem płci nie występował zawsze i wszędzie. Wśród najwyższych warstw preferowano mężczyzn z uwagi na dysproporcję płodności, ważną w systemie dynastycznym, kluczowy mężczyzna z haremem mógł mieć więcej potomstwa niż kluczowa kobieta, tym samym mógł lepiej zapewnić następców tronu. W Tangii jednak cesarzy często wybierano elekcyjnie (na szczeblu najwyższej arystokracji), uważano też, że potomek szlachetnej kobiety będzie silniejszy niż córki nałożnicy, zatem nie miało to centralnego znaczenia.

Wśród zwykłego społeczeństwa, kobietom przypisywano mistyczną moc kontroli płodności. W gospodarce agrarnej, w przeludnionym społeczeństwie, ma to kluczowe znaczenie. Kobiety odprawiały rytuały nad polami i wśród zwierząt hodowlanych, zajmowały się ogrodnictwem i ziołami, zbierały jagody i grzyby. Dziewczynki przechodziły własną inicjację dojrzałości wraz z nastaniem pierwszej miesiączki i wychodziły za mąż wcześnie, zazwyczaj w wieku 12 - 13 lat. Poliginia w Tangii jest dozwolona, choć rzadka, i zazwyczaj korelowała z wpływami czy bogactwem mężczyzn, zatem zdarzało się, że mężczyźni mieli kilka żon. Oczekiwano, że kobieta będzie rodzić dzieci tak samo jak od mężczyzn oczekiwano służby wojennej.

Pewna separacja mężczyzn od kobiet powodowała, że mężczyźni postrzegali kobiety według rozdwojonej wizji, na którą kobiety często miały znikomy wpływ. Idealizowano macierzyństwo jako troszczące się, zapewniające opiekę, oczyszczające, płodne i czyste, moralne, ale z drugiej strony postrzegano to samo jako plugawiące, niebezpieczne, nieprzewidywalne, agresywne i groteskowo cielesne<ref>Inspiracja: https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/gender-and-religion-gender-and-oceanic-religions, dostęp 2021-03-20.</ref>. Szczególnie na terenach nizinnych i w dżunglach ta separacja była zaznaczona, aczkolwiek bez skrajności widywanych w innych państwach. Na terenach górskich, pustynnych, małych wyspach czy mniejszych miejscowościach wybrzeżnych o dużym stopniu niezależności, kobiety i mężczyźni mimo nieco odrębnych ról w społeczeństwie cieszyli się tymi samymi przywilejami.

Dla wielu kultur, szczególnie kaoryjskich, charakterystyczny jest związek gospodarki z religią. Przykładowo, zbieranie bananów jako męskich plonów było zajęciem mężczyzn, a kobiety zajmowały się bardziej żeńsko nastawionymi odpowiednikami. Kobiety też posiadały własną sieć handlową, głównie z innymi kobietami. Wymieniały liny, kosze, sieci i produkty spożywcze.

==Dzieci w Tangii==
[[Plik:Maori Children playing Knucklebones; Gottfried Lindauer (1907).jpg|thumb|left|250px|Dzieci z [[Nomeurai mau|Nomeurai]] grające w ''kokuo''.]][[Plik:800px-'Iokepa, Hawaiian Fisher Boy', oil on canvas painting by Hubert Vos, 1898.jpg|thumb|right|250px|Chłopiec z wyspy [[Akeira mau|Akeira]].]]Rodzina tangijska na ogół składała się z małżeństwa, które zamieszkiwało z rodziną ojca. Kobiety były wysyłane czasami na większe odległości, aby dołączyć do innych plemion. Ten zwyczaj był i jest szczególnie powszechny wśród społeczności archipelagowych, w dżunglach i na pustyniach, za to niemal zanikł w społecznościach równinnych i miejskich, gdzie po prostu ojciec córki decyduje o jej zamążpójściu. Z takiego związku rodziły się dzieci, z których główną pozycję miał najstarszy syn i jego małżonki i dzieci, a także nieślubne dzieci.

Generalnie im mniejsza społeczność, tym większa popularność adopcji. Zwiększała ona pulę genową. Wśród bogatych warstw społecznych, zwłaszcza arystokracji, popularna była praktyka adopcji dzieci z zagranicy, szczególnie wyglądających odmiennie. Adoptowano dzieci [[Państwo Neszów|neszyjskie]] i [[Secht|sechtońskie]], które po dorośnięciu i znalezieniu sobie lokalnych partnerów dawały potomstwo mieszanych ras.

Dzieci mogły generalnie poruszać po całym domostwie i co do zasady, były wychowywane przez społeczność, a nie tylko przez biologicznych rodziców. Dzieci bardzo często przybierały sobie dodatkowych rodziców. Poczucie więzów krwi było zatem bardzo niskie u chłopstwa i powstanie w sercu czasów imperialnych warstwy arystokratycznej, dla której więzy krwi były ważne, tego nie zmieniło.

Dzieci brały udział w obowiązkowej edukacji, która generalnie była uznawana przez całą populację za ważną. Uwzględniała obowiązek nauki pisania, dzięki którym nawet chłopstwo mogło czytać rozkazy kierowane do nich i poprawiała świadomość prawa, choć to pismo było uproszczone w stosunku do używanego przez inne grupy społeczne. Dzieci w wieku (w latach ziemskich) 6 do 10 lat podejmowały taką naukę. Po zdaniu egzaminu kończono etap dziecięcy i poddawano dziecko drugiej skaryfikacji. Trzecia i ostatnia skaryfikacja była dla dzieci w wieku 10 do 15 lat i była na poziomie religijnym i rządowym, i kończyła się inicjacją.

==Lista ludów zamieszkujących imperium==
Pod względem narodowościowym, można stosować podział klasyczny, na makrogrupę narodową, naród i plemiona. Makrogrupami Tangii są właśnie Tangijczycy, oraz obcokrajowcy, tacy jak [[Pinu]]si, [[Secht]]ończycy, [[Państwo Neszów|Neszowie]] czy [[Cywilizacja Enenków|Szurowie]]. Po pełnej aneksji [[Buania|Buanii]], są oni traktowani jak pełnoprawni Tangijczycy. Podstawowymi językami Tangijczyków na wyspach są [[język ayu]] i najbliższe mu języki pokrewne, a na kontynencie jest to [[język buański]]. Istnieją też mniejszości Pinusów, wśród nich Pinusi tangijscy, oraz różne narody dewijskie w kolonii [[Atirai]].

===Tangijczycy===
{{Główny artykuł|Tangijczycy}}
Tangię przede wszystkim zamieszkują Tangijczycy ([[język ayu|ay.]] τανγυαραι ''Tanguarai''), lud [[Rasy Kyonu|rasy oceanicznej]], choć w coraz większym stopniu ulegający zmieszaniu z innymi rasami. Tangijczycy są raczej ciemnej karnacji, choć ta mocno waha się od osoby do osoby. Niemal wszyscy mają oczy czarne lub brązowe i tak samo włosy, okazjonalnie zdarza się, że pojawiają się włosy odcienia rudego. Nos raczej szeroki i wargi średniego rozmiaru. Oczy ze zmarszczką nakątną nadającą im charakterystyczny, nieco skośny kształt. Włosy proste lub lekko pofalowane, bywają kręcone. U mężczyzn zarost dobrze rozwijający się, ale owłosienie ciała jest raczej skąpe. Średni wzrost mężczyzn 174 cm, średni wzrost kobiet 163 cm.

[[Plik:TangiaNarody2.png|500px]]

{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Naród
!Podstawowa kraina
|-
|Naratajczycy biali
|[[Królestwo Naratajskie]]
|-
|Naratajczycy zieloni
|[[Królestwo Naratajskie]]
|-
|Tongamijczycy
|[[Republika Tongami]]
|-
|Lutafaryjczycy Eura
|[[Republika Lutafaryjska]]
|-
|Lutafaryjczycy Harani
|[[Republika Lutafaryjska]]
|-
|Lutafaryjczycy Hea
|[[Republika Lutafaryjska]]
|-
|Nomeurajczycy
|[[Republika Nomeurajska]]
|-
|Narody marajskie
|[[Pustynia Marajska]]
|-
|Orumilowie
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]
|-
|Reańczycy
|[[Reitika]]
|-
|Narody takangaryjskie
|[[Pustynia Takangaryjska]]
|-
|Kunatlyjczycy Apori
|[[Królestwo Kunatla]]
|-
|Kunatlyjczycy Hayano
|[[Królestwo Kunatla]]
|-
|Kunatlyjczycy Leleke
|[[Królestwo Kunatla]]
|-
|Kunatlyjczycy Afhari
|[[Królestwo Kunatla]]
|-
|Akejryjczycy
|[[Akeira]]
|-
|Hiranejczycy
|[[Hiranea]]
|-
|Atyrajczycy
|[[Atirai]]
|-
|Buańczycy
|[[Buania]]
|}

Proporcje narodowościowe nie są jeszcze opracowane dla całego kraju i różnią się w zależności od miasta. Wiadomo, że dla największych miast [[Królestwo Naratajskie|Królestwa Naratajskiego]], w tym [[Naratai]], [[Fang Apori]], Atla Tau, Taka'o, Neurua i Atla Hea, 38% populacji stanowią Naratajczycy biali, 24% Naratajczycy zieloni, 13% Tongamijczycy, 3% Lutafaryjczycy Eura, 3% Buańczycy, 3% Lutafaryjczycy Hea, 3% Akejryjczycy, a pozostała populacja jest rozdzielona pomiędzy pozostałe narody.

====Diaspora====
Istotna diaspora tangijska zamieszkuje tereny okolicznych krajów, przede wszystkim [[Secht]], [[Państwo Neszów]] (w miejscach, gdzie im na to pozwolono), [[Dewia|Dewię]] oraz region [[Szur]]u. W czasach złotego wieku zaczęły pojawiać się także pewne diaspory w dalszych częściach świata, takich jak [[Talonbat]], [[Trugia]], [[Nuaria]] czy [[Ajdynir]].

===Buańczycy===
Buańczycy są narodem zamieszkującym dominium [[Buania]]. Do niedawna byli znani z podziału na plemiona, które wojowały ze sobą. Wejście do unii tangijskiej i możliwości gospodarcze, które za tym szły, przemieniły społeczność buańską w bardziej zjednoczoną, gdzie Buańczycy z przyjemnością przyjęli tangijskie możliwości wykorzystywania gospodarczego, logistycznego i górniczego potencjału jaki miał ich kraj. Buańczycy są genetycznie dalej spokrewnieni z Pinusami, Kaoryjczykami, Szurami i Nuaryjczykami, ale tysiące lat własnej historii oraz oddziaływania z sąsiadami z Sechtu wywarły swój wpływ.

====Diaspora====
Poza granicami imperium, Buańczycy są szczególnie aktywni w krainach sąsiednich: w [[Szur]]e i [[Secht|Sechcie]], od którego kiedyś stronili. Buańczycy aktywnie zajmują się kolonizacją terenów [[Dominium Pinu|Pinu]] oraz [[Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem|terytorium demarkacyjnego]], w tym systematycznym wyniszczaniem ludności rdzennej. Na terytorium Szuru tworzą własne społeczności skoncentrowane wokół centrów logistyczno-handlowych oraz w miastach, a w Sechcie zajmują się koordynacją wysiłków ujarzmienia terytorium demarkacyjnego, co ma służyć otwarciu bezpiecznych szlaków handlowych lądowych pomiędzy Sechtem a Buanią. W pozostałych krajach, takich jak [[Państwo Neszów|Neszi]] czy [[Nuaria]] są obecni, ale nieliczni.

===Atyrajczycy===
Atyrajczycy są narodem pochodzenia [[Dewia|dewijskiego]], który przybył przed tysiącami lat na wyspę [[Atirai]] i tam osiadł. Charakteryzują się jaśniejszym kolorem włosów i, u mężczyzn, większym owłosieniem ciała. Ich religia skoncentrowana jest na kulcie przodków i wyznają totemy. Atyrajczycy po ataku Tangijczyków na wyspę zostali niemal w całości wybici lub trafili do niewoli, ale ich kultura przetrwała i w późniejszych czasach Imperium zaczynała przeżywać renesans.

==Lingwistyka==
Wyspy [[Wyspa Kaori|Kaori]], [[Akeira]], [[Hiranea]], [[Atirai]] oraz [[Pinu]] w zdecydowanej większości posługują się językiem [[język ayu|ayu]]. Obszar [[Nomeurai]] i w znacznie mniejszej części [[Orumilo]] i [[Reitika]] posługują się w pewnej cześci językiem [[język mahan|mahan]]. Terytorium [[Buania|Buanii]] w zdecydowanej większości posługuje się językiem [[język buański|buańskim]] i pokrewnymi językami, ale [[Język ayu|ayu]] jest znany. Narodowe, [[Dewia|dewijskie]] języki [[Atirai]] są niemal na wymarciu, ale rozpoczęto program odbudowy języka [[język atyrajski|atyrajskiego]], co podniosło liczbę jego rdzennych użytkowników do około 150 osób i liczbę osób posługujących się nim wtórnie do około 2000 do roku 9750 [[EK]]. Plemiona zamieszkujące dżungle Pinu posługują się swoimi językami, ale najczęściej znają też język [[ayu]], tworząc z nim pinuskie kreole. Podobnie z plemionami zamieszkującymi [[Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem]], niemniej kontakt tych plemion z Tangijczykami jest słaby lub oparty o działania wojenne.

<center>[[Plik:Tangia na świecie - 9700 - mapa językowa.png]]</center>

===Język ayu===
{{Główny artykuł|Język ayu}}
[[Język ayu]] pochodzi z centralnej grupy języków kaoryjskich i jest spokrewniony z [[język mahan|językiem mahan]]. Ayu posiada ubogą fonetykę pozbawioną iloczasu czy politonii, ze stałym, inicjalnym akcentem, jest nominatywno-akuzatywny w czasie teraźniejszym i ergatywno-absolutywny w czasie przeszłym, aglutynacyjny, i posiada bogatą odmianę posesywną rzeczowników oraz komitatywną czasowników. Używany jest z pewnymi różnicami dialektalnymi na terenie całej [[wyspa Kaori|wyspy Kaori]], [[Akeira|Akeiry]], [[Hiranea|Hiranei]], [[Pinu]], [[Ma'uri]] i [[Atirai]], jest znany w [[Buania|Buanii]], na [[Terytorium Demarkacyjne Dzikich Ziem|Dzikich Ziemiach]] jest używany wzdłuż linii brzegowej oraz linii demarkacyjnej tangijsko-[[Secht|sechtońskiej]].

====Split [-ŋa] vs [-ŋga]====
Split regionalny wymowy [-ŋa] vs [-ŋga] dotyczy realizacji fonemu /ŋ/, kiedy bezpośrednio po nim występuje samogłoska. W językach ayu i mahan słowa zaczynają się zawsze spółgłoską, choćby zwarciem krtaniowym /ʔ/. Split prawdopodobnie rozszerzył się przez wzrost znaczenia miasta [[Fang Apori]]. Frazy tego typu, gdzie jedno słowo kończy się na /ŋ/, a drugie zaczyna na /ʔ/, powodują trudną do wymówienia zbitkę /ŋʔ/. Ta uległa uproszczeniu z normatywnego niegdyś ''Φανγ 'Απορι'' /faŋ 'ʔapoɾi/ do /faŋ 'gapoɾi/. Z czasem zaczęto też analogicznie wymawiać inne słowa, np. ''Τονγαμι'' "Tongami" /'toŋgami/ czy ''Χατλανγαο'' "Hatlangao" /'hatɫaŋgao/, nawet, jeżeli po /ŋ/ nie ma /ʔ/. Identyczny proces zaszedł w języku [[Język mahan|mahan]]. Wschodnia część wyspy, szczególnie [[Pustynia Takangaryjska]] oraz [[Kun Atla]] oparły się tej różnicy.

[[Plik:Tangia nga vs na.png|500px]]

====Split [ɦ] vs [h]====
Realizacja /h/ różni się regionalnie. Generalnie [[Naratai]], [[Luta ni Fari]], część [[Marao]], cześć pustyń i [[Kun Atla]] wymawia /h/ dźwięcznie, jako [ɦ]. Pozostała część kraju wymawia fonem jako [h].

[[Plik:Tangia ha vs drugie ha.png|500px]]

====Split [ʉ] vs [u]====
Zdecydowana większość kraju wymawia fonem /u/ jako [ʉ]. Jedynie obszar Tongami oraz część terenów pustynnych realizuje go jako [u].

[[Plik:Tangia u vs drugie u.png|500px]]

===Język mahan===
{{Główny artykuł|Język mahan}}
Język mahan (''μαἁν'' [maɦan] "dech" lub ''χάκ'' [haːk] "szmer") jest głównie używany na terytorium Nomeurai oraz przez istotne mniejszości w miastach [[Orumilo]] i [[Reitika]]. Genetycznie bliski językowi ayu, różni się od niego bardziej zaawansowaną, nie tak czysto izolującą gramatyką, dzieli fonetykę i piśmiennictwo, używa innej leksyki.

Mahan jest bardziej konserwatywny, jest izolujący, politoniczny, zezwala na więcej zbitek spółgłoskowych. Podobnie jak ayu, stosuje zarówno układ nominatywno-akuzatywny jak i ergatywno-absolutywny, ale w innych celach, mahan rozróżnia w ten sposób tryb świadka od trybu nieświadka. Charakterystyczne jest silne rozbudowanie morfologiczne aspektowo-emocjonalne. Osiem operatorów gramatycznych sygnalizuje podejście do omawianej rzeczy, od nienawiści przez dystans po radość.

Język mahan jest uznawany za trudniejszy od ayu. W Tangii cieszy się pewnym małym prestiżem. Użytkownicy języka mahan są znani ze sztuk teatralnych i pieśni, których chętnie uczy się młodzież. Mahańczycy również rozwinęli własne sztuki walki zwane ''karakoa'', uczone w całości w języku mahan.

===Pismo klinowe===
{{Główny artykuł|Tangijskie pismo klinowe}}
[[Plik:Tangian Cuneiform prism one.png|thumb|right|350px|Pryzmat-1 w trakcie schnięcia. Zrobiony z syntetycznej gliny i pisany ręcznie wykonanym bambusowym stylusem, zawiera dwie zwrotki tłumaczonego tekstu [[Teksty w ayu|"Davy Jones" Fialejy]]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=n_LApFnTfP8</ref>. W całości zapisany pierwotną abugidą. Jedyny obecnie istniejący pryzmat.]]Piśmienność wyspy Tangia i następnie kraju rozpoczyna się jeszcze w starożytności. Pogląd na temat Tangijczyków, głoszący, że nie są pierwszym narodem czy cywilizacją wyspy, istniał jeszcze w czasach przedcesarskich. Wiedziano, że na wyspie istniała bardzo silna cywilizacja, potrafiąca między innymi stosować magiczną sztukę pozwalającą utrwalać słowa, co pozwoliło im tak zarządzać zasobami, aby wyżywić znaczną liczbę ludzi. Prawdopodobnie to te informacje przyciągały falami Tangijczyków, pierwotnie zapewne zamieszkujących półwysep Pinu. Nie jest jasne, czy dochodziło do spotkań Tangijczyków ze zdziczałymi potomkami pierwszej cywilizacji zwanej [[Cywilizacja Marajska (2791 EK)|Maraami]]. Kiedy starożytni Tangijczycy docierali na wyspę, samej cywilizacji już nie było. Maraowie pozostawili po sobie konstrukcje i ruiny, pochłonięte przez dżungle, pustynie i erozyjny klimat Tangii, między innymi wiele stel, tabliczek i innych obiektów z zapisem hieroglificznym (najstarsze) lub klinowym (młodsze), głównie rytych w kościach, kamieniach i glinie. Ten język jeszcze w roku [[Tangia|9509 EK]], tysiące lat później, pozostał nieodczytany. Tangijczycy inspirowali się nimi, opracowując własne pismo klinowe, alfabetyczno-sylabiczne, dostosowując je do swojego języka. [[Cywilizacja Marajska (2791 EK)|Cywilizacja marajska]] ryła kliny w kamieniu, glinie i skórze, prawdopodobnie także w drewnie, co się nie zachowało. Pismo pierwotnie było obrazkowe, mnemoniczne, następnie hieroglificzne, a na końcu pełne ideograficzne pismo klinowe. W roku 9509 EK pismo pozostawało nieodszyfrowane. Liczne tabliczki i stele znajdują się w Tau Atla. Pismo zostanie odszyfrowane dwieście ziemskich lat później dzięki dwujęzycznej steli.

To pismo w obecnej (9509 EK) formie jest stosowane w stanie prawie niezmienionym, choć warstwa najuboższa jest uczona pisma chłopskiego, uproszczonego, głównie w celu zapewnienia świadomości prawa państwowego, a potem cesarskiego, i religii, a warstwa najwyższa, lubująca się w kryptografii, korzystała z hieroglificznego metajęzyka.

Pomimo znacznej siły Tangii jako dostawcy papieru, raczej na papierze zarabiano pieniądze, na jego sprzedaży, niż używano go do pisma. Papier jako nośnik był nietrwały i w bardzo korozyjnej atmosferze tangijskiej łatwo ulegał zniszczeniu razem z atramentem lub podarciu, gnił, obawiano się zamoczenia, spalenia czy utopienia. Papier stosowano przede wszystkim w celach archiwalnych na terenach pustynnych, takich jak [[forteca w Tau Atla]], gdzie wilgoć jest znikoma, i gdzie lekkość i mała objętość papieru stanowi jego wielką zaletę przy składowaniu w znacznych ilościach.

[[Plik:Tangijskie pismo klinowe prism1.JPG|thumb|left|350px|Makrofotografia glifów tangijskich na obiekcie Pryzmat-1.]]Podstawowym nośnikiem jest glina i materiały glinopodobne. Glify stawiane są stylusem z trzciny o przekroju trójkątnym, oszlifowanym drewienkiem, narzędziem kościanym lub rzadziej metalowym. Trójkątne ostrze przyciskano głęboko do gliny, pozostawiając wgłębienie dające glif krótki. Glif długi uzyskiwano tak samo, jedynie przyciskając dodatkowo ostrą krawędź stylusa. W odróżnieniu od ziemskich klinów sumeryjsko-akadyjskich, tangijczycy stosowali dwa glify, nie trzy. Gliniany materiał wypalano na słońcu lub w piecu. Glinę można było przykleić do ściany, dając stele. W przypadku błędu, zwilżano delikatnie palec i przeciągano po błędnym glifie. Stele kamienne i tym bardziej nośniki z metalu (złota, brązu) nie dawały szans na poprawki, były znacznie cięższe, droższe i niekiedy mniej trwałe (żelazo ulegało oksydacji, złoto było za drogie, o wiele za cięższe i za miękkie). Materiały kamienne i szczególnie gliniane charakteryzowały się znaczną łamliwością, więc musiały być grubsze, przez co były nieodpowiednie dla rozdmuchanej biurokracji tangijskiej. Ostatecznie do prostych zapisów niewymagających szczególnej archiwizacji stosowano proste tabliczki gliniane, od wielkości męskiej dłoni do długości jednego łokcia. Zapisy wymagające archiwizacji przepisywano na pryzmaty, tj. wielościany z gliny lub kamienia o trzech ścianach i obu podstawach w kształcie trójkątów. Aby uniknąć zarysowania klinów o kliny, pryzmaty przekładano miękkim materiałem, najczęściej wełną, i składowano poziomo jeden na drugim. Rzadziej, pryzmaty były na czubku wyposażone w haki, i składowano je w trójkątnych gniazdach w ziemi, i wyciągano nawet czasem drewnianym dźwigiem.

Z czasem stylus coraz częściej zastępowano nożykiem lub sztyletem z uwagi na ich większą dostępność. Odciskane w ten sposób glify różnią się od tych odciskanych trójkątną trzcinką. Zamiast trójkątnego wgłębienia, glif krótki pozostawia półkoliste wgłębienie, którego przedłużenie (ostrze) nie jest możliwe od razu. Glif ostrza stawia się po prostu poprzez przyłożenie ostrza noża podłużnie obok glifu trójkątnego. Jest to trudniejsze. Za stylus czasami robił także drewniany patyczek.

Do powszechnego transportu wykorzystywano przede wszystkim tabliczki drewniane i pergamin. Niektóre wiadomości przepisywano na papier dla oszczędności miejsca i wagi. Czasami nie było czasu na czekanie aż kawaleria przetransportuje wiadomość i na to czy napadną ją bandyci czy nie. W takich sytuacjach czekano na pomyślną pogodę i stosowano [[rangfen]].

O wiele rzadziej stosowano metal i szkło. Stele z metalu były wykonywane z miedzi, brązu, srebra, ołowiu, złota, platyny, rzadko z żelaza czy stali. Tak były uwieczniane teksty najważniejsze z najważniejszych: kroniki państwowe, historie wojen, teksty religijne najwyższej wagi, kluczowe dekrety królewskie. Złoto pomimo swojej kolosalnej ceny i wysokiej gęstości, przejawiającej się w bardzo dużej wadze na centymetr sześcienny materiału, miało trzy zalety: nie rdzewiało ani nie ulegało pasywacji, było bardzo miękkie, zachowywało swój charakterystyczny, luksusowy kolor i poblask. Uboga w złoto Tangia musiała importować znaczne ilości tego kruszca nie tylko dla mennic i biżuterii, ale także dla skrybów świątynnych, pałacowych, naukowych i archiwalnych.

Kiedy pisano na papierze, stosowano dwa pędzle, szeroki i wąski. Szeroki stawiał klin, a wąski ostrze glifów długich.

Pismo powszechne pisano od lewej do prawej, rzadziej bustrofedonem. Kluczowe teksty na większych stelach pismo zygzakiem, falami, dla oszczędności materiału wykorzystując dość trójkątny kształt sylab klinowych, łącząc taką praktykę tak z religijnym związkiem z morzem (pisanie falami), jak i wskazując na trójkąt jako kluczowy kształt tak samych glifów, jak i stylusa używanego do ich stawiania. Część tekstów, szczególnie papierowych, pisano z góry do dołu.

====Pismo demotyczne====
Pismo demotyczne zostało opracowane za potrzebą szybko upowszechniającego się papieru i pisma odręcznego z pomocą wynalazków takich jak ołówek, pióro ze stalówką czy nawet węgla lub farb i pędzla zamiast tradycyjnego stylusa/dłuta i pisma klinowego. Problem polegał na tym, że pismo klinowe jest nie tylko trójwymiarowe, a nie dwuwymiarowe jak standardowe pismo (w tym wszystkie rodzaje pisma wykorzystywane współcześnie na Ziemi<ref>Z wyj. specjalistycznych systemów takich jak alfabet Braille'a.</ref>), ale też jest wektorowe, a nie liniowe. Pismo klinowe posiada grafemiczną głębokość, co nie istnieje przy normalnym piśmie, a poszczególne linie mają system wektorowy, strzałkowy, w kształcie grotów wyznaczających kierunek linii.

W Tangii rozwiązano ten problem poprzez zmniejszenie grafemicznego znaczenia głębokości i oddano wektorowość poprzez dodatkowe kształty. Zazwyczaj jest to prawostronny hak do wszystkich glifów, który sygnalizuje początek linii. Glify drobne (odciśnięcia bez ostrza) reprezentowano przez v-kształtne linie, jak przedstawiono na grafice poniżej.

{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
!Pismo klinowe
|[[Plik:Tangian cuneiform Word TauTanguanaTeilanLera.png|500px]]
|-
!Pismo demotyczne
|[[Plik:Tangian demotic Word TauTanguanaTeilanLera.png|500px]]
|}

==Ruchy społeczne i lokalne frakcje==
W okresie złotego wieku, szczególnie w jego późniejszej części, totalitaryzm cesarski osłabł. Przemiany gospodarczo-społeczne, brutalizowanie niewolników i gwałtowny skok nierówności społecznych doprowadził do powstania odpowiednio rewolucyjnych nastrojów społecznych, aby populacja tangijska wyprodukowała bardziej wpływowe ruchy społeczne. Katalizatorem przemian, szczególnie w [[Tangia (9866 EK)|późniejszych latach]], była słabość kolejnych cesarzy, którzy ku frustracji [[kaoritanu]] tolerowali takie ruchy, pogłębiając niechęć pomiędzy warstwami wyższymi a niższymi.

Kilka głównych ruchów zdobyło znaczną popularność:
* abolicja niewolnictwa, rasizmu i polityka równości etnicznej,
* wprowadzenie własności dzielonej,
* prawa robotników,
* laicyzacja społeczeństwa.

===Abolicjonizm===
Ludność pochodzenia pinuskiego zwana ''uronlera'', która dokonała mordu w [[Saboat|Saboacie]], a następnie wskutek brutalnej tangijskiej inwazji odwetowej w ramach [[Trzecia Wojna o Saakę|Trzeciej Wojny o Saakę]] dostała się masowo do niewoli. W przeciwieństwie do dwóch innych kategorii niewolników, uronlera byli wprowadzeni w społeczność tangijską z celem ich wyniszczenia przez eksploatację. Stosunek do nich był bardzo negatywny i ci ludzie często byli brutalizowani, nawet jeżeli nie mieli nic wspólnego z przedwojennym napadem na Saboat. Starano się ich zniszczyć psychicznie i kulturowo. Piętnowano ich analogicznie co bydło.

Z każdym rokiem od wojny agresja Tangijczyków malała. Wraz z wymianą pokoleń, coraz młodsi Tangijczycy zaczynali dostrzegać traktowanie niewolników jako alarmujące. Tymczasem tangijska szlachta i magnateria w swojej rywalizacji coraz mniej dbali o samą wolną ludność tangijską. Warstwa chłopska i niższa mieszczańska zaczęły dostrzegać analogie w traktowaniu ich do traktowania niewolników i zaczęła systematycznie sympatyzować się z niewolnikami. Z biegiem czasu, nie tylko cesarze zaczęli delikatnie z nimi sympatyzować wbrew tradycjom i [[kaoritanu]], ale też i poszczególni kaoritanu.

W roku 9738 [[EK]], kaoritanu poniższych lądów zarządzili w sprawie uronlera:
* [[Naratai mau|Naratai]], [[Nomeurai mau|Nomeurai]], [[Tongami mau|Tongami]], [[Luta ni Fari mau|Luta ni Fari]], [[Akeira mau|Akeira]], [[Hiranea mau|Hiranea]], [[Ykenbegá mau|Ykenbegá]], [[Unem mau|Unem]], [[Ahoem mau|Ahoem]], [[Ñyem mau|Ñyem]], [[Uriikem mau|Uriikem]], [[Laisyem mau|Laisyem]] zarządziły, że niewolników uronlera należy zrównać prawami z niewolnikami pekori.
* [[Marao mau|Marao]], [[Takangari mau|Takangari]], [[Orumilo ni Reitika mau|Orumilo ni Reitika]], [[Kun Atla mau|Kun Atla]], [[Saboem mau|Saboem]], [[Kehaem mau|Kehaem]], [[Feutsyem|Feutsyem]], [[Pobeem mau|Pobeem]] i wszyscy zarządcy dominium Pinu i terytorium demarkacyjnego zarządziły, że niewolników uronlera należy zbiorowo surowo karać za winy plemion aż do śmierci ostatniego człowieka.
* Wyspy [[Atirai mau|Atirai]], [[Wyspa Ma'uri|Ma'uri]] oraz [[Wyspa nowocesarska|nowocesarska]] nie zabrały głosu.

Wiele z regionów pierwszej grupy określiło, że dążą do docelowej integracji populacji niewolników, podczas gdy grupa druga głosiła plugawość uronlera jako podludzi z ich domniemanej natury i nakazywała ich wyniszczenie. Nierówne traktowanie niewolników pomiędzy regionami doprowadziło do serii powstań niewolniczo-chłopskich, które zdestabilizowały państwo. [[Pierwsze powstanie niewolników w Tangii]] w 9750 [[EK]] definitywnie zamknęło złoty wiek kraju.

===Socjalizm i komunizm===
[[Plik:Amy-humphries-kRVZiYX6hiQ-unsplash.jpg|150px|thumb|right|Do 9750 EK palma kokosowa stała się symbolem uciskanych mniejszości.]]Na rywalizacji szlachty i ich latyfundiami z prywatną magnaterią i ich kompaniami handlowymi nie zyskiwali chłopi czy prości ludzie. Najczęściej padali oni ofiarami zmian takich jak kwantyfikacja wartości pól uprawnych w oparciu o możliwość produkcji owczej wełny z traw w miejscu dawnych pól uprawnych chłopów. W efekcie wielu szlachciców dało chłopom wolność, wyrzucając ich na błoto bez środków do życia, przez co ci szli do magnatów lub innych arystokratów, oferując pracę za płacę. Nagłe powstanie pełnego kapitalizmu i pierwszy raz od stuleci (i pierwszy raz na taką skalę) nagłe powstanie rynku pracy spowodowało gwałtowną dysproporcję podaży na popytem tego rynku, i zarazem skokowo doprowadziło do nowych, nieznanych wcześniej poziomów nędzy.

Z tą sytuacją chłopi radzili sobie różnie. Do powstania zakładów produkcji masowych, w tym faktorii, rynek nie był w stanie wchłonąć takiej liczby nagle uwolnionych chłopów, szczególnie biorąc pod uwagę nasycenie tangijskiej populacji niewolnikami, wyzysk wszelkich pracodawców był olbrzymi. Równolegle, skokowy wzrost nierówności społecznych zbiegł się z coraz większym naciskiem władz centralnych na całkowitą eliminację analfabetyzmu. Te działania były prowadzone od kilkuset lat z różną intensywnością i do złotego wieku w 9750 [[EK]] około 65% populacji już potrafiło czytać. Zaczęto rozprowadzać materiały wkrótce dopisane do ksiąg zakazanych, tzw. τυλυνγα χογιον ''tulunga hoyon'', traktujących o Πα'ακυ ''Pa'aku'', który był odpowiednikiem ziemskiego traktatu o Utopii - kraju idealnym, w którym ludzie nie byli podzieleni na klasy społeczne, nierówności między nimi nie istniały, dobra społeczne były rozdystrybuowane sprawiedliwie według realnych potrzeb.

To dało początek ruchowi Naonua Korae ''Ναονυα Κοραε'', "ludzi sprawiedliwych". Od pierwszych dwóch liter abugidy klinowej, [[Plik:Tangian cuneiform N Nina.png|20px]] ''Νινα'' "dobry" i [[Plik:Tangian cuneiform K Kala.png|20px]] ''Καλα'' "palma" wziął się symbol świetlistej palmy kokosowej, a samą organizację nazwano ΝΚ, Νικα ''Nika''. Ruch zainspirowany zakazanymi tabliczkami na temat Pa'aku nakazywał zakończenie etapu cesarzy i [[kaoritanu]], panów, szlachety i magnatów, przejęcie przemysłu i wszelkiej produkcji przez chłopów i robotników, i sprawiedliwość społeczną. Ponieważ nacisk organów władzy cesarskiej był w złotym wieku potężny i poszczególnie komórki nekowców były szybko namierzane i brutalnie likwidowane, to ruch był niszowy. Dopiero po roku 9750 EK, w [[Tangia (9866 EK)|Tangii 9866 EK]] na przykład, długotrwały okres słabości cesarzy i głębokiej niestabilności kraju doprowadził do masowego rozprzestrzenienia się socjalistycznych i komunistycznych postulatów nekowców.

===Prawa robotników, kodeks pracy, powstanie podpisu===
[[Plik:Aron-visuals-BXOXnQ26B7o-unsplash.jpg|thumb|left|200px|Nie wszystkie latyfundia przepisowo stawiały klepsydry.]]W niektórych zakładach pracy, szczególnie w Naratai, Atla Tau, Saboacie, Kun Atla, Hiranea, Hatlangao i Fang Apori, uznano, że napływ chłopów i robotników jest tak duży, że konieczne jest systemowe zarządzanie pracownikami. I choć większość pracodawców określała swoje zasady, to wymienione miasta wprowadziły wymóg określenia tych zasad na piśmie. Tym samym część pracodawców tworzyła zasady, które wymienione miasta uznały za poniżej ich standardów cywilizacyjnych, i określiła odgórnie pierwsze kodeksy pracy. W większości, te miasta opracowały takie rozwiązania niezależnie od siebie. Kodeksy te były bardzo proste i zawierały zasady takie jak:
* Pod karą chłosty dla właściciela i grzywny dla jego zakładu, nie wolno zatrudniać do pracy osoby, która nie przeszła inicjacji (ok. 13 r.ż.), chyba że jest jego członkiem rodziny.
* Pod karą chłosty dla właściciela i grzywny dla jego zakładu, nie wolno zatrudniać do pracy kobiety brzemiennej.
* Pod karą chłosty dla właściciela i grzywny dla jego zakładu, nie wolno zmuszać pracownika do ciągłej pracy dłuższej niż 5 godzin<ref>Około 8 godzin ziemskich.</ref>. Pracownikom przysługuje prawo do przerwy trwającej trzy standardowe cesarskie klepsydry (ok. 9 minut) co godzinę. Zakład pracy musi mieć ''muanko'', osobę odpowiedzialną za odmierzanie tego czasu. Klepsydra powinna być ustawiona prostopadle do na stałe przymocowanej do niej podstawki, i być umieszczona na płaskiej powierzchni o równości stwierdzonej za pomocą poziomicy.
* Za każde trzy dni ciągłej pracy pracownikowi przysługuje jeden dzień wolny.
Miasta te silnie pilnowały powyższych zasad, co spowodowało powstanie inspekcji pracy w każdym z nich. Inspektorzy weryfikowali przestrzeganie prawa, często pod ukryciem. Z jednej strony powodowało to, że większość zakładów otwierano poza jego granicami, doprowadzając do powstania miasteczek pod większymi miejscowościami. Z drugiej strony, zakłady pracy ściśle przestrzegające zasad kodeksu pracy były bardzo atrakcyjne dla pracowników i przyciągały najbardziej uzdolnione osoby.

Podpis poświadczany był przez wyraźny odcisk dłoni na tabliczce glinianej w obecności świadków, na odcisku dłoni stawiano znaki klinowe oznaczające imię, nazwisko, miejsce i datę, zazwyczaj z odciskiem pieczęci. Dla uproszczenia czasami stawiano odcisk dwóch palców.

===Laicyzm===
Wyżej wspomniane ruchy chłopsko-robotnicze wiązały warstwy wyższe z religią. Często się zdarzało, że właściciele ziemscy, szlachta czy magnateria sprawowała jednocześnie funkcje religijne i zarazem aktywnie przyczyniała się do ucisku wobec niższych klas. Z tego względu, nawet jeżeli dany ruch nie miał na celu przemian czy rewolucji w społeczeństwie, to często wiązał się ze zniesieniem zwyczajów i tradycji religijnych, i przede wszystkim instytucjonalizacji wiary. Zamiast tego, wiara miała być prywatnym aspektem życia każdego człowieka. W złotym wieku Tangii laicyzm był ruchem niszowym i nie miał większego poparcia żadnej grupy społecznej.

==Przestępczość==
Przestępczość w Tangii dzielimy na pospolitą, zorganizowaną, zorganizowaną przenikającą struktury państwowe (mafijną), oraz morską (piractwo). Na terenie wyspy Kaori, w większości terytorium, z uwagi na policyjny charakter państwa przestępczość pospolita jest niewysoka. Znacznie bardziej rozpowszechniona jest w pozostałych terytoriach.

===Przestępczość pospolita===
Przestępczość pospolita głównie dotyczy drobnych ulicznych kradzieży, wyłudzeń i oszustw komercyjnych, oraz włamań do mieszkań celem kradzieży. Te zjawiska są praktycznie niemierzone na terenach wiejskich, ale na terenach miejskich zajmuje się nimi oddział [[Aranu]] spełniający funkcje policyjne. Te przestępstwa są klasyfikowane jako przestępstwa pospolite klasy trzeciej.

Przestępstwa pospolite klasy drugiej uwzględniają kradzież średnioskalową, tj. kradzież w znaczącym stopniu wpływającą na dobrobyt obywatela, zatem nie będącą kradzieżą pojedynczego mniej wartościowego przedmiotu, ale też nie stanowiące kradzieży zorganizowanej czy ciągłej. Przykładem jest włamanie z ograbieniem czy napad na powóz. Dotyczą też dotkliwego pobicia, którego skutki jednak nie są trwałe i nieodwracalne.

Przestępstwa pospolite klasy pierwszej uwzględniają morderstwo, trwałe okaleczenie takie jak pozbawienie kończyny, wzroku czy płodności lub do innego kalectwa, doprowadzenie do poronienia wbrew woli kobiety, zgwałcenie, obcowanie płciowe z nieletnimi, krewnymi najbliższego stopnia czy ze zwierzętami.

===Organizacje przestępcze===
W Tangii funkcjonują liczne organizacje przestępcze, zajmujące się nielegalnym przemytem niewolników, sutenerstwem, lichwą, wyłudzeniami, czy bandyctwem. Szczególnie jest to dobrze rozwinięte w Pinu, bardziej odległych części Buanii oraz na terenach pustynnych wyspy Kaori. Część organizacji specjalizuje się w regionalnym przemycie narkotyków, paserstwie, konio- i wielbłądokradztwie. Zdarzają się organizacje przestępcze o charakterze sekt i pseudoreligijnym.

===Organizacje mafijne===
Organizacje mafijne, definiowane jako rozległe siatki przestępcze przenikające wyższe struktury polityczne, nabierały sił wraz z rozwojem potęgi Tangii jako organizacji państwowej. Specjalizując się w oszustwach podatkowych pod ochronnym parasolem państwa, osiągały swoje cele poprzez wpływy polityczne, co przy arystokratycznym układzie społecznym imperium tangijskiego było łatwiejsze do osiągnięcia. W złotym wieku wpływ tych organizacji był jeszcze ograniczony, natomiast znacznie rozwinął się po tych czasach. Charakterystyczne, że głównie dotykał wyspę Kaori i wyspy [[Akeira]] i [[Hiranea]], podczas gdy Buania głównie rozdzierana była przez magnaterię. Osłabienie państwa wynikające z tych działań również było niskie na tym etapie, jednak w późniejszych czasach było mocniejsze.

===Piractwo i korsarstwo===
Lata 9700 - 9750 były okresem spadku aktywności pirackiej w bezpośrednich okolicach Kyonu zachodniego, spowodowanym względną stabilnością państw oraz wzmożoną aktywnością marynarek wojennych, ochraniających szlaki handlowe i chętnie szkolących się ze sztuki wojennej poprzez aktywne wyszukiwanie i zwalczanie piractwa. Czym innym było korsarstwo - potęgi militarne Tangii i [[Państwo Neszów|Państwa Neszów]] regularnie nasyłały na siebie korsarzy celem oszacowania siły marynarki wojennej drugiej strony, formalnie deklarując jej, że to zwykli piraci. Incydenty korsarskie były regularne, ale bez większego znaczenia.

=Infrastruktura i komunikacja=
Siatka dobrze ochranianych dróg naokoło wyspy Kaori oraz wewnątrz jej pozwoliła na znaczny rozwój handlu wewnętrznego i podróży. Dobrze kontrolowane szlaki morskie zapewniły po raz pierwszy regularny transport pomiędzy dominiami serca imperium - Kaori, Akeirą, Hiraneą, Buanią i Pinu. Po raz pierwszy, Buania miała sieć dróg, która od kilku pokoleń zdecydowanie podniosła poziom całego kraju. Komunikacja tangijska wyprzedzała swoje czasy i relatywnie dobrze utrzymywane obserwatoria zapewniały możliwości natychmiastowego przekazywania wiadomości z pomocą impulsów światła na znaczne odległości. Przewaga militarna, bankowa, wywiadowcza i państwowa jaką daje sprawna komunikacja doprowadziła do docenienia tej gałęzi życia codziennego i znacznych inwestycji badawczych i finansowych w jej rozwój.

==Szlaki handlowe==
Poniższa mapa przedstawia szlaki handlowe głównie w [[Rok wspólny Kyonu|roku wspólnym 8973 EK]] z zaznaczeniem kilku późniejszych. Rok 9750 EK był rokiem relatywnej stabilności w kontekście międzynarodowym i wewnątrztangijskim już od dłuższego czasu, co sprzyjało handlowi.

<center>[[Plik:Kyon Globalne Szlaki Handlowe.png|1200px]]</center>

W szczególności funkcjonowały:
* [[Szlak Wody]],
* [[Szlak Ognia]],
* [[Szlak Lodu]].

==Usługi transportowe==
[[Plik:Maschine zum Übersetzen der Diligencen auf Eisenbahnwaggons.JPG|thumb|right|250px|Montaż dyliżansu. [[Saboat]], [[Buania]].]]Usługi transportowe pomiędzy dominiami zapewniane były przez pasażerski i frachtowy oddział [[Takatoa]] zwany "Toatori". Zazwyczaj były to wyspecjalizowane okręty frachtowo-pasażerskie pływające w asyście okrętów marynarki wojennej i kursowały szczególnie często na trasach:
* [[Akeira]] - [[Hiranea]]
* [[Hiranea]] - [[Wyspa Kaori|Kaori]]
* [[Wyspa Kaori|Kaori]] - [[Pinu]]
* [[Pinu]] - [[Buania]]
Transport na dalsze terytoria był szczególnie intensywny na wyspę [[Atirai]] i odbywał się łańcuchami okrętów liczącymi średnio 15 - 30 jednostek. Wśród nich było wiele okrętów liniowych, zdatnych do skutecznej walki artyleryjskiej na znaczne odległości, choć zazwyczaj załadowane towarami na handel z Dewijczykami oraz na dalszy transport na wyspę [[Aroman]] celem wymiany handlowej z [[Muria|Murią]], [[Ajdynir]]em i [[Olsenia|Olsenią]]. Podobnie, transporty na wyspę [[Ma'uri]] odbywały się w konwojach handlowo-wojennych.

Usługi transportowe lokalne głównie odbywały się powozami i szczególnie dyliżansami, zakładając ich definicję jako powozów przystosowanych do podróży na tyle dalekosiężnych, aby wymagały wymiany koni. Dyliżanse są szczególnie powszechne pomiędzy relatywnie pobliskimi miastami, na skalistych pustyniach oraz w Buanii, jako że na wyspie Kaori oraz w Pinu wysoka wilgotność powietrza skraca żywotność tego typu rozwiązań. W Tangii powszechne są też karawany, szczególnie z użyciem wielbłądów dromaderów.

Transport międzynarodowy drogą lądową ma miejsce pomiędzy Tangią i Sechtem w terytoriach demarkacyjnych [[Dzikie Ziemie Kanisji|Dzikich Ziem]] obu państw oraz pomiędzy Buanią a [[Szur]]em. Poza tym, następuje przede wszystkim drogą morską na trasach:
* [[Buania]] - [[Szur]]
* [[Buania]] - [[Nuaria]] ([[Olsenia]])
* [[Wyspa Kaori|Kaori]] - [[Secht]]
* [[Wyspa Kaori|Kaori]] - [[Kraj mugadirski]]
* [[Atirai]] - [[Dewia]] ([[Państwo Neszów]])
* [[Atirai]] - [[Aroman]] na handel głównie z [[Muria|Murią]] i [[Ajdynir]]em
Wiele okrętów ma charakter pływających portów i to na nich dokonuje się zawarcia umów.

==Poczta==
Tangijski system pocztowy nazywa się '''kaote''' (ΚΑΟΤΕ). Listy (''kaola'', ΚΑΟΛΑ) sporządza się poprzez zlecenie skrybie w urzędzie pocztowym konkretnej wiadomości. Wiadomości są poddane cenzurze. Skryba nie jest wyłącznie stanowiskiem państwowym, prywatne organizacje, szczególnie korporacje i banki, mają własnych skrybów, którym nadana jest odpowiednia rządowa licencja. Co do zasady, skrybę obowiązuje tajemnica pod groźbą odpowiedzialności karnej, ale ta tajemnica jest ograniczona, na przykład ewidentne kodowanie wiadomości albo informacje sugerujące np. planowanie zamachu terrorystycznego kończą się w areszcie nadającego. Wystąpiły przypadki szantażowania skrybów, stąd urzędy pocztowe są skalowalne według dozwolonego zasięgu, a dalsze wiadomości przechodzą przez centralne urzędy pocztowe posiadające ochronę i bardziej wnikliwych cenzorów. Powoduje do opóźnienie większości wiadomości oraz wzrost ceny nadawanego listu. Ważniejsze informacje, np. bankowe transakcyjne, są przekazywane [[Tangijska Sieć Świetlna|rangfenicznie]].

===Adresy i kody pocztowe===
Tangijskie adresy składają się z pisemnego adresu w połączeniu z kodem pocztowym. Składa się on z:
{|class="wikitable"
!Kod stanu
!Łącznik
!Kod prowincji
!Łącznik
!Numer powiatu
!Łącznik
!Kod pocztowy ulicy
|-
|[[Naratai mau|KNA]]
| -
|[[Naratai|NA]]
| -
|001
| -
|0001
|}

Przykład adresu Królewskiego Pałacu Parlamentu: 
''Καοριτανυνα Χατο'' (Pałac Kaoritanu) 
''Ταυ Αομα Κεραι 1'' (Wielki Plac Zielony 1) 
''Αλυα Εκιανυμα'' (Dzielnica Perłowa) 
''Ναραται Χιτα'' (Naratajskie Miasto = tj. "miasto Naratai") 
''KNA-NA-001-0001''

==Rangfen - Tangijska Sieć Świetlna==
{{Główny artykuł|Tangijska Sieć Świetlna}}
Tangia znajduje się na wyspie z wieloma wysokimi górami, często znajdującymi się na brzegach. Te góry stanowią naturalne punkty obserwacyjne i Tangia od czasów starożytnych próbowała wykorzystywać je jako swoją przewagę w komunikacji. Pierwotnie wykorzystywano sygnały dymne. To było możliwe na niewielkie odległości. Zakładanie licznych obserwatoriów wysokościowych, położonych od 2 do 5 kilometrów nad poziomem morza, a także wykorzystanie luster, pozwoliło na opracowanie systemu komunikacji błyskawicznej, która, obecnie rozwinięta, nazywa się [[Tangijska Sieć Świetlna|Tangijską Siecią Świetlną]]: '''ρανγφεν υ Τανγυα''' ''Rangfen i Tangua''.

W obserwatorium w specjalnym miejscu rozpalane jest ognisko. Ognisko ma dostęp powietrza od góry i od przodu, z pozostałych stron otoczone jest lustrami. Z przodu znajduje się mechaniczna przesłona. Dwóch mężczyzn dźwigniami naraz otwiera i zamyka przesłonę, nadając impuls świetlny. Obserwatorium po drugiej stronie odbiera sygnał. Kod używany do takiej komunikacji jest bardzo bliski [https://pl.wikipedia.org/wiki/Kod_Morse%E2%80%99a alfabetowi Morse'a]. Taka komunikacja pozwala na przekazywanie wiadomości na ogromne odległości w sposób natychmiastowy, co w czasach, gdzie podstawowym systemem komunikacji jest posłaniec z wiadomością, okręt pocztowy lub ptaki pocztowe, jest przewagą absolutnie bezcenną. Przykład:

{|class="wikitable" align=center border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 80%;"
!style="font-size: 250%; background: black;"|████
!style="font-size: 250%; background: black;""|████████████████
!style="font-size: 250%; background: black;""|██
!style="font-size: 250%; background: black;""|█|███
!style="font-size: 250%; background: black;""|██
!style="font-size: 250%; background: black;""|███|███
!style="font-size: 250%; background: black;""|██
!style="font-size: 250%; background: black;""|█|█|█
!style="font-size: 250%; background: black;""|██
!style="font-size: 250%; background: black;""|███████
!style="font-size: 250%; background: black;""|██
!style="font-size: 250%; background: black;""|██████████████████
!style="font-size: 250%; background: black;"|████
|-
|Pauza przed nadawaniem
|Rozpoczynam transmisję
|Pauza
|ρ
|Pauza
|υ
|Pauza
|τ
|Pauza
|3
|Pauza
|Koniec transmisji
|Pauza po nadawaniu
|}

Kod ma dwie litery: impuls długi lub krótki. Kod nadaje impulsy po pięć, cztery, trzy lub dwa. Dwa lub impulsy oznaczają litery lub cyfry i są używane do składania słów.

=Gospodarka=
{{GTZW}}
==System miar==
System miar zostały zatwierdzony w 9612 [[EK]] na orumilowskim [[Najwyższy Uniwersytet Tamarua|uniwersytecie Tamarua]]. Analogicznie jak w systemie metrycznym, jest to system skalowalny przez dziesięć, z zastosowaniem przedrostków. Poniżej przedstawiony system funkcjonuje od tego roku.

===Skalowalność===
Mniejsze niż jeden:
* Olonu (Ολονυ) - 1/1 000 000
* Olu (Ολυ) - 1/100 000
* Onu (Ονυ) - 1/10 000
* Oló (Ολό) - 1/1 000
* Hea (Χεα) - 1/100
* Min (Μιν) - 1/10
Większe niż jeden:
* Alu (Αλυ) - * 10
* Ara (Αρα) - * 100
* Aranka (Αρανκα) - * 1 000
* Lea (Λεα) - * 10 000
* Lealau (Λεαλαυ) - * 100 000
* Tau (Ταυ) - * 1 000 000

===Jednostki podstawowe===
Poniżej zestawiono jednostki podstawowe. Posiadanie wzorców jednostek podstawowych przychodziło wraz z nadaniem praw miejskich.

{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Przedmiot miary
! Jednostka podst.
! Ekwiwalent metryczny mniejszy
! Ekwiwalent metryczny większy
! Skrót
! Podstawa
! Opis
|-
| Długość
| ''ϋα-καλαμι'' Półorzech
| 37,5 cm
| 0,375 m
| 1 ϋ
| Długość dłuższego boku łupiny orzecha kokosowego
| Średnia długość dłuższego boku (podstawa do czubka) przeciętych wpół 2000 orzechów kokosowych według standaryzacji wykonanej w 9612 [[EK]]. Na tej podstawie wykonano 60 ołowianych odlewów identycznych łupin i dla uniknięcia zaburzeń zw. z rozszerzalnością metali wyciosano po 3 kamienne kopie każdego z nich. Wzorce rozesłano do stolic, gdzie wykonuje się ich kopie.
|-
| Waga
| ''καλα'' Orzech
| 794 g
| 7,94 kg
| 1 κλ
| Średnia waga dojrzałego orzecha kokosowego
| Średnia waga 2000 orzechów kokosowych według standaryzacji wykonanej w 9612 EK. Wykonano z nich 60 wzorcowych odważników ze srebra i rozesłano do lokalnych stolic, gdzie wykonano kopie.
|}

===Długość, powierzchnia i objętość===
Wszystkie jednostki długości, powierzchni oraz objętości są derywatywami tangijskiego półorzecha.

====Długość====
Jednostki długości zostały przedstawione poniżej.
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Przedmiot miary
! Jednostka podst. (pl.)
! Jednostka podstawowa ([[ayu]])
! Skrót
! Podstawa obliczeniowa
! Półorzech
! Ekwiwalent metryczny mniejszy
! Metry
! Podstawa
! Opis
|-
|Małe długości
|Palec
|Haló Χαλό
|χ
|20 haló = 1 półorzech
|1 ϋ = 20 χ
|18,75 mm
|0,0188 m
|Podział półorzecha na 20 równych odcinków.
|Półorzech podzielono na 20 odcinków. Stanowi szerokość palca wskazującego w posągu cesarza Tauriana na uniwersytecie Tamarua.
|-
|Małe długości
|Cal
|Maiya Μηγια
|μη
|10 meiya = 1 półorzech
|1 ϋ = 20 μη
|37,50 mm
|0,0375 m
|Podział półorzecha na 10 równych odcinków.
|Półorzech podzielono na 10 odcinków. Stanowi długość kciuka w posągu cesarza Tauriana na uniwersytecie Tamarua.
|-
|Średnie długości
|Dłoń
|Toa Τοα
|τ
|3 cale
|1 ϋ = 1,13 τ
|33,33 cm
|0,3333 m
|Równe 3 calom lub 11,25 półorzecha.
|Dłoń posągu cesarza Tauriana na uniwersytecice Tamarua.
|-
|Średnie długości
|Łokieć
|Roki Ροκι
|ρκ
|2,5 dłoni
|1 ϋ = 0,45 ρκ
|83,33 cm
|0,8333 m
|Równe 2,5 dłoni.
|Przedramię posągu cesarza Tauriana na uniwersytecie Tamarua.
|-
|Średnie długości
|Stopa
|Ehá Εχά
|εά
|3/4 półorzecha
|1 ϋ = 1,33 εά
|28,13 cm
|0,2813 m
|Równe 3/4 półorzecha.
|Stopa posągu cesarza Tauriana na uniwersytecie Tamarua.
|-
|Odległości
|Krok
|Feneu Φενευ
|φυ
|2½ stopy
|1 ϋ = 0,53 φυ
|70,31 cm
|0,7031 m
|Równe 2½ stopy.
|Służyło do pomiaru mniejszych odległości (np. ulic).
|-
|Średnie odległości
|Pręt
|Feiran Φηραν
|φν
|2½ stopy
|1 ϋ = 0,18 φρ
|210,94 cm
|2,1094 m
|Równe 3 krokom.
|Głównie stosowane w budownictwie.
|-
|Większe odległości
|Bieżnia
|Nom Νομ
|νμ
|60 prętów
|337,5 ϋ = 1 νμ
|
|126,56 m
|Równe 60 prętom
|Odległość o pochodzeniu sportowym równa 60 prętom.
|-
|Duże odległości
|Mila
|Aku Ακυ
|αυ
|10 bieżni
|3375 ϋ = 1 αυ
|
|1265,6 m
|Równe 10 bieżniom.
|Odległość dziesięciu bieżni.
|-
|Duże odległości
|Dzień marszu
|Ramimina Ραμιμινα
|ρμ
|25 mil
|84375 ϋ = 1 ρμ
|
|31641 m (~31,6 km)
|Równe 25 milom.
|Odległość, jaką mogła przebyć armia z taborem poruszająca się po nizinnym, dogodnym do marszu terenie w ciągu jednego świtu i jednego zmierzchu.
|-
|Duże odległości
|Dzień karawany
|Arilia Αριλια
|αρ
|30 mil
|101250 ϋ = 1 ρμ
|
|37969 m (~38 km)
|Równe 30 milom.
|Odległość, jaką mogła przebyć karawana wielbłądów z lekkim obciążeniem przez pustynię w ciągu około 10 godzin.
|-
|Duże odległości
|Dzień żeglugi
|Yoamina Γιοαμινα
|υμ
|100 mil
|337500 ϋ = 1 υμ
|
|126563 m (~127 km)
|Równe 100 milom.
|Odległość, jaką średnio pokonywał w 10 godzin galeon płynący z prędkością około 7 węzłów ziemskich (12,964 km/h).
|}

====Powierzchnia====
Jednostki powierzchni czasami opierano na bazie półorzecha kwadratowego o wzorze obliczeniowym 1 półorzech² = 0,38 m * 0,38 m = 0,14 m², ale najczęściej spotykaną miarą był tzw. płaszcz - pole pręta kwadratowego (ok. 2,11 m x 2,11 m) i do niego odnoszono pozostałe wartości.

{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Przedmiot miary
! Jednostka podst. (pl.)
! Jednostka podstawowa ([[ayu]])
! Skrót
! Podstawa obliczeniowa
! Płaszcz
! Metry
! Hektar
! Podstawa
! Opis
|-
|Jednostka podstawowa powierzchni
|Płaszcz
|Pau, paulera Παυ, παυλερα
|π
|Pręt²
|1 π = 1 π
|4,45 m²
|0,000445 ha
|Kwadrat długości pręta.
|Podstawowa jednostka oparta na kwadratowym płaszczu nocnym "pau" o boku równym długości pręta.
|-
|Mniejsze wielkości
|Stopa kwadratowa
|Mo'e ehá Μο'ε εχά
|μεά
|Stopa²
|1 μεά = 0,018 π
|0,08 m²
|0,000008 ha
|Kwadrat stopy.
|Używane głównie we wnętrzach mniejszych pomieszczeń.
|-
|Mniejsze wielkości
|Krok kwadratowy
|Mo'e feneu Μο'ε φενευ
|μφν
|Krok²
|1 μφν = 0,11 π
|0,49 m²
|0,000049 ha
|Kwadrat kroku.
|Używane głównie we wnętrzach pomieszczeń.
|-
|Przestrzeń
|Pół-anoe
|Ua'anoe Ϋα'ανοε
|α'α
|25 płaszcz
|1 α'α = 25,00 π
|111 m²
|0,011 ha
|Kwadrat 25 prętów.
|Połowa anoe. Obliczane do powierzchni gruntów, zwłaszcza w rolnictwie.
|-
|Przestrzeń
|Anoe
|Anoe Ανοε
|α
|50 płaszczy
|1 α = 50,00 π
|222 m²
|0,022 ha
|Kwadrat 50 prętów.
|Bok 50 prętów. Obliczane do powierzchni gruntów, zwłaszcza w rolnictwie.
|-
|Większa przestrzeń
|Kaoruni
|Kaoruni Καορυνι
|κν
|1000 płaszczy
|1 κν = 1000 π
|4449 m²
|0,445 ha
|Kwadrat 1000 prętów.
|Bok 1000 prętów, 3000 kroków lub 7500 stóp.
|-
|Większa przestrzeń
|Większe kaoruni
|Tao kaoruni Ταο καορυνι
|τκν
|2x kaoruni
|1 τκν = 2000 π
|8899 m²
|0,890 ha
|Kwadrat 2000 prętów.
|2x kaoruni.
|-
|Większa przestrzeń
|Waruna
|Waruna Υαρυνα
|υ
|5x kaoruni
|1 υ = 5000 π
|22247 m²
|2,225 ha
|Kwadrat 5000 prętów.
|5x kaoruni.
|}

====Objętość====

==Chronografia==
Rok ma '''5 miesięcy''' (ναυ ''nau'') po 15 dni każdy, nazwany na cześć jednego z [[Pięć Mędrców|Pięciu Mędrców]], kluczowych dla [[karaizm]]u. Miesiące nie zależą od księżyca, jak na Ziemi, zamiast tego, okres piętnastu dni został arbitralnie wyznaczony z powodów religijnych. Każdy z mędrców opowiada o zależności wody i człowieka z pozostałymi przedwiecznymi żywiołami λαυ ''lau'', które rozgraniczono: '''puro''', '''neu''', '''fo'o''', '''nu''', '''ra'a'''. Kalendarz został przedstawiony w tabeli poniżej.

{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! !!style="background: #ffff99;"| 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! 10 !! 11 !! 12 !! 13 !! 14 !! 15 !! 16 !! 17 !! 18 !!style="background: #ffff99;"| 19 !! 20 !! 21 !! 22 !! 23 !! 24 !! 25 !! 26 !! 27 !! 28 !! 29 !! 30 !! 31 !! 32 !! 33 !! 34 !! 35 !! 36 !! 37 !!style="background: #ffff99;"| 38 !! 39 !! 40 !! 41 !! 42 !! 43 !! 44 !! 45 !! 46 !! 47 !! 48 !! 49 !! 50 !! 51 !! 52 !! 53 !! 54 !! 55 !! 56 !!style="background: #ffff99;"| 57 !! 58 !! 59 !! 60 !! 61 !! 62 !! 63 !! 64 !! 65 !! 66 !! 67 !! 68 !! 69 !! 70 !! 71 !! 72 !! 73 !! 74 !! 75
|-
|style="background: #ff6666;"| '''Puronau''' ||style="background: #ffff99;"| 1 ||style="background: #ff6666;"| 2 ||style="background: #ff6666;"| 3 ||style="background: #ff6666;"| 4 ||style="background: #ff6666;"| 5 ||style="background: #ff6666;"| 6 ||style="background: #ff6666;"| 7 ||style="background: #ff6666;"| 8 ||style="background: #ff6666;"| 9 ||style="background: #ff6666;"| 10 ||style="background: #ff6666;"| 11 ||style="background: #ff6666;"| 12 ||style="background: #ff6666;"| 13 ||style="background: #ff6666;"| 14 ||style="background: #ff6666;"| 15 || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || ||
|-
|style="background: #809fff;"| '''Neunau''' ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #809fff;"| 1 ||style="background: #809fff;"| 2 ||style="background: #809fff;"| 3 ||style="background: #ffff99;"| 4 ||style="background: #809fff;"| 5 ||style="background: #809fff;"| 6 ||style="background: #809fff;"| 7 ||style="background: #809fff;"| 8 ||style="background: #809fff;"| 9 ||style="background: #809fff;"| 10 ||style="background: #809fff;"| 11 ||style="background: #809fff;"| 12 ||style="background: #809fff;"| 13 ||style="background: #809fff;"| 14 ||style="background: #809fff;"| 15 || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || ||
|-
|style="background: #ffff99;"| '''Fo'onau''' ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| 1 ||style="background: #ffff99;"| 2 ||style="background: #ffff99;"| 3 ||style="background: #ffff99;"| 4 ||style="background: #ffff99;"| 5 ||style="background: #ffff99;"| 6 ||style="background: #ffff99;"| 7 ||style="background: #ffff99;"| 8 ||style="background: #ffff99;"| 9 ||style="background: #ffff99;"| 10 ||style="background: #ffff99;"| 11 ||style="background: #ffff99;"| 12 ||style="background: #ffff99;"| 13 ||style="background: #ffff99;"| 14 ||style="background: #ffff99;"| 15 || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || ||
|-
|style="background: #b3ffb3;"| '''Nunau''' ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || ||style="background: #b3ffb3;"| 1 ||style="background: #b3ffb3;"| 2 ||style="background: #b3ffb3;"| 3 ||style="background: #b3ffb3;"| 4 ||style="background: #b3ffb3;"| 5 ||style="background: #b3ffb3;"| 6 ||style="background: #b3ffb3;"| 7 ||style="background: #b3ffb3;"| 8 ||style="background: #b3ffb3;"| 9 ||style="background: #b3ffb3;"| 10 ||style="background: #b3ffb3;"| 11 ||style="background: #ffff99;"| 12 ||style="background: #b3ffb3;"| 13 ||style="background: #b3ffb3;"| 14 ||style="background: #b3ffb3;"| 15 || || || || || || || || || || || || || || ||
|-
|style="background: white;"| '''Ra'anau''' ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background: #ffff99;"| || || || ||style="background: white;"| 1 ||style="background: white;"| 2 ||style="background: white;"| 3 ||style="background: white;"| 4 ||style="background: white;"| 5 ||style="background: white;"| 6 ||style="background: white;"| 7 ||style="background: white;"| 8 ||style="background: white;"| 9 ||style="background: white;"| 10 ||style="background: white;"| 11 ||style="background: white;"| 12 ||style="background: white;"| 13 ||style="background: white;"| 14 ||style="background: white;"| 15
|}

Pionowe, żółte dni oznaczają punkty astronomiczne:
* Przesilenie letnie w 1 Puronau;
* Równonoc jesienna w 4 Neunau;
* Przesilenie zimowe w 8 Fo'onau;
* Równonoc wiosenna w 12 Nunau.
W miesiącu Ra'anau nie ma żadnych takich zjawisk.

Tangia stosuje datowanie od założenia cesarstwa, tj. początku ery unitarnej w roku 6911 [[EK]], zatem 6911 [[EK]] to 0 [[ET]], a 9750 [[EK]] to 2839 [[ET]]. Rok tangijski jest sprzężony z jednym rokiem w [[Rok wspólny Kyonu|datowaniu wspólnym]].

==Rytm dnia i nocy - doba==
Doba tangijska (dt) składa się z 29 godzin (ht), z których każda godzina trwa 90 minut ziemskich. Godziny, tak się składa, że podzielono na 90 minut, co wyrównuje minutę tangijską z minutą ziemską. Minuta tangijska podzielona jest na 60 sekund, ale sekunda jest podzielona na 30 podsekund, tymczasem na Ziemi stosuje się raczej podział na 100 setnych sekundy.

{|class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Nazwa lokalna pory doby
!Pora doby
!Godzina startowa
!Godzina zakończenia
!Czas trwania (ht)
!Czas trwania (hz)
!Średnia temperatura¹
|-
|Χο'υμ /'ɦoʔʉm/
|Noc
|28:00
|5:89
|7
|10,5
|22°C
|-
|Γιαο /'jao/
|Poranek
|6:00
|11:89
|7
|10,5
|18°C
|-
|Ραμι /'ɾami/
|Dzień
|12:00
|20:89
|9
|13,5
|31°C
|-
|Μαλυ /'maɫʉ/
|Wieczór
|21:00
|26:89
|6
|9
|31°C
|}
¹Dla [[Naratai]]. 
Te pory dnia wyznaczają rytm pracy, snu i aktywności dla Tangijczyków zamieszkujących regiony nadmorskie.

Przeciętny Tangijczyk śpi stosunkowo długo, przez 8 osiem godzin tangijskich (12 ziemskich) w nocy, zazwyczaj w godzinach od północy do 8 rano, a następnie zasypia znowu w godzinach upalnych, w godzinach od 15 w południe do 23 wieczorem, o zachodzie słońca. Następnie czas aktywności przypada na noc, pod warunkiem, że jest dostępna dostateczna ilość światła.

==Instrumenty finansowe oraz polityka monetarna==
{{Główny artykuł|Aotai}}
Tangia imperialna w 9700 [[EK]] posługiwała się trzema rodzajami monet:
* [[Aotai]] (AOT, Å) o wadze 7,78 g złota,
* [[Hori]] (HOR) o wadze 4,00 g srebra,
* [[Konei]] (KON) o wadze 10,00 g brązu.
Przelicznik stanowił:
: 1 AOT = 100 HOR = 5000 KON
: 1 HOR = 50 KON

Tangia imperialna scentralizowała walutę, uznając ''aotai'' i pochodne środki finansowe za jedyny legalny środek płatniczy. Moneta [[aotai]] jest definiowana jako bulion o wadze 7,78 g najczystszego złota i wymiarach ok. 21 mm x 1.5 mm osiągalnego technologiami porównywalnymi do poziomu europejskich potęg kolonialnych z lat 1750-1820. W przeszłości aotai były wydawane jako złote, prostokątne płytki z zaokrąglonymi rogami ścisłego zarachowania, zatopione w tablecie z czystego, przezroczystego szkła wysokiej jakości. W dolnej części zatopiony był wzmocniony pergamin lub blaszka z numerem indywidualnym i symbolami rozpoznawczymi znanymi tylko systemom bankowym. Z uwagi na trudności w odzyskiwaniu aotai do sformalizowanej formy po skruszeniu szkła na potrzeby inspekcji materiału i występujące po 9509 EK oszustwa finansowe, zrezygnowano z tej formy na rzecz prostszej okrągłej monety bulionowej, którą łatwo można sprawdzić, zamiast koncentrowania się na towarzyszącym im certyfikatach.

Każdy bank w Tangii miał prawo wydawać i miał obowiązek przyjmować aotai i traktowano to jako handel regulowanym złotem. Aotai można było podać do banku celem sprawdzenia i bank mógł poświadczyć, że moneta faktycznie jest wykonana ze złota. W aotai utrzymywano rezerwy bankowe. W języku polskim "aotai" odmienia się w rodzaju żeńskim.

{|class="wikitable" align=center class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
!colspan="5"|<big>ΤΑΝΓΥΑΝΑ ΑΟΤΑΙ</big> ''Tangijska aotai''
|-
|rowspan="5"|[[Plik:Tanguana aotai 9750 EK.png|350px]]
!Położenie
!Tangijski napis
!Tłumaczenie polskie
!Komentarz
|-
|Pierścień zewnętrzny
|[[Plik:Tangian cuneiform Word TauTanguanaTeilanLera.png|130px]] ''Ταυ Τανγυανα Τηλανλερα''
|''Imperium Wielkiej Tangii''
|style="text-align: left;"|Nazwa kraju. Symbol "Wielki" jest po lewej, "Tangia" u góry, "cesarz" po prawej, a na dole jest marker tworzący rzeczowniki abstrakcyjne (''τηλαν+λερα'' = ''cesar(z)+stwo'').
|-
|Mały napis u góry
|''Κυν Ατλα Α'ο'ε''
|''Bank [[Kun Atla|Kunatlyjski]]''
|style="text-align: left;"|Mennica, która wybiła daną monetę.
|-
|Duże dwa glify w środku
|''1''
|''1''
|style="text-align: left;"|Małe nacięcie u góry sygnalizuje cyfrę. Jedno duże nacięcie oznacza cyfrę jeden.
|-
|Duży napis pod cyfrą
|''Αοται''
|[[Aotai]]
|style="text-align: left;"|Nazwa jednostki monetarnej: aotai.
|}

Aotai, jako moneta wybita z czystego złota, jest dość wysokiej wartości, tym samym nie nadaje się do obrotu w codziennych sprawach. W roku 9700 [[EK]], 1 aotai wymieniano na 100 hori (χορι, dosł. "mały") srebra czystości ~98%. W tym roku wprowadzono także kolejną jednostkę zwaną '''konei''' (κονη), której 50 jednostek tworzyło hori.

'''Przeciętny mieszkaniec dużego miasta zarabiał około sto aotai rocznie.''' To nie znaczy, że kiedykolwiek faktycznie otrzymywał złoto do ręki. W praktyce, otrzymywał banknot, który stanowił obligację państwowego systemu bankowego wobec jego posiadacza zgodnie z nominalną wartością. Banknot 1 aotai dowolny obywatel tangijski miał prawo wymienić w dowolnym banku na 1 powyżej opisaną monetę bulionową czystego złota. W praktyce, złoto raczej trzymano w bankach, a operowano zamiast niego samymi banknotami. Zgodnie z polityką monetarną ochrony złota, obywatele posługiwali się monetami tokenowymi - posiadającymi mniejszą wartość niż ich wartość nominalna, albo posługiwali się banknotami.

'''Jedno aotai w 9750 EK mogło kupić ok. 6 kg wełny owczej lub odpowiadało 3 dniom kyońskim pracy wykwalifikowanego specjalisty'''<ref>Dla wsparcia skorzystano z https://www.nationalarchives.gov.uk/currency-converter/#currency-result, może ulec rewizji.</ref>. Należy przy tym pamiętać o mniejszej dostępności i jednego, i drugiego, i zarazem o ich większej wartości.

{|class="wikitable" align=center class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
!<big>ΤΑΝΓΥΑΝΑ ΧΟΡΙ</big> ''Tangijski hori''
!<big>ΤΑΝΓΥΑΝΑ ΚΟΝΗ</big> ''Tangijski konei''
|-
|[[Plik:Tanguana 1 hori 9750 EK.png|250px]]
|[[Plik:1 KONEI.png|200px]]
|}

Moneta konei wykonana jest z brązu i stanowi grosik imperialny. Dla większości ludzi jest podstawową monetą rozliczeniową za towary takie jak chleb, warzywa i owoce. Moneta posiada otwór w środku, który pozwala nabicie jej na szpikulec, okrągły czy dla stabilności o przekroju kwadratowym, a nawet na patyk.

==Produkcja==
===Rolnictwo i zarządzanie zasobami roślinnymi===
Charakter rolnictwa zależy nie tylko od gleby, dostępnych organizmów po uprawę, nawodnienia i nasłonecznienia oraz klimatu, ale też od ukształtowania terenu samego w sobie. Rolnictwo Hawai'i<ref>http://www.ulumaupuanui.org/uploads/1/8/2/1/18219029/indigenous_polynesian_agriculture_in_hawai%CA%BBi.pdf, dostęp 2021-05-01.</ref> było uwarunkowane silnie zróżnicowanym wysokościowo terenem. Z pewnością był podobny charakter rolnictwa niektórych wysp [[Wszechocean Kyonu|Wszechoceanu]], który by wykształcił rolnictwo tarasowe celem zmaksymalizowania wydajności upraw, ale większość terytorium Tangii jest za duża dla takiego porównania. Całkowita powierzchnia Hawaii jako stanu wynosi 28 311 km², a samej wyspy o tej samej nazwie 10 430 km2. Dla kontrastu, sama [[wyspa Kaori]] posiada terytorium 1 014 748 km², wyspa [[Atirai]] 109 tys. km², wyspa [[Akeira]] 97 844 km², wyspa [[Hiranea]] 37 838 km², nawet wyspa [[Ma'uri]] - 38,9 tys. km². Wszystkie te wyspy są znacznie większe od Hawaii. Większe porównanie można by wykonać do Nowej Gwinei o powierzchni 785 753 km². Zatem mniejsze wyspy prawdopodobnie charakteryzują się rolnictwem podobnym do hawajskiego, natomiast pozostałe części raczej będą zbliżone do Nowej Gwinei. Klimat [[Pinu (złoty wiek)|Pinu]] będzie charakterystyczny dla gęstych lasów deszczowych. Natomiast klimat [[Buania (złoty wiek)|Buanii]], związany z wilgotnymi prądami południowozachodnimi rozbijającymi się o góry i powodującymi spływ rzek przez cały kraj, jest bardziej umiarkowany.

Zatem można uznać pewien podział z uwagi na charakterystykę konkretnych obszarów:

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Obszar
! Gleba
! Temperatura
! Wilgotność
! Nasłonecznienie
! Mróz
! Rośliny
|-
! Małe wyspy oraz wybrzeża dużych wysp
| Średnio żyzna
| Wysoka
| Wysoka
| Wysokie
| Nie występuje
| Yam, ryż, maniok, kauczuk, pomidor, kukurydza, taro, kokos, ananas, guava, kakao
|-
! Tereny górskie
| Uboga
| Skrajne amplitudy
| Niska
| Skrajnie wysokie potężny indeks UV
| Występuje
| Liczne mchy i porosty, gatunki kaktusów, mięta, truskawka tangijska, muchołapki, paprocie, krzewy iglaste, liczne trawy(1)
|-
! Pustynie
| Uboga
| Skrajne amplitudy
| Skrajnie niska
| Skrajnie wysokie
| Nocami
| Kserofity (kaktusy), różne tangijskie i kyońskie rośliny pustynne o wysokich zdolnościach przetrwalnikowych[[Rozszerzenia i alternatywy Kyonu|''[DF]'']].
|-
! Równiny i równiny zalewowe
| Bardzo żyzna
| Ciepła
| Wysoka, stała
| Obfite
| Brak
| Yam, ryż, maniok, kauczuk, pomidor, kukurydza, taro, kokos, ananas, guava, kakao, pszenica, tytoń, wiele przypraw rdzennych i importowanych
|-
! Gęste lasy deszczowe
| Raczej uboga, kwaśna
| Gorąca
| Skrajnie wysoka
| Niska, zablokowane przez drzewa i chmury
| Brak
| Yam, ryż, maniok, awokado, owoce cytrusowe, taro, ananas, guava, kakao, tytoń, wiele przypraw rdzennych i importowanych
|-
! Równiny buańskie
| Umiarkowana
| Ciepła
| Umiarkowana, wysoka
| Umiarkowana
| Na południu, zimą
| Papryki, jagody, gruszki, kaktusy, winorośl, wino, orzechy(2), słonecznik topinambur(3),
|}
</center>
[[Plik:Ñame Criollo.jpg|thumb|right|250px|''Le'a'' - ziemniaczek yam.]](1)Dla źródła inspiracji, patrz przypis<ref>Inspiracja: http://www.malamamaunakea.org/environment/flora, dostęp 2021-05-01.</ref>. 
(2)Dla źródła inspiracji, patrz przypis<ref>Inspiracja: https://northtexasvegetablegardeners.com/blog/2012/08/14/546/, dostęp 2021-05-01.</ref>. 
(3)Dla źródła inspiracji, patrz przypis<ref>Inspiracja: https://thewoodlandstownshipblog-environment.com/tag/texas-native-vegetable/, dostęp 2021-05-01.</ref>.

Uprawiano ogólnie następujące rośliny:
* Yam
* Ziemniak
* Ryż
* Pomidor
* Pszenica
* Taro
* Kokos
* Kukurydza
* Soja
* Fasola
* Burak
* Ananas
* Banan
* Cebula
* Maniok
* Guava
* Ilama
* Sapote
* Kaktus tangijski
* Akwaflora (wodorosty, itd.)
* Morwa
* Pitanga
* Plinia cauliflora
* Kakao
* Pszenica
* Rośliny przemysłowe:
** Drewno
** Kauczuk
** Tytoń

====Cukier====
[[Plik:CSIRO ScienceImage 10529 Sugarcane and bowl of sugar.jpg|thumb|left|350px|Tangijska trzcina cukrowa ([[Ayu|ay.]] ''μο'ε'').]][[Plik:Cukrová homole 001.jpg|thumb|150px|Głowa cukru, polska nazwa bloku cukrowego ([[ayu|ay.]] ''κο'απα'').]]Cukier w 9750 EK stanowił jeden z podstawowych towarów eksportowych Tangii. Pierwotnie endemiczna roślina regionu, ''Saccharum officinarum'' i ''Saccharum barberi'' (cukrowce) zostały rozprzestrzenione po całym obszarze tropikalnym od [[Wyspa Kaori|Kaori]] po [[Atirai]]. Możliwe, że uprawy zostały introdukowane również na terenach Kyonu wschodniego. Cukier jest bardzo cennym towarem i przychody z jego sprzedaży przekraczają przychody ze sprzedaży gumy. Podobnie jak na Ziemi<ref>https://www.saveur.com/sugar-history-of-the-world/, dostęp 2021-05-04</ref>, cukier tangijski ma wielu nabywców, nawet od czasów przedkolonialnych i przedglobalizacyjnych, takich jak [[Tangia (9509 EK)|9509 EK]].

Roślina tworzy zbitki z kilkoma łodygami i wyrasta na wysokość około 5 metrów. Jest uprawiana na dobrze nawodnionych obszarach rzecznych i jeziornych, szczególnie w [[Naratai mau]]. Okres wegetacji trwa od roku do 16 miesięcy, roślina wymaga wysokich opadów i temperatur (pow. 20°C, żyznych gleb. Trzcina cukrowa jest uprawiana przede wszystkim na obszarach o niskiej różnorodności terenu, szczególnie na obszarach płaskich<ref>Inspiracja: https://pl.wikipedia.org/wiki/Cukrowiec_lekarski, bezpośrednio, dostęp 2021-05-04.</ref>.

Trzcina po ścięciu musi być szybko przetworzona, stąd cukrownie znajdują się zaraz przy polach<ref>Insp. pod. jak wyżej.</ref>. Surowy sok kwaśnieje i gnije w ciągu 24 godzin. W momencie żniw, trzcinę ścinano maczetami [[tou'ori]] i ładowano na taczki lub powozy i transportowano do młynów, po czym gotowano celem wydobycia brązowego, lepkiego soku. Cukrownie były wyjątkowo niebezpieczne: w operowaniu maszynerią dochodziło często do wypadków przy pracy, w których tracono kończyny lub życie - do pracy w tych miejscach zaciągano niewolników, których w nieludzki sposób (ok. 18 godzin, po czym następowała 6 godzinna przerwa) zmuszano batami do wytwarzania cukru, poza tym, cukrownie były koszmarnie gorące. Powstający w ten sposób syrop, nazywany '''melasą''' (ok. 38% sacharozy), odciągano z soku pozostającego w beczkach i wykorzystywano do produkcji [[rum tangijski|rumu]], czystszy cukier pozostawał<ref>Inspiracja: [https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zjyqtfr/revision/3 bbc.co.uk], dostęp 2021-05-04].</ref>. Przy czym stale naciskano na wzrost produktywności, wykorzystując rozbudowane młyny, lepsze typy trzciny cukrowej czy więcej nawozu pochodzącego z bydlęcych odchodów, stosowano akwedukty i lepsze sposoby nawadniania<ref>Inspiracja: [https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zjyqtfr/revision/5 bbc.co.uk], dostęp 2021-05-04]</ref>. W 9746 [[EK]] otworzono pierwszą [[Cukrownia parowa w Hatlangao|cukrownię parową]] w [[Hatlangao]].

<center>[[Plik:Sugarloaf Box - Open.jpg|500px]] ''Μο'ελερα'', cążki cukrowe, którymi rozdrabniano i zeskrobywano cukier z głowy cukru. Często sprzedawano go w formie całych zestawów.</center>

Sam cukier jest głównym zastosowaniem cukrowca, ale z części rośliny wytwarza się także alkohol, w tym [[pakoati]] i napojów alkoholowych wytwarzanych na jego bazie, używa się go jako środek bakteriobójczy, przeciwbólowych i kojący oraz w mniejszym zakresie w przemyśle papierniczym, budowlanym i kosmetycznym.

====Tytoń====
Tytoń był uprawiany przez rdzenne plemiona jeszcze w czasach przedtangijskich, czasach [[Cywilizacja Marajska|cywilizacji marajskiej]]. Zarówno wtedy, jak i w późniejszych czasach [[Okres Królestw Tangijskich|okresu królestw kaoryjskich]] oraz [[Tangia (8973 EK)|okresu unitarnego]] tytoń był uprawiany i niekiedy używany jako waluta na wymianę za inne przedmioty. Palono go często ceremonialnie, ponieważ był ważny dla [[szamanizm tangijski|szamanizmu tangijskiego]]. Używano go jako środek przeciwbólowy, szczególnie w przypadku bólu zębów. I choć okres unitarny zepchnął szamanizm tangijski na margines na korzyść [[karaizm]]u, to uprawy tytoniu się zachowały, zyskując na sile dzięki handlowi międzynarodowemu.

Do połowy czasów imperialnych tytoń i tabaka miały ograniczoną konsumpcję wewnętrzną, ponieważ spożywanie substancji odóżających innych niż [[ohuż]] było zakazane administracyjnie, religijnie i kulturowo. Jak długo nacisk tych trzech czynników był silny, do około 9750 EK, tak długo spożycie tytoniu w Tangii, szczególnie na wyspie Kaori i wyspach zachodnich, uważano raczej za przejaw zacofania. Po 9750 EK wraz z plagą narkotyków w kraju wynikającą z postępującej laicyzacji, liberalizacji i rozluźnienia ucisku państwa na społeczeństwo, krajowe zużycie tytoniu wzrosło kilkusetkrotnie, doprowadzając do zwiększenia się przypadków raka płuc i innych chorób odtytoniowych.

====Ohuż====
{{Główny artykuł|Ohuż}}
{{termin|Keha|[[język buański]]|[[Ohuż]]}}
{{termin|Κεχα|[[język ayu]]|[[Ohuż]]}}
[[Plik:James-wainscoat-is8f7sBcfzY-unsplash.jpg|thumb|right|250px|Keha - ohuż.]]Ohużowiec tradycyjnie wywodzi się z regionu [[Buania|Buanii]], o intensywnie pomarańczowym kolorze. Przyprawa uzyskiwana ze sproszkowanej rośliny ma właściwości konserwujące żywność (mięsa czy roślin) oraz poprawiające właściwości smakowe. W większych ilościach wywołuje efekty psychoaktywne poprzez inhibicję wychwytu zwrotnego serotoniny, w związku z czym stosowana była także na poprawę nastroju, a w większych ilościach prowadzi do halucynacji i śmierci. Buańczycy wierzyli, że jest darem bogów. Pomarańczowy kolor Buanii wywodzi się z ohużu.

W roku 9750 [[EK]] ohużowiec uprawiany jest na znacznych terenach imperium i w mniejszym stopniu prawdopodobnie na cieplejszych terenach [[Szur]]u. Uprawiany był szczególnie intensywnie w buańskich latyfundiach szlacheckich i bywał eksportowany do [[Nuaria|Nuarii]], gdzie nieprawidłowo używany przez mieszkańców, pomimo zakazu importu, przyczyniał się do antarktycznej histerii.

Ohuż w Tangii był stosowany pomimo faktu, że religia karaistyczna zakazuje stosowania substancji odurzających, które mogą zaburzyć trzeźwe życie według pięciu pierwiastków ("nau" ναυ). Stąd obrót był ściśle kontrolowany, a dystrybucja miarkowana. W Tangii uważa się, że delikatne stosowanie ohużu nie jest bardziej szkodliwe niż tangijskiego tytoniu.

W Tangii oficjalna nazwa na ohuż to κεχα /'keha/, od buańskiego słowa. Potocznie określa się ją mianami καπυ /'kapʉ/, co oznacza dosłownie "kolor pomarańczowy", pejoratywnie καπυρια "piekący na pomarańczowo", a Buańczyków καπυραι - "pomarańczaki".

===Łowiectwo, rybołówstwo, hodowla i zbieractwo===
Cztery gałęzie tradycyjnego pozyskiwania materiałów zwierzęcych takich jak żywność czy skóra to łowiectwo: (''λενο''), rybołówstwo (''ο'υμ''), hodowla (''ρυανα''), i zbieractwo (''ο'αλα''). Tangijczycy pozyskiwali praktycznie wszystko, co mogli pozyskać, i co miało dla nich jakąkolwiek przydatność.

====Łowiectwo====
{{Termin|Λενο|[[język ayu]]|Łowiectwo|/'ɫeno/}}
Na wybrzeżach Tangijczycy często wychodzą w nocy z pochodniami lub lampami luminescencyjnymi celem znalezienia komu (''κομυ''), dużych nadrzewnych krabów mieszkających na palmach kokosowych. Z mięsa tych skorupiaków, gotowanego albo smażonego z mleczkiem kokosowym, przygotowuje się peyari (''πεγιαρι''). Komu łapane są też w pułapki. Panuje zasada, że łapane są tylko samce większe niż szerokość pięści, samice i młode są wypuszczane; zasada ta jest różnie przestrzegana<ref>Inspiracja: https://www.nytimes.com/2021/05/24/travel/makatea-crab-hunters-french-polynesia.html, dostęp 2021-06-01.</ref>. W niektórych regionach kraju komu zostały wyłapane do całkowitego zniszczenia lokalnej populacji.

Łowiectwo jest szczególnie popularne na terenach Pinu. Jako szczególne zajęcie arystokracji i magnaterii, łowcy często przeprawiali się przez cieśninę do [[Atla Apori]] i stamtąd do dżungli. Tylko około 5% ludzi w Pinu polowało w celu zapewnienia sobie i rodzinie pożywienia. Odsetek ten był niższy w Kaori i nieco wyższy w Buanii. W miażdżącej większości polowań dokonywano dla celów komercyjnych i rekreacyjnych.

Podstawowymi narzędziami polowań były sidła, łuki i broń palna. Większa zwierzyna wpadała w zakryty dół, gdzie przechylenie napiętej rośliny powodowało zawiązanie się włókiennego, metalowego lub gumowego sznura wokół nogi zwierzyny. Otwory, łupiny orzecha kokosowego, kosze i wiele innych konstrukcji z przynętami wykorzystywano do łapania mniejszych zwierząt. Złapane zwierzęta często kończyły w męczarniach, desperacko próbując się uwolnić, nierzadko łamiąc sobie kończyny i konając powoli z szoku, wykrwawienia, wyczerpania i głodu, czasami uciekając przez rozerwanie kończyny lub zniszczenie pułapki<ref>Inspiracja: https://link.springer.com/article/10.1007/s10745-012-9492-5, dostęp 2021-06-01.</ref>. Łowcy generalnie sprawdzają pułapki codziennie. Zwierzęta posiadają różną przeżywalność w sidłach (od kilku dni do tygodnia), przy czym złapane i nie zabrane przez łowców często padają ofiarami drapieżników.

Strzelby i łuki przede wszystkim były używane do strącenia zwierząt trudno dostępnych, takich jak ptaki, małpy i nietoperze.

====Rybołówstwo====
{{Termin|Ο'υμ|[[język ayu]]|Rybołówstwo|/'ʔoʔʉm/}}
[[Plik:Charles Bartlett - Hanalei Fishermen, etching with hand coloring.jpg|thumb|right|350px|O'umrai (''Ο'υμραι'') - rybacy tangijscy.]]Rybołówstwo tangijskie znacznie różni się w zależności od terenu. Rybołówstwo kaoryjskie oraz wysp zachodnich odbywało się na łodziach i dotyczyło dość masowego poławiania ryb i skorupiaków z bogatej okołotangijskiej rafy koralowej, co do roku 9750 [[EK]] doprowadziło do wytępienia wielu ekosystemów. Także rybołówstwo wyspiarskie i na odległych atolach powodowało, że nawet podstawowy dostęp do technologii (kościane haki, drewniane włócznie, sieci) w błyskawicznym tempie mógł doprowadzić do całkowitego wytępienia populacji ryb<ref>Inspiracja: https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/42/42babb27f628de35f958e93688b63599.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=iZk1%2Bx0%2BN%2FUVwTyzajtOoyEUvEq5x6gSnV7JNp80IoA%3D&se=2021-12-03T06%3A17%3A21Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22TRAD4_12_Lieber.pdf%22</ref>. Tangijczycy zatem jeszcze w 9509 [[EK]] wprowadzili podstawowe zasady ochrony łowisk, które miałyby zapewnić żywność dla olbrzymiej, ponad 40-milionowej populacji regionu. Łowiono przede wszystkim na wodach naokoło półwyspu Pinu oraz w okolicach Buanii, korzystając z nowoczesnej technologii. Tangijczycy świetnie znali się na rybach i ich zwyczajach, zachowaniach wiatru i [[Wielbłąd i Rekin|fazach klimatycznych]], na ekosystemach rafy koralowej, lagun, atoli, głębokiego morza.

Łowiono praktycznie wszystko od krabów i tuńczyka przez [https://en.wikipedia.org/wiki/Basilosaurus bazylozaury] ([[Język ayu|ay.]] ''ρε'α'ιλο'') i rzeczne delfiny, po wieloryby, z wyjątkiem orki tangijskiej, uznawanej za nienaruszalny symbol kraju. Tangijczycy znają ponad 100 tradycyjnych metod połowu, które zaliczają się do następujących kategorii:
# Fenlera (''φενλερα'' "rzeczy sieci") - techniki wykorzystujące sieci;
# Tukalera (''τυκαλερα'' "rzeczy wędek") - techniki wykorzystujące wędki z hakiem i przynętą;
# Ole (''ολε'' "harpun") - harpuniarstwo;
# Weiralera (''υηραλερα'' "rzeczy pułapek") - pułapki;
# Poloku (''πολοκυ'' "jaz") - stosowanie jazów;
# O'ala (''ο'αλα'' "zbieractwo") - zbieractwo raf koralowych;
# Riralera (''ριραλερα'' "rzeczy małży") - poławianie nieruchomych mięczaków.

Tradycyjne poławianie z użyciem sieci (fenlera) wykonywano w grupach mężczyzn na katamaranach lub kajakach i w przeszłości było zajęciem prestiżowym; pozostaje takim na atolach i odległych wyspach, gdzie budulec konieczny do konstrukcji tych łodzi jest materiałem luksusowym, podobnie rzecz się miała z poławianiem z użyciem wędek (tukalera), które było w stanie wyżywić rodzinę pracując w pojedynkę. Wybór techniki był podyktowany wiatrami, fazą oceaniczną i pogodą.

Rybacy pozostali grupą ludzi o głębokich wierzeniach spirytystycznych i to doradztwo '''falumów''' (''φαλυμ''), czyli szamanów marynarzy i rybaków było głęboko poważane. Falumowie od 9509 [[EK]] byli zajęciem licencjonowanym i prawdziwy falum musiał być w stanie na żądanie okazać certyfikat poświadczający uzyskanie edukacji w zakresie oceanologii lub hydrologii wewnętrznej.

Rodzaj zwierzyny, która była dostępna, był podyktowany dostępną przynętą. Przykładowo, mięso krabów pustelników otwierało drogę do połowu balistyd i strzępieli. Nowa złowiona ryba mogła być pocięta i użyta jako przynęta w głębokich wodach, jeżeli pozwalały na to prądy i pływy. Podobnie, użycie sieci powodowało, że zazwyczaj tylko większa zwierzyna mogła być złapana. Inną techniką było zaganianie ryb pomiędzy płytkie kanały między atolami i straszenie ryb w sposób, który uniemożliwiał im znalezienie kryjówki czy ucieczki.

Pojawianie się migrujących gatunków powoduje błyskawiczną reakcję Tangijczyków. Przykładowo, przepływ gigantycznych ławic tuńczyka jeszcze w okolicach Pinu jest komunikowane [[Rangfen|rangfenicznie]] i angażuje tangijskie floty rybackie celem połowu. W tym okresie rybacy są rekrutowani przez [[Takatoa]] do udziału w połowach, jeżeli ich nie wybrano, to pozostaje im zazwyczaj tylko poławianie przybrzeżne. Tuńczyk złowiony w ten sposób jest suszony i jego olbrzymie ilości potrafią wyżywić całe wsie przez długi czas<ref>Inspiracja dla całego rozdziału rybołówstwa: patrz wyżej.</ref>.

====Hodowla zwierząt====
{{Termin|Ρυανα|[[język ayu]]|Hodowla|/'ɾwana/}}
Ruana ([[Język ayu|ay.]] ''ρυανα'') to określenie hodowli wszelkich zwierząt w Tangii, od krów i kóz, przez pasterstwo wielbłądów i owiec, po farmy skorupiaków i płazów. Tę działalność dzieli się ze względu na powszechność i następnie rodzaj pozyskiwanego dobra:
* Zwierzę powszechne,
** Bydło (Νιερα /'niera/):
*** Krowa (Νυνυα /'nʉnʉa/) - mleko, mięso, skóry,
*** Byk (Πελο /'peɫo/) - mięso, skóry,
*** Wół (Χακο /'hako/) - transport, mięso, skóry,
** Koza (Παυρα /'pœːra) - mleko, mięso, futra/skóry,
** Świnia (Παρό /pa'ro) - mięso, skóry,
** Owca (Τογια /'toja/) - mleko, mięso, wełna,
** Kura (Γιανα /'jana/, zwierzę rdzenne) - mięso, pierze,
** Wielbłąd dromader (Νανο /'nano/) - mleko, mięso, skóry, transport,
** Wielbłąd baktrian (Νυαρενε νανο (/'nwarene nano) - mleko, mięso, wełna, transport.
* Zwierzęta specjalnego przeznaczenia:
** Psy - obrona, tropicielstwo, asysta polowań.
** Koty - deratyzacja.
** Delfiny - asysta polowań.
** Rajskie ptaki - pierze.
** Płazy - luminescencja.

=====Zwierzęta powszechne=====
<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Zwierzę
! Zwierzę Nazwa w [[ayu]]
! Pochodzenie
! Towar
! Towar Nazwa w [[ayu]]
! Podaż
! Podaż wielkość
! Popyt wewnętrz.
! Popyt eksport
! Zysk wewnętrz.
! Zysk eksport
|-
! rowspan=3| Krowa
| rowspan=3| {{Ayu|Νυνυα}} /'nʉnʉa/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Nunua Cow.png|100px]]
| rowspan=3| [[Secht]] [[Kraj mugadirski|Mugadir]]?
| Mleko
| {{Ayu|Πεκυ}} /'pʰekʉ/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| ★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| -
| ★
| -
|-
|Mięso
|{{Ayu|Λημε}} /'ɫejme/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
|★★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| -
|★
| -
|-
|Skóry
|{{Ayu|Πεολυ}} /'pʰeoɫʉ/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
|★★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Pinu|D. Pinu]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]] [[Dominium Ma'uri|D. Ma'uri]]
| [[Secht]] [[Szur]] [[Mugadir]] [[Dewia]] ([[Państwo Neszów|nesz.]])
|★
|★
|-
!Wół
|{{Ayu|Χακο}} /'hako/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Hako Ox.png|100px]]
|[[Secht]] [[Kraj mugadirski|Mugadir]]?
|Transport
|{{Ayu|Κομά}} /ko'ma/
|[[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
|★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Pinu|D. Pinu]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| [[Secht]] [[Szur]] [[Mugadir]]
|★★
|★★
|-
! rowspan=3| Koza
| rowspan=3| {{Ayu|Παυρα}} /'pʰœːɾa/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Paura Goat.png|100px]]
| rowspan=3|[[Secht]]
| Mleko
| {{Ayu|Πεκυ}} /'pʰekʉ/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| ★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| -
| ★
| -
|-
|Mięso
|{{Ayu|Λημε}} /'ɫejme/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
|★★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| -
|★
| -
|-
|Futra/skóry
|{{Ayu|Πεολυ}} /'pʰeoɫʉ/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]] [[Dominium Ma'uri|D. Ma'uri]]
|★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Pinu|D. Pinu]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| [[Dewia]] ([[Państwo Neszów|nesz.]])
|★
|★
|-
! Świnia
| {{Ayu|Παρό}} /pa'ɾo/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Paro Pig.png|100px]]
| [[Pinu]]?
|Mięso
|{{Ayu|Λημε}} /'ɫejme/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]]
|★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]]
| -
|★
| -
|-
!rowspan=3| Owca
|rowspan=3| Τογια /'tʰoja/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Toya Sheep.png|100px]]
|rowspan=3| ?
| Mleko
| {{Ayu|Πεκυ}} /'pekʉ/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| ★★★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| -
| ★
| -
|-
|Mięso
|{{Ayu|Λημε}} /'ɫejme/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
|★★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| -
|★
| -
|-
|Wełna
|{{Ayu|Υ'αν}} /'ʔʉʔan/
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
|★★
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]] [[Dominium Ma'uri|D. Ma'uri]]
| [[Nuaria]] [[Secht]] [[Szur]] [[Państwo Neszów]] [[Dewia]] ([[Państwo Neszów|nesz.]])
|★★
|★★★★★
|-
!rowspan=2|Kura
|rowspan=2|{{Ayu|Γιανα}} /'jana/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Yana Hen.png|100px]]
|rowspan=2|'''rdzenne'''
|Mięso
|{{Ayu|Λημε}} /'ɫejme/
|Cała [[Kanisja|Kanisja]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
|★★★
|Cała [[Kanisja|Kanisja]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
| -
| ★
| -
|-
|Pierze
|{{Ayu|Χα'ο}} /'haʔo/
|Cała [[Kanisja|Kanisja]] [[Dominium Atirai|D. Atirai]]
|★★★★
|Cała '''Tangia'''
|[[Nuaria]] [[Secht]] [[Szur]] [[Mugadir]] [[Państwo Neszów]] [[Dewia]] ([[Państwo Neszów|nesz.]])
|★
|★★★★
|-
!rowspan=2|Wielbłąd dromader
|rowspan=2|{{Ayu|Νανο}} /'nano/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Nano Camel Dromedary.png|100px]]
|rowspan=4|Ma'at ([[Secht|sech.]])
|Mleko
|{{Ayu|Πεκυ}} /'pʰekʉ/
|[[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]]
|★
|[[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]]
| -
|★
| -
|-
|Mięso
|{{Ayu|Λημε}} /'ɫejme/
|[[Marao mau|Marao]], [[Takangari mau|Takangari]]
|★
|[[Marao mau|Marao]], [[Takangari mau|Takangari]], [[Kun Atla mau|Kun Atla zach.]]
| -
|★
| -
|-
!rowspan=2|Wielbłąd baktrian
|rowspan=2|{{Ayu|Νυαρενε νανο}} /'nwarene 'nano/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Nwarene Nano Camel Bactrian.png|100px]]
|Wełna
|{{Ayu|Υ'αν}} /'ʔʉʔan/
|[[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]]
|★★
|[[Dominium Kaori|D. Kaori]] [[Dominium Wysp Zachodnich|D. W. Zach.]] [[Dominium Buania|D. Buania]] [[Dominium Ma'uri|D. Ma'uri]]
|[[Szur]] [[Nuaria]] [[Dewia]] ([[Państwo Neszów|nesz.]])
|★★
|★★★★★
|-
|Transport
|{{Ayu|Κομά}} /kʰo'ma/
|[[Marao mau|Marao]], [[Takangari mau|Takangari]]
|★★
|[[Marao mau|Marao]], [[Takangari mau|Takangari]]
|[[Secht]]
|★★
|★
|-
|}
</center>

=====Zwierzęta specjalnego przeznaczenia=====
<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Zwierzę
! Zwierzę Nazwa w [[ayu]]
! Pochodzenie
! Towar
! Towar Nazwa w [[ayu]]
! Podaż
! Podaż wielkość
! Popyt wewnętrz.
! Popyt eksport
! Zysk wewnętrz.
! Zysk eksport
|-
! Pies
| {{Ayu|Ηκα}} /'ʔejka/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Eika Dog.png|100px]]
| [[Secht]]
| obrona tropicielstwo asysta polowań
| Κοκορουρι /'kokorowri/ Γιατεχα /'jateha/ Λενο /'ɫeno/
| całe imperium
| ★★
| całe imperium
| [[Szur]] [[Mugadir]]? [[Państwo Neszów]]?
| ★★
| ★★
|-
! Kot
| {{Ayu|Μεο}} /'meo/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Meo Cat.png|100px]]
| [[Secht]]
| deratyzacja
| Αφκαιλολερα /'ʔafkajɫoɫera/
| całe imperium
| ★★★
| całe imperium
| [[Nuaria]]?
| ★
| ?
|-
! Delfin
| {{Ayu|Λιλιά}} /li'lʲa/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Lilia Dolphin.png|100px]]
| '''rdzenne'''
| asysta polowań
| Λενο /'ɫeno/
| [[Dominium Pinu|D. Pinu]] [[Naratai mau|Naratai]] [[Nomeurai mau|Nomeurai]] [[Akeira mau|Akeira]] [[Hiranea mau|Hiranea]] [[Tongami mau|Tongami]] [[Kun Atla mau|Kun Atla]] [[Orumilo ni Reitika mau|Orumilo ni Reitika]] [[Atirai mau|Atirai]]
| ★★
| prowincje morskie ciepłych wód całego imperium
| ''zakazane''
| ★
| -
|-
! Rajskie ptaki
| {{Ayu|Φυνυραολυν}} /'fʉnʉˌraoɫʉ̃ɰ̃/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Funuraolun Bird of Paradise.png|100px]]
| '''rdzenne'''
| pióra
| Χα'o /'haʔo/
| [[Dominium Pinu|D. Pinu]] [[Naratai mau|Naratai]] [[Nomeurai mau|Nomeurai]] [[Akeira mau|Akeira]] [[Hiranea mau|Hiranea]] [[Tongami mau|Tongami]] [[Kun Atla mau|Kun Atla]] [[Orumilo ni Reitika mau|Orumilo ni Reitika]] [[Atirai mau|Atirai]]
| ★
| całe imperium wysoki popyt w [[Dominium Buania|d. Buanii]]
| [[Nuaria]] [[Secht]] [[Szur]] [[Mugadir]]? [[Państwo Neszów]]? [[Dewia]] ([[Państwo Neszów|nesz.]])? [[Muria]]? [[Olsenia]]?
| ★★
| ★★★★
|-
! Płazy świecące
| {{Ayu|Χενρανγ}} /'henraŋ/ [[Plik:Tangian cuneiform Word Henrang Luminescent amphibians.png|100px]]
| '''rdzenne'''
| maź luminescencyjna
| Ρανγγιοα /'raŋjoa/
| [[Luta ni Fari mau|Luta ni Fari]] [[Naratai mau|Naratai]] [[Tongami mau|Tongami]] [[Akeira mau|Akeira]] [[Hiranea mau|Hiranea]] [[Marao mau|Marao]]
| ★
| całe imperium
| [[Nuaria]] (b. wysoki) [[Secht]] [[Szur]] [[Mugadir]]? [[Państwo Neszów]]? [[Dewia]] ([[Państwo Neszów|nesz.]])? [[Ajdynir]]? [[Muria]]? [[Olsenia]]?
| ★★★★★
| ★★★★★★
|}
</center>

====Zbieractwo====
{{Termin|Ο'αλα|[[język ayu]]|Zbieractwo|/'ʔoʔaɫa/}}
Zbieractwo odgrywało ważną rolę w nowożytnej Tangii, tak samo jak w przeszłości. Gorący, równikowy klimat dawał Tangijczykom bogactwo zarówno cennych dóbr z mórz jak i z dżungli, od rafy koralowej, pereł i ambry kaszalotów po owoce, warzywa, orzechy i grzyby dżungli, ptasie guano, świecący śluz płazów tangijskich i kwiaty i kryształy pustyni.

<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! Towar
! Towar Nazwa w [[ayu]]
! Pochodzenie
! Zastosowanie
! Podaż
! Podaż wielkość
! Popyt wewnętrz.
! Popyt eksport
! Zysk wewnętrz.
! Zysk eksport
|-
! Guano
| {{Ayu|Ιλο'ε}} /'ʔiɫoʔe/
| ptactwo wędrowne
| nawóz
| terytoria nadmorskie
| ★★
| całe imperium
| cały świat
| ★★
| ★★★
|-
! Perły
| {{Ayu|Αλυα}} /'ʔaɫwa/
| skorupiaki
| biżuteria
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]], [[Dominium Wysp Zachodnich|D. Wysp Zachodnich]], [[Dominium Pinu|D. Pinu]]
| ★★
| całe imperium
| [[Szur]]¹ [[Mugadir]]¹ [[Państwo Neszów]]¹ [[Secht]] [[Nuaria]] [[Muria]]¹ [[Olsenia]]¹ [[Ajdynir]]¹
| ★★★
| ★★★★
|-
! Ambra
| {{Ayu|Τοκυ'ερά}} /tokʉʔe'ɾa/
| kaszaloty
| perfumy
| [[Dominium Kaori|D. Kaori]], [[Dominium Wysp Zachodnich|D. Wysp Zachodnich]], [[Dominium Atirai|Atirai]], [[Dominium Ma'uri|Ma'uri]], [[Dominium Antarktyczne|D. Antarktyczne]]
| skrajnie rzadkie
| [[Dominium Buania|D. Buania]], [[Dominium Kaori|D. Kaori]]
| [[Szur]]¹ [[Mugadir]]¹ [[Państwo Neszów]]¹ [[Secht]] [[Nuaria]] [[Muria]]¹ [[Olsenia]]¹ [[Ajdynir]]¹
| ★★★★★
| ★★★★★
|}
</center>
¹Domysł, niepotwierdzone przez innych graczy.

===Górnictwo i wydobycie złota aluwialnego===
===Kamienie szlachetne===

==Przemysł==
===Młynarstwo===
===Kuchnia===
===Zielarstwo===
===Garbarstwo===
===Bednarstwo i kołodziejstwo===
===Produkcja węgla drzewnego===
===Hutnictwo===
===Kowalstwo i cała metalurgia===
===Tartaki i prace drzewne===
===Katamarany===
===Budownictwo===
===Prace szklane===
===Wytwarzanie ozdób===
===Szewstwo===
===Tkactwo===
===Wytwórstwo barwników===
===Wytwórstwo utensyliów aptekarskich===
===Alchemia i prace chemiczne===
===Produkcja lamp===
===Przemysł kauczukowy===
===Wytwórstwo protez===
===Wytwórstwo zabawek, instrumentów muzycznych oraz artykułów festiwalowych===
===Wytwórstwo artykułów religijnych i symboliki państwowej===
===Przemysł zbrojeniowy i produkcja broni myśliwskiej===
==Usługi oprócz handlu==
===Usługi finansowe===
===Usługi religijne===
===Usługi medyczne===
===Usługi edukacyjne===
===Usługi militarne i łowieckie===
==Handel==
===Handel wewnętrzny===
===Eksport i import===

=Siły zbrojne=
==Marynarka wojenna==
{{Główny artykuł|Takatoa}}

===Okręty wojenne===
[[Plik:10002 Tanguana kaon 2.jpg|thumb|left|300px|Galeon tangijski.]]Podczas przypływania do portów i na specjalne ceremonie, w czasach pokoju, Tangia rozpylała maź luminescencyjną na żagle swoich okrętów. Przy odpowiednich zabiegach chemicznych i pogodzie, poświata utrzymywała się przez dwa-trzy dni. Chociaż luminescencja w morskiej Kanisji jest częsta, w morzu pochodzi od meduz i jest średnia do spożytkowania. Tangijska maź dekoracyjna, z której kraj jest znany, pochodzi z endemicznych płazów, które są hodowane w posób kontrolowany od tysiącleci. Z takich zabiegów korzystały także Pinu i Buania, bardzo rzadko północny Szur. Secht nie stosował luminescencji ze względów ekonomicznych, pragmatycznych, religijno-ideologicznych (skromność santyzmu) oraz politycznych.

==Siły lądowe==
{{Główny artykuł|Aranu}}
===Wojska artyleryjskie===
===Twierdze i fortece===
==Siły specjalne==
==Obserwatoria==
==Szpitalnictwo wojskowe==
=Kultura=
==Piętnaście Cudów Tangii==
==Moda==
==Tytuły==
==Tradycje i zwyczaje==
===Święta===
===Imiona===
==Sztuka==
===Literatura===
===Architektura===
===Muzyka===
Tangia nie posiadała swojego hymnu w znaczeniu pełnej pieśni - nie oficjalnie. Mimo to, istniał krótki śpiew, który wypełniał podobne funkcje:
{|
|<blockquote><poem>
{{ayu|''Ερινᾰν αν ρε'αλή,''
''ὰνκᾰλή μο'έννᾰν,''
''παννι ὰννο ληλή,''
''καλαῐ αν χαλή!''}}
</blockquote></poem>
|<blockquote><poem>
{{ayu|/'ʔeɾinən ʔan ɾəʔa'ɫej/
/ʔənkə'ɫej mo'ʔennən/
/'pʰanni ʔən'no ɫej'ɫej/
/'kʰaɫaj ʔan hə'ɫej/}}
</blockquote></poem>
|<blockquote><poem>
{{ayu|Z mórz się wyłaniasz,
wznoś się z pian,
odrzuć te łzy,
i rozprzestrzeń dłonie!}}
</blockquote></poem>
|-
|<blockquote><poem>
{{ayu|''Μα Τανγυανὰ τηλανλερα,''
''μα Τηλεά!''
''Κυν Ατλὰν μὲ-Ατιραι,''
''νᾰν Πινυ Ναραταὶν!''}}
</blockquote></poem>
|<blockquote><poem>
{{ayu|/ma 'tʰaŋgwana 'tʰejɫanɫeɾa/
/ma tʰejɫea/
/cyn 'ʔatɫan mə‿'ʔatiɾaj/
/nən‿'pʰinʉ 'naɾatajn}}/
</blockquote></poem>
|<blockquote><poem>
{{ayu|(ref.) Tangijskie cesarstwo,
Cesarzu!
Od [[Kun Atla]] po [[Atirai]],
Od [[Pinu]] do [[Naratai]].}}
</blockquote></poem>
|}

===Taniec===
===Kuchnia===
=Nauka i odkrycia=
==Osiągnięcia==
=Tangia jako projekt internetowy=
Tangia jako pomysł powstała w przeddzień Wigilii w grudniu 2015 roku i była osobistą częścią [[Użytkownik:Canis|Canis]]a w ramach jego projektu [[Kyon]], dedykowanego społeczności PFJ. Projektowanie państwa jest więc bezpośrednio związane z początkami całego projektu, i oryginalnym celem Canisa. Założenie pierwotne Kyonu jako fantastycznego świata znajdowało się w następującym pytaniu: jak formowałyby się wierzenia ludów i narodów, gdyby niebo nocne wyglądało zupełnie inaczej? Do realizacji projektu użyto Space Engine 0.9.7.3, planety RS 8414-5-7-615188-1 5 w mikrogalaktyce Karła Rzeźbiarza, orbitującej z dużej odległości Drogę Mleczną, ale gdzie gwiazda macierzysta znajduje się na skraju swojej galaktyki zwróconym w stronę widocznej "od góry" Drogi Mlecznej. Tangia miała być państwem wyspiarskim i tropikalną potęgą morską.

Do projektu użyto [[Język ayu|języka ayu]], który był już wykorzystywany w wielu innych światach, zazwyczaj również wykorzystujących Space Engine (sam język ayu ma swój pierwszy artykuł na PFJ-Wiki z 2013 roku, ale na innych Wiki nawet z 2011), m. in. światy Nirane (planeta Aoma) czy świecie fantasy Draaksvuurt, gdzie był wykorzystywany obok ahtialańskiego, a także jednym ze światów, gdzie był współwykorzystywany z juketonem (na Kyonie używanym w Nuarii). Jednak to dopiero prace nad Tangią znacznie rozwinęły język ayu.

Prace nad Tangią odbyły się w kilku falach:
* Pierwsza przypada na pierwotny rozwój Kyonu w latach 2016-2017.
* Drugi, znacznie bardziej gwałtowny, przypada na wczesny 2020. Wtedy powstał artykuł o [[Tangia|Tangii lat 9509 EK]].
* Trzeci rozpoczął się 27 grudnia 2020, zatem uznaje się go za prace 2021 roku.

W odróżnieniu od innych projektów [[Użytkownik:Canis|Canisa]], w szczególności [[Ahtialia|Ahtialii]], Tangia została opisana z wyjątkową dokładnością i dbałością o szczegóły, po raz pierwszy też na wielką skalę wykorzystano obliczenia matematyczne mające na celu zasymulowanie (z pewnym akceptowalnym marginesem błędu) demografii i gospodarki, co pozwoliło na stworzenie bardzo ciekawych statystyk ludności kraju. Powstała też ręcznie opracowana mapa Tangii i podstawowych kolonii wraz ze strefami klimatyczno-roślinnymi, szlaki handlowe, rozmieszczenie wojsk, powstała lista ponad 100 miast, największe z nich mają swoje własne artykuły, jak również i części składowe, opracowano 10 tzw. [[Dziesięć Cudów Tangii|Cudów Tangii]].

Artykuł o złotym wieku Tangii urósł do kwietnia 2021 roku do rozmiaru 214 tysięcy bajtów. Tym samym, dnia 17.04.2021 był to drugi największy kiedykolwiek napisany artykuł na Wiki, pomimo braku opisów wielu rozdziałów, szczególnie dotyczących gospodarki i życia gospodarczego kraju, a także opisu sił zbrojnych czasów złotego wieku, fauny, flory i topografii.

=Przypisy=
<references/>
[[Kategoria:Imperium Tangijskie]][[Kategoria:Tangia]]

Surandral

2026-03-07T14:36:14Z

Emilando:

{{Kyon aktywny}}

{{Surandral Intro}}

{{Szablon:Surandralpaństwo}}

'''Surandral''' (sur. '''वेटौ षोहोङ्''' ''Wecó Šooñ'' [ˈvɛt͡soʃɔːŋ], kej. '''Սօռևնդռալ''' ''Surándral'' [suˈɾɑːndɾɑl), pełna nazwa '''Mejtak Surandralu''' (sur. '''मेर्ठक् वेटौषोहोङ्''' ''Mejthak Wecóšooñ'' [ˈmɛjtʰaʔ ˈvɛt͡soʃɔːŋ]), czasem '''Królestwo Surandralu'''<ref>Zasadniczo, w surandralskim istnieje rozróżnienie pomiędzy ''mejtmól'' a ''mejthak''. To pierwsze oznacza typową monarchię, porównywalną do królestwa, natomiast to drugie oznacza bardziej egzotyczny system, w którym monarcha wywodzi się z warstwy religijnej. Rozróżnienia tego nie ma w większości języków, stąd chociażby niemieckie tłumaczenie ''Königreich Surandralien''. Do polskiego to rozróżnienie zostało przeniesione za pomocą słów ''królestwo'' oraz ''mejtak'', jednak można też je zignorować i w obu przypadkach używać słowa ''królestwo''.</ref> — górskie państwo w Kyonie, położone w jego [[Kyon Wschodni|wschodniej części]] w [[Góry Żelazne|Górach Żelaznych]] (''Jál Ňokhën'').

Jego stolicą jest miasto '''Náwa Thal''', położone na jeziorze ''Thal Luék''. W roku wspólnym sąsiaduje od wschodu z [[Erutia|Erutią]] (sur. '''छेहोल्''' ''Čheol''), od południa z [[Kaalpas|Kaalpasem]] (sur. '''काल्ई''' ''Káli''), z zachodu zaś z [[Wertynia|Wertynią]] (sur. '''वौव्तूल्खौद्''' ''Wówtulkhód''), [[Âng Qo'or]] (sur. '''हाङ्कोहोल्ई''' ''Háñkooli'') oraz [[Kejren|Kejrenem]] (sur. '''पदैई''' ''Padéi''). Po północnej stronie znajduje się też region związanych z sobą miast-państw, [[Habecja]] (sur. '''हबैक्ई''' ''Habéki'').

Surandral jest jednym z najstarszych państw w rejonie i posiada długą historię, a także bogactwo kulturowe. Jednocześnie, z powodu ponad tysiącletniego panowania kejreńskiego Surandral należy do flagowych państw kejrenistycznych — widoczne są nadal liczne wpływy, a do teraz język kejreński uchodzi za najbardziej prestiżowy język w kraju w sferze pozareligijnej.

==Nazwa kraju==
===Etymologia===
Rodzima nazwa Surandralu, czyli '''वेटौ षोहोङ्''' ''Wecó Šooñ'' (spolszczając ''Wecoszon''), ma pochodzenie religijne i pochodzi od starosurandralskiego '''वत्॒ यौ षोहोङ्ख्''' ''Wät-tyōh Syohoñkh'' „kraj boga Šooña, kraj boga wody“. Ponieważ starosurandralski był językiem bardzo izolującym, do dziś można rozdzielić ją na człony '''वत्''' ''wat'' „kraj“, '''यौ''' ''jó'' „bóg“ oraz '''षोहोङ्''' ''Šooñ'', jednak procesy które zaszły w przeciągu tych lat doprowadziły do zaniku jej przejrzystości (współczesny surandralski ma dużo cech języka aglutynacyjnego). Nazwa ta jest także używana przez inne lokalne języki, między innymi ołłuch. Pierwotnie odnosiła się ona do znacznie mniejszego obszaru, a tereny podległe władzy surandralskiej nazywano '''थैक् वेटौषोहोङ्''' ''Thék Wecóšooñ'', czyli „tereny surandralskie“, dopiero później doszło do zwiększenia obszaru znaczenia tej nazwy pod wpływem kalkowania kejreńskiej nazwy ''Surandral''.

W poezji i mitologii istnieje także inna, bardziej poetycka, nazwa kraju, '''केहासीहाई''' ''Keásiái''. Pochodzi ona od [[Símyl Rejgag|umitologizowanej historii miłości]] Padeja (sur. '''पदै''' ''Padé'') oraz Kerasji (sur. '''केहासीहा''' ''Keásiá''), co jest motywem popularnym w krajach kejrenistycznych. W pewnym momencie doszło nawet do uosobienia kochanków z krajem pochodzenia, stąd między innymi w Surandralu pojawiły się nazwy ''Keásiái'' (kraj Kerasji, Surandral) oraz '''पदैई''' ''Padéi'' (kraj Padeja, Kejren). Obie stały się popularne, a ta druga nawet wyparła wcześniejsze określenie.

Zagraniczne określenie ''Surandral'' pochodzi zaś od rejencji '''सूहान् द्रल्''' ''Suán Djal'', której nazwa też jest pochodzenia starosurandralskiego — '''सुह् रान् द्रल्''' ''Suh Rān Dral'', „Południowa Przełęcz”. Podobnie, można to rozdzielić na '''सु''' ''su'' „brama“, '''राल्''' ''jál'' „góra“ i '''द्रल्''' ''djal'' „południe“. Nazwa ta trafiła jako określenie całego kraju wpierw do Kejrenu, a następnie też do Ajdyniru, stąd się rozprzestrzeniła na niemal cały Kyon.

Ciekawym przypadkiem jest nazwa habecka, której forma '''కైరెని''' ''Keîrênä'' oznacza dosłownie „Kejren“. Jest to pozostałość Imperium Kejreńskiego i Północnokejreńskiego oraz ich nieudanych prób podboju [[Habecja|Habecji]]. Po rezygnacji z tych prób doszło do kilkusetletniego okresu przerwania kontaktów Habecji z sercem Gór Żelaznych, a nazwa ''Keîrênä'' utrwaliła się w przekazywanych historiach i relacjach. Dlatego, pomimo wznowienia kontaktów i zmian politycznych, w świadomości habeckiej Surandral pozostał Kejrenem. Sam Kejren w habeckim ma określenie pochodzenia surandralskiego — '''పదెయ్కొర్''' ''Pädêjkor''.

Rozróżnienie nazw ''Wecoszon'' i ''Surandral'' jest problemem w Surandralu, ze względu na to że ''Wecoszon'' był pierwotnie pojęciem węższym, a z czasem zaczął też kalkować kejreńskie znaczenie słowa ''Surandral''. Stąd kwiatki w polskim typu nazwanie [[Język surandralski|języka surandralskim]], dwa możliwe znaczenia słowa „Surandralczyk“ czy określenia „surandralski“. W razie konieczności odróżnienia tego, ''surandralski znaczenia węższego'' może być zastąpiony pojęciem ''wecoszoński'', można odróżnić Wecoszonów (jeden z ludów w Surandralu) oraz Surandralczyków (poddani organizmu państwowego). Inne narody Kyonu, a nawet część innych ludów Surandralu odróżnia ten problem w prostu sposób: nazwy ludowe lub oparte na formie ''Wecoszon'' oznaczają lud, kulturę, zaś bazujące na międzynarodowej nazwie ''Surandral'' oznaczają kraj i rzeczy z tym związane<ref>Jednak czasem, zwłaszcza w ludach Gór Żelaznych, to rozróżnienie polega na użyciu nazwy ludowej dla ludu, kultury, zaś oparte na ''Wecoszon'' oznaczają kraj. Przykładem tego jest [[Język lecajski|język lecajski]], gdzie ''spoghutco'' oznacza „wecoszoński”, zaś ''wecušoñca'' „surandralski“.</ref>. Największy problem to stanowi w samym surandralskim, gdzie te formy praktycznie nie są odróżniane.

===Nazwy w innych językach===
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
!język
!nazwa państwa
!pełna nazwa państwa
!nazwa mieszkańca
|-
!colspan=4|języki ziemskie
|-
|polski
|Surandral
|Mejtak Surandralu
|Surandralczyk
|-
|angielski
|Surandralia
|Surandralian Kingdom
|Surandralian
|-
|niemiecki
|Surandralien
|Königreich Surandralien
|Surandralier
|-
|norweski
| Sorandralia
| Kongeriket Sorandralia
| Sorandraliar
|-
!colspan=4|języki Surandralu
|-
|[[Język surandralski|surandralski]]
| वेटौ षोहोञ् ''Wecó Šooñ'' [{{IPA|ˈvɛt͡soʃɔːŋ}}]
| मेर्ठक् वेटौषोहोञ् ''Mejthak Wecóšooñ'' [{{IPA|ˈmɛjtʰaʔ ˈvɛt͡soʃɔːŋ}}]
| वेटौषोहोञ्खु ''Wecóšooñkhë'' [{{IPA|ˈvɛt͡soʃɔːŋkʰə}}]
|-
|[[Język kejreński|kejreński]]
|
|
|
|-
|[[Język âng qo'or|âng qo'or]]
| व॒टौषोह्ञ् ''Wäcôšōng'' [{{IPA|ˈwæt͡soːʃɔːŋ}}]
| मेर्थह् डोह्घ्व॒टौषोह्ञ् ''Merthā Zōhwäcôšōng'' [{{IPA|ˈmɛɹtʰɑː zɔːˈɣwæt͡soːʃɔːŋ}}]
| डाल्व॒टौषोह्ञ् ''Zâlwäcôšōng'' [{{IPA|ˈzɔːlwæt͡soːʃɔːŋ}}]
|-
|[[Język banzyjski|banzyjski]]
| सुरन्द्रल् ''Syrandral'' [{{IPA|syˈrandral}}]
| गोर्ञिन सुरन्द्रलय्स् ''Gorņina Syrandralais'' [{{IPA|gɔrˈɲina syranˈdralaɪ̯s}}]
| सुरन्द्रलौत् ''Syrandralut'' [{{IPA|syranˈdralut}}]
|-
|[[Język czouski|czouski]]
| वटोसोख्इ ''Wäcosokh'' [{{IPA|ˈvæt͡sosokʰ}}]
| मेर्तक् वटोसोख्इ ''Mertak Wäcosokh'' [{{IPA|ˈmertʰɑk ˈvæt͡sosokʰ}}]
| डाम्वटोसोख्इ ''Dzomwäcosokh'' [{{IPA|ˈd͡zomvæt͡sosokʰ}}]
|-
|[[Język lecajski|lecajski]]
| वेटौषोङ् ''Wecušoñ'' [{{IPA|ˈwɛt͡sʰuʃɔŋ}}]
| लत्रे वेटौषोङ्ट ''Łatre Wecušoñca'' [{{IPA|ˈɫatrɛ ˈwɛt͡sʰuʃɔŋt͡sʰa}}]
| डोम्वेटौषोङ् ''Dzomwecušoñ'' [{{IPA|ˈt͡sɔmwɛt͡sʰuʃɔŋ}}] lub डाल्व॒टौषोह्ञ् ''Wecušoñca'' [{{IPA|ˈwɛt͡sʰuʃɔŋt͡sʰa}}]
|-
|[[Język ołłuch|ołłuch]]
| ''Wäcošȯhȯn'' [{{IPA|ˈwæt͡soʃuhun}}]
| ''Wäcošȯhȯncȯc Tapłłêc'' [{{IPA|ˈwæt͡soʃuhunt͡sut͡s ˈtapɮɛt͡s}}]
| ''Wäcošȯhȯna'' [{{IPA|ˈwæt͡soʃuhuna}}]
|-
|[[Język starosurandralski|starosurandralski]]
| वत्॒ यौ षोहोङ्ख् ''Wät-tyōh Syohoñkh'' [{{IPA|wætʲːoh sʲohoŋkʰ}}]
| मेर्त् हक् वत्॒ यौ षोहोङ्ख् ''Mert Hak Wät-tyōh Syohoñkh'' [{{IPA|mert hɑk wætʲːoh sʲohoŋkʰ}}]
| डाम् वत्॒ यौ षोहोङ्ख् ''Dyām Wät-tyōh Syohoñkh'' [{{IPA|dʲɑːm wætʲːoh sʲohoŋkʰ}}]
|-
|[[Język nowosurandralski|nowosurandralski]]
| वेटोषोण् ''Wecošon'' [{{IPA|ˈvɛt͡sɔʃɔːn}}]
| मेर्ठक् वेटोषोण्ट ''Miethá Wecošon'' [{{IPA|ˈmʲɛːtʰaː ˈvɛt͡sɔʃɔːnt͡sa}}]
| डंवेटोषोण् ''Ząwecošon'' [{{IPA|ˈzɑ̃vɛt͡sɔʃɔːn}}]
|-
!colspan=4|inne języki kyońskie
|-
|[[Język ajdyniriański|ajdyniriański]]
| <big>{{Unicode|Surandral|Ragul}}</big> ''Surandral'' [{{IPA|suɾan'dral}}]
| <big>{{Unicode|Rozhvan Surandralazhi|Ragul}}</big> ''Rozhvan Surandralazhi'' [{{IPA|rɔʐ'van suɾan.drala'ʐi}}]
| <big>{{Unicode|Surandralôs|Ragul}}</big> ''Surandralôs'' [{{IPA|suɾandra'lɤs}}]
|-
|[[Język Ayu|ayu]]
| {{Ayu|Συραντοράλ|115}} ''Surantoral'' [{{IPA|hyɾantoˈraɫ}}]
| {{Ayu|Χαγιανο ῡ Συραντοράλ|115}} ''Hayano yu Surantoral'' [{{IPA|ˈhajano ɥy hyɾantoˈraɫ}}]
| {{Ayu|Συραντοράραι|115}}</big> ''Surantorarai'' [{{IPA|hyɾantoˈraɾaɪ}}]
|-
|[[Język dapelski|dapelski]]
|''Vašözönesas'' [{{IPA|ˈvaɕœzœnɛsas}}]
|''Vašözönen mempökystas'' [{{IPA|ˈvaɕœzœnɛn ˈmɛmpœkəstas}}]
|''Vašözöne'' [{{IPA|ˈvaɕœzœnɛ}}]
|-
|[[Język ërütat|ërütat]]
| —
| —
| —
|-
|[[Język habecki|habecki]]
| కైరెని ''Keîrênä'' [{{IPA|ˈkʲéɪ̯rénæ̀}}]
| కైరెనిఖీ సాయ్ర ''Keîrênäxi Sõira'' [{{IPA|ˈkʲéɪ̯rénæ̀xʲì ˈsɤ̀ɪ̯rà}}]
| కైరెనిమిర్ ''Keîrênämä̂r'' [{{IPA|ˈkʲéɪ̯rénæ̀mǽr}}]
|-
|[[Język wertyński|wertyński]]
|
|
|
|-
|}

==Kynografia==
[[Plik:Surandralmapageo.png|mały|prawo|Kyonograficzna mapa Surandralu]]

Surandral znajduje się w samym środku [[Góry Żelazne|Gór Żelaznych]], które otaczają go z wszystkich stron. Z tego też powodu nie posiada dostępu do morza (od niego oddziela go wąski pas Habecji, po drugiej stronie gór). Zamiast tego, na terytorium znajduje się wiele jezior, z największymi ''Thal Luék'' oraz ''Thal Djal''. Najważniejszymi rzekami są ''Khut, Leat, Ihá'' oraz ''Čiem'', które wpadają do tutejszych jezior. Inne ważne rzeki, które rozpoczynają bieg na granicach kraju i wypływają zeń do mórz, to ''Xoul'' i ''Lézõ''. Powierzchnia kraju wynosi 1 020 481 km².

Surandral jest położony na wysokich wysokościach bezwględnych. Poza zachodnią [[Ferdia|Ferdią]] wysokości bezwzględne bardzo rzadko spadają poniżej 2500 m n.p.m. Najbardziej płaskie obszary znajdują się na pasie Tomkod-Mewat-Žoini, gdzie wysokości średnio znajdują się na na 3000 m n.p.m. Kontrastuje to z bardzo wysokimi górami na wszystkich granicach kraju prócz północy (tam ich maksymalna wysokość bezwzględna to ''zaledwie'' ~5000 m n.p.m.).

===Opis obszarów===
====Tereny płaskie====
[[Plik:Mevat.jpg|mały|prawo|Krajobraz Mevatu]]
Góry stanowią swego rodzaju "wianuszek", który otacza główne regiony o charakterze bardziej płaskim: ''Thomkhód'', ''Mevat'' oraz ''Žoini'', będące centralnym terytorium życia państwa.

''Thomkhód'' to duży, płaski obszar, położony wokół ''Thal Luék'' i jego dopływów. Jest to wyjątkowo płaski i żyzny jak na resztę kraju obszar, gdzie rozwija się rolnictwo i cywilizacja (trzy z sześciu dużych miast kraju znajdują się właśnie tu). Z tego powodu, jest uważany za serce Surandralu (samo słowo ''thom'' w surandralskim to po prostu "serce"). Średnia wysokość to 2700-3000 m n.p.m.

''Mevat'' to drugi płaski region, położony po prawej stronie rzeki ''Leat'' i ciągnący się sporo na południe. Znajduje się na wysokościach od ~2900 do ~3300 m n.p.m. i jest porośnięty lasem iglastym — znajduje się tu największy kompleks leśny w kraju. Rolnictwo jest jednak dużo skromniejsze, na wybranych obszarach i często blisko zbiorników wodnych. Terytorium to bardzo przypomina tajgę.

''Žoini'' to najcieplejszy z płaskich obszarów, a jednocześnie najniższy, bo średnia wysokość to ~2500 m n.p.m.. Ze względu na łatwiejszy dostęp do ciepłego powietrza z północy przez ''Bramę Habecką'' może tu się rozwijać las liściasty lub mieszany. Jednocześnie gleby są dość dobrej jakości, co sprawia, że stanowi dość ważne zaplecze gospodarcze kraju. Jednak sam obszar nie jest specjalnie ludny ze względu na to, że zamieszkują go głównie Ołłuchowie, a władza surandralska nie ma tam takiej kontroli jak chociażby w Tomkodzie.

O korzystnej sytuacji tych regionów może świadczyć fakt, że są one najmniej zróżnicowane narodowościowo w całym państwie.

====Doliny rzek====
Drugim miejscem geograficznym zdatnym do życia są doliny wielkich rzek, takich jak ''Ihá'' i ''Lézõ''. Rzeki pozwalają tam na skromny rozwój rolnictwa i niewielkie obszary leśne, co sprawia, że jest to dość akceptowalne miejsce do życia. Doliny te są jednak dużo mniej przyjazne niż tereny centralne.

====Góry====
[[Plik:Siurandralgory.jpg|mały|prawo|Góry na południowych obrzeżach Surandralu]]
Ostatnim terytorium są góry, które występują przede wszystkim na południu i wzdłuż granic kraju. Wyższe partie są całkowicie niezamieszkiwane z powodu ekstremalnych warunków (szczyty potrafią mieć wysokość nawet do 10 kilometrów). Niższe fragmenty są niekiedy zamieszkiwane przez różne ludy tubylcze, które często zajmują się polowaniem i zmieniają swe miejsca pobytu.

Warto zaznaczyć, że nie wszędzie w kraju góry są tak wysokie. Na północy, wzdłuż granicy z Habecją szczyty są dużo niższe, najwyższe mają ok. 4500 metrów, podczas gdy na południowym zachodzie jest nawet kilka jedenastotysięczników.

Do górskiego terenu tradycyjnie zalicza się też lokalne półpustynie, nienadające się do dłuższej egzystencji poza okolicznymi rzekami.

===Aktywność wulkaniczna===
[[Plik:Geyser exploding 4 large.jpg|mały|prawo|Wybuch gejzera Miskjev]]
w Surandralu obecna jest znaczna aktywność wulkaniczna. Po niemal całym kraju usiane są wulkany, jednak ich największa koncentracja znajduje się na wschodzie kraju, w obszarze zwanym '''तोठि''' ''Tóchë''. Z kolei największy wulkan znajduje się na zachodzie kraju. Mający 11148 m n.p.m. wulkan '''गीळ्गिळ्''' ''Giľgëľ'', położony na granicy rejencji Suán Djal i Watháñkool stanowi najwyższy wulkan Kyonu. Więcej od wulkanów Surandral posiada jednak gejzerów – ich średnia gęstość jest zadziwiająco wysoka, a w samym kraju istnieje ok. 250 gejzerów, stanowiąc jedno z największych, jeżeli nie największym ich skupiskiem na planecie. Najwięcej ich znajduje się na terenie zwanym jako '''थैगेर''' ''Thégea'' oraz już na wspomnianym Tóchë.

=== Gleby ===
Surandral jest terytorium o bardzo dużym zróżnicowaniu gleb. Co najmniej 1/3 powierzchni kraju zajmują gleby bardzo słabe, o niskiej przydatności dla rolnictwa. Zalesiony drzewami iglastymi Mewat także ma ograniczą przydatność rolniczą, gdyż tam dominuje bielica. Z powodów jednak koniecznych uprawia się tu przede wszystkim jęczmień.

Z drugiej strony, doliny rzek takich jak Iha, Čiem oraz Khut, a także obszar wokół wielkich jezior (jak Taldial i Taluwek) obfituje w żyzne mady, które pozwalają na silny rozwój rolnictwa. To właśnie dzięki nim mogła się rozwinąć kultura wecoszońska. Uprawia tu się wiele różnych roślin, zapewniając pożywienie dla całego kraju. Równie żyzne są gleby blisko wulkanów, jednak uprawa ich jest ryzykowna.

Obszar rejonu Žoini oraz północnego Kaalpasu jest dość urodzajny, te obszary charakteryzują się dużą mozaiką gleb brunatnych, płowych oraz rędzin. Na terenie Kaalpasu gleby są gorszej jakości niż w Žoini ze względu na większą erozję terenu.

==Przyroda==
===Klimat===
Położenie blisko równika, ale po jego południowej stronie, wraz z górskim charakterem państwa mocno wpływa na klimat państwa.

Góry stanowią skuteczną ochronę przed wiatrami, co sprawia, że do Surandralu nie dociera większość ciepłych wiatrów. Sprawia to, że klimat tego kraju jest dość chłodny, jednak nie na tyle, by uniemożliwić rolnictwo w dolinach rzek i nad jeziorami. Dodatkowo na klimat ma wpływ duża liczba gejzerów na terenie Surandralu, których wybuchy przyczyniają się do ocieplania atmosfery i zwiększania wilgoci.

Klimat w czasie fazy wielbłąda i rekina prawdopodobnie niezbyt się różni (do sprawdzenia).

===Flora===
[[Plik:kesaa.jpg|thumb|right|300px|''Kesá'']]
Surandral jest domem wielu roślin o charakterze górskim takie jak ''kesá'', charakterystyczny niebieski kwiat, oraz ''péñg'', nazywany też ''skalnicą surandralską''. Szczególnie ten pierwszy jest niezwykle ważny w Surandralu, uważany jest za kwiat otrzymany od bogów i używa się go do tworzenia wyjątkowego niebieskiego barwnika. Prócz tego Surandral porastają różne trawy (''jedž'') i rośliny zielne. Największe zróżnicowanie oczywiście znajduje się na terenie żyznego Thomkhódu.

Mevat charakteryzuje się większą różnorodnością i jest porośnięty przez przede wszystkim drzewa iglaste, głównie świerki (''lhóm'') oraz sosny (''bië''). Niższe warstwy górskiej tajgi porastają paprocie (''čejze'') i mchy (''tjó'').

===Fauna===
Surandral charakteryzuje się dużą różnorodnością zwierzyny. Udomowione zostały tu przede wszystkim konie (na północy) oraz koty górożelazne, z dzikich gatunków typowych dla Surandralu należy wymienić jaki, owce, cziru oraz kozy.

==Demografia==
W roku wspólnym Surandral zamieszkuje 947 198 mieszkańców. Przy powierzchni 1 020 481 km² daje to średnią gęstość zaludnienia 0,93 osoby na km², co jest wynikiem znacznie niższym od większość państw Kyonu (np. Tangia 17,38 osoby na km², Ajdynir 3,86 osoby na km²). Oczywistym powodem jest to, że znaczną część kraju pokrywają góry, nienadające się do zamieszkiwania.

Ludność Surandralu układa się przez to nierównomiernie. Zdecydowana większość ludności zamieszkuje ''Thomkhód'' oraz doliny wielkich rzek ''Ihá'' i ''Lézõ'' na południu. Dość zaludnione są też Mewat oraz Žoini. Pozostałe rejony są zaludnione bardzo skromnie, często to są różne ludy tubylcze, nierzadko niespokrewnione z Surandralczykami.

=== Rasy ===
W Surandralu dominuje rasa zyneacka (sur. '''गूहु''' ''guë''), niemniej nie stanowi jedynej.

* ok. 80% stanowią ludzie rasy zyneackiej — '''गूहु''' ''guë''. Cechy charakterystyczne: skośne oczy, dość niski wzrost, czerwony odcień skóry. Jest to rasa rodzima;
* ok. 3% stanowią przedstawiciele rasy seframańskiej — '''गूहहै''' ''guaé''. Jest ona typowa dla większości szlachty w tym kraju, a także u niektórych kupców;
* ok. 16% stanowi ludność mieszana zyneacko-seframańska, ''Zamtydzy'' (sur. '''डाम्थीघि''' ''zámthihë''). Cechy charakterystyczne: proste midgałowe oczy, średnio-niski wzrost, specyficzny odcień skróty, który waha się od typowego dla ''guë'' czerwonego do specyficznego śniadego odcieniu (zazwyczaj coś pomiędzy). Występuje przede wszystkim u ludu Kejkë, wyspowo w wielu obszarach Tomkodu i Mewatu, a także u części szlachty, mnichów i kupców. Pojedyncze przypadki są do spotkania w całym kraju poza północnym Kaalpasem.

=== Miasta ===
W Surandralu istnieje około 200 miast. Bardzo dużo miast obejmuje także znaczne obszary sąsiednich obszarów wiejskich, co zawyża ich ludność.

====Największe miasta w roku wspólnym====
W tej liście umieszczono 25 największych miast Surandralu. Jednocześnie wszystkie te miasta stanowią wszystkie 25 miast o ludności powyżej 5 tys. Pogrubiono stolice rejencyj.

{| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto;text-align: right"
! data-sort-type="number" | l.p
! Herb miasta
! Nazwa surandralska
! Transkrypcja
! Nazwa polska
! Rejencja
! Liczba ludności
|-
| 1.
|
| '''[[Náwa Thal|नाव थल्]]'''
| '''''[[Náwa Thal]]'''''
| '''Nawatal'''
| [[Thom Luék (rejencja Mejtaku Surandralu)|Thom Luék]]
| 61421
|-
| 2.
|
| '''[[Talš Kaván|तल्ष् कभान्]]'''
| '''''[[Talš Kaván]]'''''
| '''Talszkawan'''
| [[Thom Djal (rejencja Mejtaku Surandralu)|Thom Djal]]
| 53812
|-
| 3.
|
| '''[[Bendžën|बेन्जिन्]]'''
| '''''[[Bendžën]]'''''
| '''Bendžën'''
| [[Káli (rejencja Mejtaku Surandralu)|Káli]]
| 31182
|-
| 4.
|
| '''[[Meã|मेहं]]'''
| '''''[[Meã]]'''''
| '''Meã'''
| [[Meãi (rejencja Mejtaku Surandralu)|Meãi]]
| 27239
|-
| 5.
|
| '''[[Piñkhut|पीङ्खूत्]]'''
| '''''[[Piñkhut]]'''''
| '''Pinkut'''
| [[Dõ Leat (rejencja Mejtaku Surandralu)|Dõ Leat]]
| 25381
|-
| 6.
|
| '''[[Náčá Mevat|छङ् दास्]]'''
| '''''[[Náčá Mevat]]'''''
| '''Náčá Mevat'''
| [[Mevat (rejencja Mejtaku Surandralu)|Mevat]]
| 22823
|-
| 7.
|
| [[Čhañ Dás|छङ् दास्]]
| ''[[Čhañ Dás]]''
| Čhañ Dás
| [[Meãi (rejencja Mejtaku Surandralu)|Meãi]]
| 21372
|-
| 8.
|
| '''[[Val Ihá|भल् ईघा]]'''
| '''''[[Val Ihá]]'''''
| '''Val Ihá'''
| [[Suán Djal (rejencja Mejtaku Surandralu)|Suán Djal]]
| 21037
|-
| 9.
|
| [[Ilmek|भल् ईघा]]
| ''[[Ilmek]]''
| Ilmek
| [[Thom Luék (rejencja Mejtaku Surandralu)|Thom Luék]]
| 19184
|-
| 10.
|
| [[Haã|घहं]]
| ''[[Haã]]''
| Haã
| [[Thom Djal (rejencja Mejtaku Surandralu)|Thom Djal]]
| 15127
|-
| 11.
|
| [[Hopëtójakë|हपुतौयकु]]
| ''[[Hopëtójakë]]''
| Optojak
| [[Meãi (rejencja Mejtaku Surandralu)|Meãi]]
| 14227
|-
| 12.
|
| '''[[Žoin|झोहीन्]]'''
| '''''[[Žoin]]'''''
| '''Žoin'''
| [[Žoini (rejencja Mejtaku Surandralu)|Žoini]]
| 13839
|-
| 13.
|
| '''[[Dõ Lon|दों लोन्]]'''
| '''''[[Dõ Lon]]'''''
| '''Dõ Lon'''
| [[Wacihá (rejencja Mejtaku Surandralu)|Wacihá]]
| 13291
|-
| 14.
|
| [[Mëdlov|मिद्लोभ्]]
| ''[[Mëdlov]]''
| Mëdlov
| [[Mevat (rejencja Mejtaku Surandralu)|Mevat]]
| 12392
|-
| 15.
|
| [[Séľmajd|सैळ्मर्द्]]
| ''[[Séľmajd]]''
| Séľmajd
| [[Dõ Leat (rejencja Mejtaku Surandralu)|Dõ Leat]]
| 11945
|-
| 16.
|
| [[Bardó|बर्दौ]]
| ''[[Bardó]]''
| Bardó
| [[Žoini (rejencja Mejtaku Surandralu)|Žoini]]
| 11673
|-
| 17.
|
| '''[[Náwa Lhoes|नाव ल़ोहेस्]]'''
| '''''[[Náwa Lhoes]]'''''
| '''Náwa Lhoes'''
| [[Taľdži (rejencja Mejtaku Surandralu)|Taľdži]]
| 11482
|-
| 18.
|
| [[Mësozgë|मिसोड्गु]]
| ''[[Mësozgë]]''
| Mësozgë
| [[Dõ Leat (rejencja Mejtaku Surandralu)|Dõ Leat]]
| 10847
|-
| 19.
|
| '''[[Tejgowë|तेर्गोवि]]'''
| '''''[[Tejgowë]]'''''
| '''Tejgowë'''
| [[Watpẽsam (rejencja Mejtaku Surandralu)|Watpẽsam]]
| 10201
|-
| 20.
|
| [[Ñenis|ङेनीस्]]
| ''[[Ñenis]]''
| Ñenis
| [[Thom Djal (rejencja Mejtaku Surandralu)|Thom Djal]]
| 9147
|-
| 21.
|
| '''[[Hóľask|हौळस्क्]]'''
| '''''[[Hóľask]]'''''
| '''Hóľask'''
| [[Watháñkool (rejencja Mejtaku Surandralu)|Watháñkool]]
| 8820
|-
| 22.
|
| [[Zoái|डोहाई]]
| ''[[Zoái]]''
| Zoái
| [[Thom Luék (rejencja Mejtaku Surandralu)|Thom Luék]]
| 7273
|-
| 23.
|
| [[Haésmajd|हैस्मर्द्]]
| ''[[Haésmajd]]''
| Haésmajd
| [[Dõ Leat (rejencja Mejtaku Surandralu)|Dõ Leat]]
| 6693
|-
| 24.
|
| '''[[Lhaak|ल़हक्]]'''
| '''''[[Lhaak]]'''''
| '''Lhaak'''
| [[Suán Luék (rejencja Mejtaku Surandralu)|Suán Luék]]
| 6026
|-
| 25.
|
| [[Jalvaé|यल्वहै]]
| ''[[Jalvaé]]''
| Jalvaé
| [[Thom Luék (rejencja Mejtaku Surandralu)|Thom Luék]]
| 5012
|-
|}

====Powierzchnia miast====
Bardzo charakterystyczną cechą Surandralu jest to, że wiele miast obejmuje nie tylko miasto ''de facto'', ale także okoliczne wsie i traktuje je jako swego rodzaju dzielnice (atynencje). Powoduje to znaczną powierzchnię miast oraz zawyżenie wskaźników urbanizacji oraz liczby mieszkańców. Nie dotyczyło to jednak wszystkich miast, np.: Nawatal, Zoái, Tizgë czy Khelaki mają dość adekwatne granice. Ten rozrost był spowodowany istniejącymi w czasach II Państwa Gjõów prawami gwarantujące większe podatki od mieszczan, niźli ludności wiejskiej. Obecnie to prawo jednak już nie występuje poza konkretnymi przypadkami. W okresie Cesarstwa zaprzestano sztucznego pompowania terytorium miast, ale parcelacja tych dotychczasowych miała miejsce dopiero w czasie rewolucji przemysłowej.

Z powodu tego zjawiska, w Surandralu powstało wiele określeń na miejscowości:
*'''पीङ्''' ''piñ'' — ogólne określenie miasta;
*'''ब्रेघ्''' ''bjeh'' — ogólne określenie wsi;
*'''पेर्डौत्''' ''pejzót'' — wieś, która obejmuje tylko wieś i ewentualnie wybudowania;
*'''पेर्कीङ्''' ''pejkiñ''— wieś obejmująca de facto kilka, kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt wsi;
*'''पीङ्डौत्''' ''piñzót'' — miasto będące złożone tylko z miasta;
*'''ह़ौता''' ''xótá'' — miasto posiadające atynencje w niewielkich ilościach (do kilku wsi);
*'''कात्रे''' ''kátje'' — miasto posiadające dużą liczbę atynencji;
*'''मर्द्''' ''majd'' — miasto założone za Imperium Kejreńskiego.

===Klasy społeczne===
W Surandralu występuje tradycyjny podział na klasy społeczne, wywodzący się od pradawnych czasów.

* '''mnisi''' ('''ग्रों''' ''gjõ'') oraz '''Hak''' ('''हक्''' ''hak'');
* '''szlachta''' ('''गर्दा''' ''gardá''<ref>Mimo że /r/ nie występuje w rodzimej fonologii surandralskiej, szlachta lubi podkreślać swą odrębność oraz w większości pochodzenie kejreńskie poprzez wymowę [r] w tym wyrazie. Samo słowo ma pochodzenie kejreńskie</ref>) — klasa wywodząca się z rodów kejreńskich, dawnych strażników i właścicieli dużych dóbr. Tradycyjnie zaliczało się także do nich żołnierzy, broniących kraju, jednak od czasu I wojny o Szlak Gór żołnierze są częściej identyfikowani z klasą pochodzenia, przez to nie mają tak wysokiej pozycji. Należy podkreślić fakt, że ta warstwa nie miała aż tak wysokiej pozycji co w Europie;
** powstanie tej warstwy to wpływ kejreński, wcześniej nie występowała, za to było większe zróżnicowanie chłopów;
* '''rzemieślnicy''' ('''दाम्पत्''' ''zámpat'') i '''chłopi''' ('''धं''' ''lã'') — klasa średnia, uważana w Surandralu za ''podstawę stabilności kraju'', przez to nie jest tak "wykorzystywana". Nawet jeśli chłop nie ma ziemi i musi pracować na ziemi szlachty, to dzieje to się na odpowiednich zasadach w formie pracy zarobkowej;
* '''kupcy''' ('''दाम्भें''' ''zámvẽ'') — ponieważ według tradycyjnego pojmowania kupcy zarabiają na cudzej pracy są uważani w Surandralu za ''gorszych'';
* '''niewolnicy'' ('''सीम्प्''' ''simp'') — najniższa klasa, pozbawiona jakichkolwiek praw. Jednak niewolnictwo było bardzo rzadkie, niemal zawsze to byli jeńcy wojenni, którzy z czasem mogli odzyskać wolność.
====Hak====
Hak ('''हक्''' ''hak'') jest najważniejszą osobą w państwie jako ''pierwszy mnich''. Stanowi jeden z dwu filarów władzy obok Cénë i stoi na równi z nim, podejmując z nim wszelkie decyzje. Wyjątkowym uprawnieniem jego jest zarządzanie wojskiem krajowym.

Tytuł ''hak'' pierwotnie oznaczał ''pan życia i religii'', z czasem stał się określeniem najważniejszego mnicha w kraju. Taką logiką kierował się Kolë ogłaszając się nim.

Tradycyjnie hak pochodził z warstwy mniszej i większość haków nimi była. Jednak od tego zdarzały się wyjątki, gdy jakiś z członków dynastii Kolëós zrezygnował w wstąpienia w klasztor. Po objęciu tronu przez szlachecką dynastię Bozáós tytuł ''haka'' stracił religijny charakter i stał się w zasadzie synominem króla (takie znaczenie utrzymało się w nowosurandralskim, daleko po roku wspólnym).
====Mnisi====
Mnisi ('''ग्रों''' ''gjõ'') to warstwa społeczna będąca czołową w kraju i mającą wpływ na wiele dziedzin. Bycie mnichem z reguły jest dziedziczne, ale w każdej chwili można dołączyć (po spełnieniu warunków) lub wystąpić z tej warstwy. Wystąpienie z warstwy mniszej jest rzadkie, gdyż z reguły powoduje spadek znaczenia człowieka w hierarchii. Mnichów nie obowiązuje celibat.

Niezależnie od pochodzenia mnicha – czy wynika to z dziedzictwa, czy z dołączenia z innej warstwy, człowiek musi przejść długi proces kształcenia, zaczynający się w wieku 21 kyońskich lat (ok. 8 ziemskich). Uczone jest pismo surandralskie oraz język starosurandralski, dokładne zasady ngelizmu, sztuka i kultura, towarzyszy temu także nauka rolnictwa czy walki. Sprawia to, że gjõowie są ludźmi wykształconymi w wielu dziedzinach. U gjõów tworzy się trzystopniowa hierarchia ważności w zależności od zasług oraz wieku, ale faktyczne różnice nie są znaczące (dotyczą głównie pierwszeństwa czy rozwiązywania sporów), a wszystkich obowiązuje równy poziom szacunku.

Z reguły mnisi mają pochodzenie rodzime, jednak niekoniecznie wecoszońskie (obecnie mnichami jest chociażby wielu Lecajów czy mieszkańców Phejdë). Ich klasztory i świątynie stanowią centrum zarządzania krajem, stanowią dużą równowagę do działań Haka i szlachty, decydują o tym, co jest moralnie dopuszczalne w kraju. To tam toczy się centrum życia religijnego, naukowego oraz medycznego. Gjõowie często wybierani na członków Cénë. Warstwa mnisza jest samowystarczalna dzięki posiadaniu ziemi, ośrodków rzemieślniczych oraz służby. To powoduje nierzadko konflikty z szlachtą i powoduje rywalizację o wpływy między tymi dwiema warstwami społecznymi.

Mnichowie noszą szatę zwaną '''ळेश्''' ''ľeš'' – gruby strój do ziemi, zbudowany z koloru zielonego (dominującego) oraz niebieskiego.

====Szlachta====
Szlachta ('''गर्दा''' ''gardá'') stanowi po mnichach drugą najważniejszą warstwę społeczną w Surandralu. Zdecydowana większość niej ma korzenie kejreńskie, i chociaż już niewiele rodów identyfikuje się z tą kulturą, to ci zsurandralizowani nadal wyróżniają się na tle reszty ludności swoimi obyczajami czy wyglądem. Na skutek uznania statusu kogoś lub z nadania z czasem pojawiały się też rody rodzime.

Najbardziej znane rody szlacheckie:
* '''तादीहा''' ''Tádiá'';
* '''लोडा''' ''Lozá'';
* '''फूतक्''' ''Phutak'';
* '''ञून्''' ''Ñun'' — z niego wywodzi się późniejsza dynastia ''Bozáós'';
* '''ग्रेळ्दे''' ''Gjeľde'';
* '''चक्ल़म्''' ''Čaklham'' — ród rodzimy.

Szlachta stanowi po duchowieństwie najbardziej wykształconą warstwę społeczną kraju. Szlachcice często posiadają spore majątki ziemskie, w znaczym stopniu wpływając na gospodarkę kraju. Wiele osób z tej warstwy, jeżeli w przydziale rodzinnym otrzymali za mało ziemi lub wogóle, często wybiera drogę w administracji lub wojsku. Niekiedy zakładane są także prywatne armie, które uzupełniają wojska krajowe. Sprawia to, że arystokracja ma znaczy wpływ na politykę i wojskowość kraju. Znaczna część szlachciców ma prawo wybierać członków Cénë — parlamentu surandralskiego.

Ich siedzibami są, niekiedy wielkie, pałace, budowane na wzniesieniach górujących nad okolicami. Są one nazywane '''थौदा''' ''thódá'' i stanowią centrum życia szlachty, gdzie dochodzi do różnych spotkań czy wydawania decyzji. Zdobione są wieloma rzeźbami, zazwyczaj ukazujące rodowe symbole oraz przodków.

Ze względu na ich pozycje często rywalizują z gjõami o wpływy, ale są i przypadki współpracy, takie jak fundowanie klasztorów i świątyń na nowych terenach. Częściej jednak dochodzi do konfliktów, które obecnie rozwiązuje Cénë.

Charakterystyczne dla niej są bogato zdobione ubrania o stylu typowo kejreńskim. W okresie ciepłych dni (okolice miesiąca '''येहक्''' ''jeak'') niekiedy odsłaniają nogi poniżej kolan, w kontraście do wszystkich warstw — geneza dość specyficznego zwyczaju w tym rejonie nie jest znana. Ulubionymi zajęciami są polowania, podróżowanie, spędzanie czasu z innymi szlachcicami oraz w mniejszym stopniu ucztowanie.

====Rzemieślnicy====
Rzemieślnicy ('''दाम्पत्''' ''zámpat'') stanowią warstwę pośrednią. Zamieszkują miasta (stąd często także nazywa się ich ''mieszczanami''), a prócz rzemieślnictwa ich zajęciem jest także administracja miastami (prócz miast prywatnych – szlacheckich).

Różne profesje (kowale, tkacze, cieśle etc.) mają swoją autonomię wewnątrz miast, co stawia ich w dobrej pozycji w hierarchii społecznej. Profesje zakładają gildie rzemieślnicze ('''छौघु''' ''čhóhë'') odpowiadające zawodom, na których czele wybiera się, na okres dziesięcioletni, mistrza gildii ('''ङेस्छौघु''' ''ñesčhóhë''), zajmujący się przekazywaniem darów dla świątyń i klasztorów, organizacją zbioru podatków, zbierał składki etc.). W zamian członkowie gildii mogli korzystać z dóbr ogólnomiejskich oraz wpływać na decyzje mnichów.

Co jakiś czas wykonują razem z chłopami prace wspólne, takie jak budowa dróg. Za rzemieślników uznaje się także, z tradycji, górników w surandralskich kopalniach.

Praca ich jest bardzo szanowana, gdyż pozwala na łatwiejsze prowadzenie rolnictwa, wojen etc., powoduje to z automatu duży szacunek w społeczeństwie.

====Chłopi====
Chłopi ('''धं''' ''lã'') cieszą się ogólną swobodą i szacunkiem, a sama warstwa jest dość zróżnicowana. Większość chłopów zamieszkuje małe wsie, jednak chłopów można spotkać i w miastach, co związane jest z ich nienaturalnymi granicami.

Niektóre z tych wsi są państwowe lub mnisze. Ich cechą jest tworzenie klanów rolniczych ('''बेद्''' ''bed''), pełniących podobne funkcje co ''čhóhë'' oraz skupionych wobec konkretnych roślin. Charakterystyczne jest to, że ziemia nie jest własnością prywatną chłopów, a stanowi część wspólną, którą w danym roku zajmuje się określony ''bed''. To pozwala na chociażby łatwe dzielenie się plonami czy zwierzętami oraz zacieśnianie więzów społeczności wiejskiej. Każdy ''bed'' jest zobowiązany do zapłaceniu państwu 1/8 swych plonów pracy, kolejna 1/8 trafia do lokalnych parafii ngelistycznych, więc dla chłopów zostaje tylko 3/4 całych dóbr.

Inna sytuacja jest na wsiach szlacheckich. Tam ziemia należy dla szlachty, a chłopi pracują na niej w formie pracy zarobkowej. Szlachta i jej aparat przejmuje większość funkcji ''bedów'' – określa gdzie co będzie rosło, ile osób będzie przypisanych do pola etc. Z reguły chłopi pracujący u szlachty dostają mniej wynagrodzenia, niż by otrzymali zboża pracując jako część ''bedu'', ale za to mogą liczyć na chociażby protekcję przed zagrożeniami i wsparcie w czasie trudnej sytuacji.

Za część chłopów uznaje się tradycyjnie także takie profesje jak rybacy oraz myśliwi – te także tworzą specyficzne ''bedy'' na swoich obszarach działalności i jako takie mają podobne obowiązki co te zwykłe. Tworzenie takich ''bedów'' jest typowe dla regionów nierolniczych, ale rozwiniętych typu region Banzë, wiele fragmentów Mewatu, tereny postankorskie czy okolice Balgi.

Co jakiś czas, razem z mieszczanami, uczestniczą w pracach wspólnych.

Pola, które znajdują się w rejonie Tomkodu, północnego Kaalpasu i doliny Ihy najczęściej mają formę tarasową. W Mewacie nie praktykuje się tarasowania przez fakt, że tarasowanie by pogorszyło i tak już kiepskie plony na glebach bielicowych. Niejasna sytuacja jest w Žoini, gdzie tarasowanie jest regionalne i zależy od lokalnych warunków.

====Kupcy====
Kupcy ('''दाम्भें''' ''zámvẽ'') są pogardzaną warstwą społeczną, ale pełnią bardzo ważną rolę w utrzymaniu cywilizacji w tym rejonie. Wywodzą się z reguły ze środowisk miejskich, czasem wiejskich, ale porzucili dotychczasową warstwę społeczną, by trudnić się handlem. Rzadko kupcami stają się upadli szlachcice. Degradacja ze wcześniejszej warstwy jest jednym z powodów, dlaczego w Surandralu kupcy cieszą się niesławą. Inny czynnik, uważany za ważniejszy, to fakt, że kupcy zarabiają na cudzej pracy, która stanowi ważne dobro w społeczeństwie, co przyczynia się do ich gorszego traktowania.

Mimo to, obecność kupców jest niezbędna, by państwo funkcjonowało. To oni obsługują tutejszy odcinek [[Szlak Gór|Szlaku Gór]] i jego strategicznych odnóg do Medengii, Habecji oraz Kaalpasu. Obrót towarami jest dla aparatu państwowego kluczowy, by móc w pełni funkcjonować jako państwo i być znaczącą przeciwwagą dla sąsiedniej Erutii. Przewożą takie towary jak obsydian, marmury, piaskowce, zboża, sylfion.

Kupcy najczęściej swe siedziby mają w dużych miastach typu Talszkawan lub Žoin. W trasę nigdy nie wyruszają sami – zawsze tworzą karawaniarski konwój z innymi kupcami, którzy udają się w tym kierunku. Zwiększa to bezpieczeństwo na szlakach oraz szanse przetrwania. W roku wspólnym kupcy surandralscy docierają do tak odległych miejsc jak chociażby [[Djyazhoar]] w Ajdynirze czy [[Jál]] w Szyszenii.

====Niewolnicy====
Niewolnicy ('''सीम्प्''' ''simp'') w Surandralu stanowią bardzo nieliczną warstwę społeczną. Praktycznie wszystkie przypadki niewolnictwa w kraju to jeńcy wojenni. Surandral nigdy ich nie zwraca, co nierzadko powoduje konflikty z państwami, z którymi wojował. Zamiast tego, zasilają okresową warstwę niewolników.

Niewolnicy są posyłani do prac wspólnych lub do kopalń, kamieniołomów czy tartaków. Warunki ich są bardzo złe, nie posiadają żadnych praw ani opieki, w teorii można ich wykorzystywać do woli. Co ważne, niewolnictwo nie jest dziedziczne – dzieci niewolników rodzą się wolne. Sami niewolnicy z reguły uzyskują wolność po dwudziestu latach lub jako efekt bardzo wydajnej pracy.

===Narody===
W kraju panuje ogromne zróżnicowanie kulturowe i językowe.

<gallery mode="packed" heights=550px>
Surandraljezyki.png|''Mapa językowa Surandralu. Z wyjątkiem ludu Kejkë każdy większy naród ma swój język.''
</gallery>

Wecoszonowie (Surandralczycy właściwi) stanowią większość w zasadzie tylko w rejonie ''Thomkhód'', w innych miejscach są ludnością napływową. Na zachód od Thomkhódu znajdują się resztki bliskiego ludu Âng Qo'or, którego większość została wygnana. Tutejsi przyjęli ngelizm, co umożliwiło im przetrwanie. Posługują się dialektem wschodnim ichniego języka. Na północ zaś znajdują się inne spokrewnione ludy, Čouz (Czouzowie) i Lecajowie. Cała czwórka używa osobnych języków, które są jednak wobec siebie w znacznym stopniu zrozumiałe.

Dolina Ihy to lud [[Kejkë]] — historyczna mieszanka Wecoszonów, Kejreńczyków i ludów tutejszych. Obecnie znacznie zasymilowany z Wecoszonami, mówią po surandralsku etc. Mimo to, genetycznie, nadal w odróżnieniu od reszty ludności są bliżsi rasie seframańskiej, podczas gdy pozostała ludność to rasa żółta (indiańska).

Dolinę Leatu zamieszkuje zaś lud Ołłuch, posługujący się [[język ołłuch|językiem ołłuch]]. Sama nazwa oznacza tyle, co ''tutejszy'' i nie są powiązani z innymi ludami, wyznają własną religię, która jednak jest akceptowana powszechnie w kraju.

Północny wschód jest zamieszkiwany przez wiele ludów mówiących [[Języki jalniockie II|językami jalniockimi II]], tradycyjnie uważanych za związanych z Wecoszonami czy Lecajami. Stanowią oni różnorodną grupę, jednak mają wiele wspólnych cech i zwyczai.

Na północnym zachodzie mieszkają ludy ngorskie, będące spokrewnione z Habecjanami po drugiej stronie gór.

Na południu zaś znajduje się niewielka część [[Kaalpas|Kaalpasu]] (sur. ''Káli''), który pozostał przy Surandralu. Zamieszkiwany przez Kaalów często stanowi problem dla Surandralu, zwłaszcza, że nierzadko Kaalowie są podjudzani do oporu przez Kaalpas i Erutię.

Pozostałe ludy są dużo mniejsze, często ograniczone do kilku wiosek, i nie odgrywają znaczącej roli w państwie.

==Podział administracyjny==
Surandral w roku wspólnym jest podzielony na duże rejencje (sur. ''ľhi''). Mają jeszcze dość duże uprawnienia, takie tak pobieranie podatków, zarządzanie własnością państwową, pośrednictwo w korespondencji z ''Cénë'', wydawanie lokalnych banicji, są też podstawą podziału sądownictwa w kraju. Jest ich 16: 7 parlamentarnych, 8 hakowskich i jedna prowincja specjalna, o charakterze stricte militarnym.
<gallery mode="packed" heights=550px>
Plik:Surandralpodzial.png
</gallery>
Rejencje nieparlamentarne są zaznaczone pogrubieniem:

{| class="wikitable sortable" style="text-align:center;"
! Rejencja
! Stolica
! Ludność
! Uwagi
|-
| '''[[Banzë (rejencja Mejtaku Surandralu)|Banzë]]'''
| Val Čã
| 27184
|
|-
| [[Dõ Leat (rejencja Mejtaku Surandralu)|Dõ Leat]]
| Piñkhut
| 81191
|
|-
| '''[[Káli (rejencja Mejtaku Surandralu)|Káli]]'''
| Bendžën
| 61912
|
|-
| [[Meãi (rejencja Mejtaku Surandralu)|Meãi]]
| Meã
| 102174
|
|-
| [[Mevat (rejencja Mejtaku Surandralu)|Mevat]]
| Náčá Mevat
| 71384
|
|-
| '''[[Suán Djal (rejencja Mejtaku Surandralu)|Suán Djal]]'''
| Val Ihá
| 43223
| Od nazwy tej rejencji pochodzi określenie ''Surandral''
|-
| '''[[Suán Luék (rejencja Mejtaku Surandralu)|Suán Luék]]'''
| Lhaak
| 27182
|
|-
| '''[[Taľdži (rejencja Mejtaku Surandralu)|Taľdži]]'''
| Náwa Lhoes
| 31283
| Rejencja wojskowa
|-
| [[Thom Djal (rejencja Mejtaku Surandralu)|Thom Djal]]
| Talš Kaván
| 122129
|
|-
| [[Thom Luék (rejencja Mejtaku Surandralu)|Thom Luék]]
| '''Náwa Thal'''
| 153221
| Znajduje tu się stolica państwa
|-
| '''[[Wacihá (rejencja Mejtaku Surandralu)|Wacihá]]'''
| Dõ Lon
| 52934
|
|-
| [[Wakéj (rejencja Mejtaku Surandralu)|Wakéj]]
| Džës
| 17283
|
|-
| [[Waňaem (rejencja Mejtaku Surandralu)|Waňaem]]
| Pëzaj
| 23728
|
|-
| '''[[Watpẽsam (rejencja Mejtaku Surandralu)|Watpẽsam]]'''
| Tejgowë
| 23912
|
|-
| '''[[Watháñkool (rejencja Mejtaku Surandralu)|Watháñkool]]'''
| Hóľask
| 24281
|
|-
| '''[[Žoini (rejencja Mejtaku Surandralu)|Žoini]]'''
| Žoin
| 48293
|
|-
|}
Ciekawostką jest to, że w trzech najmniejszych rejencjach (''Thom Luék'' i ''Djal'' oraz ''Meãi'') mieszka ponad 1/3 ludności państwa, dokładnie 377 524 osoby.

Nie istnieją dalsze jednostki administracyjne – do rejencji przynależą bezpośrednio wsie i miasta. Jednak należy pamiętać, że z reguły ''wieś'' i ''miasto'' to w tym podziale terminy obejmujące duże obszary terenów i jednostek osadniczych.

===Historia podziału===
Idea tego podziału pochodzi jeszcze z czasu Imperium Kejreńskiego. Istniały ówczas jednostki odpowiadające późniejszym rejencjom: ''Banzë, Dõleat, Káli Djal, Káli Puá, Káli Luék, Kãs'' (obecnie w granicach Erutii), ''Suán Djal, Suán Luék, Thomkhód, Wacihá, Waňaem, Watpẽsam, Watháñkool'' oraz ''Žoini''. Po powstaniu monarchii północnokejreńskiej i z czasem Surandralu utrzymano ideę podziału, natomiast doszło do stopniowego utworzenia kilku nowych rejencji, z kolei ''Kãs'' po Wojnie Wschodniej praktycznie przestało istnieć.

Ostatnia zmiana podziału miała miejsce w 3175 ES, powstała wtedy rejencja ''Taľdži'' oraz powiększono ''Káli'' i ''Mevat'' kosztem ''Suán Djal'' i ''Dõleat''.

Wraz z pokojem w [[Advur|Adwurze]] {{RokEryKyonu|9046}} reaktywowano rejencję Kãs. Z kolei po podbiciu Habecji na północy pojawiło się 11 nowych, małych rejencji, których granice pokrywały się z dawnymi strefami wpływów habeckich miast.

Po powstaniu Cesarstwa zmieniono podział administracyjny, powstało wtedy aż 77 małych rejencji (nie ruszono rejencji habeckich), które nie miały większych uprawnień. Zniesiono też podział na parlamentarne i hakowskie, wszystkie trafiły pod władzę monarchy. Miało to na celu wzmocnienie władzy Haka. Z drugiej strony spowodowało to rozwój niektórych miast, które do tej pory nie miały funkcji administracyjnych. Szybko zostały przemianowane na ''prowincje'' (sur. ''džám'').

==Historia==
{{Główny artykuł|Historia Surandralu}}

===Kalendarium===
* 5432 EK / 1 ES — '''Powstaje I Państwo Gjõów''';
* 6294 EK / 862 ES — '''Surandral zostaje podbity przez Arewa Wielkiego. Kultura surandralska zostaje wyparta do klasztorów i wiosek, rozpoczynają się prawie tysiącletnie wpływy kejreńskie;'''
* 6305 EK / 873 ES — najazd Erutańczyków na tereny Surandralu;
* 6512 EK / 1080 ES — '''spór dynastyczny w Kejrenie:''' w wyniku podziału w Surandralu i Kaalpasie powstaje monarchia północnokejreńska. Zachodzi powolna resurandralizacja państwa;
* ok. 6600 EK / 1168 ES — powstaje współczesny ngelizm;
* 7241 EK / 1809 ES — '''obalenie dynastii kejreńskiej:''' w wyniku powstania ludowego król zostaje zdetronizowany, a rząd przejmuje Związek Gjõów (bardzo podobna forma rządu jak przed podbojem kejreńskim). Odrodzone Państwo Gjõów nadal obejmuje Kaalpas;
* 7866 EK / 2434 ES — wojna wschodnia z Erutią;
* 7881 EK / 2449 ES — klęska w wojnie wschodniej;
* 7949 EK / 2517 ES — spór religijny w ngeliźmie przeradza się w wojnę domową;
* 7980 EK / 2548 ES — koniec wojny domowej;
* 8102 EK / 2670 ES — Erutia zajmuje Kaalpas;
* 8111 EK / 2679 ES — '''początek wojny stuletniej''';
* 8178 EK / 2746 ES — koniec wojny stuletniej z Erutią, dochodzi do podziału Kaalpasu (Surandral utrzymuje mniejszą część z miastem ''Bendžën'');
* 8214 EK / 2782 ES:
** — Âng Qo'or rozpoczyna wojnę domową, wiele rejonów południowo-zachodnich zostaje złupionych, a ludność brutalnie potraktowana. Stolica ''Talš Kaván'' zostaje znacznie zniszczona;
** — Erutia wykorzystując to rozpoczyna drugą wojnę o Kaalpas;
* 8215 EK / 2783 ES — '''z powodu krytycznego stanu państwa jeden z mnichów — Kolë — ogłasza się "tymczasowym" dyktatorem, a następnie dziedzicznym Hakiem.''' Związek Gjõów zostaje z czasem zredukowany do funkcji doradczej, zanim zostaje całkowicie rozwiązany. Od imienia nowego władcy wywodzi się nazwa dynastii Kolëós, rządzącej kolejne 763 kyońskie lata (267 ziemskich);
* 8217 EK / 2785 ES — pokonanie Âng Qo'or nad rzeką Besi i wygnanie ich na west;
* 8221 EK / 2789 ES — rozpoczęcie budowy na jeziorze miasta-twierdzy ''[[Náwa Thal]]'' na środku jeziora ''Thal Luék'';
* 8237 EK / 2805 ES — koniec drugiej wojny o Kaalpas, nieznaczne korzyści dla Surandralu;
* 8318 EK / 2886 ES — stolica zostaje ostatecznie przeniesiona z ''Talš Kaván'' do ''Náwa Thal'';
* 8341 EK / 2909 ES — ugoda rosnących wpływów ''Haka'' i szlachty: powstaje ''Cénë'', państwo staje się nietypową diarchią;
* 8566 EK / 3134 ES — początek pierwszej wojny o szlak gór z inicjatywy Surandralu;
* 8572 EK / 3140 ES — koniec owej wojny, brak zmian terytorialnych;
* 8677 EK / 3145 ES — powstaje zasadnicza rezerwa wojskowa;
* 8831 EK / 3399 ES — ''Cénë'' przenosi się z ''Talš Kaván'' do ''Náwa Thal'';
* '''8973 EK / 3541 ES — rok wspólny''';
* 8978 EK / 3546 ES — koniec dynastii Kolëós z powodu bezpotomnej śmierci Zamphola II. Na mocy ustaleń dynastycznych rządy obejmuje szwagier, wywodzący się z arystrokracji Bozá I, rozpoczynając panowanie dynastii Bozáós;
* 8989 EK / 3557 ES — '''[[Przewrót 14 jeaka 3557|przewrót 14 jeaka 3557]]''': Hak Bozá I w czasie obrad parlamentu zmusza go do odwołania dotychczasowego ''Hacénë'' i wybrania jego samego. ''De facto'' wtedy upadła diarchia surandralski, rozpoczyna się absolutyzacja władzy;
* 8993 EK / 3561 ES — czująca się zagrożoną przez wzmocnienie władzy Haka Erutia rozpoczyna drugą wojnę o szlak gór;
* 9046 EK / 3614 ES — koniec II wojny o szlak gór, druzgocząca klęska Ertutii. Surandral odzyskuje terenu stracone w wojnie wschodniej i przejmuje część nowych. Kaalpas ustanowiony jako państwo neutralne, Surandral i Erutia rezygnują z prób jego zagarnięcia;
* 9070 EK / 3638 ES — [[Surandralski podbój Habecji]];
* 9077 EK / 3645 ES — zakończenie podboju Habecji;
* 9081 EK / 3649 ES — '''Hak Kelzã II Haé koronuje się na cesarza (''haé''), określając się ''następcą Arewa''. Powstaje Cesarstwo Surandralskie (''mejthaé Wecóšooñca'');'''

==Polityka==
===Polityka wewnętrzna===
Surandral w roku wspólnym charakteryzuje się specyficznym ustrojem, który można określić jako ''diarchia monarchy-mnicha (Haka) i parlamentu''.

''Hak'' jest oficjalną głową państwa, ''pierwszym mnichem'', jego tron jest dziedziczony, a władzę sprawuje dożywotnio. Parlament zaś (sur. ''Cénë''), złożony z 45 ''Žiinów'' jest wybierany okresowo przez szlachtę, chociaż sam ''Žiin'' nie musi być szlachciem. 1/3 parlamentu jest wymieniana co kilka lat. Na czele ''Cénë'' stoi wybierany ''Hacénë'', będący reprezentantem jego decyzji. Zarówno siedziba pałacu Haka, jak i siedziba parlamentu współcześnie znajduje się w ''Náwa Thal'', chociaż jeszcze niedawno ten drugi obradował w ''Talš Kaván'', dawnej stolicy państwa, i do dziś stolicy kulturowej i religijnej.

Diarchia objawia się na wiele sposobów: wspólne podejmowanie decyzji o wojnie, ustalanie podatków, wydawanie wspólnych decyzji związanych z polityką zagraniczną. Zarówno ''Hak'', jak i ''Cénë'' mają swoje prowincje, którym wyznaczają administratorów, przy czym parlament ma prowincje bardziej centralne, spokojniejsze, podczas gdy dla władcy należą prowincje przygraniczne, na których ciągle wymagana jest obecność wojsk. ''Hak'' jest najwyższym przywódcą wojsk, co sprawia, że ''de facto'' stoi wyżej nad ''Cénem''.

System ten powstał jako forma kompromisowa między zwolennikami Haka, wywodzącego się z warstwy mniszej, a szlachtą dążącą do przejęcia władzy. Jakiś czas po roku wspólnym doszło do przewrotu, w wyniku którego władca zmusił ''Cénë'' do ogłoszenia go ''Hacénë'', co rozpoczęło proces absolutyzacji władzy.

===Polityka zagraniczna===
====Erutia====
Erutia jest największym rywalem Surandralu. Pierwsze konflikty miały już miejsce w czasach kejreńskich, związanych z wędrówką Erutańczyków. I chociaż ich najazd odparto, doszło do zniszczenia wielu klasztorów i świątyń.

Za przełomowy rok w relacjach uznaje się jednak '''7866 EK''', kiedy to Erutia zaatakowała zupełnie nieprzygotowany Surandral. W wyniku tego kraj mnichów utracił wiele terenów na wschodzie i rozpoczęła się chęć odwetu. Skutek to długi cykl wojen, za największą uznaje się '''wojnę stuletnią 2678-2746'''. Początkowo obiektem walk był Kaalpas, a następnie tereny wzdłuż szlaku gór. Od czasu '''drugiej wojny o Kaalpas''' szala przewagi przeniosła się nieco na stronę Surandralu, jednak w roku wspólnym jeszcze nie doszło do ostatecznego rozstrzygnięcia tej kwestii.

Oba kraje nakładają na siebie embarga, które sprawiają, że wobec siebie mogą być jedynie krajami tranzytowymi. Przekroczenie granicy również jest bardzo utrudnione, nawet przez zagranicznych kupców.

====Kaalpas====
Surandral uważa Kaalpas za naturalnego sojusznika, jednak to jest relacja nieodwzajemniona i niepraktykowana, gdyż Kaalpas jest w unii personalnej z Erutią i jako taki podlega podobnym relacjom, z tym że nienawiść tu nie jest z definicji.

====Kejren====
Oba państwa utrzymują z sobą dobre stosunki.

====Âng Qo'or====
Ze względu na przeszłość i obecne stosunki Âng Qo'or stanowi wroga nr 2 Surandralu w roku wspólnym, zaraz po Erutii. Dzieje to się tak mimo bliskiego pochodzenia obu państw. Zakazany jest handel między oboma państwami i podróż między nimi pod groźbą banicji. Âng Qo'or co jakiś czas najeżdża surandralską [[Ferdia|Ferdię]].

====Wertynia====
Relacje wertyńsko-surandralskie są raczej chłodne, ale nie wrogie, państwa nie zwracają na siebie większej uwagi niż to konieczne do funkcjonowanie. Wyjątek stanowi konflikt graniczny o trzy wsie nad rzeką Lézõ: Tuha, Inotez, Nelbadë, jednak nie doszło nigdy o walki o nie.

====Habecja====
W roku wspólnym relacje Surandralu z miastami Habecji nadal są oficjalnie neutralne, dzieli je spora bariera geograficzna i kulturowa. Jednak państwo Haka coraz bardziej interesuje się portami tego rejonu, które by otwarło państwo na szersze wody, przez co relacje w rzeczywistości są bardzo napięte.

== Siły zbrojne ==
W roku wspólnym Surandral dysponuje tylko siłami lądowymi — potencjalna flota na jeziorach jest nieopłacalna, nie ma też dostępu do morza.

Stała armia liczy około 35 tys. osób, co przekłada się na 4% ludności kraju. Jednak liczba ta w trudnych przypadkach może się zwiększyć nawet do 30% ze względu na istnienie tzw. ''zasadniczej rezerwy wojskowej'', która powoduje, że większość obywateli Surandralu ma przypisaną rolę wojskową i miejsce, gdzie musi się stawić w wypadku wojny. System ten został wypróbowany polowo podczas I wojny o szlak gór, a po niej wprowadzono go oficjalnie ze względu na to, że pozwolił ostatecznie zwyciężyć tą wojnę.

Siły lądowe dzielą się na wojskie piesze, szkoleniowców armii, strategów i dowódców.

== Gospodarka ==
Filarem gospodarki surandralskiej jest rolnictwo (oraz leśnictwo w Mewacie). Ogromną rolę odgrywa też handel, kraj stanowi bowiem znaczący przystanek na [[Szlak Gór|Szlaku Gór]]. Talszkawan stanowi bardzo ważny węzeł handlowy, gdyż od głównego przebiegu Szlaku Gór odchodzą w nim północna odnoga (prowadząca do Medengii oraz Habecji) oraz mniej ważny międzynarodowo szlak do Monarchii Arlejskiej przez Kaalpas.

Kraj tradycyjnie podzielony został na trzy główne obszary, o różnym poziomie rozwoju gospodarczego:
* I: Tomkod, Mewat, Žoini, Kaalpas północny oraz dolina Ihy — najbardziej rozwinięte obszary, o dobrze proseprującym rolnictwie i z rozwiniętą infrastruktrą. Stanowią główne zaplecze gospodarcze i demograficzne Surandralu;
* II: Bamgan, Banzë oraz fragmenty Suán Luék oraz Suán Djal — obszary, które rozwinęły się rolniczo, jednak infrastruktura jest ograniczona, albo żyjące głównie z handlu;
* III: Pozostałe obszary — słabo rozwinięte obszary, z powodu słabych gleb lub braku jakichkolwiek ważnych szlaków handlowych.

===Surowce mineralne===
W Surandralu występuje wiele skał wulkanicznych, z czego największe złoża należą do bazaltu, andezytu oraz obsydianu. Ten ostatni jest szczególnie ceniony w Surandralu ze względu na jego ostrość oraz przydatność rzeźbiarską. Słynna kopalnia obsydianu znajduje się w miasteczku Thujsá, od którego niektóre języki wywodzą nazwę tej skały. Inne bardzo ważne kopalnie skał wulkanicznych można spotkać w Talszkawanie, Tekmajdzie, Siontamie oraz blisko Bardó. Ze skał pozawulkanicznych o znacznych zasobach w Surandralu należy wymienić przede wszystkim piaskowiec, który wydobywany jest głównie w miejscowościach Jalvaé, Kholgõ, Telhë, Tuľos oraz Vuská.

Bardzo ważnym surowcem jest żelazo, powszechnie występującym na obrzeżach kraju. Ważnymi punktami jego wydobycia są przede wszystkim miasta Val Ihá, Džës, Tiantó, Pëzaj, Bad Kuse oraz Ňokmajd, a także wsie Tõi, Bad Surándral, Menkan, Bad Tiantó oraz Kutla.

===Transport===
Największe znaczenie w transporcie surandralskim ma żegluga. Rzeki takie jak Čiem, Khut, Ihá, Leat w kraju oraz wypływające z niego Lézõ, Meziá, Pižës oraz Xoul stanowią bardzo ważne trasy wodne, ważną rolę odgrywają także jeziora. Surandralska żegluga charakteryzowała spora jednokierunkowość — przechył niektórych rzek był tak silny, że załoga nie była w stanie samodzielnie wrócić pod prąd. Powstały więc dodatkowe łodzie pociągowe — '''ल़ें''' ''lhẽ'' — do których podpinano statki handlowe, w celu zwiększenia siły wiosłowania.

Rozwinięty był także transport lądowy. Najważniejsze drogi zostały wybrukowane, co przy rzeźbie Surandralu stanowiło niemałe osiągnięcie. Mniej ważne szlaki były często odpowiednio przerobione na drogi gruntowe, które przez wiele dni znacznie ułatwiały poruszanie się. Nawet na najmniej ważnych traktach regulowano przebieg trasy poprzez stawianie w odpowiednich odległościach słupków z przebiegiem. Drogi były wykorzystywane zarówno przez piechurów, jak i przez karawaniarzy, którzy przewozili rzeczy tam, gdzie nie było dobrych szlaków wodnych. Karawaniarstwo handlowe w Surandralu stoi na dość wysokim poziomie i organizacji.

==Kultura==
Surandralskie zwyczaje mają charakter tubylczy i można je wiązać z innymi ludami zamieszkującymi Surandral, a także z ludem Âng Qo'or. Jednocześnie jako państwo kejrenistyczne, wykazuje wiele cech wspólnych z krajami dawniej podbitymi przez Kejren.

===Człowiek a społeczeństwo oraz status kobiet===
Kultura surandralska opiera się na zasadzie, że człowiek jest częścią społeczeństwa. Niesie to wiele powiązanych zjawisk jak związanie z rodziną, dążenie do jedności wobec ludzi oraz dążenie do społecznej pożyteczności czynów.

Z tego powodu istnieje też hierarchia w rodzinie. Dzieci są podporządkowane rodzicom, a żona po ślubie — mężowi, wtedy też mężczyzna zyskuje niezależność. Jednak w odróżnieniu od zwłaszcza sąsiedniej Habecji, gdzie kobieta jest zrównana w zasadzie z niewolnikiem, kobiety surandralskie posiadają pełnię przysługujących praw człowiekowi. Kobieta ma prawo nawet dziedziczyć majątek po rodzicach oraz pełnić funkcje publiczne (chociaż tradycyjnie nie praktykuje się umieszczania ich jako przywódcę państwa). Wiele surandralskich kobiet zasłynęło z bycia generałami wojsk, osiągnięć państwowych czy świetnego planowania infrastruktury.

===Obrzęd przejścia===
W wieku 31 lat (11 ziemskich) odbywają się obrzędy przejścia młodych chłopców i dziewczyn, ich celem jest nadanie statusu dorosłych. Polegają one na zasłonięciu oczów i wprowadzeniu do klasztoru, gdzie mnisi odprawiają modły wobec nowych dorosłych. Jednocześnie mężczyznom goli się wtedy pierwszą w życiu brodę. Następnie są wyprowadzani i odsłania im się oczy, sprawiając, że są już od tego momentu traktowani jako dorośli i mają pewną niezależność od rodziny. Rodzina jednak będzie kontrolować w pewnym stopniu swe dzieci aż do małżeństwa.

Typowy obrzęd przejścia nie występuje u członków klasztorów, gdyż zamiast tego tam człowiek jest stopniowo wtajemniczany, a uzyskanie statusu ''młodego mnicha'' (sur. '''ग्रों दि''' ''gjõ dë'') w wieku 33 lat (12 ziemskich) jest traktowane jako odbycie obrzędu przejścia.

===Związki małżeńskie===
Współcześnie występują głównie związki monogamiczne, niemniej poligamia nie jest zakazana i można ją spotkać w niektórych grupach, głównie u szlachty oraz u Lecajów. Wejście w związek małżeński ma charakter sakralny, odbywa się pod okiem mnicha i jest nierozerwalny, można jednak wstąpić w kolejny związek małżeński (aczkolwiek kobieta może mieć tylko jednego męża).

Małżeństwa w większości są aranżowane. Rodzice wybierają partnera dla swojego dziecka, często kierując się kwestiami typowo ekonomicznymi czy wpływowymi. Możliwe jednak jest odrzucenie tej propozycji, głównie gdy osoby, które mają wejść w związek szczerze się nie lubią. Kobieta ma prawo też odrzucić propozycję, gdy pojawiła się w czasie dzieciństwa, a jest już po rytuale przejścia. Kiedy jednak nie żyją rodzice, lub są w nieznanym miejscu, to sama zainteresowana osoba wybiera partnera — wtedy często na pierwszy plan wchodzą czynniki uczuciowe. Z tego powodu, powstała cała kultura ''šãs ľivë'', czyli ucieczki zakochanych z dala od domu. Z drugiej strony, córka może być adoptowana przez dalszą rodzinę, co sprawia, że nadal nie może podejmować decyzji o swoim przyszłym partnerze. Ponadto, jeżeli rodzice umrą, to aranżowane zaręczyny mogą zostać zerwane.

====Kazirodztwo====
W Surandralu ta cecha jest dość powszechna, w porównaniu z innymi krajami i wydaje się, że wynika z obowiązku małżeństwa z ngeliźmie. Inna wersja zakłada, że to zwyczaj przeniesiony z wcześniejszych kultur nad Thal Luék.

Niezależenie od tego, w czasie I Państwa Gjõów było to zjawisko bardzo powszechne, było natomiast karane w czasach panowania Arewa czy monarchii północnokejreńskiej. Nie znikło jednak całkowicie, niemniej jest w roku wspólnym dużo rzadsze i spotyka się głównie w następujących przypadkach:
* potomstwo nie może znaleźć partnera;
* w celu zachowania ''czystej krwi'' (występuje głównie u szlachty, paradoksalnie w większości pochodzenia kejreńskiego).
Od czasu przejęcia władzy przez dynastię Bozáós, pochodzenia arystokratycznego, zjawisko to w rodzinie monarszej było bardzo powszechne, co skończyło się ostatecznie całkowitym upośledzeniem fizycznym i psychicznym ostatniego władcy z tej dynastii, Khelesa III.

===Pogrzeb===
Praktykowaną od wielu lat formą pochówku u większości ludów jest ciałopalenie. Robi to się poprzez wzięcie ciała zmarłego na wzniesienie lub górę, gdzie po odprawieniu modłów dokonuje się kremacji. Najczęściej jako podłoże wykorzystuje się drewno sosny, łatwe do zdobycia w Mewacie, jednak często z braku laku erzacem może pełnić dowolne inne drewno. Według ngelizmu, po śmierci osoba szczęśliwa udaje się do bóstw, jeżeli zaś była im nieprzychylna zostaje skazana na reikarnację.

Dawniej osobę kremowano zaraz po śmierci, ale od ok. 8400 EK wszedł nakaz Haka, by pogrzeb odbył się dopiero dwa dni po śmierci. Miało to uniknąć powszechnych dawniej wpadek palenia żywcem osób, które uznano za zmarłych, ale były tylko zemdlałe czy po prostu zasnęły w dziwnych okolicznościach.

Godnym uwagi wyjątkiem w tradycji pochówku jest położony na północy kraju lud Ołłuch, który praktykuje od dawna jedynie grzebanie ludzi w kurhanach. Jest to zupełnie niecodzienne zjawisko w tych regionach (wszystkie sąsiednie ludy, nawet Habecjanie, ciałopalą w większym lub mniejszym stopniu). Niewiadomo dużo o początkach tego zwyczaju, gdyż sam lud ma dość nową historię i wiele lat nie był opisany. Niektórzy łączą to z kontrowersyjną teorią pochodzenia Ołłuchów z [[Arewia|Arewii]].

===Kary===
W Surandralu kary, ich rodzaje i wysokość bazują na tradycji kejreńskiej oraz zwyczajach religijnych, aczkolwiek bardziej obecnie tylko na tym pierwszym, gdyż ngelizm rezygnuje z większości konkretnych kar za przewinienia.

===Sztuka===
====Rzeźbiarstwo i malarstwo====
Surandral słynie z rzeźbiarstwa ('''मौस्तु दैन्''' ''móstë dén''), jego tradycje pochodzą od pradawnych czasów. Rzeźby ozdabiają wiele budynków, świątyń, są też elementami centrów miast. Ich wykonanie stoi na wysokim poziomie, co sprawia, że tworzone są rzeźby na obce życzenia, często wysyłane potem na eksport. Ulubionymi materiałami do wykonywania rzeźb są obsydian oraz piaskowiec, a także sprowadzany w dużej mierze zza granicy marmur.

Rzadko spotyka się malarstwo ('''मौस्तु खीब्''' ''móstë khib'') i nie ma dłuższych tradycji. W dużej mierze to wynika z klimatu na terenie Surandralu, który nie sprzyja długiemu żywotowi obrazom, w kontrze do rzeźb. Pewną rolę ma jednak malowanie różnych symboli.
====Muzyka====
Najpopularniejszymi instrumentami używanymi są carnyx , bębny, misy oraz rogi. Razem tworzą one zespół narzędzi do tworzenia typowo surandralskiej melodii, która na ogół charakteryzowała się dość powolnym brzmieniem, który miał skłaniać do refleksji. Taka muzyka wywodzi się z dawnej tradycji religijnej. Najczęściej nazywane są one '''णहीस् बीक्''' ''ňais bik'' „wolna melodia”. Z drugiej strony, melodię tworzone dla warstwy arystokratycznej są dużo bardziej żywe i takowe mają pochodzenie kejreńskie. Zwane są ogółowo '''णहीस् ऴं''' ''ňais ľhã'' „szybka melodia”.

====Literatura====
Zasadniczo literaturę surandralską można podzielić na dwa rodzaje:
* religijną — pisaną po starosurandralsku, związaną ściśle z religią i przyległymi tematami;
* pozareligijną — tu rozwija się obecny surandralski, który wypiera z tej funkcji język kejreński, opisuje tematy państwowe, społeczne, a także coraz prężniej rozwijającą się, chociaż nadal nieliczną, literaturę piękną.
Do niedawna znajomość pisma była ograniczona tylko dla mnichów (piszących w wegetującym starosurandralskim) oraz administracji państwowej (która najczęściej korzystała z obcego języka kejreńskiego). Obecny rozwój surandralskiego sprawił, że znaczna część szlachty i część mieszczan oraz kupców także zaczęło nabywać tą zdolność, jako praktyczną.

===Nastawienie do obcokrajowców===
Surandralczycy są dość nieprzychylni wobec obcym narodom, na co zapewne wpłynęły wojny z Erutią i Kaalpasem oraz długa okupacja kejreńska.

Zasadniczno, nie-mieszkańcy Surandralu mają ograniczony zasięg poruszania się po kraju. W ich zasięgu znajdują się tylko szlaki handlowe i okoliczne miasta. Wiele miast przez to jest zupełnie obcych dla obcokrajowców. Do niedostępnych miejsc należą też niektóre obiekty w miastach dostępnych, chociażby wielka świątynia w Talszkawanie. Za złamanie tych zasad grozi banicja dożywotnia.

Sytuacja ta zmieniła się w czasach Cesarstwa, kiedy to otworzono kraj dla obcych, co spowodowało przybycie imigrantów oraz wzrost rozwoju państwa.

==Symbole narodowe==
Oba symbole kraju — flaga i herb — mają długą historię.

Trójkolorowa flaga (sur. ''ñelkeë'') lub ''flaga mnisza'' (sur. ''zésgjõ'') zawdzięcza swój obecny wygląd symbolice religijnej. Niebieski oznacza boga ''Šooña'', boga wody, uważanej za świętość. Zielony symbolizuje boga życia ''Tẽpina'', zaś żółty, w tradycji surandralskiej kolor kobiety, nawiązuje do bogini płodności ''Nundazë''. Są to najważniejsi bogowie w panteonie i te kolory od wieków są powszechne w ngeliźmie, jako wyróżnik ''prawdziwej wiary''.

Umieszczanie ich na płótnie w formie trzech równoległych pasów nastąpiło w celu lepszej identyfikacji klasztorów (stąd nazwa ''zésgjõ''), później też ją zaczęto adaptować jako symbol całej warstwy mniszej, a na koniec awansowała na flagę całego organizmu państwowego. Umieszczanie trzech kolorów w poziomych pasach nie było rzadkie ówczas w tych okolicach, podobny układ ma chociażby flaga [[Erutia|Erutii]].

Herb prawdopodobnie jest jeszcze starszy i prawdopodobnie wywodzi się z dawnych sześciokątnej pieczęci. Jest jednak sporne, skąd pochodzi: czy jest rodzima i też związana z ngelizmem, czy przywędrowała z Kejrenu, pojawia się bowiem od czasów północnokejreńskich. Niezależnie od tego, oryginalna czerwono-żółta pieczęć też otrzymała (być może wtórnie) charakter religijny, a przez to narodowy — żółty tak jak na fladze oznacza płodność i boginię ''Nundazë'', czerwony zaś oznaczał boga wojny ''Jóšã'' (który współcześnie nie należy do najwyższej warstwy bóstw). Z czasem dodano też kolory dwóch najważniejszych bogów, a sam symbol stał się ośmiokątem.

==Religia==
{{Główny artykuł|Ngelizm}}
Religia Surandralu, Ngelizm (od ''ñel'' "trzy", związane z trójką najważniejszych bóstw), jest politeistyczna i charakteryzuje się dużym panteonem bóstw. Najważniejszymi są: ''Tẽpin'' — bóg życia, ''Šooñ'' — bóg wody, ''Nësej'' — bóg harmonii oraz ''Nundazë'' — bogini płodności. Panteon ten jest jednak dużo większy.

Według wierzeń, człowiek musiał uczynić kilka rzeczy dla bóstw. Były to: pielgrzymka do Talš Kaván, gdzie znajduje się największa świątynia ngelizmu, wejście w związek małżeński (niekiedy kazirodczy, ofiara z żywności dla bogów (gdyż według tych wierzeń, bogowie potrzebowali jedzenia od ludzi) oraz oczyszczenie. Oczyszczenie duszy składało się z przede wszystkim rytualnych myć, dbania o swe słowa, rezygnowania z niepotrzebnych rzeczy. Dawniej istniało wiele innych czynów dla bóstw, jednak wraz z rozwojem kulturalnym wiele z nich już zanikło.

Nad realizacją tych czynów oraz wyjaśnianiem zasad czuwają mnisi (sur. ''Gjõ''), zamieszkujący klasztory, które nierzadko posiadają też obok świątynię. Mnich ngelistyczny jest w tradycji surandralskiej najwyższą osobą w hierarchii społecznej. Istnieje kilka stopni wtajemniczenia mnicha, im bardziej jest wtajemniczony, tym bardziej jest uważany za czystszego i bliższego bogom. Dawniej to oni rządzili Surandralem na zgromadzeniach, jednak obecnie zaszły zmiany polityczne, które wyparły ten sposób sprawowania władzy. Mimo to, ''Gjõowie'' nadal są kluczową warstwą w polityce, są często wybierani na ''Žiinów''.

Wiarę reguluje także trójksiąg zwany jako ''gelnë'' "słowa boskie", który opisuje historię bogów oraz wyprawę boga Tẽpina przez świat.

Ngelizm wyraźnie tępi monoteizm, niemniej jednak, nie z powodu stricte religijnych. Wynika to z obrzydzenia bliskim, ale monoteistycznym ludem ''Âng Qo'or'' (sur. ''Háñ Kool''), znanego z wielu okrucieństw, jak wyrywanie serc żywcem czy stopniowe usuwanie mięśni żywym osobom. Wśród Surandralczyków narosło więc przekonanie, że morderca, okrutnik oraz monoteista to jest w zasadzie to samo<ref>Analogicznie wpż. np. połączenie komunizmu i Żydów w międzywojennych Niemczech</ref>. Prócz [[Ajdynir|Ajdyniru]] to prawdopodobnie jedyny tak silny antymonoteizm na całej planecie.

Historycznie, prócz ngelizmu w Surandralu istniała też inna rodzima, animistyczna religia — ''pharhi''. Dawniej powszechna na terenie Mevatu, w roku wspólnym mocno jednak już podupadła i wyznawana jest przez nieliczne grupy. Niewątpliwie jednak ''Pharhi'' mocno odcisnęło piętno na ngeliźmie, włączając niektóre bóstwa do panteonu (już uczłowieczeni) czy przyjmując różne mity — o boskim stworzeniu lasów mevackich, o krainiach ''Tilkháënë'' (lhe. ''Tiłohorino'', slhe. ''Tilokhārino'') oraz ''Džasmã'' (lhe. ''Džasman''), a także porzucono oryginalą wizję końca życia na tą bardziej pharhistyczną.

===Budownictwo sakralne===
Spotyka się dwa główne rodzaje budynków — klasztor i świątynie. Rzadko stosowaną konstrukcją jest piramida, będąca niekiedy postawą świątyni.

==Zliczanie czasu==
Surandral posiada własny kalendarz, zwany gionowskim lub surandralskim, powstały już w czasie I Państwa Gjõów (pierwszej historycznej państwowości Surandralczyków).

Lata są zliczane od czasu powstania I Państwa Gjõów, co oznacza, że 5432 EK = 1 ES (nie uwzględnia się roku zerowego, więc 5431 EK = -1 ES). Zasadniczo, 1 EK = 1 ES, ale nie istnieje osoby rok przestępny z 78 dniami — co 3000 lat jest 77 dni, co sprawia, że kalendarz surandralski z czasem się spóźnia<ref>w roku wspólnym spóźnienie to wynosi jeden dzień</ref>. Od czasów kejreńskich lata przestępne wypadają w tym samym czasie, co w [[Vezdāŝaular|vezdāŝaularze]] (i w kalendarzu wspólnym).

Rok zaczyna się w przesilenie letnie i dzieli się na trzy miesiące: ''ñuwë'', ''jeak'' oraz ''phámak''. Każdy z nich ma 25 dni w zwykłym roku. Co 5 lat do miesiąca ''phamak'' dodaje się 26. dzień, co 150 lat 26 dni mają ''jeak'' i ''phamak''.

Lata z rokiem przestępnym mającym 77 dni: (...) 3116, 3268, 3418, 3568 (9000 EK), 3718, 3858 etc.
==Triwia==
* Surandral za swojego arcynemezis uznaje [[Erutia|Erutię]];
* Względny egalitaryzm płci w Surandralu (przynajmniej u Surandralczyków i Lecajów) zupełnie kontrastuje z matriarchatami i patriarchatami występującymi na północ i zachód od kraju;
* Surandral ma bardzo nierównomiernie rozłożoną ludność. Koncentruje się w Tomkodzie oraz w mniejszym stopniu dolinie Ihy oraz Žoini, zaś im dalej od nich, tym mniejsza gęstość zaludnienia;
* Ze względu na przywiązanie do społeczeństwa mieszkańcy Surandralu charakteryzują się dużą otwartością w swojej grupie, nawet jak się nie zna jej członków. Również społecznie akceptowalne (i powszechne) są niespodziewane wizyty, również obcych. Dotyczy to jednak tylko ludności rodzimej;
* Rodowici Surandralczycy nie praktykują żadnych znacznych modyfikacji ciała, zostało to zakazane przez [[Ngelizm|ngelizm]]. Nawet robienie sobie np. niewielkich dziur na kolczyki jest dość potępiane;
** Szczególnie to widać w porównaniu z chociażby Ankorami, którzy praktykują tatuowanie ciała (co zgadza się z historycznymi danymi, że ludy tomkodzko-mewackie dokonywały takiej modyfikacji bardzo często), zaś u Surandralczyków to zostało niemal całkowicie wytępione;
* Cyfra 3 oraz 9 (3+3+3), 27 (3*3*3) oraz 81 (27*3) są uważane za doskonałe w Surandralu i są też elementem religii.

=Surandral jako projekt=
Surandral był pierwotnie pomysłem [[Użytkownik:Borlach|Borlacha]] i stworzył jego pierwsze opisy<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,1939.msg81083.html#msg81083</ref>. Ze względu na ogrom terenów do zarządzania Borlach w 2019/2020 oddał teren Surandralu oraz [[Âng Qo'or|Ankorii]] [[Użytkownik:커래얟쓰|Korejcowi]] w użytkowanie wieczyste, aby ten mógł rozwinąć te tereny. Faktycznie dokonał wtedy znacznej liczby opisów, jednak nie miały one charakteru kanonicznego (nie były na wiki), a sam Korejec z czasem przestał być aktywny. W 2024 roku Surandral ponownie został przekazany, tym razem [[Użytkownik:Emil|Emilowi]], który zaakceptował większość istniejących opisów, jednocześnie nieznacznie modyfikując wizję państwa.

==Przypisy==
<references/>

{{Państwa Kyonu}}

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Państwa Kyonu]]

Język lecajski

2026-03-06T19:33:25Z

Emilando: /* Surandralsko-lecajskie fosfrendz */

{{Surandral Intro}}
{{Język
|kolor=#33CC33
|nazwa=język lecajski
|nazwa własna=arand Łucaci हेरन् वेटौषोहोङ्
|klasyfikacja=
języki Gór Żelaznych
* [[Języki jalniockie I|języki jalniockie I]]
** język starolecajski
*** '''język lecajski'''
|alfabet=Pismo surandralskie, dewanagari, łacińskie
| twórca = [[User:Emil|Emil]] (w 2025)
|mówiący2 =
|mówiący =
|cel = [[Kyon]]
| typologia u = aktywny aglutynacyjny
| conlanger1 = ''lec.''
| conlanger3 =
| wersja=
|tekst jaki=
|tekst=
}}{{sp}}
{{słownik}}

'''Język lecajski''', względnie '''lecki''' (lec. '''अरन्द् लुठठि''' ''arand Łucaci'' [ˈarant ˈɫut͡sʰat͡sʰi]) — jeden z najważniejszych języków [[Surandral|Surandralu]]. Jest to tradycyjny język [[Mewat|Mewatu]] oraz język religii [[Pharhi]], a dawniej także [[Państwo Lecajskie|Państwa Lecajskiego]]. Należy do rodziny [[Języki jalniockie I|języków jalniockich I]].

Lecajski bardzo się różni od [[Język surandralski|surandralskiego (tomkodzkiego)]] w postaci odmiennej przeszłości, większej roli aglutynacji czy własnym zasobem słownictwa. Jednak nadal go łączy wiele rzeczy, chociażby aktywność ''fluid-S'', brak typowych czasów oraz specyficzny szyk zdania. O różnicach, a zarazem wspólnym pochodzeniu świadczą chociażby słowa (sur.–lec.) ''buanmë''–''zboran'' „dostać”, ''hoóh''–''orruho'' „ucho”, ''liñdž''–''þuñge'' „pięść” oraz ''ñéj''–''ñuz'' „jeden”.

==Fonologia==
===Samogłoski===
Język lecajski posiada prosty układ samogłosek ''a, e, i, o, u''. Nie występuje iloczas czy dyftongi, ale w regionach północno-wschodnich pojawiają się fonemiczne tony (na substracie wymarłego [[język zachodniomewacki|zachodniomewackiego]], jednak zdecydowana większość lecajszczyzny nie posiada ich.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Średnie
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Samogłoska /a/ palatalizuje się do [æ] kiedy występuje po K, a następnymi samogłoskami są /e/, /i/ lub występuje spółgłoska /j/.

===Spółgłoski===
W lecajskim zanikło kryterium dźwięczności dla spółgłosek zwartych i afrykat, gdzie zostało zastąpione przydechem, a oryginalne przydechowe stały się szczelinowymi (dla porównania, surandralski posiada potrójne rozróżnienie przydechowa-bezdźwięczna-dźwięczna). Pozostało ono zaś w spółgłoskach szczelinowych.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ň''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="2" |Zwarte
!przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''p''>
|{{IPA|tʰ}} <''t''>
|
|{{IPA|kʰ}} <''k''>

|-
!nieprzydechowe
|{{IPA|p}} <''b''>
|{{IPA|t}} <''d''>
|
|{{IPA|k}} <''g''>
|- align="center"
! rowspan="2" | Afrykaty
!przydechowe
|
|{{IPA|t͡sʰ}} <''c''>
|{{IPA|t͡ʃʰ}} <''č''>
|
|-
!nieprzydechowe
|
|{{IPA|t͡s}} <''dz''>
|{{IPA|t͡ʃ}} <''dž''>
|
|- align="center"
! rowspan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''> • {{IPA|θ}} <''þ''>
|{{IPA|ʃ}} <''š''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|-
!dźwięczne
|
|{{IPA|z}} <''z''>
|{{IPA|ʒ}} <''ž''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|
|{{IPA|ɫ~ʟ}} <''ł''>
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}
Spółgłoski ''dž'' oraz ''ž'' w słowach rodzimych występują jako allofony: ''dž'' przed przednimi, zaś ''ž'' przed tylnimi. Obecnie, z powodu zapożyczeń, oba dźwięki kontrastują z sobą, np. ''žałm'' „żałm” oraz ''džam'' „prowincja”.

===Tony===
W większości dialektów występują allofoniczne tony, które nie zmieniają znaczenia słowa. Przed spółgłoskami historycznie bezdźwięcznymi (oraz zbitkami z nimi) występuje ton rosnący (''á''), zaś przed historycznie dźwięcznymi i sonorantami ton opadający (''à''). W dialektach północno-wschodnich, gdzie często utracono przydech w wygłosie, ta różnica stała się fonemiczna (''ak → ág, ag → àg'').

==Gramatyka==
===Rzeczownik===
W leckim rzeczownik odmienia się przez trzy przypadki:
* mianownik: '''—Ø'''
* absolutyw: '''—am'''
* celownik: '''—se'''.
Przykładowa odmiana na słowie '''spar''' „wieś”: ''spar, sparam, sparse'', oraz '''guło''' „kwiat”: ''guło, gułoam, gułose''.

Liczba mnoga jest tworzona z reguły przez reduplikację: liczba mnoga od ''wis'' „dziecko” to ''wiswis''. W dłuższych słowach (wiele trzysylabowych, od czterosylabowych zawsze) oraz wielu zapożyczeniach liczba mnoga najczęściej jest tworzona końcówką ''—en'' pochodzenia/kalkowania surandralskiego, np. ''berełeda'' „patyk” → ''berełedaen'' „patyki”, ''zomgard'' „szlachcic” → ''zomgarden'' „szlachcice”.

===Przymiotnik===
Przymiotnik na ogół przyjmuje końcówki:
* –ca (gdy ostatnia sylaba zawiera /i/ lub /o/), np. ''stoñd → stoñdca'' „imperialny”;
* –ci (gdy ostatnia sylaba zawiera /a/), np. ''Łuca → Łucaci'' „lecki”;
* –co (gdy ostatnia sylaba zawiera /e/ lub /u/), np. ''þuñge → þuñgeco'' „pięściowy”.
Nie występują jednak one przy wszystkich przymiotnikach, pomijane są zwłaszcza przy kolorach (np. ''kulle'' „biały”, ''tolja'' „kremowy”). Inne przykłady to np. ''fell'' „roczny” lub ''kes'' „światowy”. Same końcówki mają pochodzenie zapewne z [[język ołłuch|języka ołłuch]].

==Surandralsko-lecajskie ''fosfrendz''==
{| class="wikitable" style=text-align:center
! znaczenie
! surandralskie
! lecajske
! znaczenie
|-
| ''belka''
! wasá
! assa
| ''ręka''
|-
| ''niebo''
! lu
! łu
| ''brew''
|-
| ''duża ryba''
! dóg
! dug
| ''penis''
|-
| ''dach''
! hovë
! erhofen
| ''dziewczyna''
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Lecajski]] [[Kategoria:Języki jalniockie I]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język lecajski

2026-03-06T19:31:16Z

Emilando: /* Przymiotnik */

{{Surandral Intro}}
{{Język
|kolor=#33CC33
|nazwa=język lecajski
|nazwa własna=arand Łucaci हेरन् वेटौषोहोङ्
|klasyfikacja=
języki Gór Żelaznych
* [[Języki jalniockie I|języki jalniockie I]]
** język starolecajski
*** '''język lecajski'''
|alfabet=Pismo surandralskie, dewanagari, łacińskie
| twórca = [[User:Emil|Emil]] (w 2025)
|mówiący2 =
|mówiący =
|cel = [[Kyon]]
| typologia u = aktywny aglutynacyjny
| conlanger1 = ''lec.''
| conlanger3 =
| wersja=
|tekst jaki=
|tekst=
}}{{sp}}
{{słownik}}

'''Język lecajski''', względnie '''lecki''' (lec. '''अरन्द् लुठठि''' ''arand Łucaci'' [ˈarant ˈɫut͡sʰat͡sʰi]) — jeden z najważniejszych języków [[Surandral|Surandralu]]. Jest to tradycyjny język [[Mewat|Mewatu]] oraz język religii [[Pharhi]], a dawniej także [[Państwo Lecajskie|Państwa Lecajskiego]]. Należy do rodziny [[Języki jalniockie I|języków jalniockich I]].

Lecajski bardzo się różni od [[Język surandralski|surandralskiego (tomkodzkiego)]] w postaci odmiennej przeszłości, większej roli aglutynacji czy własnym zasobem słownictwa. Jednak nadal go łączy wiele rzeczy, chociażby aktywność ''fluid-S'', brak typowych czasów oraz specyficzny szyk zdania. O różnicach, a zarazem wspólnym pochodzeniu świadczą chociażby słowa (sur.–lec.) ''buanmë''–''zboran'' „dostać”, ''hoóh''–''orruho'' „ucho”, ''liñdž''–''þuñge'' „pięść” oraz ''ñéj''–''ñuz'' „jeden”.

==Fonologia==
===Samogłoski===
Język lecajski posiada prosty układ samogłosek ''a, e, i, o, u''. Nie występuje iloczas czy dyftongi, ale w regionach północno-wschodnich pojawiają się fonemiczne tony (na substracie wymarłego [[język zachodniomewacki|zachodniomewackiego]], jednak zdecydowana większość lecajszczyzny nie posiada ich.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Średnie
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Samogłoska /a/ palatalizuje się do [æ] kiedy występuje po K, a następnymi samogłoskami są /e/, /i/ lub występuje spółgłoska /j/.

===Spółgłoski===
W lecajskim zanikło kryterium dźwięczności dla spółgłosek zwartych i afrykat, gdzie zostało zastąpione przydechem, a oryginalne przydechowe stały się szczelinowymi (dla porównania, surandralski posiada potrójne rozróżnienie przydechowa-bezdźwięczna-dźwięczna). Pozostało ono zaś w spółgłoskach szczelinowych.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ň''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="2" |Zwarte
!przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''p''>
|{{IPA|tʰ}} <''t''>
|
|{{IPA|kʰ}} <''k''>

|-
!nieprzydechowe
|{{IPA|p}} <''b''>
|{{IPA|t}} <''d''>
|
|{{IPA|k}} <''g''>
|- align="center"
! rowspan="2" | Afrykaty
!przydechowe
|
|{{IPA|t͡sʰ}} <''c''>
|{{IPA|t͡ʃʰ}} <''č''>
|
|-
!nieprzydechowe
|
|{{IPA|t͡s}} <''dz''>
|{{IPA|t͡ʃ}} <''dž''>
|
|- align="center"
! rowspan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''> • {{IPA|θ}} <''þ''>
|{{IPA|ʃ}} <''š''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|-
!dźwięczne
|
|{{IPA|z}} <''z''>
|{{IPA|ʒ}} <''ž''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|
|{{IPA|ɫ~ʟ}} <''ł''>
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}
Spółgłoski ''dž'' oraz ''ž'' w słowach rodzimych występują jako allofony: ''dž'' przed przednimi, zaś ''ž'' przed tylnimi. Obecnie, z powodu zapożyczeń, oba dźwięki kontrastują z sobą, np. ''žałm'' „żałm” oraz ''džam'' „prowincja”.

===Tony===
W większości dialektów występują allofoniczne tony, które nie zmieniają znaczenia słowa. Przed spółgłoskami historycznie bezdźwięcznymi (oraz zbitkami z nimi) występuje ton rosnący (''á''), zaś przed historycznie dźwięcznymi i sonorantami ton opadający (''à''). W dialektach północno-wschodnich, gdzie często utracono przydech w wygłosie, ta różnica stała się fonemiczna (''ak → ág, ag → àg'').

==Gramatyka==
===Rzeczownik===
W leckim rzeczownik odmienia się przez trzy przypadki:
* mianownik: '''—Ø'''
* absolutyw: '''—am'''
* celownik: '''—se'''.
Przykładowa odmiana na słowie '''spar''' „wieś”: ''spar, sparam, sparse'', oraz '''guło''' „kwiat”: ''guło, gułoam, gułose''.

Liczba mnoga jest tworzona z reguły przez reduplikację: liczba mnoga od ''wis'' „dziecko” to ''wiswis''. W dłuższych słowach (wiele trzysylabowych, od czterosylabowych zawsze) oraz wielu zapożyczeniach liczba mnoga najczęściej jest tworzona końcówką ''—en'' pochodzenia/kalkowania surandralskiego, np. ''berełeda'' „patyk” → ''berełedaen'' „patyki”, ''zomgard'' „szlachcic” → ''zomgarden'' „szlachcice”.

===Przymiotnik===
Przymiotnik na ogół przyjmuje końcówki:
* –ca (gdy ostatnia sylaba zawiera /i/ lub /o/), np. ''stoñd → stoñdca'' „imperialny”;
* –ci (gdy ostatnia sylaba zawiera /a/), np. ''Łuca → Łucaci'' „lecki”;
* –co (gdy ostatnia sylaba zawiera /e/ lub /u/), np. ''þuñge → þuñgeco'' „pięściowy”.
Nie występują jednak one przy wszystkich przymiotnikach, pomijane są zwłaszcza przy kolorach (np. ''kulle'' „biały”, ''tolja'' „kremowy”). Inne przykłady to np. ''fell'' „roczny” lub ''kes'' „światowy”. Same końcówki mają pochodzenie zapewne z [[język ołłuch|języka ołłuch]].

==Surandralsko-lecajskie ''fosfrendz''==
{| class="wikitable" style=text-align:center
! znaczenie
! surandralskie
! lecajske
! znaczenie
|-
| ''belka''
! wasá
! assa
| ''ręka''
|-
| ''niebo''
! lu
! łu
| ''brew''
|-
| ''duża ryba''
! dóg
! dug
| ''penis''
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Lecajski]] [[Kategoria:Języki jalniockie I]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język lecajski

2026-03-06T18:09:05Z

Emilando:

{{Surandral Intro}}
{{Język
|kolor=#33CC33
|nazwa=język lecajski
|nazwa własna=arand Łucaci हेरन् वेटौषोहोङ्
|klasyfikacja=
języki Gór Żelaznych
* [[Języki jalniockie I|języki jalniockie I]]
** język starolecajski
*** '''język lecajski'''
|alfabet=Pismo surandralskie, dewanagari, łacińskie
| twórca = [[User:Emil|Emil]] (w 2025)
|mówiący2 =
|mówiący =
|cel = [[Kyon]]
| typologia u = aktywny aglutynacyjny
| conlanger1 = ''lec.''
| conlanger3 =
| wersja=
|tekst jaki=
|tekst=
}}{{sp}}
{{słownik}}

'''Język lecajski''', względnie '''lecki''' (lec. '''अरन्द् लुठठि''' ''arand Łucaci'' [ˈarant ˈɫut͡sʰat͡sʰi]) — jeden z najważniejszych języków [[Surandral|Surandralu]]. Jest to tradycyjny język [[Mewat|Mewatu]] oraz język religii [[Pharhi]], a dawniej także [[Państwo Lecajskie|Państwa Lecajskiego]]. Należy do rodziny [[Języki jalniockie I|języków jalniockich I]].

Lecajski bardzo się różni od [[Język surandralski|surandralskiego (tomkodzkiego)]] w postaci odmiennej przeszłości, większej roli aglutynacji czy własnym zasobem słownictwa. Jednak nadal go łączy wiele rzeczy, chociażby aktywność ''fluid-S'', brak typowych czasów oraz specyficzny szyk zdania. O różnicach, a zarazem wspólnym pochodzeniu świadczą chociażby słowa (sur.–lec.) ''buanmë''–''zboran'' „dostać”, ''hoóh''–''orruho'' „ucho”, ''liñdž''–''þuñge'' „pięść” oraz ''ñéj''–''ñuz'' „jeden”.

==Fonologia==
===Samogłoski===
Język lecajski posiada prosty układ samogłosek ''a, e, i, o, u''. Nie występuje iloczas czy dyftongi, ale w regionach północno-wschodnich pojawiają się fonemiczne tony (na substracie wymarłego [[język zachodniomewacki|zachodniomewackiego]], jednak zdecydowana większość lecajszczyzny nie posiada ich.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Średnie
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Samogłoska /a/ palatalizuje się do [æ] kiedy występuje po K, a następnymi samogłoskami są /e/, /i/ lub występuje spółgłoska /j/.

===Spółgłoski===
W lecajskim zanikło kryterium dźwięczności dla spółgłosek zwartych i afrykat, gdzie zostało zastąpione przydechem, a oryginalne przydechowe stały się szczelinowymi (dla porównania, surandralski posiada potrójne rozróżnienie przydechowa-bezdźwięczna-dźwięczna). Pozostało ono zaś w spółgłoskach szczelinowych.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ň''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="2" |Zwarte
!przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''p''>
|{{IPA|tʰ}} <''t''>
|
|{{IPA|kʰ}} <''k''>

|-
!nieprzydechowe
|{{IPA|p}} <''b''>
|{{IPA|t}} <''d''>
|
|{{IPA|k}} <''g''>
|- align="center"
! rowspan="2" | Afrykaty
!przydechowe
|
|{{IPA|t͡sʰ}} <''c''>
|{{IPA|t͡ʃʰ}} <''č''>
|
|-
!nieprzydechowe
|
|{{IPA|t͡s}} <''dz''>
|{{IPA|t͡ʃ}} <''dž''>
|
|- align="center"
! rowspan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''> • {{IPA|θ}} <''þ''>
|{{IPA|ʃ}} <''š''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|-
!dźwięczne
|
|{{IPA|z}} <''z''>
|{{IPA|ʒ}} <''ž''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|
|{{IPA|ɫ~ʟ}} <''ł''>
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}
Spółgłoski ''dž'' oraz ''ž'' w słowach rodzimych występują jako allofony: ''dž'' przed przednimi, zaś ''ž'' przed tylnimi. Obecnie, z powodu zapożyczeń, oba dźwięki kontrastują z sobą, np. ''žałm'' „żałm” oraz ''džam'' „prowincja”.

===Tony===
W większości dialektów występują allofoniczne tony, które nie zmieniają znaczenia słowa. Przed spółgłoskami historycznie bezdźwięcznymi (oraz zbitkami z nimi) występuje ton rosnący (''á''), zaś przed historycznie dźwięcznymi i sonorantami ton opadający (''à''). W dialektach północno-wschodnich, gdzie często utracono przydech w wygłosie, ta różnica stała się fonemiczna (''ak → ág, ag → àg'').

==Gramatyka==
===Rzeczownik===
W leckim rzeczownik odmienia się przez trzy przypadki:
* mianownik: '''—Ø'''
* absolutyw: '''—am'''
* celownik: '''—se'''.
Przykładowa odmiana na słowie '''spar''' „wieś”: ''spar, sparam, sparse'', oraz '''guło''' „kwiat”: ''guło, gułoam, gułose''.

Liczba mnoga jest tworzona z reguły przez reduplikację: liczba mnoga od ''wis'' „dziecko” to ''wiswis''. W dłuższych słowach (wiele trzysylabowych, od czterosylabowych zawsze) oraz wielu zapożyczeniach liczba mnoga najczęściej jest tworzona końcówką ''—en'' pochodzenia/kalkowania surandralskiego, np. ''berełeda'' „patyk” → ''berełedaen'' „patyki”, ''zomgard'' „szlachcic” → ''zomgarden'' „szlachcice”.

===Przymiotnik===
Przymiotnik na ogół przyjmuje końcówki:
* –ca (gdy ostatnia sylaba zawiera /i/ lub /o/), np. ''stoñd → stoñdca'' „imperialny”;
* –ci (gdy ostatnia sylaba zawiera /a/), np. ''Łuca → Łucaci'' „lecki”;
* –co (gdy ostatnia sylaba zawiera /e/ lub /u/), np. ''þuñge → þuñgeco'' „pięściowy”.

==Surandralsko-lecajskie ''fosfrendz''==
{| class="wikitable" style=text-align:center
! znaczenie
! surandralskie
! lecajske
! znaczenie
|-
| ''belka''
! wasá
! assa
| ''ręka''
|-
| ''niebo''
! lu
! łu
| ''brew''
|-
| ''duża ryba''
! dóg
! dug
| ''penis''
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Lecajski]] [[Kategoria:Języki jalniockie I]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Słownik:Język surandralski

2026-03-05T07:00:51Z

Emilando: /* J */

{{Surandral Intro}}
{{słownik2
| kolor = #33CC33
| słownik języka = Słownik języka surandralskiego
| nazwa u = [[Język surandralski]]
| nazwa własna u = '''hean wecóšooñ '''
| informacje ogólne = Informacje
| twórca f = [[Użytkownik:Emil|Emil]]
| rok f = 2024
| alfabet u = łacinka
| klasyfikacja u =
| liczba słów f =
}}
{{Artykuł|Język surandralski}}

Kolejność sortowania:

'''A (Ã) Á B C CH Č ČH D DŽ E (Ẽ) É Ë G H X I J K KH L LH Ľ ĽH M N Ň Ñ O (Õ) Ó P PH S Š T TH U V W Z Ž'''
==Á==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! árzon
| /ˈɦɐrzɔn/
| ''pożegnanie'' (z dużym szacunkiem) z rzadka też ''árzono''
| ajdyniriańskie ''ārzone''
|-
|}

==B==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! bad
| /ˈbaʔ/
| kopalnia
| starosurandralskie ''badu''
|-
! badmë
| /ˈbaʔmə/
| kopać (w kopalni)
| starosurandralskie ''badu''
|-
! bajphë
| /ˈbajpʰə/
| pałac, rezydencja
| starosurandralskie ''barphe''
|-
! baľ
| /ˈbaʎ/
| pióro
| starosurandralskie ''baglu''
|-
! bañ
| /ˈbaŋ/
| dom
| starosurandralskie ''zbañk''
|-
! béle
| /ˈbelɛ/
| podłużny ślad
| starosurandralskie ''bōjlä''
|-
! bëëmë
| /ˈbəəmə/
| pchać
| starosurandralskie ''binre''
|-
! bië
| /ˈbiə/
| sosna
| starosurandralskie ''bīre''
|-
! bik
| /ˈbik/
| wolny (prędkość)
| starosurandralskie ''bīk''
|-
! bimë
| /ˈbimə/
| pluć
| starosurandralskie ''bīru''
|-
! biná
| /ˈbinɐ/
| sześć
| starosurandralskie ''bina''
|-
! bjeh
| /ˈbjɛɦ/
| wieś
| starosurandralskie ''breghu''
|-
! bojdó
| /ˈbɔjdo/
| morze
| starosurandralskie ''bordō''
|-
! bol
| /ˈbɔl/
| inność, inny, inne
| starosurandralskie ''bodhu''
|-
! bothá
| /ˈbɔtʰɐ/
| stok górski (duży)
| starosurandralskie ''botha''
|-
! bógá
| /ˈbogɐ/
| żona
| starosurandralskie ''bawga''
|-
! buanmë
| /ˈbuanmə/
| dostać, otrzymać
| starosurandralskie ''zbūran''
|-
! bunema
| /ˈbunɛma/
| każdy, wszyscy
| starosurandralskie ''bune mah''
|-
! buñg
| /ˈbuŋg/
| głód
| starosurandralskie ''buñgu''
|-
! bus
| /ˈbus/
| noc
| starosurandralskie ''būs''
|-
|}

==C==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! caj
| /ˈt͡saj/
| łokieć
| starosurandralskie ''tyar''
|-
! cal
| /ˈt͡sal/
| las
| starosurandralskie ''tyald''
|-
! calthuse
| /ˈt͡saltʰusɛ/
| las iglasty
| ''cal + thuse''
|-
! cet
| /ˈt͡sɛʔ/
| dobry, dobrze
| starosurandralskie ''tyät''
|-
! cénë
| /ˈt͡senə/
| senat
| kejreńskie przez starosurandralskie ''tyēne''
|-
! cës
| /ˈt͡səs/
| jajko
| starosurandralskie ''tyins''
|-
! ciguná
| /ˈt͡sigunɐ/
| obrońca
| kejreńskie?
|-
! cigunámë
| /ˈt͡sigunɐmə/
| bronić
| ''ciguná + -më''
|-
! cil
| /ˈt͡sil/
| skóra
| starosurandralskie ''tyil''
|-
! com
| /ˈt͡sɔm/
| mężczyzna
| starosurandralskie ''styomb''
|-
! cólgá
| /ˈt͡solgɐ/
| wąśki
| starosurandralskie ''tyōlga''
|-
|}

==Ch==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! chaz
| /ˈt͡sʰas/
| głowa, główny
| starosurandralskie ''thyadyi''
|-
! chenmë
| /ˈt͡sʰɛnmə/
| kopać (w ziemi)
| starosurandralskie ''thyäni''
|-
! chëchë
| /ˈt͡sʰət͡sʰə/
| gejzer
| starosurandralskie ''thyim''
|-
! chuv
| /ˈt͡sʰuv/
| koniec
| starosurandralskie ''thyubhu''
|-
|}

==Č==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čahë
| /ˈt͡ʃaɦə/
| cykl wojen
| kejreńskie przez starosurandralskie ''skyagho''
|-
! čaľ
| /ˈt͡ʃaʎ/
| siedem
| starosurandralskie ''kyals''
|-
! čej
| /ˈt͡ʃɛj/
| gałąź (archaicznie)
| starosurandralskie ''kyajr''
|-
! čejze
| /ˈt͡ʃɛjzɛ/
| paproć
| starosurandralskie ''kyajr dyöhi''
|-
! čin
| /ˈt͡ʃin/
| człowiek
| starosurandralskie ''kyint''
|-
! čõ
| /ˈt͡ʃɔ̃/
| wzgórze
| starosurandralskie ''kyon''
|-
|}

==Čh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čhaá
| /ˈt͡ʃʰaɐ/
| prośba
| starosurandralskie ''khyaha''
|-
! čhaajó
| /ˈt͡ʃʰaajo/
| zalecenie, silna prośba
| starosurandralskie ''khyaha jōh''
|-
! Čheol
| /ˈt͡ʃʰɛɔl/
| [[Erutia]]
| starosurandralskie ''khyery-yol''
|-
! čhõ
| /ˈt͡ʃʰɔ̃/
| parafia
| starosurandralskie ''khyōn''
|-
! čhoñ
| /ˈt͡ʃʰɔŋ/
| całość
| starosurandralskie ''khyoñg''
|-
|}

==D==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! dãdã
| /ˈdɐ̃dɐ̃/
| wesz
| starosurandralskie ''däñ''
|-
! dat
| /ˈdaʔ/
| płodność
| starosurandralskie ''dat''
|-
! datmë
| /ˈdaʔmə/
| rodzić, płodzić
| starosurandralskie ''dat''
|-
! deľ
| /ˈdɛʎ/
| paznokieć
| starosurandralskie ''dädhyu''
|-
! den
| /ˈdɛn/
| stromy stok górski
| starosurandralskie ''dänt''
|-
! dén
| /ˈden/
| rzeźba
| starosurandralskie ''dȫni''
|-
! desë
| /ˈdɛsə/
| mały lodowiec górski
| starosurandralskie ''deso''
|-
! dékmë
| /ˈdeʔmə/
| zostać, stać się
| starosurandralskie ''zdēk''
|-
! dë
| /ˈdə/
| młody
| starosurandralskie ''dim''
|-
! diľ
| /ˈdiʎ/
| mąż
| starosurandralskie ''dülyi''
|-
! djal
| /ˈdjal/
| południe
| starosurandralskie ''dral''
|-
! doká
| /ˈdɔkɐ/
| gleba brunatna górska
| starosurandralskie ''doka''
|-
! dóbjá
| /ˈdobjɐ/
| zadośćuczynienie
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóbjámë
| /ˈdobjɐmə/
| zadośćuczynić
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóg
| /ˈdoʔ/
| ryba (duża)
| starosurandralskie ''dōgu''
|-
|}

==DŽ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Džasmã
| /ˈd͡ʒasmɐ̃/
| ''legendarna kraina harmonii i przyjaźni''
| starolecajskie ''Džasmān''
|-
! džatë
| /ˈd͡ʒatə/
| nieograniczony, do woli
| starosurandralskie ''gyate''
|-
! džám
| /ˈd͡ʒɐm/
| prowincja
| starosurandralskie ''gyalm''
|-
! džés
| /ˈd͡ʒes/
| okrutnik
| starosurandralskie ''zgyösi''
|-
! dži
| /ˈd͡ʒi/
| wojsko
| starosurandralskie ''gyüri''
|-
! džil
| /ˈd͡ʒil/
| woda
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilmë
| /ˈd͡ʒil/
| płynąć, unosić się
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilze
| /ˈd͡ʒilzɛ/
| deszcz
| ''džil + ze''
|-
! džojt
| /ˈd͡ʒɔj/
| dżojt, ''diecezja''
| starosurandralskie ''gyort''
|-
|}

==G==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! gã
| /ˈgɐ̃/
| jedzenie
| starosurandralskie ''gan''
|-
! gañmë
| /ˈgaŋmə/
| wiać
| staroleckie ''gañ'' (zastąpiło odziedziczone ''gäñ'')
|-
! gardá
| /ˈgardɐ~gajdɐ/
| szlachta
| kejreńskie przez starosurandralskie ''garda''
|-
! gea
| /ˈgɛa/
| gejzer
| starosurandralskie ''gäry-yah''
|-
! gedž
| /ˈgɛʃ/
| zaufanie
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! geëľëdá
| /ˈgɛəʎədɐ/
| patyk
| starosurandralskie ''gbere'' + ''lyida''
|-
! geľ
| /ˈgɛʎ/
| słowo
| starosurandralskie ''gälyi''
|-
! gen
| /ˈgɛn/
| zachód
| starosurandralskie ''gbent''
|-
! gež
| /ˈgɛʃ/
| igła (liść)
| starosurandralskie ''gäghyi''
|-
! gežët
| /ˈgɛʒəʔ/
| zaufana grupa ludzi
| ''gežmë'' + ''–ët''
|-
! gežmë
| /ˈgɛʃmə/
| ufać
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! gi
| /ˈgi/
| drapieżnik
| starosurandralskie ''güri''
|-
! gjanë
| /ˈgjanə/
| liczba
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjanëmë
| /ˈgjanəmə/
| liczyć
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjõ
| /ˈgjɔ̃/
| mnich
| starosurandralskie ''gron''
|-
! gon
| /ˈgɔn/
| dużo, wiele
| starosurandralskie ''gonu''
|-
! gonñó
| /ˈgɔnŋo/
| zbiór, grono
| starosurandralskie ''gonu ñmaw''
|-
! gól
| /ˈgol/
| kwiat
| starosurandralskie ''gōlu''
|-
! gól
| /ˈgol/
| szczęście
| starosurandralskie ''zgōl''
|-
! gu
| /ˈgu/
| skóra ludzka
| starosurandralskie ''gōj''
|-
! gusá
| /ˈgusɐ/
| układ, traktat
| starosurandralskie ''gūsa''
|-
|}

==H==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Habéki
| /ˈɦabeki/
| Habecja
| habeckie ''Habêkor''
|-
|-
! habëmë
| /ˈɦabəmə/
| wiązać
| starosurandralskie ''ghabe''
|-
! hacénë
| /ˈɦat͡senə/
| marszałek
| ''hak + cénë''
|-
! haé
| /ˈɦae/
| cesarz, imperator
| kejreńskie (''Arew Wielki'') przez starosurandralskie ''Harēw''
|-
! hak
| /ˈɦaʔ/
| Hak (tytuł surandralski), religijna wersja króla
| starosurandralskie ''hak''
|-
! halphá
| /ˈɦalpʰɐ/
| trawa
| starosurandralskie ''halpha''
|-
! hawá
| /ˈɦavɐ/
| ból
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hawámë
| /ˈɦavɐmə/
| puchnąć
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hán
| /ˈɦɐn/
| twardość
| starosurandralskie ''hānt''
|-
! háñ
| /ˈɦɐŋ/
| lud (współcześnie obraźliwie, słowo tabu)
| starosurandralskie ''hāñg''
|-
! hean
| /ˈɦɛan/
| język, mowa
| starosurandralskie ''herand''
|-
! heanmë
| /ˈɦɛanmə/
| mówić
| starosurandralskie ''herand''
|-
! Hedëni
| /ˈɦɛdəni/
| [[Ajdynir]]
| starosurandralskie ''Haj Dinir''
|-
! hemá
| /ˈɦɛmɐ/
| plecy
| starosurandralskie ''ghajma''
|-
! hégá
| /ˈɦegɐ/
| czysty
| starosurandralskie ''hēga''
|-
! hënemë
| /ˈɦənɛmə/
| wymiotować
| starosurandralskie ''ghumnä''
|-
! himmë
| /ˈɦimə/
| tulić się, przytulać
| starosurandralskie ''himi''
|-
! hin
| /ɦin/
| kilka
| starosurandralskie ''hind''
|-
! hivlẽ
| /ˈɦivlɛ̃/
| dziewczę, dziewczyna
| starosurandralskie ''ghübh(i)jen''
|-
! hoë
| /ˈɦɔə/
| brzeg
| starosurandralskie ''ghorye''
|-
! hõë
| /ˈɦɔ̃ə/
| nasienie, nasiono
| starosurandralskie ''honho''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| ruch, uderzenie
| starosurandralskie ''hodhu''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| skrzyżowanie, krzyżówki
| starosurandralskie ''hol''
|-
! holmë
| /ˈɦɔlmə/
| uderzyć
| starosurandralskie ''hawl''
|-
! hoóh
| /ˈɦɔoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''horrōghu''
|-
! hulá
| /ˈɦəlɐ/
| klęska
| starosurandralskie ''gbhula''
|-
! hulë
| /ˈɦulə/
| strumień
| starosurandralskie ''ghūlo''
|-
! hulhas
| /ˈɦul̥as/
| górski strumień
| starosurandralskie ''ghūlo tlas''
|-
! hus
| /ˈɦus/
| znajomość, wiedza
| starosurandralskie ''hus''
|-
! husmë
| /ˈɦusmə/
| znać, wiedzieć
| starosurandralskie ''hus''
|-
|}

==X==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! xã
| /ˈxɐ̃/
| kto
| starosurandralskie ''sxam''
|-
! xãlá
| /ˈxɐ̃lɐ/
| ktoś
| starosurandralskie ''sxam blā''
|-
! xaj
| /ˈxaj/
| gdzie
| starosurandralskie ''sxar''
|-
! xajlá
| /ˈxajlɐ/
| gdzieś
| starosurandralskie ''sxar blā''
|-
! xaľë
| /ˈxaʎə/
| owca
| starosurandralskie ''xalyo''
|-
! xehámë
| /ˈxɛɦɐmə/
| śmiać się
| onomatopeiczne
|-
! xem
| /ˈxɛm/
| tajga
| starosurandralskie ''xalm''
|-
! xeň
| /ˈxɛɲ/
| szyja
| starosurandralskie ''xäñyi''
|-
! xezá
| /ˈxɛzɐ/
| równy
| starosurandralskie ''xädya''
|-
! xëľëmë
| /ˈxəʎəmə/
| rozdzielić
| kejreńskie
|-
! xitmë
| /ˈxiʔmə/
| obrócić
| starosurandralskie ''xujtu''
|-
! xok
| /ˈxɔʔ/
| co
| starosurandralskie ''sxok''
|-
! xoklá
| /ˈxɔʔlɐ/
| coś
| starosurandralskie ''sxok blā''
|-
! xondá
| /ˈxɔndɐ/
| broń
| starosurandralskie ''xānda''
|-
! xosjë
| /ˈxɔsjə/
| wschód
| starosurandralskie ''xosro''
|-
! xótá
| /ˈxotɐ/
| miasto posiadające kilka atynencji, miasto z przedmieściami
| starosurandralskie ''xowta''
|-
! xuimmë
| /ˈxuimə/
| jeść
| starosurandralskie ''xū'' + ''rīm''
|-
! xumë
| /ˈxumə/
| brać
| starosurandralskie ''xū''
|-
|}

==I==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! i
| /ji/
| i (łączy czasowniki)
| starosurandralskie ''jī''
|-
! idámë
| /ˈjidɐmə/
| drapać
| starosurandralskie ''jīda''
|-
! ij
| /ˈjij/~/ˈd͡ʒij/
| gruby, tłusty
| starosurandralskie ''jir''
|-
! imbmë
| /ˈjimə/
| iść
| starosurandralskie ''jimb''
|-
! imbët
| /ˈjimbəʔ/
| stopa
| ''imbmë + -ët''
|-
! ivaná
| /ˈjivanɐ/
| szerokość, szeroki
| starosurandralskie ''jirbhana''
|-
|}

==J==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! jadë
| /ˈjadə/
| woda gejzerowa
| starosurandralskie ''jado''
|-
! jang
| /ˈjang/
| cienkość, cienki
| starosurandralskie ''jangu''
|-
! jatká
| /ˈjaʔkɐ/
| żyto
| ołłuskie ''jatka''
|-
! jál
| /ˈjɐl/
| góra
| starosurandralskie ''rān''
|-
! jánd
| /ˈjɐn(d)/
| sekta
| starosurandralskie ''rāndu''
|-
! je
| /jɛ/
| ale, lecz
| starosurandralskie ''re''
|-
! jẽ
| /ˈjɛ̃/
| młody, niedojrzały
| starosurandralskie ''jen''
|-
! jed
| /ˈjɛʔ/
| wielce, wielki
| starosurandralskie ''jädi''
|-
! jedž
| /ˈjɛd͡ʒ/
| trawa
| starosurandralskie ''rägyi''
|-
! jegmë
| /ˈjɛʔmə/
| gryźć
| starosurandralskie ''regu''
|-
! jẽs
| /jɛ̃s/
| włosy
| starosurandralskie ''jens''
|-
! jémã
| /jemɐ̃/
| próchnica (gleba)
| starosurandralskie ''jȫman'' z starowertyńskiego ''jòumą''
|-
! jo
| /ˈjɔ/
| tutaj
| starosurandralskie ''johu''
|-
! joñg
| /ˈjɔŋg/
| szalony
| starosurandralskie ''jañgu''
|-
! jó
| /ˈjo/
| bóg (arch.)
| starosurandralskie ''jōh''
|-
! jóheľ
| /ˈjoɦɛʎ/
| wiara
| starosurandralskie ''jōhghälyi''
|-
! jóh
| /ˈjoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jóhmë
| /ˈjoɦmə/
| słyszeć
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jós
| /ˈjos/
| potomstwo
| starosurandralskie ''jōs''
|-
! jukhá
| /ˈjukʰɐ/
| kolano
| starosurandralskie ''jukha''
|-
! jum
| /ˈjum/
| kurz
| starosurandralskie ''jump''
|-
|}

==K==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! kaámë
| /ˈkaɐmə/
| myć
| starosurandralskie ''kaha''
|-
! kac
| /ˈkas/
| furtka
| starosurandralskie ''skat su~skatsu''
|-
! kat
| /ˈkaʔ/
| płotek
| starosurandralskie ''skat''
|-
! kaván
| /ˈkavɐn/
| świętość
| starosurandralskie ''kabhānt''
|-
! káká
| /ˈkɐkɐ/
| środek, centrum
| starosurandralskie ''kaw''
|-
! Káli
| /ˈkɐli/
| [[Kaalpas]]
| kaalpaqskie ''Կա՛լպաս''
|-
! kátje
| /ˈkɐtjɛ/
| miasto z atynencjami, miasto napompowane
| starosurandralskie ''kpāträ''
|-
! keá
| /ˈkɛɐ/
| córka
| starosurandralskie ''kärya''
|-
! keemë
| /ˈkɛɛmə/
| czuć
| starosurandralskie ''kajhä''
|-
! keë
| /ˈkɛə/
| kolor, maź
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keëmë
| /ˈkɛəmə/
| kolorować, mazać
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keik
| /ˈkɛik/
| pięć
| starosurandralskie ''kährīk''
|-
! kejs
| /ˈkɛjs/
| piasek
| starosurandralskie ''kärsi''
|-
! keldmë
| /ˈkɛlmə/
| tańczyć
| kejreńskie
|-
! keľ
| /ˈkɛʎ/
| ogon
| starosurandralskie ''käli''
|-
! kes
| /ˈkɛs/
| świat
| starosurandralskie ''kpes''
|-
! ketámë
| /ˈkɛtɐmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''kajta''
|-
! kesá
| /ˈkɛsə/
| niebieski krokus
| starosurandralskie ''kajsa''
|-
! kélb
| /kel/
| tylko
| starosurandralskie ''kȫlbi''
|-
! kiden
| /ˈkidɛn/
| trapez
| kejreńskie
|-
! kiñ
| /ˈkiŋ/
| zbiorowość, zbiorowy
| starosurandralskie ''kpīñ''
|-
! kiñmë
| /ˈkiŋmə/
| móc, mieć pozwolenie
| starosurandralskie ''kiñ''
|-
! kjálmë
| /ˈkjɐlmə/
| rzucać
| starosurandralskie ''krāl''
|-
! kjek
| /ˈkjɛʔ/
| korzeń
| starosurandralskie ''kräk''
|-
! kõ
| /ˈkɔ̃/
| osada postojowa, osada nastawiona na podróżnych
| starosurandralskie ''kon''
|-
! kohó
| /ˈkɔɦo/
| pragnienie
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! kohómë
| /ˈkɔɦomə/
| pragnąć
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! koko
| /ˈkɔkɔ/
| energia, moc
| starosurandralskie ''koh''
|-
! kool
| /ˈkɔɔl/
| siła (tabu) morderstwo
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
! koolmë
| /ˈkɔɔlmə/
| mordować
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
|}

==Kh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! khaj
| /ˈkʰaj/
| liść
| starosurandralskie ''skhar''
|-
! khajdá
| /ˈkʰajdɐ/
| zabawa, zabawny
| starosurandralskie ''kharda''
|-
! khápá
| /ˈkʰɐpɐ/
| państwo
| kejreńskie przez starosurandralskie ''khawpa''
|-
! khevam
| /ˈkʰɛvam/
| czerwień, czerwony
| starosurandralskie ''khaj'' + ''bhamp''
|-
! khéz
| /ˈkʰez/
| struga, ciek
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khézles
| /ˈkʰezlɛs/
| rzeka
| ''khéz + lhoes''
|-
! khézmë
| /ˈkʰez/
| płynąć, ciec
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khib
| /ˈkʰiʔ/
| obraz
| kejreńskie, przez starosurandralskie ''khibi''
|-
! khic
| /ˈkʰis/
| wodospad
| starosurandralskie ''khütyi''
|-
! khizá
| /ˈkʰizɐ/
| sen
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khizámë
| /ˈkʰizɐmə/
| spać
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khoľẽ
| /ˈkʰɔʎɛ̃/
| coś bezwartościowego, powstałego bez sensu
| starosurandralskie ''skholljem''
|-
! khód
| /ˈkʰoʔ/
| państwo (arch.)
| starosurandralskie ''khōdu''
|-
! khókmë
| /ˈkʰoʔmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''khōp''
|-
! khónë
| /ˈkʰonə/
| brzuch
| starosurandralskie ''kphōno''
|-
! khul
| /ˈkʰul/
| usta
| starosurandralskie ''khūl''
|-
|}

==L==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lã
| /ˈlɐ̃/
| chłop
| starosurandralskie ''dañ''
|-
! lan
| /ˈlan/
| ojciec
| starosurandralskie ''dlant''
|-
! lau
| /ˈlau/
| krew
| starosurandralskie ''blahu''
|-
! lebá
| /ˈlɛbɐ/
| długość
| starosurandralskie ''dheba''
|-
! lejmë
| /ˈlɛjmə/
| mieć
| starosurandralskie ''lär''
|-
! letj
| /ˈlɛti/
| państwo, państwo plemienne
| starosurandralskie ''lätri''
|-
! lésmë
| /ˈlesmə/
| pływać (istota)
| starosurandralskie ''lēs''
|-
! létá
| /ˈletɐ/
| miłość (romantyczna)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! létámë
| /ˈletɐmə/
| kochać (w sensie romantycznym)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! lin
| /ˈlin/
| kamień
| starosurandralskie ''lini''
|-
! liñdž
| /ˈliŋd͡ʒ/
| pięść
| starosurandralskie ''dhǖñgyi''
|-
! lobá
| /ˈlɔbɐ/
| dziesięć
| starosurandralskie ''loba''
|-
! lov
| /ˈlɔv/
| drewno
| starosurandralskie ''lobhu''
|-
! lu
| /ˈlu/
| niebo
| starosurandralskie ''lū''
|-
! luék
| /ˈlueʔ/
| północ
| starosurandralskie ''lū'' + ''hēk''
|-
! lupa
| /ˈlupa/
| chmura
| starosurandralskie ''lū'' + ''pah''
|-
|}

==Lh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lhas
| /ˈl̥as/
| góra
| starosurandralskie ''plas''
|-
! lhẽ
| /ˈl̥ɛ̃/
| łódź pociągowa (do pomocy innym łodziom)
| starosurandralskie ''splen''
|-
! lheñg
| /ˈl̥ɛŋg/
| inaczej, w innym przypadku
| starosurandralskie ''släñgi''
|-
! lhës
| /ˈləs/
| wąż
| starosurandralskie ''plünsi''
|-
! lhoes
| /ˈl̥ɔɛs/
| wielkość, wielki, duży, wiele, dużo
| starosurandralskie ''tlores''
|-
! lhõmë
| /ˈl̥ɔ̃mə/
| ciąć
| starosurandralskie ''tlon''
|-
! lhóm
| /ˈl̥om/
| świerk
| starosurandralskie ''slōm''
|-
|}

==Ľ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľadjë
| /ˈʎadjə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''lyadre''
|-
! ľakë
| /ˈʎakə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''byakpe''
|-
! ľažmë
| /ˈʎaʒmə/
| stać
| starosurandralskie ''lyagyu''
|-
! ľegá
| /ˈʎɛgɐ/
| związek, grupa
| starosurandralskie ''lyäga''
|-
! ľemeš
| /ˈʎɛmɛʃ/
| okręg, obszar terytorialny
| eruckie ''myömäç''
|-
! ľemët
| /ˈʎɛməʔ/
| jabłko
| starosurandralskie ''lyömit'', ''**ľem'' + ''-ët''
|-
! ľëxmë
| /ˈʎəxmə/
| darować, odpuścić
| starosurandralskie ''lyinx''
|-
! ľidá
| /ˈʎidɐ/
| kora
| starosurandralskie ''lyida''
|-
! ľivë
| /ˈʎivə/
| miłość
| starosurandralskie ''lyibho''
|-
! ľom
| /ˈʎɔm/
| pustka, nicość
| starosurandralskie ''lyomu''
|-
! ľon
| /ˈʎɔn/
| zwierzę
| starosurandralskie ''lyond''
|-
! ľure
| /ˈʎurɛ~ʎujɛ/
| moneta
| kejreńskie
|-
|}

==Ľh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľhã
| /ˈʎ̥ɐ̃/
| szybki
| starosurandralskie ''pyän''
|-
! ľhes
| /ˈʎ̥ɛs/
| kość
| starosurandralskie ''kles''
|-
! ľhismë
| /ˈʎ̥ismə/
| pośredniczyć
| starosurandralskie ''plyis''
|-
! ľhoňë
| /ˈʎ̥ɔɲə/
| las
| starosurandralskie ''klonye''
|-
! ľhól
| /ˈʎ̥ol/
| skrzydło
| starosurandralskie ''pyōl''
|-
|}

==M==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ma
| /ˈma/
| pierś
| starosurandralskie ''mah''
|-
! majd
| /ˈmaj/
| miasto (założone w czasach kejreńskich)
| kejreńskie przez starosurandralskie ''smard''
|-
! maľá
| /ˈmaʎɐ/
| bitwa
| starosurandralskie ''malya''
|-
! maľámë
| /ˈmaʎɐmə/
| walczyć w bitwie
| starosurandralskie ''malya''
|-
! mám
| /ˈmɐm/
| matka
| starosurandralskie ''māmu''
|-
! mexte
| /ˈmɛxtɛ/
| nić, sznureczek
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mextemë
| /ˈmɛxtɛmə/
| szyć
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mejt
| /ˈmɛj/
| rząd, władza
| starosurandralskie ''mert''
|-
! mejthak
| /ˈmɛjtʰaʔ/
| mejtak
| ''mejt'' + ''hak''
|-
! mejtmól
| /ˈmɛjmol/
| królestwo
| ''mejt'' + ''mól''
|-
! mephá
| /ˈmɛpʰɐ/
| drzewo
| starosurandralskie ''mepha''
|-
! mëxmë
| /ˈməxmə/
| polować
| starosurandralskie ''minx''
|-
! midë
| /ˈmidə/
| miejsce, skupisko
| starosurandralskie ''smide''
|-
! mik
| /ˈmik/
| fakt, wydarzenie, coś
| starosurandralskie ''mīku''
|-
! mikëës
| /ˈmikəəs/
| wiedza
| starosurandralskie ''mīkuhus''
|-
! mon
| /ˈmɔn/
| czas
| starosurandralskie ''monp''
|-
! monta
| /ˈmɔnta/
| dzisiaj
| ''mon + ta''
|-
! mól
| /ˈmol/
| król
| starosurandralskie ''smōl''
|-
! móstë
| /ˈmostə/
| sztuka
| kejreńskie przez starosurandralskie ''mawsto''
|-
|}

==N==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! nasjëmë
| /ˈnasjəmə/
| paść
| starosurandralskie ''nasre''
|-
! ná
| /ˈnɐ/
| małżeństwo
| starosurandralskie ''nā''
|-
! námë
| /ˈnɐmə/
| żyć
| starosurandralskie ''naw''
|-
! náwa
| /ˈnɐva/
| twierdza, forteca
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nāwah''
|-
! nẽx
| /ˈnɛ̃x/
| dzień
| starosurandralskie ''najxu''
|-
! neñ
| /ˈnɛŋ/
| palec
| starosurandralskie ''sneñg''
|-
! nés
| /ˈnes/
| polana w środku lasu
| starosurandralskie ''nēs''
|-
! në
| /ˈnə/
| bóg
| starosurandralskie ''nun''
|-
! nojhmë
| /ˈnɔjmə/
| trzymać
| starosurandralskie ''norghu''
|-
! nok
| /ˈnɔʔ/
| dłoń
| starosurandralskie ''nok''
|-
|}

==Ň==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ňais
| /ˈɲais/
| melodia
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nyarīs''
|-
! ňam
| /ˈɲam/
| ptak
| starosurandralskie ''ñyamp''
|-
! ňá
| /ˈɲɐ/
| święto, uroczystość
| starosurandralskie ''ñyā''
|-
! ňáná
| /ˈɲɐnɐ/
| ślub, wesele
| ''ňá + ná''
|-
! ňeak
| /ˈɲɛaʔ/
| małość, mały, mało
| starosurandralskie ''nyeha''
|-
! ňeëmë
| /ˈɲɛəmə/
| przyjść
| starosurandralskie ''nyere''
|-
! ňés
| /ˈɲes/
| uczta
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňésmë
| /ˈɲesmə/
| ucztować, biesiadować
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňik
| /ˈɲiʔ/
| walka
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňikmë
| /ˈɲiʔmə/
| walczyć
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňok
| /ˈɲɔʔ/
| żelazo
| starosurandralskie ''ñyok''
|-
|}

==Ñ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ñan
| /ˈŋan/
| słońce
| starosurandralskie ''sñant''
|-
! ñel
| /ˈŋɛl/
| trzy
| starosurandralskie ''ñmel''
|-
! ñéj
| /ˈŋej/
| jeden
| starosurandralskie ''ñōjr''
|-
! ños
| /ŋɔs/
| i (łączy rzeczowniki), z (kimś, czymś)
| starosurandralskie ''ños''
|-
! ñó
| /ˈŋo/
| brąz
| starosurandralskie ''ñow''
|-
! ñus
| /ˈŋus/
| imię
| starosurandralskie ''ñustu''
|-
|}

==P==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! pat
| /ˈpaʔ/
| praca (fizyczna nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! patmë
| /ˈpaʔmə/
| pracować (fizycznie nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! pasë
| /ˈpasə/
| osiem
| starosurandralskie ''paxso''
|-
! pá
| /ˈpɐ/
| góra (wysokość)
| starosurandralskie ''pā''
|-
! pej
| /ˈpɛj/
| wieś, osada
| starosurandralskie ''sper''
|-
! pek
| /ˈpɛʔ/
| starość, stary
| starosurandralskie ''pek''
|-
! peñmë
| /ˈpɛŋmə/
| lecieć
| starosurandralskie ''pǟñ''
|-
! péd
| /ˈpeʔ/
| rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi''
|-
! pédlas
| /ˈpeʔlas/
| górska rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi tlas''
|-
! péñg
| /ˈpeŋg/
| skalnica surandralska
| starosurandralskie ''spēñgu''
|-
! pjé
| /ˈpje/
| może
| starosurandralskie ''sprē''
|-
! pimë
| /ˈpimə/
| leżeć
| starosurandralskie ''spīr''
|-
! piñ
| /ˈpiŋ/
| miasto
| starosurandralskie ''piñu''
|-
! piž
| /ˈpiʃ/
| ząb
| starosurandralskie ''pighyi''
|-
! podžë
| /ˈpɔd͡ʒə/
| zarzecze
| starosurandralskie ''spogye''
|-
! ponë
| /ˈpɔnə/
| napój
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëmë
| /ˈpɔnəmə/
| pić
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëñó
| /ˈpɔnəŋo/
| wódka
| starosurandralskie ''spono ñow''
|-
! pont
| /ˈpɔnt/
| gospodarstwo
| starosurandralskie ''pontu''
|-
! põx
| /ˈpɔ̃x/
| pismo, zapis
| starosurandralskie ''ponx''
|-
! puá
| /ˈpuɐ/
| centrum, rdzeń
| starosurandralskie ''puha''
|-
|}

==Ph==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! phaká
| /ˈpʰakɐ/
| wezwanie do walki, mobilizacja
| starosurandralskie ''sphaka''
|-
! phant
| /ˈpʰant/
| spokój
| starosurandralskie ''phantu''
|-
! phas
| /ˈpʰas/
| ryba (mała)
| starosurandralskie ''phas''
|-
! phelá
| /ˈpʰɛlɐ/
| żałoba
| starosurandralskie ''phäla''
|-
! phem
| /ˈpʰɛm/
| jezioro
| starosurandralskie ''phemb''
|-
! phetjá
| /ˈpʰɛtjɐ/
| śmierć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phetjámë
| /ˈpʰɛtjɐmə/
| umrzeć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phéldmë
| /ˈpʰelmə/
| myśleć
| starosurandralskie ''phȫldi''
|-
! phë
| /ˈpʰə/
| dwa
| starosurandralskie ''phum''
|-
! phol
| /ˈpʰɔl/
| łaska
| starosurandralskie ''sphodhu''
|-
|}

==S==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! sãm
| /sɐ̃m/
| potem
| starosurandralskie ''sanmu''
|-
! sañg
| /ˈsaŋg/
| oko
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! sañgmë
| /ˈsaŋgmə/
| widzieć
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! seán
| /ˈsɛɐn/
| skała
| starosurandralskie ''serhānt''
|-
! sej
| /ˈsɛj/
| ład, harmonia
| starosurandralskie ''sär''
|-
! semp
| /ˈsɛmp/
| pies
| starosurandralskie ''sömpi''
|-
! senë
| /ˈsɛnə/
| bogactwo
| starosurandralskie ''sajhno'' (z praajniadzkiego?)
|-
! sédem
| /ˈsedɛm/
| dziewięć
| starosurandralskie ''sēdämi''
|-
! si
| /ˈsi/
| nie
| starosurandralskie ''sǖ''
|-
! siá
| /ˈsiɐ/
| grzeczność, grzeczny
| starosurandralskie ''sīha''
|-
! simp
| /ˈsimp/
| niewolnik
| starosurandralskie ''simpi''
|-
! sjujmë
| /ˈsjujmə/
| oddychać
| starosurandralskie ''srūr''
|-
! sopjá
| /ˈsɔpjɐ/
| kamienna pustynka
| starosurandralskie ''sopra''
|-
! sonmë
| /ˈsɔnmə/
| ssać
| starosurandralskie ''sont''
|-
! soñ
| /ˈsɔŋ/
| język (anatomia)
| starosurandralskie ''soñg''
|-
! sovľëmë
| /ˈsɔwʎəmə/
| bać się
| kejreńskie
|-
! só
| /so/
| partykuła rozpoczynająca dopełnienie (obecnie rzadko używana)
| starosurandralskie ''sō''
|-
! sóg
| /ˈsoʔ/
| serce
| starosurandralskie ''sōgu''
|-
! sóxgi
| /ˈsoxgi/
| gra
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! sóxgimë
| /ˈsoxgimə/
| grać
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! su
| /ˈsu/
| brama
| starosurandralskie ''suh''
|-
! sudedžël
| /ˈsudɛd͡ʒəl/
| wodospad
| starosurandralskie ''sūdögyil''
|-
! sudë
| /ˈsudə/
| ściana
| starosurandralskie ''sūdo''
|-
! suán
| /ˈsuɐn/
| przełęcz
| starosurandralskie ''suh + rān'', ''su + jál''
|-
|}

==Š==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! šaná
| /ˈʃanɐ/
| jęczmień
| starosurandralskie ''syana''
|-
! šãs
| /ˈʃɐ̃s/
| ucieczka
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šãsmë
| /ˈʃɐ̃smə/
| uciekać
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šédë
| /ˈʃedə/
| szczyt płaski
| starosurandralskie ''xyēde''
|-
! šëkhmë
| /ˈʃəɦmə/
| zamarzać
| kejreńskie
|-
! ši
| /ˈʃi/
| gleba, ziemia uprawna
| starosurandralskie ''syi~syī''
|-
! šie
| /ˈʃiɛ/
| rytuał (cywilizowany)
| starosurandralskie ''syirä''
|-
! šin
| /ˈʃin/
| kiedy, gdy
| starosurandralskie ''sxyint''
|-
! šinlá
| /ˈʃinlɐ/
| kiedyś
| starosurandralskie ''sxyint blā''
|-
! šõ
| /ˈʃɔ̃/
| dalekie południe
| starosurandralskie ''syōn'' „dalekie południe”
|-
! šohá
| /ˈʃɔɦɐ/
| teraz
| starosurandralskie ''xyogha''
|-
! šom
| /ˈʃɔm/
| tłuszcz
| starosurandralskie ''xyomp''
|-
! šotë
| /ˈʃɔtə/
| stopa
| starosurandralskie ''xyote''
|-
! šót
| /ˈʃoʔ/
| jak
| starosurandralskie ''sxyōt''
|-
! šugë
| /ˈʃugə/
| róg
| starosurandralskie ''syugo''
|-
|}

==T==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ta
| /ˈta/
| teraz
| starosurandralskie ''staru''
|-
! Tali
| /ˈtali/
| [[Tarum]] (por. ''Tilkháënë'')
| tarejskie ''Ⲑⲁⲣⲱⲙ''
|-
! taľ
| /ˈtaʎ/
| miejsce
| starosurandralskie ''talsyu''
|-
! Taľgen
| /ˈtaʎgɛn/
| Wertynia (region)
| starosurandralskie ''talsyu gbent''
|-
! tamg
| /ˈtamg/
| robak
| starosurandralskie ''tamga~tamgu''
|-
! tañgëlá
| /ˈtaŋgəlɐ/
| zabawa
| starosurandralskie ''tañp gula''
|-
! tañmë
| /ˈtaŋmə/
| zabawiać się, bawić się
| starosurandralskie ''tañp''
|-
! tád
| /ˈtɐʔ/
| ojciec
| starosurandralskie ''tādu''
|-
! táwá
| /ˈtɐvɐ/
| niski, w zagłębieniu
| starosurandralskie ''tāwa''
|-
! teat
| /ˈtɛaʔ/
| krótkość, krótki
| starosurandralskie ''tähratu''
|-
! tẽ
| /ˈtɛ̃/
| bóg najwyższy
| starosurandralskie ''tēm''
|-
! téjl
| /ˈtejl/
| pieśń śpiewana
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! téjlmë
| /ˈtejlmə/
| śpiewać
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! të
| /tə/
| ma, partykuła tworząca życzenia
| starosurandralskie ''tu''
|-
! ti
| /ˈti/
| mały obszar
| starosurandralskie ''tī''
|-
! tiame
| /ˈtiamɛ/
| strefa, obszar
| starosurandralskie ''tīramǟ''
|-
! tilë
| /ˈtilə/
| sól, słony
| starosurandralskie ''tējle'', zapożyczenie ze Starożytnego Wschodu (?)
|-
! Tilkháënë
| /ˈtilkʰɐənə/
| ''legendarna kraina bogactwa i spokoju'' (por. ''Tali'')
| starolecajskie ''Tilokhārino'' (por. lecajskie ''Tiłohorino'' "Tarum")
|-
! tiz
| /ˈtiz/
| duch
| starosurandralskie ''tidyi''
|-
! Tiznësej
| /ˈtiznəsɛj/
| księżyc (Lykaon)
| ''tiz + nësej''
|-
! tjẽ
| /ˈtjɛ̃/
| kilka, trochę
| starosurandralskie ''tren''
|-
! tjó
| /ˈtjo/
| mech
| starosurandralskie ''trō''
|-
! tju
| /tju/
| po (czasowo)
| starosurandralskie ''trū''
|-
! tós
| /ˈtos/
| droga (jako trakt)
| starosurandralskie ''tōsu''
|-
|}

==Th==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! thal
| /ˈtʰal/
| duże jezioro
| starosurandralskie ''thal''
|-
! thañ
| /ˈtʰaŋ/
| ciężkość, ciężki
| starosurandralskie ''thañg''
|-
! thedžë
| /ˈtʰɛd͡ʒə/
| bliskość, bliski
| starosurandralskie ''thegye''
|-
! thelmë
| /ˈtʰɛlmə/
| trzeć
| starosurandralskie ''sthel''
|-
! thék
| /ˈtʰeʔ/
| ziemia, teren
| starosurandralskie ''thēk''
|-
! thihë
| /ˈtʰiɦə/
| mieszany
| starosurandralskie ''thigbhi''
|-
! thom
| /ˈtʰɔm/
| serce
| starosurandralskie ''thomb''
|-
! thótmë
| /ˈtʰoʔmə/
| zabić
| starosurandralskie ''sthōtu''
|-
! thuse
| /ˈtʰusɛ/
| drzewo iglaste
| starosurandralskie ''thojsä''
|-
|}

==V==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! vã
| /vɐ̃/
| w (abstrakcyjne)
| starosurandralskie ''bhan''
|-
! vaë
| /ˈvaə/
| przestępstwo
| zapewne ajniadzkie
|-
! val
| /ˈval/
| źródło, początek
| starosurandralskie ''bhalu''
|-
! vẽ
| /ˈvɛ̃/
| handel
| starosurandralskie ''bhēñ''
|-
! vẽsá
| /ˈvɛ̃sɐ/
| gwiazda
| starosurandralskie ''bhensa''
|-
! velxë
| /ˈvɛlxə/
| rok
| starosurandralskie ''bhelxo''
|-
! velvelxë
| /ˈvɛlvɛlxə/
| wiek
| reduplikacja ''velxë''
|-
! viwá
| /ˈvivɐ/
| razem
| starosurandralskie ''bhīwa''
|-
! vón
| /ˈvon/
| mięso
| starosurandralskie ''bhown''
|-
|}

==W==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! waxatõ
| /ˈvaxatɔ̃/
| koń
| starosurandralskie ''waxaton''
|-
! wajkë
| /ˈvajkə/
| wnętrzności
| starosurandralskie ''warko''
|-
! wasá
| /ˈvasɐ/
| belka
| starosurandralskie ''hwasa''
|-
! wat
| /ˈvaʔ/
| kraj
| starosurandralskie ''wat''
|-
! wejmë
| /ˈvɛjmə/
| pchnąć
| starosurandralskie ''wäru''
|-
! wekmë
| /ˈvɛʔmə/
| siedzieć
| starosurandralskie ''wek''
|-
! wẽmë
| /ˈvɛ̃mə/
| zgniatać
| starosurandralskie ''weñ''
|-
! wis
| /ˈvis/
| dziecko
| starosurandralskie ''wīs''
|-
|}

==Z==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! zã
| /ˈzɐ̃/
| człowiek
| starosurandralskie ''dyām''
|-
! zaj
| /ˈzaj/
| nowość
| starosurandralskie ''dyar''
|-
! Zámčheol
| /ˈzɐmt͡ʃʰɛɔl/
| Erutańczyk
| starosurandralskie ''dyām khyery-yol''
|-
! zámpat
| /ˈzɐmpaʔ/
| rzemieślnik
| ''zã + pat''
|-
! zámphaká
| /ˈzɐmpakɐ/
| posłanieć wzywający do walki, wojska
| ''zã + phaká''
|-
! zámphëdé
| /ˈzɐmpʰəde/
| partner, małżonek
| ''zã + phë''
|-
! Zámtaľgen
| /ˈzɐmtaʎgɛn/
| Wert
| starosurandralskie ''dyām talsyu gbent''
|-
! zámvẽ
| /ˈzɐmvɛ̃/
| kupiec
| ''zã + vẽ''
|-
! ze
| /ˈzɛ/
| dół
| starosurandralskie ''dyöhi''
|-
! zend
| /ˈzɛnd/
| lina
| starosurandralskie ''dyendu''
|-
! zés
| /ˈzes/
| flaga
| starosurandralskie ''dyēs''
|-
! zë
| /ˈzə/
| kobieta
| starosurandralskie ''dyiñ''
|-
! zos
| /ˈzɔs/
| nie
| starosurandralskie ''dyos''
|-
! zót
| /ˈzɔʔ/
| samotność, samodzielność samotny, samodzielny
| starosurandralskie ''dyōtu''
|-
! zuámë
| /ˈzuɐmə/
| potępić
| starosurandralskie ''dyura''
|-
|}

==Ž==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! žaľ
| /ˈʒaʎ/
| owoc
| starosurandralskie ''ghyaglu''
|-
! žetmë
| /ˈʒɛtmə/
| dać
| starosurandralskie ''ghyäti''
|-
! žiin
| /ˈʒiin/
| senator
| kejreńskie przez starosurandralskie ''ghyiwrīn''
|-
! žolmë
| /ˈʒiin/
| mieć obowiązek, musieć
| starosurandralskie ''ghyol''
|-
! žõšmë
| /ˈʒɔ̃ʃmə/
| wyglądać
| starosurandralskie ''ghyönxyi''
|-
! žum
| /ˈʒum/
| cztery
| starosurandralskie ''ghyumb''
|-
|}

Słownik:Język surandralski

2026-03-05T06:50:41Z

Emilando: /* J */

{{Surandral Intro}}
{{słownik2
| kolor = #33CC33
| słownik języka = Słownik języka surandralskiego
| nazwa u = [[Język surandralski]]
| nazwa własna u = '''hean wecóšooñ '''
| informacje ogólne = Informacje
| twórca f = [[Użytkownik:Emil|Emil]]
| rok f = 2024
| alfabet u = łacinka
| klasyfikacja u =
| liczba słów f =
}}
{{Artykuł|Język surandralski}}

Kolejność sortowania:

'''A (Ã) Á B C CH Č ČH D DŽ E (Ẽ) É Ë G H X I J K KH L LH Ľ ĽH M N Ň Ñ O (Õ) Ó P PH S Š T TH U V W Z Ž'''
==Á==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! árzon
| /ˈɦɐrzɔn/
| ''pożegnanie'' (z dużym szacunkiem) z rzadka też ''árzono''
| ajdyniriańskie ''ārzone''
|-
|}

==B==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! bad
| /ˈbaʔ/
| kopalnia
| starosurandralskie ''badu''
|-
! badmë
| /ˈbaʔmə/
| kopać (w kopalni)
| starosurandralskie ''badu''
|-
! bajphë
| /ˈbajpʰə/
| pałac, rezydencja
| starosurandralskie ''barphe''
|-
! baľ
| /ˈbaʎ/
| pióro
| starosurandralskie ''baglu''
|-
! bañ
| /ˈbaŋ/
| dom
| starosurandralskie ''zbañk''
|-
! béle
| /ˈbelɛ/
| podłużny ślad
| starosurandralskie ''bōjlä''
|-
! bëëmë
| /ˈbəəmə/
| pchać
| starosurandralskie ''binre''
|-
! bië
| /ˈbiə/
| sosna
| starosurandralskie ''bīre''
|-
! bik
| /ˈbik/
| wolny (prędkość)
| starosurandralskie ''bīk''
|-
! bimë
| /ˈbimə/
| pluć
| starosurandralskie ''bīru''
|-
! biná
| /ˈbinɐ/
| sześć
| starosurandralskie ''bina''
|-
! bjeh
| /ˈbjɛɦ/
| wieś
| starosurandralskie ''breghu''
|-
! bojdó
| /ˈbɔjdo/
| morze
| starosurandralskie ''bordō''
|-
! bol
| /ˈbɔl/
| inność, inny, inne
| starosurandralskie ''bodhu''
|-
! bothá
| /ˈbɔtʰɐ/
| stok górski (duży)
| starosurandralskie ''botha''
|-
! bógá
| /ˈbogɐ/
| żona
| starosurandralskie ''bawga''
|-
! buanmë
| /ˈbuanmə/
| dostać, otrzymać
| starosurandralskie ''zbūran''
|-
! bunema
| /ˈbunɛma/
| każdy, wszyscy
| starosurandralskie ''bune mah''
|-
! buñg
| /ˈbuŋg/
| głód
| starosurandralskie ''buñgu''
|-
! bus
| /ˈbus/
| noc
| starosurandralskie ''būs''
|-
|}

==C==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! caj
| /ˈt͡saj/
| łokieć
| starosurandralskie ''tyar''
|-
! cal
| /ˈt͡sal/
| las
| starosurandralskie ''tyald''
|-
! calthuse
| /ˈt͡saltʰusɛ/
| las iglasty
| ''cal + thuse''
|-
! cet
| /ˈt͡sɛʔ/
| dobry, dobrze
| starosurandralskie ''tyät''
|-
! cénë
| /ˈt͡senə/
| senat
| kejreńskie przez starosurandralskie ''tyēne''
|-
! cës
| /ˈt͡səs/
| jajko
| starosurandralskie ''tyins''
|-
! ciguná
| /ˈt͡sigunɐ/
| obrońca
| kejreńskie?
|-
! cigunámë
| /ˈt͡sigunɐmə/
| bronić
| ''ciguná + -më''
|-
! cil
| /ˈt͡sil/
| skóra
| starosurandralskie ''tyil''
|-
! com
| /ˈt͡sɔm/
| mężczyzna
| starosurandralskie ''styomb''
|-
! cólgá
| /ˈt͡solgɐ/
| wąśki
| starosurandralskie ''tyōlga''
|-
|}

==Ch==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! chaz
| /ˈt͡sʰas/
| głowa, główny
| starosurandralskie ''thyadyi''
|-
! chenmë
| /ˈt͡sʰɛnmə/
| kopać (w ziemi)
| starosurandralskie ''thyäni''
|-
! chëchë
| /ˈt͡sʰət͡sʰə/
| gejzer
| starosurandralskie ''thyim''
|-
! chuv
| /ˈt͡sʰuv/
| koniec
| starosurandralskie ''thyubhu''
|-
|}

==Č==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čahë
| /ˈt͡ʃaɦə/
| cykl wojen
| kejreńskie przez starosurandralskie ''skyagho''
|-
! čaľ
| /ˈt͡ʃaʎ/
| siedem
| starosurandralskie ''kyals''
|-
! čej
| /ˈt͡ʃɛj/
| gałąź (archaicznie)
| starosurandralskie ''kyajr''
|-
! čejze
| /ˈt͡ʃɛjzɛ/
| paproć
| starosurandralskie ''kyajr dyöhi''
|-
! čin
| /ˈt͡ʃin/
| człowiek
| starosurandralskie ''kyint''
|-
! čõ
| /ˈt͡ʃɔ̃/
| wzgórze
| starosurandralskie ''kyon''
|-
|}

==Čh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čhaá
| /ˈt͡ʃʰaɐ/
| prośba
| starosurandralskie ''khyaha''
|-
! čhaajó
| /ˈt͡ʃʰaajo/
| zalecenie, silna prośba
| starosurandralskie ''khyaha jōh''
|-
! Čheol
| /ˈt͡ʃʰɛɔl/
| [[Erutia]]
| starosurandralskie ''khyery-yol''
|-
! čhõ
| /ˈt͡ʃʰɔ̃/
| parafia
| starosurandralskie ''khyōn''
|-
! čhoñ
| /ˈt͡ʃʰɔŋ/
| całość
| starosurandralskie ''khyoñg''
|-
|}

==D==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! dãdã
| /ˈdɐ̃dɐ̃/
| wesz
| starosurandralskie ''däñ''
|-
! dat
| /ˈdaʔ/
| płodność
| starosurandralskie ''dat''
|-
! datmë
| /ˈdaʔmə/
| rodzić, płodzić
| starosurandralskie ''dat''
|-
! deľ
| /ˈdɛʎ/
| paznokieć
| starosurandralskie ''dädhyu''
|-
! den
| /ˈdɛn/
| stromy stok górski
| starosurandralskie ''dänt''
|-
! dén
| /ˈden/
| rzeźba
| starosurandralskie ''dȫni''
|-
! desë
| /ˈdɛsə/
| mały lodowiec górski
| starosurandralskie ''deso''
|-
! dékmë
| /ˈdeʔmə/
| zostać, stać się
| starosurandralskie ''zdēk''
|-
! dë
| /ˈdə/
| młody
| starosurandralskie ''dim''
|-
! diľ
| /ˈdiʎ/
| mąż
| starosurandralskie ''dülyi''
|-
! djal
| /ˈdjal/
| południe
| starosurandralskie ''dral''
|-
! doká
| /ˈdɔkɐ/
| gleba brunatna górska
| starosurandralskie ''doka''
|-
! dóbjá
| /ˈdobjɐ/
| zadośćuczynienie
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóbjámë
| /ˈdobjɐmə/
| zadośćuczynić
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóg
| /ˈdoʔ/
| ryba (duża)
| starosurandralskie ''dōgu''
|-
|}

==DŽ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Džasmã
| /ˈd͡ʒasmɐ̃/
| ''legendarna kraina harmonii i przyjaźni''
| starolecajskie ''Džasmān''
|-
! džatë
| /ˈd͡ʒatə/
| nieograniczony, do woli
| starosurandralskie ''gyate''
|-
! džám
| /ˈd͡ʒɐm/
| prowincja
| starosurandralskie ''gyalm''
|-
! džés
| /ˈd͡ʒes/
| okrutnik
| starosurandralskie ''zgyösi''
|-
! dži
| /ˈd͡ʒi/
| wojsko
| starosurandralskie ''gyüri''
|-
! džil
| /ˈd͡ʒil/
| woda
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilmë
| /ˈd͡ʒil/
| płynąć, unosić się
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilze
| /ˈd͡ʒilzɛ/
| deszcz
| ''džil + ze''
|-
! džojt
| /ˈd͡ʒɔj/
| dżojt, ''diecezja''
| starosurandralskie ''gyort''
|-
|}

==G==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! gã
| /ˈgɐ̃/
| jedzenie
| starosurandralskie ''gan''
|-
! gañmë
| /ˈgaŋmə/
| wiać
| staroleckie ''gañ'' (zastąpiło odziedziczone ''gäñ'')
|-
! gardá
| /ˈgardɐ~gajdɐ/
| szlachta
| kejreńskie przez starosurandralskie ''garda''
|-
! gea
| /ˈgɛa/
| gejzer
| starosurandralskie ''gäry-yah''
|-
! gedž
| /ˈgɛʃ/
| zaufanie
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! geëľëdá
| /ˈgɛəʎədɐ/
| patyk
| starosurandralskie ''gbere'' + ''lyida''
|-
! geľ
| /ˈgɛʎ/
| słowo
| starosurandralskie ''gälyi''
|-
! gen
| /ˈgɛn/
| zachód
| starosurandralskie ''gbent''
|-
! gež
| /ˈgɛʃ/
| igła (liść)
| starosurandralskie ''gäghyi''
|-
! gežët
| /ˈgɛʒəʔ/
| zaufana grupa ludzi
| ''gežmë'' + ''–ët''
|-
! gežmë
| /ˈgɛʃmə/
| ufać
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! gi
| /ˈgi/
| drapieżnik
| starosurandralskie ''güri''
|-
! gjanë
| /ˈgjanə/
| liczba
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjanëmë
| /ˈgjanəmə/
| liczyć
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjõ
| /ˈgjɔ̃/
| mnich
| starosurandralskie ''gron''
|-
! gon
| /ˈgɔn/
| dużo, wiele
| starosurandralskie ''gonu''
|-
! gonñó
| /ˈgɔnŋo/
| zbiór, grono
| starosurandralskie ''gonu ñmaw''
|-
! gól
| /ˈgol/
| kwiat
| starosurandralskie ''gōlu''
|-
! gól
| /ˈgol/
| szczęście
| starosurandralskie ''zgōl''
|-
! gu
| /ˈgu/
| skóra ludzka
| starosurandralskie ''gōj''
|-
! gusá
| /ˈgusɐ/
| układ, traktat
| starosurandralskie ''gūsa''
|-
|}

==H==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Habéki
| /ˈɦabeki/
| Habecja
| habeckie ''Habêkor''
|-
|-
! habëmë
| /ˈɦabəmə/
| wiązać
| starosurandralskie ''ghabe''
|-
! hacénë
| /ˈɦat͡senə/
| marszałek
| ''hak + cénë''
|-
! haé
| /ˈɦae/
| cesarz, imperator
| kejreńskie (''Arew Wielki'') przez starosurandralskie ''Harēw''
|-
! hak
| /ˈɦaʔ/
| Hak (tytuł surandralski), religijna wersja króla
| starosurandralskie ''hak''
|-
! halphá
| /ˈɦalpʰɐ/
| trawa
| starosurandralskie ''halpha''
|-
! hawá
| /ˈɦavɐ/
| ból
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hawámë
| /ˈɦavɐmə/
| puchnąć
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hán
| /ˈɦɐn/
| twardość
| starosurandralskie ''hānt''
|-
! háñ
| /ˈɦɐŋ/
| lud (współcześnie obraźliwie, słowo tabu)
| starosurandralskie ''hāñg''
|-
! hean
| /ˈɦɛan/
| język, mowa
| starosurandralskie ''herand''
|-
! heanmë
| /ˈɦɛanmə/
| mówić
| starosurandralskie ''herand''
|-
! Hedëni
| /ˈɦɛdəni/
| [[Ajdynir]]
| starosurandralskie ''Haj Dinir''
|-
! hemá
| /ˈɦɛmɐ/
| plecy
| starosurandralskie ''ghajma''
|-
! hégá
| /ˈɦegɐ/
| czysty
| starosurandralskie ''hēga''
|-
! hënemë
| /ˈɦənɛmə/
| wymiotować
| starosurandralskie ''ghumnä''
|-
! himmë
| /ˈɦimə/
| tulić się, przytulać
| starosurandralskie ''himi''
|-
! hin
| /ɦin/
| kilka
| starosurandralskie ''hind''
|-
! hivlẽ
| /ˈɦivlɛ̃/
| dziewczę, dziewczyna
| starosurandralskie ''ghübh(i)jen''
|-
! hoë
| /ˈɦɔə/
| brzeg
| starosurandralskie ''ghorye''
|-
! hõë
| /ˈɦɔ̃ə/
| nasienie, nasiono
| starosurandralskie ''honho''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| ruch, uderzenie
| starosurandralskie ''hodhu''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| skrzyżowanie, krzyżówki
| starosurandralskie ''hol''
|-
! holmë
| /ˈɦɔlmə/
| uderzyć
| starosurandralskie ''hawl''
|-
! hoóh
| /ˈɦɔoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''horrōghu''
|-
! hulá
| /ˈɦəlɐ/
| klęska
| starosurandralskie ''gbhula''
|-
! hulë
| /ˈɦulə/
| strumień
| starosurandralskie ''ghūlo''
|-
! hulhas
| /ˈɦul̥as/
| górski strumień
| starosurandralskie ''ghūlo tlas''
|-
! hus
| /ˈɦus/
| znajomość, wiedza
| starosurandralskie ''hus''
|-
! husmë
| /ˈɦusmə/
| znać, wiedzieć
| starosurandralskie ''hus''
|-
|}

==X==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! xã
| /ˈxɐ̃/
| kto
| starosurandralskie ''sxam''
|-
! xãlá
| /ˈxɐ̃lɐ/
| ktoś
| starosurandralskie ''sxam blā''
|-
! xaj
| /ˈxaj/
| gdzie
| starosurandralskie ''sxar''
|-
! xajlá
| /ˈxajlɐ/
| gdzieś
| starosurandralskie ''sxar blā''
|-
! xaľë
| /ˈxaʎə/
| owca
| starosurandralskie ''xalyo''
|-
! xehámë
| /ˈxɛɦɐmə/
| śmiać się
| onomatopeiczne
|-
! xem
| /ˈxɛm/
| tajga
| starosurandralskie ''xalm''
|-
! xeň
| /ˈxɛɲ/
| szyja
| starosurandralskie ''xäñyi''
|-
! xezá
| /ˈxɛzɐ/
| równy
| starosurandralskie ''xädya''
|-
! xëľëmë
| /ˈxəʎəmə/
| rozdzielić
| kejreńskie
|-
! xitmë
| /ˈxiʔmə/
| obrócić
| starosurandralskie ''xujtu''
|-
! xok
| /ˈxɔʔ/
| co
| starosurandralskie ''sxok''
|-
! xoklá
| /ˈxɔʔlɐ/
| coś
| starosurandralskie ''sxok blā''
|-
! xondá
| /ˈxɔndɐ/
| broń
| starosurandralskie ''xānda''
|-
! xosjë
| /ˈxɔsjə/
| wschód
| starosurandralskie ''xosro''
|-
! xótá
| /ˈxotɐ/
| miasto posiadające kilka atynencji, miasto z przedmieściami
| starosurandralskie ''xowta''
|-
! xuimmë
| /ˈxuimə/
| jeść
| starosurandralskie ''xū'' + ''rīm''
|-
! xumë
| /ˈxumə/
| brać
| starosurandralskie ''xū''
|-
|}

==I==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! i
| /ji/
| i (łączy czasowniki)
| starosurandralskie ''jī''
|-
! idámë
| /ˈjidɐmə/
| drapać
| starosurandralskie ''jīda''
|-
! ij
| /ˈjij/~/ˈd͡ʒij/
| gruby, tłusty
| starosurandralskie ''jir''
|-
! imbmë
| /ˈjimə/
| iść
| starosurandralskie ''jimb''
|-
! imbët
| /ˈjimbəʔ/
| stopa
| ''imbmë + -ët''
|-
! ivaná
| /ˈjivanɐ/
| szerokość, szeroki
| starosurandralskie ''jirbhana''
|-
|}

==J==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! jadë
| /ˈjadə/
| woda gejzerowa
| starosurandralskie ''jado''
|-
! jang
| /ˈjang/
| cienkość, cienki
| starosurandralskie ''jangu''
|-
! jatká
| /ˈjaʔkɐ/
| żyto
| ołłuskie ''jatka''
|-
! jál
| /ˈjɐl/
| góra
| starosurandralskie ''rān''
|-
! jánd
| /ˈjɐn(d)/
| sekta
| starosurandralskie ''rāndu''
|-
! je
| /jɛ/
| ale, lecz
| starosurandralskie ''re''
|-
! jẽ
| /ˈjɛ̃/
| młody, niedojrzały
| starosurandralskie ''jen''
|-
! jed
| /ˈjɛʔ/
| wielce, wielki
| starosurandralskie ''jädi''
|-
! jedž
| /ˈjɛd͡ʒ/
| trawa
| starosurandralskie ''rägyi''
|-
! jegmë
| /ˈjɛʔmə/
| gryźć
| starosurandralskie ''regu''
|-
! jẽs
| /jɛ̃s/
| włosy
| starosurandralskie ''jens''
|-
! jémą
| /jemɐ̃/
| próchnica (gleba)
| starosurandralskie ''jȫman'' z starowertyńskiego ''jòumą''
|-
! jo
| /ˈjɔ/
| tutaj
| starosurandralskie ''johu''
|-
! joñg
| /ˈjɔŋg/
| szalony
| starosurandralskie ''jañgu''
|-
! jó
| /ˈjo/
| bóg (arch.)
| starosurandralskie ''jōh''
|-
! jóheľ
| /ˈjoɦɛʎ/
| wiara
| starosurandralskie ''jōhghälyi''
|-
! jóh
| /ˈjoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jóhmë
| /ˈjoɦmə/
| słyszeć
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jós
| /ˈjos/
| potomstwo
| starosurandralskie ''jōs''
|-
! jukhá
| /ˈjukʰɐ/
| kolano
| starosurandralskie ''jukha''
|-
! jum
| /ˈjum/
| kurz
| starosurandralskie ''jump''
|-
|}

==K==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! kaámë
| /ˈkaɐmə/
| myć
| starosurandralskie ''kaha''
|-
! kac
| /ˈkas/
| furtka
| starosurandralskie ''skat su~skatsu''
|-
! kat
| /ˈkaʔ/
| płotek
| starosurandralskie ''skat''
|-
! kaván
| /ˈkavɐn/
| świętość
| starosurandralskie ''kabhānt''
|-
! káká
| /ˈkɐkɐ/
| środek, centrum
| starosurandralskie ''kaw''
|-
! Káli
| /ˈkɐli/
| [[Kaalpas]]
| kaalpaqskie ''Կա՛լպաս''
|-
! kátje
| /ˈkɐtjɛ/
| miasto z atynencjami, miasto napompowane
| starosurandralskie ''kpāträ''
|-
! keá
| /ˈkɛɐ/
| córka
| starosurandralskie ''kärya''
|-
! keemë
| /ˈkɛɛmə/
| czuć
| starosurandralskie ''kajhä''
|-
! keë
| /ˈkɛə/
| kolor, maź
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keëmë
| /ˈkɛəmə/
| kolorować, mazać
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keik
| /ˈkɛik/
| pięć
| starosurandralskie ''kährīk''
|-
! kejs
| /ˈkɛjs/
| piasek
| starosurandralskie ''kärsi''
|-
! keldmë
| /ˈkɛlmə/
| tańczyć
| kejreńskie
|-
! keľ
| /ˈkɛʎ/
| ogon
| starosurandralskie ''käli''
|-
! kes
| /ˈkɛs/
| świat
| starosurandralskie ''kpes''
|-
! ketámë
| /ˈkɛtɐmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''kajta''
|-
! kesá
| /ˈkɛsə/
| niebieski krokus
| starosurandralskie ''kajsa''
|-
! kélb
| /kel/
| tylko
| starosurandralskie ''kȫlbi''
|-
! kiden
| /ˈkidɛn/
| trapez
| kejreńskie
|-
! kiñ
| /ˈkiŋ/
| zbiorowość, zbiorowy
| starosurandralskie ''kpīñ''
|-
! kiñmë
| /ˈkiŋmə/
| móc, mieć pozwolenie
| starosurandralskie ''kiñ''
|-
! kjálmë
| /ˈkjɐlmə/
| rzucać
| starosurandralskie ''krāl''
|-
! kjek
| /ˈkjɛʔ/
| korzeń
| starosurandralskie ''kräk''
|-
! kõ
| /ˈkɔ̃/
| osada postojowa, osada nastawiona na podróżnych
| starosurandralskie ''kon''
|-
! kohó
| /ˈkɔɦo/
| pragnienie
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! kohómë
| /ˈkɔɦomə/
| pragnąć
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! koko
| /ˈkɔkɔ/
| energia, moc
| starosurandralskie ''koh''
|-
! kool
| /ˈkɔɔl/
| siła (tabu) morderstwo
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
! koolmë
| /ˈkɔɔlmə/
| mordować
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
|}

==Kh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! khaj
| /ˈkʰaj/
| liść
| starosurandralskie ''skhar''
|-
! khajdá
| /ˈkʰajdɐ/
| zabawa, zabawny
| starosurandralskie ''kharda''
|-
! khápá
| /ˈkʰɐpɐ/
| państwo
| kejreńskie przez starosurandralskie ''khawpa''
|-
! khevam
| /ˈkʰɛvam/
| czerwień, czerwony
| starosurandralskie ''khaj'' + ''bhamp''
|-
! khéz
| /ˈkʰez/
| struga, ciek
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khézles
| /ˈkʰezlɛs/
| rzeka
| ''khéz + lhoes''
|-
! khézmë
| /ˈkʰez/
| płynąć, ciec
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khib
| /ˈkʰiʔ/
| obraz
| kejreńskie, przez starosurandralskie ''khibi''
|-
! khic
| /ˈkʰis/
| wodospad
| starosurandralskie ''khütyi''
|-
! khizá
| /ˈkʰizɐ/
| sen
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khizámë
| /ˈkʰizɐmə/
| spać
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khoľẽ
| /ˈkʰɔʎɛ̃/
| coś bezwartościowego, powstałego bez sensu
| starosurandralskie ''skholljem''
|-
! khód
| /ˈkʰoʔ/
| państwo (arch.)
| starosurandralskie ''khōdu''
|-
! khókmë
| /ˈkʰoʔmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''khōp''
|-
! khónë
| /ˈkʰonə/
| brzuch
| starosurandralskie ''kphōno''
|-
! khul
| /ˈkʰul/
| usta
| starosurandralskie ''khūl''
|-
|}

==L==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lã
| /ˈlɐ̃/
| chłop
| starosurandralskie ''dañ''
|-
! lan
| /ˈlan/
| ojciec
| starosurandralskie ''dlant''
|-
! lau
| /ˈlau/
| krew
| starosurandralskie ''blahu''
|-
! lebá
| /ˈlɛbɐ/
| długość
| starosurandralskie ''dheba''
|-
! lejmë
| /ˈlɛjmə/
| mieć
| starosurandralskie ''lär''
|-
! letj
| /ˈlɛti/
| państwo, państwo plemienne
| starosurandralskie ''lätri''
|-
! lésmë
| /ˈlesmə/
| pływać (istota)
| starosurandralskie ''lēs''
|-
! létá
| /ˈletɐ/
| miłość (romantyczna)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! létámë
| /ˈletɐmə/
| kochać (w sensie romantycznym)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! lin
| /ˈlin/
| kamień
| starosurandralskie ''lini''
|-
! liñdž
| /ˈliŋd͡ʒ/
| pięść
| starosurandralskie ''dhǖñgyi''
|-
! lobá
| /ˈlɔbɐ/
| dziesięć
| starosurandralskie ''loba''
|-
! lov
| /ˈlɔv/
| drewno
| starosurandralskie ''lobhu''
|-
! lu
| /ˈlu/
| niebo
| starosurandralskie ''lū''
|-
! luék
| /ˈlueʔ/
| północ
| starosurandralskie ''lū'' + ''hēk''
|-
! lupa
| /ˈlupa/
| chmura
| starosurandralskie ''lū'' + ''pah''
|-
|}

==Lh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lhas
| /ˈl̥as/
| góra
| starosurandralskie ''plas''
|-
! lhẽ
| /ˈl̥ɛ̃/
| łódź pociągowa (do pomocy innym łodziom)
| starosurandralskie ''splen''
|-
! lheñg
| /ˈl̥ɛŋg/
| inaczej, w innym przypadku
| starosurandralskie ''släñgi''
|-
! lhës
| /ˈləs/
| wąż
| starosurandralskie ''plünsi''
|-
! lhoes
| /ˈl̥ɔɛs/
| wielkość, wielki, duży, wiele, dużo
| starosurandralskie ''tlores''
|-
! lhõmë
| /ˈl̥ɔ̃mə/
| ciąć
| starosurandralskie ''tlon''
|-
! lhóm
| /ˈl̥om/
| świerk
| starosurandralskie ''slōm''
|-
|}

==Ľ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľadjë
| /ˈʎadjə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''lyadre''
|-
! ľakë
| /ˈʎakə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''byakpe''
|-
! ľažmë
| /ˈʎaʒmə/
| stać
| starosurandralskie ''lyagyu''
|-
! ľegá
| /ˈʎɛgɐ/
| związek, grupa
| starosurandralskie ''lyäga''
|-
! ľemeš
| /ˈʎɛmɛʃ/
| okręg, obszar terytorialny
| eruckie ''myömäç''
|-
! ľemët
| /ˈʎɛməʔ/
| jabłko
| starosurandralskie ''lyömit'', ''**ľem'' + ''-ët''
|-
! ľëxmë
| /ˈʎəxmə/
| darować, odpuścić
| starosurandralskie ''lyinx''
|-
! ľidá
| /ˈʎidɐ/
| kora
| starosurandralskie ''lyida''
|-
! ľivë
| /ˈʎivə/
| miłość
| starosurandralskie ''lyibho''
|-
! ľom
| /ˈʎɔm/
| pustka, nicość
| starosurandralskie ''lyomu''
|-
! ľon
| /ˈʎɔn/
| zwierzę
| starosurandralskie ''lyond''
|-
! ľure
| /ˈʎurɛ~ʎujɛ/
| moneta
| kejreńskie
|-
|}

==Ľh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľhã
| /ˈʎ̥ɐ̃/
| szybki
| starosurandralskie ''pyän''
|-
! ľhes
| /ˈʎ̥ɛs/
| kość
| starosurandralskie ''kles''
|-
! ľhismë
| /ˈʎ̥ismə/
| pośredniczyć
| starosurandralskie ''plyis''
|-
! ľhoňë
| /ˈʎ̥ɔɲə/
| las
| starosurandralskie ''klonye''
|-
! ľhól
| /ˈʎ̥ol/
| skrzydło
| starosurandralskie ''pyōl''
|-
|}

==M==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ma
| /ˈma/
| pierś
| starosurandralskie ''mah''
|-
! majd
| /ˈmaj/
| miasto (założone w czasach kejreńskich)
| kejreńskie przez starosurandralskie ''smard''
|-
! maľá
| /ˈmaʎɐ/
| bitwa
| starosurandralskie ''malya''
|-
! maľámë
| /ˈmaʎɐmə/
| walczyć w bitwie
| starosurandralskie ''malya''
|-
! mám
| /ˈmɐm/
| matka
| starosurandralskie ''māmu''
|-
! mexte
| /ˈmɛxtɛ/
| nić, sznureczek
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mextemë
| /ˈmɛxtɛmə/
| szyć
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mejt
| /ˈmɛj/
| rząd, władza
| starosurandralskie ''mert''
|-
! mejthak
| /ˈmɛjtʰaʔ/
| mejtak
| ''mejt'' + ''hak''
|-
! mejtmól
| /ˈmɛjmol/
| królestwo
| ''mejt'' + ''mól''
|-
! mephá
| /ˈmɛpʰɐ/
| drzewo
| starosurandralskie ''mepha''
|-
! mëxmë
| /ˈməxmə/
| polować
| starosurandralskie ''minx''
|-
! midë
| /ˈmidə/
| miejsce, skupisko
| starosurandralskie ''smide''
|-
! mik
| /ˈmik/
| fakt, wydarzenie, coś
| starosurandralskie ''mīku''
|-
! mikëës
| /ˈmikəəs/
| wiedza
| starosurandralskie ''mīkuhus''
|-
! mon
| /ˈmɔn/
| czas
| starosurandralskie ''monp''
|-
! monta
| /ˈmɔnta/
| dzisiaj
| ''mon + ta''
|-
! mól
| /ˈmol/
| król
| starosurandralskie ''smōl''
|-
! móstë
| /ˈmostə/
| sztuka
| kejreńskie przez starosurandralskie ''mawsto''
|-
|}

==N==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! nasjëmë
| /ˈnasjəmə/
| paść
| starosurandralskie ''nasre''
|-
! ná
| /ˈnɐ/
| małżeństwo
| starosurandralskie ''nā''
|-
! námë
| /ˈnɐmə/
| żyć
| starosurandralskie ''naw''
|-
! náwa
| /ˈnɐva/
| twierdza, forteca
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nāwah''
|-
! nẽx
| /ˈnɛ̃x/
| dzień
| starosurandralskie ''najxu''
|-
! neñ
| /ˈnɛŋ/
| palec
| starosurandralskie ''sneñg''
|-
! nés
| /ˈnes/
| polana w środku lasu
| starosurandralskie ''nēs''
|-
! në
| /ˈnə/
| bóg
| starosurandralskie ''nun''
|-
! nojhmë
| /ˈnɔjmə/
| trzymać
| starosurandralskie ''norghu''
|-
! nok
| /ˈnɔʔ/
| dłoń
| starosurandralskie ''nok''
|-
|}

==Ň==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ňais
| /ˈɲais/
| melodia
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nyarīs''
|-
! ňam
| /ˈɲam/
| ptak
| starosurandralskie ''ñyamp''
|-
! ňá
| /ˈɲɐ/
| święto, uroczystość
| starosurandralskie ''ñyā''
|-
! ňáná
| /ˈɲɐnɐ/
| ślub, wesele
| ''ňá + ná''
|-
! ňeak
| /ˈɲɛaʔ/
| małość, mały, mało
| starosurandralskie ''nyeha''
|-
! ňeëmë
| /ˈɲɛəmə/
| przyjść
| starosurandralskie ''nyere''
|-
! ňés
| /ˈɲes/
| uczta
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňésmë
| /ˈɲesmə/
| ucztować, biesiadować
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňik
| /ˈɲiʔ/
| walka
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňikmë
| /ˈɲiʔmə/
| walczyć
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňok
| /ˈɲɔʔ/
| żelazo
| starosurandralskie ''ñyok''
|-
|}

==Ñ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ñan
| /ˈŋan/
| słońce
| starosurandralskie ''sñant''
|-
! ñel
| /ˈŋɛl/
| trzy
| starosurandralskie ''ñmel''
|-
! ñéj
| /ˈŋej/
| jeden
| starosurandralskie ''ñōjr''
|-
! ños
| /ŋɔs/
| i (łączy rzeczowniki), z (kimś, czymś)
| starosurandralskie ''ños''
|-
! ñó
| /ˈŋo/
| brąz
| starosurandralskie ''ñow''
|-
! ñus
| /ˈŋus/
| imię
| starosurandralskie ''ñustu''
|-
|}

==P==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! pat
| /ˈpaʔ/
| praca (fizyczna nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! patmë
| /ˈpaʔmə/
| pracować (fizycznie nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! pasë
| /ˈpasə/
| osiem
| starosurandralskie ''paxso''
|-
! pá
| /ˈpɐ/
| góra (wysokość)
| starosurandralskie ''pā''
|-
! pej
| /ˈpɛj/
| wieś, osada
| starosurandralskie ''sper''
|-
! pek
| /ˈpɛʔ/
| starość, stary
| starosurandralskie ''pek''
|-
! peñmë
| /ˈpɛŋmə/
| lecieć
| starosurandralskie ''pǟñ''
|-
! péd
| /ˈpeʔ/
| rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi''
|-
! pédlas
| /ˈpeʔlas/
| górska rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi tlas''
|-
! péñg
| /ˈpeŋg/
| skalnica surandralska
| starosurandralskie ''spēñgu''
|-
! pjé
| /ˈpje/
| może
| starosurandralskie ''sprē''
|-
! pimë
| /ˈpimə/
| leżeć
| starosurandralskie ''spīr''
|-
! piñ
| /ˈpiŋ/
| miasto
| starosurandralskie ''piñu''
|-
! piž
| /ˈpiʃ/
| ząb
| starosurandralskie ''pighyi''
|-
! podžë
| /ˈpɔd͡ʒə/
| zarzecze
| starosurandralskie ''spogye''
|-
! ponë
| /ˈpɔnə/
| napój
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëmë
| /ˈpɔnəmə/
| pić
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëñó
| /ˈpɔnəŋo/
| wódka
| starosurandralskie ''spono ñow''
|-
! pont
| /ˈpɔnt/
| gospodarstwo
| starosurandralskie ''pontu''
|-
! põx
| /ˈpɔ̃x/
| pismo, zapis
| starosurandralskie ''ponx''
|-
! puá
| /ˈpuɐ/
| centrum, rdzeń
| starosurandralskie ''puha''
|-
|}

==Ph==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! phaká
| /ˈpʰakɐ/
| wezwanie do walki, mobilizacja
| starosurandralskie ''sphaka''
|-
! phant
| /ˈpʰant/
| spokój
| starosurandralskie ''phantu''
|-
! phas
| /ˈpʰas/
| ryba (mała)
| starosurandralskie ''phas''
|-
! phelá
| /ˈpʰɛlɐ/
| żałoba
| starosurandralskie ''phäla''
|-
! phem
| /ˈpʰɛm/
| jezioro
| starosurandralskie ''phemb''
|-
! phetjá
| /ˈpʰɛtjɐ/
| śmierć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phetjámë
| /ˈpʰɛtjɐmə/
| umrzeć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phéldmë
| /ˈpʰelmə/
| myśleć
| starosurandralskie ''phȫldi''
|-
! phë
| /ˈpʰə/
| dwa
| starosurandralskie ''phum''
|-
! phol
| /ˈpʰɔl/
| łaska
| starosurandralskie ''sphodhu''
|-
|}

==S==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! sãm
| /sɐ̃m/
| potem
| starosurandralskie ''sanmu''
|-
! sañg
| /ˈsaŋg/
| oko
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! sañgmë
| /ˈsaŋgmə/
| widzieć
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! seán
| /ˈsɛɐn/
| skała
| starosurandralskie ''serhānt''
|-
! sej
| /ˈsɛj/
| ład, harmonia
| starosurandralskie ''sär''
|-
! semp
| /ˈsɛmp/
| pies
| starosurandralskie ''sömpi''
|-
! senë
| /ˈsɛnə/
| bogactwo
| starosurandralskie ''sajhno'' (z praajniadzkiego?)
|-
! sédem
| /ˈsedɛm/
| dziewięć
| starosurandralskie ''sēdämi''
|-
! si
| /ˈsi/
| nie
| starosurandralskie ''sǖ''
|-
! siá
| /ˈsiɐ/
| grzeczność, grzeczny
| starosurandralskie ''sīha''
|-
! simp
| /ˈsimp/
| niewolnik
| starosurandralskie ''simpi''
|-
! sjujmë
| /ˈsjujmə/
| oddychać
| starosurandralskie ''srūr''
|-
! sopjá
| /ˈsɔpjɐ/
| kamienna pustynka
| starosurandralskie ''sopra''
|-
! sonmë
| /ˈsɔnmə/
| ssać
| starosurandralskie ''sont''
|-
! soñ
| /ˈsɔŋ/
| język (anatomia)
| starosurandralskie ''soñg''
|-
! sovľëmë
| /ˈsɔwʎəmə/
| bać się
| kejreńskie
|-
! só
| /so/
| partykuła rozpoczynająca dopełnienie (obecnie rzadko używana)
| starosurandralskie ''sō''
|-
! sóg
| /ˈsoʔ/
| serce
| starosurandralskie ''sōgu''
|-
! sóxgi
| /ˈsoxgi/
| gra
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! sóxgimë
| /ˈsoxgimə/
| grać
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! su
| /ˈsu/
| brama
| starosurandralskie ''suh''
|-
! sudedžël
| /ˈsudɛd͡ʒəl/
| wodospad
| starosurandralskie ''sūdögyil''
|-
! sudë
| /ˈsudə/
| ściana
| starosurandralskie ''sūdo''
|-
! suán
| /ˈsuɐn/
| przełęcz
| starosurandralskie ''suh + rān'', ''su + jál''
|-
|}

==Š==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! šaná
| /ˈʃanɐ/
| jęczmień
| starosurandralskie ''syana''
|-
! šãs
| /ˈʃɐ̃s/
| ucieczka
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šãsmë
| /ˈʃɐ̃smə/
| uciekać
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šédë
| /ˈʃedə/
| szczyt płaski
| starosurandralskie ''xyēde''
|-
! šëkhmë
| /ˈʃəɦmə/
| zamarzać
| kejreńskie
|-
! ši
| /ˈʃi/
| gleba, ziemia uprawna
| starosurandralskie ''syi~syī''
|-
! šie
| /ˈʃiɛ/
| rytuał (cywilizowany)
| starosurandralskie ''syirä''
|-
! šin
| /ˈʃin/
| kiedy, gdy
| starosurandralskie ''sxyint''
|-
! šinlá
| /ˈʃinlɐ/
| kiedyś
| starosurandralskie ''sxyint blā''
|-
! šõ
| /ˈʃɔ̃/
| dalekie południe
| starosurandralskie ''syōn'' „dalekie południe”
|-
! šohá
| /ˈʃɔɦɐ/
| teraz
| starosurandralskie ''xyogha''
|-
! šom
| /ˈʃɔm/
| tłuszcz
| starosurandralskie ''xyomp''
|-
! šotë
| /ˈʃɔtə/
| stopa
| starosurandralskie ''xyote''
|-
! šót
| /ˈʃoʔ/
| jak
| starosurandralskie ''sxyōt''
|-
! šugë
| /ˈʃugə/
| róg
| starosurandralskie ''syugo''
|-
|}

==T==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ta
| /ˈta/
| teraz
| starosurandralskie ''staru''
|-
! Tali
| /ˈtali/
| [[Tarum]] (por. ''Tilkháënë'')
| tarejskie ''Ⲑⲁⲣⲱⲙ''
|-
! taľ
| /ˈtaʎ/
| miejsce
| starosurandralskie ''talsyu''
|-
! Taľgen
| /ˈtaʎgɛn/
| Wertynia (region)
| starosurandralskie ''talsyu gbent''
|-
! tamg
| /ˈtamg/
| robak
| starosurandralskie ''tamga~tamgu''
|-
! tañgëlá
| /ˈtaŋgəlɐ/
| zabawa
| starosurandralskie ''tañp gula''
|-
! tañmë
| /ˈtaŋmə/
| zabawiać się, bawić się
| starosurandralskie ''tañp''
|-
! tád
| /ˈtɐʔ/
| ojciec
| starosurandralskie ''tādu''
|-
! táwá
| /ˈtɐvɐ/
| niski, w zagłębieniu
| starosurandralskie ''tāwa''
|-
! teat
| /ˈtɛaʔ/
| krótkość, krótki
| starosurandralskie ''tähratu''
|-
! tẽ
| /ˈtɛ̃/
| bóg najwyższy
| starosurandralskie ''tēm''
|-
! téjl
| /ˈtejl/
| pieśń śpiewana
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! téjlmë
| /ˈtejlmə/
| śpiewać
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! të
| /tə/
| ma, partykuła tworząca życzenia
| starosurandralskie ''tu''
|-
! ti
| /ˈti/
| mały obszar
| starosurandralskie ''tī''
|-
! tiame
| /ˈtiamɛ/
| strefa, obszar
| starosurandralskie ''tīramǟ''
|-
! tilë
| /ˈtilə/
| sól, słony
| starosurandralskie ''tējle'', zapożyczenie ze Starożytnego Wschodu (?)
|-
! Tilkháënë
| /ˈtilkʰɐənə/
| ''legendarna kraina bogactwa i spokoju'' (por. ''Tali'')
| starolecajskie ''Tilokhārino'' (por. lecajskie ''Tiłohorino'' "Tarum")
|-
! tiz
| /ˈtiz/
| duch
| starosurandralskie ''tidyi''
|-
! Tiznësej
| /ˈtiznəsɛj/
| księżyc (Lykaon)
| ''tiz + nësej''
|-
! tjẽ
| /ˈtjɛ̃/
| kilka, trochę
| starosurandralskie ''tren''
|-
! tjó
| /ˈtjo/
| mech
| starosurandralskie ''trō''
|-
! tju
| /tju/
| po (czasowo)
| starosurandralskie ''trū''
|-
! tós
| /ˈtos/
| droga (jako trakt)
| starosurandralskie ''tōsu''
|-
|}

==Th==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! thal
| /ˈtʰal/
| duże jezioro
| starosurandralskie ''thal''
|-
! thañ
| /ˈtʰaŋ/
| ciężkość, ciężki
| starosurandralskie ''thañg''
|-
! thedžë
| /ˈtʰɛd͡ʒə/
| bliskość, bliski
| starosurandralskie ''thegye''
|-
! thelmë
| /ˈtʰɛlmə/
| trzeć
| starosurandralskie ''sthel''
|-
! thék
| /ˈtʰeʔ/
| ziemia, teren
| starosurandralskie ''thēk''
|-
! thihë
| /ˈtʰiɦə/
| mieszany
| starosurandralskie ''thigbhi''
|-
! thom
| /ˈtʰɔm/
| serce
| starosurandralskie ''thomb''
|-
! thótmë
| /ˈtʰoʔmə/
| zabić
| starosurandralskie ''sthōtu''
|-
! thuse
| /ˈtʰusɛ/
| drzewo iglaste
| starosurandralskie ''thojsä''
|-
|}

==V==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! vã
| /vɐ̃/
| w (abstrakcyjne)
| starosurandralskie ''bhan''
|-
! vaë
| /ˈvaə/
| przestępstwo
| zapewne ajniadzkie
|-
! val
| /ˈval/
| źródło, początek
| starosurandralskie ''bhalu''
|-
! vẽ
| /ˈvɛ̃/
| handel
| starosurandralskie ''bhēñ''
|-
! vẽsá
| /ˈvɛ̃sɐ/
| gwiazda
| starosurandralskie ''bhensa''
|-
! velxë
| /ˈvɛlxə/
| rok
| starosurandralskie ''bhelxo''
|-
! velvelxë
| /ˈvɛlvɛlxə/
| wiek
| reduplikacja ''velxë''
|-
! viwá
| /ˈvivɐ/
| razem
| starosurandralskie ''bhīwa''
|-
! vón
| /ˈvon/
| mięso
| starosurandralskie ''bhown''
|-
|}

==W==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! waxatõ
| /ˈvaxatɔ̃/
| koń
| starosurandralskie ''waxaton''
|-
! wajkë
| /ˈvajkə/
| wnętrzności
| starosurandralskie ''warko''
|-
! wasá
| /ˈvasɐ/
| belka
| starosurandralskie ''hwasa''
|-
! wat
| /ˈvaʔ/
| kraj
| starosurandralskie ''wat''
|-
! wejmë
| /ˈvɛjmə/
| pchnąć
| starosurandralskie ''wäru''
|-
! wekmë
| /ˈvɛʔmə/
| siedzieć
| starosurandralskie ''wek''
|-
! wẽmë
| /ˈvɛ̃mə/
| zgniatać
| starosurandralskie ''weñ''
|-
! wis
| /ˈvis/
| dziecko
| starosurandralskie ''wīs''
|-
|}

==Z==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! zã
| /ˈzɐ̃/
| człowiek
| starosurandralskie ''dyām''
|-
! zaj
| /ˈzaj/
| nowość
| starosurandralskie ''dyar''
|-
! Zámčheol
| /ˈzɐmt͡ʃʰɛɔl/
| Erutańczyk
| starosurandralskie ''dyām khyery-yol''
|-
! zámpat
| /ˈzɐmpaʔ/
| rzemieślnik
| ''zã + pat''
|-
! zámphaká
| /ˈzɐmpakɐ/
| posłanieć wzywający do walki, wojska
| ''zã + phaká''
|-
! zámphëdé
| /ˈzɐmpʰəde/
| partner, małżonek
| ''zã + phë''
|-
! Zámtaľgen
| /ˈzɐmtaʎgɛn/
| Wert
| starosurandralskie ''dyām talsyu gbent''
|-
! zámvẽ
| /ˈzɐmvɛ̃/
| kupiec
| ''zã + vẽ''
|-
! ze
| /ˈzɛ/
| dół
| starosurandralskie ''dyöhi''
|-
! zend
| /ˈzɛnd/
| lina
| starosurandralskie ''dyendu''
|-
! zés
| /ˈzes/
| flaga
| starosurandralskie ''dyēs''
|-
! zë
| /ˈzə/
| kobieta
| starosurandralskie ''dyiñ''
|-
! zos
| /ˈzɔs/
| nie
| starosurandralskie ''dyos''
|-
! zót
| /ˈzɔʔ/
| samotność, samodzielność samotny, samodzielny
| starosurandralskie ''dyōtu''
|-
! zuámë
| /ˈzuɐmə/
| potępić
| starosurandralskie ''dyura''
|-
|}

==Ž==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! žaľ
| /ˈʒaʎ/
| owoc
| starosurandralskie ''ghyaglu''
|-
! žetmë
| /ˈʒɛtmə/
| dać
| starosurandralskie ''ghyäti''
|-
! žiin
| /ˈʒiin/
| senator
| kejreńskie przez starosurandralskie ''ghyiwrīn''
|-
! žolmë
| /ˈʒiin/
| mieć obowiązek, musieć
| starosurandralskie ''ghyol''
|-
! žõšmë
| /ˈʒɔ̃ʃmə/
| wyglądać
| starosurandralskie ''ghyönxyi''
|-
! žum
| /ˈʒum/
| cztery
| starosurandralskie ''ghyumb''
|-
|}

Słownik:Język surandralski

2026-03-05T06:49:46Z

Emilando: /* H */

{{Surandral Intro}}
{{słownik2
| kolor = #33CC33
| słownik języka = Słownik języka surandralskiego
| nazwa u = [[Język surandralski]]
| nazwa własna u = '''hean wecóšooñ '''
| informacje ogólne = Informacje
| twórca f = [[Użytkownik:Emil|Emil]]
| rok f = 2024
| alfabet u = łacinka
| klasyfikacja u =
| liczba słów f =
}}
{{Artykuł|Język surandralski}}

Kolejność sortowania:

'''A (Ã) Á B C CH Č ČH D DŽ E (Ẽ) É Ë G H X I J K KH L LH Ľ ĽH M N Ň Ñ O (Õ) Ó P PH S Š T TH U V W Z Ž'''
==Á==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! árzon
| /ˈɦɐrzɔn/
| ''pożegnanie'' (z dużym szacunkiem) z rzadka też ''árzono''
| ajdyniriańskie ''ārzone''
|-
|}

==B==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! bad
| /ˈbaʔ/
| kopalnia
| starosurandralskie ''badu''
|-
! badmë
| /ˈbaʔmə/
| kopać (w kopalni)
| starosurandralskie ''badu''
|-
! bajphë
| /ˈbajpʰə/
| pałac, rezydencja
| starosurandralskie ''barphe''
|-
! baľ
| /ˈbaʎ/
| pióro
| starosurandralskie ''baglu''
|-
! bañ
| /ˈbaŋ/
| dom
| starosurandralskie ''zbañk''
|-
! béle
| /ˈbelɛ/
| podłużny ślad
| starosurandralskie ''bōjlä''
|-
! bëëmë
| /ˈbəəmə/
| pchać
| starosurandralskie ''binre''
|-
! bië
| /ˈbiə/
| sosna
| starosurandralskie ''bīre''
|-
! bik
| /ˈbik/
| wolny (prędkość)
| starosurandralskie ''bīk''
|-
! bimë
| /ˈbimə/
| pluć
| starosurandralskie ''bīru''
|-
! biná
| /ˈbinɐ/
| sześć
| starosurandralskie ''bina''
|-
! bjeh
| /ˈbjɛɦ/
| wieś
| starosurandralskie ''breghu''
|-
! bojdó
| /ˈbɔjdo/
| morze
| starosurandralskie ''bordō''
|-
! bol
| /ˈbɔl/
| inność, inny, inne
| starosurandralskie ''bodhu''
|-
! bothá
| /ˈbɔtʰɐ/
| stok górski (duży)
| starosurandralskie ''botha''
|-
! bógá
| /ˈbogɐ/
| żona
| starosurandralskie ''bawga''
|-
! buanmë
| /ˈbuanmə/
| dostać, otrzymać
| starosurandralskie ''zbūran''
|-
! bunema
| /ˈbunɛma/
| każdy, wszyscy
| starosurandralskie ''bune mah''
|-
! buñg
| /ˈbuŋg/
| głód
| starosurandralskie ''buñgu''
|-
! bus
| /ˈbus/
| noc
| starosurandralskie ''būs''
|-
|}

==C==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! caj
| /ˈt͡saj/
| łokieć
| starosurandralskie ''tyar''
|-
! cal
| /ˈt͡sal/
| las
| starosurandralskie ''tyald''
|-
! calthuse
| /ˈt͡saltʰusɛ/
| las iglasty
| ''cal + thuse''
|-
! cet
| /ˈt͡sɛʔ/
| dobry, dobrze
| starosurandralskie ''tyät''
|-
! cénë
| /ˈt͡senə/
| senat
| kejreńskie przez starosurandralskie ''tyēne''
|-
! cës
| /ˈt͡səs/
| jajko
| starosurandralskie ''tyins''
|-
! ciguná
| /ˈt͡sigunɐ/
| obrońca
| kejreńskie?
|-
! cigunámë
| /ˈt͡sigunɐmə/
| bronić
| ''ciguná + -më''
|-
! cil
| /ˈt͡sil/
| skóra
| starosurandralskie ''tyil''
|-
! com
| /ˈt͡sɔm/
| mężczyzna
| starosurandralskie ''styomb''
|-
! cólgá
| /ˈt͡solgɐ/
| wąśki
| starosurandralskie ''tyōlga''
|-
|}

==Ch==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! chaz
| /ˈt͡sʰas/
| głowa, główny
| starosurandralskie ''thyadyi''
|-
! chenmë
| /ˈt͡sʰɛnmə/
| kopać (w ziemi)
| starosurandralskie ''thyäni''
|-
! chëchë
| /ˈt͡sʰət͡sʰə/
| gejzer
| starosurandralskie ''thyim''
|-
! chuv
| /ˈt͡sʰuv/
| koniec
| starosurandralskie ''thyubhu''
|-
|}

==Č==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čahë
| /ˈt͡ʃaɦə/
| cykl wojen
| kejreńskie przez starosurandralskie ''skyagho''
|-
! čaľ
| /ˈt͡ʃaʎ/
| siedem
| starosurandralskie ''kyals''
|-
! čej
| /ˈt͡ʃɛj/
| gałąź (archaicznie)
| starosurandralskie ''kyajr''
|-
! čejze
| /ˈt͡ʃɛjzɛ/
| paproć
| starosurandralskie ''kyajr dyöhi''
|-
! čin
| /ˈt͡ʃin/
| człowiek
| starosurandralskie ''kyint''
|-
! čõ
| /ˈt͡ʃɔ̃/
| wzgórze
| starosurandralskie ''kyon''
|-
|}

==Čh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čhaá
| /ˈt͡ʃʰaɐ/
| prośba
| starosurandralskie ''khyaha''
|-
! čhaajó
| /ˈt͡ʃʰaajo/
| zalecenie, silna prośba
| starosurandralskie ''khyaha jōh''
|-
! Čheol
| /ˈt͡ʃʰɛɔl/
| [[Erutia]]
| starosurandralskie ''khyery-yol''
|-
! čhõ
| /ˈt͡ʃʰɔ̃/
| parafia
| starosurandralskie ''khyōn''
|-
! čhoñ
| /ˈt͡ʃʰɔŋ/
| całość
| starosurandralskie ''khyoñg''
|-
|}

==D==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! dãdã
| /ˈdɐ̃dɐ̃/
| wesz
| starosurandralskie ''däñ''
|-
! dat
| /ˈdaʔ/
| płodność
| starosurandralskie ''dat''
|-
! datmë
| /ˈdaʔmə/
| rodzić, płodzić
| starosurandralskie ''dat''
|-
! deľ
| /ˈdɛʎ/
| paznokieć
| starosurandralskie ''dädhyu''
|-
! den
| /ˈdɛn/
| stromy stok górski
| starosurandralskie ''dänt''
|-
! dén
| /ˈden/
| rzeźba
| starosurandralskie ''dȫni''
|-
! desë
| /ˈdɛsə/
| mały lodowiec górski
| starosurandralskie ''deso''
|-
! dékmë
| /ˈdeʔmə/
| zostać, stać się
| starosurandralskie ''zdēk''
|-
! dë
| /ˈdə/
| młody
| starosurandralskie ''dim''
|-
! diľ
| /ˈdiʎ/
| mąż
| starosurandralskie ''dülyi''
|-
! djal
| /ˈdjal/
| południe
| starosurandralskie ''dral''
|-
! doká
| /ˈdɔkɐ/
| gleba brunatna górska
| starosurandralskie ''doka''
|-
! dóbjá
| /ˈdobjɐ/
| zadośćuczynienie
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóbjámë
| /ˈdobjɐmə/
| zadośćuczynić
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóg
| /ˈdoʔ/
| ryba (duża)
| starosurandralskie ''dōgu''
|-
|}

==DŽ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Džasmã
| /ˈd͡ʒasmɐ̃/
| ''legendarna kraina harmonii i przyjaźni''
| starolecajskie ''Džasmān''
|-
! džatë
| /ˈd͡ʒatə/
| nieograniczony, do woli
| starosurandralskie ''gyate''
|-
! džám
| /ˈd͡ʒɐm/
| prowincja
| starosurandralskie ''gyalm''
|-
! džés
| /ˈd͡ʒes/
| okrutnik
| starosurandralskie ''zgyösi''
|-
! dži
| /ˈd͡ʒi/
| wojsko
| starosurandralskie ''gyüri''
|-
! džil
| /ˈd͡ʒil/
| woda
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilmë
| /ˈd͡ʒil/
| płynąć, unosić się
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilze
| /ˈd͡ʒilzɛ/
| deszcz
| ''džil + ze''
|-
! džojt
| /ˈd͡ʒɔj/
| dżojt, ''diecezja''
| starosurandralskie ''gyort''
|-
|}

==G==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! gã
| /ˈgɐ̃/
| jedzenie
| starosurandralskie ''gan''
|-
! gañmë
| /ˈgaŋmə/
| wiać
| staroleckie ''gañ'' (zastąpiło odziedziczone ''gäñ'')
|-
! gardá
| /ˈgardɐ~gajdɐ/
| szlachta
| kejreńskie przez starosurandralskie ''garda''
|-
! gea
| /ˈgɛa/
| gejzer
| starosurandralskie ''gäry-yah''
|-
! gedž
| /ˈgɛʃ/
| zaufanie
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! geëľëdá
| /ˈgɛəʎədɐ/
| patyk
| starosurandralskie ''gbere'' + ''lyida''
|-
! geľ
| /ˈgɛʎ/
| słowo
| starosurandralskie ''gälyi''
|-
! gen
| /ˈgɛn/
| zachód
| starosurandralskie ''gbent''
|-
! gež
| /ˈgɛʃ/
| igła (liść)
| starosurandralskie ''gäghyi''
|-
! gežët
| /ˈgɛʒəʔ/
| zaufana grupa ludzi
| ''gežmë'' + ''–ët''
|-
! gežmë
| /ˈgɛʃmə/
| ufać
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! gi
| /ˈgi/
| drapieżnik
| starosurandralskie ''güri''
|-
! gjanë
| /ˈgjanə/
| liczba
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjanëmë
| /ˈgjanəmə/
| liczyć
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjõ
| /ˈgjɔ̃/
| mnich
| starosurandralskie ''gron''
|-
! gon
| /ˈgɔn/
| dużo, wiele
| starosurandralskie ''gonu''
|-
! gonñó
| /ˈgɔnŋo/
| zbiór, grono
| starosurandralskie ''gonu ñmaw''
|-
! gól
| /ˈgol/
| kwiat
| starosurandralskie ''gōlu''
|-
! gól
| /ˈgol/
| szczęście
| starosurandralskie ''zgōl''
|-
! gu
| /ˈgu/
| skóra ludzka
| starosurandralskie ''gōj''
|-
! gusá
| /ˈgusɐ/
| układ, traktat
| starosurandralskie ''gūsa''
|-
|}

==H==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Habéki
| /ˈɦabeki/
| Habecja
| habeckie ''Habêkor''
|-
|-
! habëmë
| /ˈɦabəmə/
| wiązać
| starosurandralskie ''ghabe''
|-
! hacénë
| /ˈɦat͡senə/
| marszałek
| ''hak + cénë''
|-
! haé
| /ˈɦae/
| cesarz, imperator
| kejreńskie (''Arew Wielki'') przez starosurandralskie ''Harēw''
|-
! hak
| /ˈɦaʔ/
| Hak (tytuł surandralski), religijna wersja króla
| starosurandralskie ''hak''
|-
! halphá
| /ˈɦalpʰɐ/
| trawa
| starosurandralskie ''halpha''
|-
! hawá
| /ˈɦavɐ/
| ból
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hawámë
| /ˈɦavɐmə/
| puchnąć
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hán
| /ˈɦɐn/
| twardość
| starosurandralskie ''hānt''
|-
! háñ
| /ˈɦɐŋ/
| lud (współcześnie obraźliwie, słowo tabu)
| starosurandralskie ''hāñg''
|-
! hean
| /ˈɦɛan/
| język, mowa
| starosurandralskie ''herand''
|-
! heanmë
| /ˈɦɛanmə/
| mówić
| starosurandralskie ''herand''
|-
! Hedëni
| /ˈɦɛdəni/
| [[Ajdynir]]
| starosurandralskie ''Haj Dinir''
|-
! hemá
| /ˈɦɛmɐ/
| plecy
| starosurandralskie ''ghajma''
|-
! hégá
| /ˈɦegɐ/
| czysty
| starosurandralskie ''hēga''
|-
! hënemë
| /ˈɦənɛmə/
| wymiotować
| starosurandralskie ''ghumnä''
|-
! himmë
| /ˈɦimə/
| tulić się, przytulać
| starosurandralskie ''himi''
|-
! hin
| /ɦin/
| kilka
| starosurandralskie ''hind''
|-
! hivlẽ
| /ˈɦivlɛ̃/
| dziewczę, dziewczyna
| starosurandralskie ''ghübh(i)jen''
|-
! hoë
| /ˈɦɔə/
| brzeg
| starosurandralskie ''ghorye''
|-
! hõë
| /ˈɦɔ̃ə/
| nasienie, nasiono
| starosurandralskie ''honho''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| ruch, uderzenie
| starosurandralskie ''hodhu''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| skrzyżowanie, krzyżówki
| starosurandralskie ''hol''
|-
! holmë
| /ˈɦɔlmə/
| uderzyć
| starosurandralskie ''hawl''
|-
! hoóh
| /ˈɦɔoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''horrōghu''
|-
! hulá
| /ˈɦəlɐ/
| klęska
| starosurandralskie ''gbhula''
|-
! hulë
| /ˈɦulə/
| strumień
| starosurandralskie ''ghūlo''
|-
! hulhas
| /ˈɦul̥as/
| górski strumień
| starosurandralskie ''ghūlo tlas''
|-
! hus
| /ˈɦus/
| znajomość, wiedza
| starosurandralskie ''hus''
|-
! husmë
| /ˈɦusmə/
| znać, wiedzieć
| starosurandralskie ''hus''
|-
|}

==X==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! xã
| /ˈxɐ̃/
| kto
| starosurandralskie ''sxam''
|-
! xãlá
| /ˈxɐ̃lɐ/
| ktoś
| starosurandralskie ''sxam blā''
|-
! xaj
| /ˈxaj/
| gdzie
| starosurandralskie ''sxar''
|-
! xajlá
| /ˈxajlɐ/
| gdzieś
| starosurandralskie ''sxar blā''
|-
! xaľë
| /ˈxaʎə/
| owca
| starosurandralskie ''xalyo''
|-
! xehámë
| /ˈxɛɦɐmə/
| śmiać się
| onomatopeiczne
|-
! xem
| /ˈxɛm/
| tajga
| starosurandralskie ''xalm''
|-
! xeň
| /ˈxɛɲ/
| szyja
| starosurandralskie ''xäñyi''
|-
! xezá
| /ˈxɛzɐ/
| równy
| starosurandralskie ''xädya''
|-
! xëľëmë
| /ˈxəʎəmə/
| rozdzielić
| kejreńskie
|-
! xitmë
| /ˈxiʔmə/
| obrócić
| starosurandralskie ''xujtu''
|-
! xok
| /ˈxɔʔ/
| co
| starosurandralskie ''sxok''
|-
! xoklá
| /ˈxɔʔlɐ/
| coś
| starosurandralskie ''sxok blā''
|-
! xondá
| /ˈxɔndɐ/
| broń
| starosurandralskie ''xānda''
|-
! xosjë
| /ˈxɔsjə/
| wschód
| starosurandralskie ''xosro''
|-
! xótá
| /ˈxotɐ/
| miasto posiadające kilka atynencji, miasto z przedmieściami
| starosurandralskie ''xowta''
|-
! xuimmë
| /ˈxuimə/
| jeść
| starosurandralskie ''xū'' + ''rīm''
|-
! xumë
| /ˈxumə/
| brać
| starosurandralskie ''xū''
|-
|}

==I==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! i
| /ji/
| i (łączy czasowniki)
| starosurandralskie ''jī''
|-
! idámë
| /ˈjidɐmə/
| drapać
| starosurandralskie ''jīda''
|-
! ij
| /ˈjij/~/ˈd͡ʒij/
| gruby, tłusty
| starosurandralskie ''jir''
|-
! imbmë
| /ˈjimə/
| iść
| starosurandralskie ''jimb''
|-
! imbët
| /ˈjimbəʔ/
| stopa
| ''imbmë + -ët''
|-
! ivaná
| /ˈjivanɐ/
| szerokość, szeroki
| starosurandralskie ''jirbhana''
|-
|}

==J==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! jadë
| /ˈjadə/
| woda gejzerowa
| starosurandralskie ''jado''
|-
! jang
| /ˈjang/
| cienkość, cienki
| starosurandralskie ''jangu''
|-
! jatká
| /ˈjaʔkɐ/
| żyto
| ołłuskie ''jatka''
|-
! jál
| /ˈjɐl/
| góra
| starosurandralskie ''rān''
|-
! jánd
| /ˈjɐn(d)/
| sekta
| starosurandralskie ''rāndu''
|-
! je
| /jɛ/
| ale, lecz
| starosurandralskie ''re''
|-
! jed
| /ˈjɛʔ/
| wielce, wielki
| starosurandralskie ''jädi''
|-
! jedž
| /ˈjɛd͡ʒ/
| trawa
| starosurandralskie ''rägyi''
|-
! jegmë
| /ˈjɛʔmə/
| gryźć
| starosurandralskie ''regu''
|-
! jẽs
| /jɛ̃s/
| włosy
| starosurandralskie ''jens''
|-
! jémą
| /jemɐ̃/
| próchnica (gleba)
| starosurandralskie ''jȫman'' z starowertyńskiego ''jòumą''
|-
! jo
| /ˈjɔ/
| tutaj
| starosurandralskie ''johu''
|-
! joñg
| /ˈjɔŋg/
| szalony
| starosurandralskie ''jañgu''
|-
! jó
| /ˈjo/
| bóg (arch.)
| starosurandralskie ''jōh''
|-
! jóheľ
| /ˈjoɦɛʎ/
| wiara
| starosurandralskie ''jōhghälyi''
|-
! jóh
| /ˈjoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jóhmë
| /ˈjoɦmə/
| słyszeć
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jós
| /ˈjos/
| potomstwo
| starosurandralskie ''jōs''
|-
! jukhá
| /ˈjukʰɐ/
| kolano
| starosurandralskie ''jukha''
|-
! jum
| /ˈjum/
| kurz
| starosurandralskie ''jump''
|-
|}

==K==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! kaámë
| /ˈkaɐmə/
| myć
| starosurandralskie ''kaha''
|-
! kac
| /ˈkas/
| furtka
| starosurandralskie ''skat su~skatsu''
|-
! kat
| /ˈkaʔ/
| płotek
| starosurandralskie ''skat''
|-
! kaván
| /ˈkavɐn/
| świętość
| starosurandralskie ''kabhānt''
|-
! káká
| /ˈkɐkɐ/
| środek, centrum
| starosurandralskie ''kaw''
|-
! Káli
| /ˈkɐli/
| [[Kaalpas]]
| kaalpaqskie ''Կա՛լպաս''
|-
! kátje
| /ˈkɐtjɛ/
| miasto z atynencjami, miasto napompowane
| starosurandralskie ''kpāträ''
|-
! keá
| /ˈkɛɐ/
| córka
| starosurandralskie ''kärya''
|-
! keemë
| /ˈkɛɛmə/
| czuć
| starosurandralskie ''kajhä''
|-
! keë
| /ˈkɛə/
| kolor, maź
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keëmë
| /ˈkɛəmə/
| kolorować, mazać
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keik
| /ˈkɛik/
| pięć
| starosurandralskie ''kährīk''
|-
! kejs
| /ˈkɛjs/
| piasek
| starosurandralskie ''kärsi''
|-
! keldmë
| /ˈkɛlmə/
| tańczyć
| kejreńskie
|-
! keľ
| /ˈkɛʎ/
| ogon
| starosurandralskie ''käli''
|-
! kes
| /ˈkɛs/
| świat
| starosurandralskie ''kpes''
|-
! ketámë
| /ˈkɛtɐmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''kajta''
|-
! kesá
| /ˈkɛsə/
| niebieski krokus
| starosurandralskie ''kajsa''
|-
! kélb
| /kel/
| tylko
| starosurandralskie ''kȫlbi''
|-
! kiden
| /ˈkidɛn/
| trapez
| kejreńskie
|-
! kiñ
| /ˈkiŋ/
| zbiorowość, zbiorowy
| starosurandralskie ''kpīñ''
|-
! kiñmë
| /ˈkiŋmə/
| móc, mieć pozwolenie
| starosurandralskie ''kiñ''
|-
! kjálmë
| /ˈkjɐlmə/
| rzucać
| starosurandralskie ''krāl''
|-
! kjek
| /ˈkjɛʔ/
| korzeń
| starosurandralskie ''kräk''
|-
! kõ
| /ˈkɔ̃/
| osada postojowa, osada nastawiona na podróżnych
| starosurandralskie ''kon''
|-
! kohó
| /ˈkɔɦo/
| pragnienie
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! kohómë
| /ˈkɔɦomə/
| pragnąć
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! koko
| /ˈkɔkɔ/
| energia, moc
| starosurandralskie ''koh''
|-
! kool
| /ˈkɔɔl/
| siła (tabu) morderstwo
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
! koolmë
| /ˈkɔɔlmə/
| mordować
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
|}

==Kh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! khaj
| /ˈkʰaj/
| liść
| starosurandralskie ''skhar''
|-
! khajdá
| /ˈkʰajdɐ/
| zabawa, zabawny
| starosurandralskie ''kharda''
|-
! khápá
| /ˈkʰɐpɐ/
| państwo
| kejreńskie przez starosurandralskie ''khawpa''
|-
! khevam
| /ˈkʰɛvam/
| czerwień, czerwony
| starosurandralskie ''khaj'' + ''bhamp''
|-
! khéz
| /ˈkʰez/
| struga, ciek
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khézles
| /ˈkʰezlɛs/
| rzeka
| ''khéz + lhoes''
|-
! khézmë
| /ˈkʰez/
| płynąć, ciec
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khib
| /ˈkʰiʔ/
| obraz
| kejreńskie, przez starosurandralskie ''khibi''
|-
! khic
| /ˈkʰis/
| wodospad
| starosurandralskie ''khütyi''
|-
! khizá
| /ˈkʰizɐ/
| sen
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khizámë
| /ˈkʰizɐmə/
| spać
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khoľẽ
| /ˈkʰɔʎɛ̃/
| coś bezwartościowego, powstałego bez sensu
| starosurandralskie ''skholljem''
|-
! khód
| /ˈkʰoʔ/
| państwo (arch.)
| starosurandralskie ''khōdu''
|-
! khókmë
| /ˈkʰoʔmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''khōp''
|-
! khónë
| /ˈkʰonə/
| brzuch
| starosurandralskie ''kphōno''
|-
! khul
| /ˈkʰul/
| usta
| starosurandralskie ''khūl''
|-
|}

==L==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lã
| /ˈlɐ̃/
| chłop
| starosurandralskie ''dañ''
|-
! lan
| /ˈlan/
| ojciec
| starosurandralskie ''dlant''
|-
! lau
| /ˈlau/
| krew
| starosurandralskie ''blahu''
|-
! lebá
| /ˈlɛbɐ/
| długość
| starosurandralskie ''dheba''
|-
! lejmë
| /ˈlɛjmə/
| mieć
| starosurandralskie ''lär''
|-
! letj
| /ˈlɛti/
| państwo, państwo plemienne
| starosurandralskie ''lätri''
|-
! lésmë
| /ˈlesmə/
| pływać (istota)
| starosurandralskie ''lēs''
|-
! létá
| /ˈletɐ/
| miłość (romantyczna)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! létámë
| /ˈletɐmə/
| kochać (w sensie romantycznym)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! lin
| /ˈlin/
| kamień
| starosurandralskie ''lini''
|-
! liñdž
| /ˈliŋd͡ʒ/
| pięść
| starosurandralskie ''dhǖñgyi''
|-
! lobá
| /ˈlɔbɐ/
| dziesięć
| starosurandralskie ''loba''
|-
! lov
| /ˈlɔv/
| drewno
| starosurandralskie ''lobhu''
|-
! lu
| /ˈlu/
| niebo
| starosurandralskie ''lū''
|-
! luék
| /ˈlueʔ/
| północ
| starosurandralskie ''lū'' + ''hēk''
|-
! lupa
| /ˈlupa/
| chmura
| starosurandralskie ''lū'' + ''pah''
|-
|}

==Lh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lhas
| /ˈl̥as/
| góra
| starosurandralskie ''plas''
|-
! lhẽ
| /ˈl̥ɛ̃/
| łódź pociągowa (do pomocy innym łodziom)
| starosurandralskie ''splen''
|-
! lheñg
| /ˈl̥ɛŋg/
| inaczej, w innym przypadku
| starosurandralskie ''släñgi''
|-
! lhës
| /ˈləs/
| wąż
| starosurandralskie ''plünsi''
|-
! lhoes
| /ˈl̥ɔɛs/
| wielkość, wielki, duży, wiele, dużo
| starosurandralskie ''tlores''
|-
! lhõmë
| /ˈl̥ɔ̃mə/
| ciąć
| starosurandralskie ''tlon''
|-
! lhóm
| /ˈl̥om/
| świerk
| starosurandralskie ''slōm''
|-
|}

==Ľ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľadjë
| /ˈʎadjə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''lyadre''
|-
! ľakë
| /ˈʎakə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''byakpe''
|-
! ľažmë
| /ˈʎaʒmə/
| stać
| starosurandralskie ''lyagyu''
|-
! ľegá
| /ˈʎɛgɐ/
| związek, grupa
| starosurandralskie ''lyäga''
|-
! ľemeš
| /ˈʎɛmɛʃ/
| okręg, obszar terytorialny
| eruckie ''myömäç''
|-
! ľemët
| /ˈʎɛməʔ/
| jabłko
| starosurandralskie ''lyömit'', ''**ľem'' + ''-ët''
|-
! ľëxmë
| /ˈʎəxmə/
| darować, odpuścić
| starosurandralskie ''lyinx''
|-
! ľidá
| /ˈʎidɐ/
| kora
| starosurandralskie ''lyida''
|-
! ľivë
| /ˈʎivə/
| miłość
| starosurandralskie ''lyibho''
|-
! ľom
| /ˈʎɔm/
| pustka, nicość
| starosurandralskie ''lyomu''
|-
! ľon
| /ˈʎɔn/
| zwierzę
| starosurandralskie ''lyond''
|-
! ľure
| /ˈʎurɛ~ʎujɛ/
| moneta
| kejreńskie
|-
|}

==Ľh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľhã
| /ˈʎ̥ɐ̃/
| szybki
| starosurandralskie ''pyän''
|-
! ľhes
| /ˈʎ̥ɛs/
| kość
| starosurandralskie ''kles''
|-
! ľhismë
| /ˈʎ̥ismə/
| pośredniczyć
| starosurandralskie ''plyis''
|-
! ľhoňë
| /ˈʎ̥ɔɲə/
| las
| starosurandralskie ''klonye''
|-
! ľhól
| /ˈʎ̥ol/
| skrzydło
| starosurandralskie ''pyōl''
|-
|}

==M==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ma
| /ˈma/
| pierś
| starosurandralskie ''mah''
|-
! majd
| /ˈmaj/
| miasto (założone w czasach kejreńskich)
| kejreńskie przez starosurandralskie ''smard''
|-
! maľá
| /ˈmaʎɐ/
| bitwa
| starosurandralskie ''malya''
|-
! maľámë
| /ˈmaʎɐmə/
| walczyć w bitwie
| starosurandralskie ''malya''
|-
! mám
| /ˈmɐm/
| matka
| starosurandralskie ''māmu''
|-
! mexte
| /ˈmɛxtɛ/
| nić, sznureczek
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mextemë
| /ˈmɛxtɛmə/
| szyć
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mejt
| /ˈmɛj/
| rząd, władza
| starosurandralskie ''mert''
|-
! mejthak
| /ˈmɛjtʰaʔ/
| mejtak
| ''mejt'' + ''hak''
|-
! mejtmól
| /ˈmɛjmol/
| królestwo
| ''mejt'' + ''mól''
|-
! mephá
| /ˈmɛpʰɐ/
| drzewo
| starosurandralskie ''mepha''
|-
! mëxmë
| /ˈməxmə/
| polować
| starosurandralskie ''minx''
|-
! midë
| /ˈmidə/
| miejsce, skupisko
| starosurandralskie ''smide''
|-
! mik
| /ˈmik/
| fakt, wydarzenie, coś
| starosurandralskie ''mīku''
|-
! mikëës
| /ˈmikəəs/
| wiedza
| starosurandralskie ''mīkuhus''
|-
! mon
| /ˈmɔn/
| czas
| starosurandralskie ''monp''
|-
! monta
| /ˈmɔnta/
| dzisiaj
| ''mon + ta''
|-
! mól
| /ˈmol/
| król
| starosurandralskie ''smōl''
|-
! móstë
| /ˈmostə/
| sztuka
| kejreńskie przez starosurandralskie ''mawsto''
|-
|}

==N==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! nasjëmë
| /ˈnasjəmə/
| paść
| starosurandralskie ''nasre''
|-
! ná
| /ˈnɐ/
| małżeństwo
| starosurandralskie ''nā''
|-
! námë
| /ˈnɐmə/
| żyć
| starosurandralskie ''naw''
|-
! náwa
| /ˈnɐva/
| twierdza, forteca
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nāwah''
|-
! nẽx
| /ˈnɛ̃x/
| dzień
| starosurandralskie ''najxu''
|-
! neñ
| /ˈnɛŋ/
| palec
| starosurandralskie ''sneñg''
|-
! nés
| /ˈnes/
| polana w środku lasu
| starosurandralskie ''nēs''
|-
! në
| /ˈnə/
| bóg
| starosurandralskie ''nun''
|-
! nojhmë
| /ˈnɔjmə/
| trzymać
| starosurandralskie ''norghu''
|-
! nok
| /ˈnɔʔ/
| dłoń
| starosurandralskie ''nok''
|-
|}

==Ň==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ňais
| /ˈɲais/
| melodia
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nyarīs''
|-
! ňam
| /ˈɲam/
| ptak
| starosurandralskie ''ñyamp''
|-
! ňá
| /ˈɲɐ/
| święto, uroczystość
| starosurandralskie ''ñyā''
|-
! ňáná
| /ˈɲɐnɐ/
| ślub, wesele
| ''ňá + ná''
|-
! ňeak
| /ˈɲɛaʔ/
| małość, mały, mało
| starosurandralskie ''nyeha''
|-
! ňeëmë
| /ˈɲɛəmə/
| przyjść
| starosurandralskie ''nyere''
|-
! ňés
| /ˈɲes/
| uczta
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňésmë
| /ˈɲesmə/
| ucztować, biesiadować
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňik
| /ˈɲiʔ/
| walka
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňikmë
| /ˈɲiʔmə/
| walczyć
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňok
| /ˈɲɔʔ/
| żelazo
| starosurandralskie ''ñyok''
|-
|}

==Ñ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ñan
| /ˈŋan/
| słońce
| starosurandralskie ''sñant''
|-
! ñel
| /ˈŋɛl/
| trzy
| starosurandralskie ''ñmel''
|-
! ñéj
| /ˈŋej/
| jeden
| starosurandralskie ''ñōjr''
|-
! ños
| /ŋɔs/
| i (łączy rzeczowniki), z (kimś, czymś)
| starosurandralskie ''ños''
|-
! ñó
| /ˈŋo/
| brąz
| starosurandralskie ''ñow''
|-
! ñus
| /ˈŋus/
| imię
| starosurandralskie ''ñustu''
|-
|}

==P==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! pat
| /ˈpaʔ/
| praca (fizyczna nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! patmë
| /ˈpaʔmə/
| pracować (fizycznie nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! pasë
| /ˈpasə/
| osiem
| starosurandralskie ''paxso''
|-
! pá
| /ˈpɐ/
| góra (wysokość)
| starosurandralskie ''pā''
|-
! pej
| /ˈpɛj/
| wieś, osada
| starosurandralskie ''sper''
|-
! pek
| /ˈpɛʔ/
| starość, stary
| starosurandralskie ''pek''
|-
! peñmë
| /ˈpɛŋmə/
| lecieć
| starosurandralskie ''pǟñ''
|-
! péd
| /ˈpeʔ/
| rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi''
|-
! pédlas
| /ˈpeʔlas/
| górska rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi tlas''
|-
! péñg
| /ˈpeŋg/
| skalnica surandralska
| starosurandralskie ''spēñgu''
|-
! pjé
| /ˈpje/
| może
| starosurandralskie ''sprē''
|-
! pimë
| /ˈpimə/
| leżeć
| starosurandralskie ''spīr''
|-
! piñ
| /ˈpiŋ/
| miasto
| starosurandralskie ''piñu''
|-
! piž
| /ˈpiʃ/
| ząb
| starosurandralskie ''pighyi''
|-
! podžë
| /ˈpɔd͡ʒə/
| zarzecze
| starosurandralskie ''spogye''
|-
! ponë
| /ˈpɔnə/
| napój
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëmë
| /ˈpɔnəmə/
| pić
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëñó
| /ˈpɔnəŋo/
| wódka
| starosurandralskie ''spono ñow''
|-
! pont
| /ˈpɔnt/
| gospodarstwo
| starosurandralskie ''pontu''
|-
! põx
| /ˈpɔ̃x/
| pismo, zapis
| starosurandralskie ''ponx''
|-
! puá
| /ˈpuɐ/
| centrum, rdzeń
| starosurandralskie ''puha''
|-
|}

==Ph==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! phaká
| /ˈpʰakɐ/
| wezwanie do walki, mobilizacja
| starosurandralskie ''sphaka''
|-
! phant
| /ˈpʰant/
| spokój
| starosurandralskie ''phantu''
|-
! phas
| /ˈpʰas/
| ryba (mała)
| starosurandralskie ''phas''
|-
! phelá
| /ˈpʰɛlɐ/
| żałoba
| starosurandralskie ''phäla''
|-
! phem
| /ˈpʰɛm/
| jezioro
| starosurandralskie ''phemb''
|-
! phetjá
| /ˈpʰɛtjɐ/
| śmierć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phetjámë
| /ˈpʰɛtjɐmə/
| umrzeć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phéldmë
| /ˈpʰelmə/
| myśleć
| starosurandralskie ''phȫldi''
|-
! phë
| /ˈpʰə/
| dwa
| starosurandralskie ''phum''
|-
! phol
| /ˈpʰɔl/
| łaska
| starosurandralskie ''sphodhu''
|-
|}

==S==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! sãm
| /sɐ̃m/
| potem
| starosurandralskie ''sanmu''
|-
! sañg
| /ˈsaŋg/
| oko
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! sañgmë
| /ˈsaŋgmə/
| widzieć
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! seán
| /ˈsɛɐn/
| skała
| starosurandralskie ''serhānt''
|-
! sej
| /ˈsɛj/
| ład, harmonia
| starosurandralskie ''sär''
|-
! semp
| /ˈsɛmp/
| pies
| starosurandralskie ''sömpi''
|-
! senë
| /ˈsɛnə/
| bogactwo
| starosurandralskie ''sajhno'' (z praajniadzkiego?)
|-
! sédem
| /ˈsedɛm/
| dziewięć
| starosurandralskie ''sēdämi''
|-
! si
| /ˈsi/
| nie
| starosurandralskie ''sǖ''
|-
! siá
| /ˈsiɐ/
| grzeczność, grzeczny
| starosurandralskie ''sīha''
|-
! simp
| /ˈsimp/
| niewolnik
| starosurandralskie ''simpi''
|-
! sjujmë
| /ˈsjujmə/
| oddychać
| starosurandralskie ''srūr''
|-
! sopjá
| /ˈsɔpjɐ/
| kamienna pustynka
| starosurandralskie ''sopra''
|-
! sonmë
| /ˈsɔnmə/
| ssać
| starosurandralskie ''sont''
|-
! soñ
| /ˈsɔŋ/
| język (anatomia)
| starosurandralskie ''soñg''
|-
! sovľëmë
| /ˈsɔwʎəmə/
| bać się
| kejreńskie
|-
! só
| /so/
| partykuła rozpoczynająca dopełnienie (obecnie rzadko używana)
| starosurandralskie ''sō''
|-
! sóg
| /ˈsoʔ/
| serce
| starosurandralskie ''sōgu''
|-
! sóxgi
| /ˈsoxgi/
| gra
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! sóxgimë
| /ˈsoxgimə/
| grać
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! su
| /ˈsu/
| brama
| starosurandralskie ''suh''
|-
! sudedžël
| /ˈsudɛd͡ʒəl/
| wodospad
| starosurandralskie ''sūdögyil''
|-
! sudë
| /ˈsudə/
| ściana
| starosurandralskie ''sūdo''
|-
! suán
| /ˈsuɐn/
| przełęcz
| starosurandralskie ''suh + rān'', ''su + jál''
|-
|}

==Š==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! šaná
| /ˈʃanɐ/
| jęczmień
| starosurandralskie ''syana''
|-
! šãs
| /ˈʃɐ̃s/
| ucieczka
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šãsmë
| /ˈʃɐ̃smə/
| uciekać
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šédë
| /ˈʃedə/
| szczyt płaski
| starosurandralskie ''xyēde''
|-
! šëkhmë
| /ˈʃəɦmə/
| zamarzać
| kejreńskie
|-
! ši
| /ˈʃi/
| gleba, ziemia uprawna
| starosurandralskie ''syi~syī''
|-
! šie
| /ˈʃiɛ/
| rytuał (cywilizowany)
| starosurandralskie ''syirä''
|-
! šin
| /ˈʃin/
| kiedy, gdy
| starosurandralskie ''sxyint''
|-
! šinlá
| /ˈʃinlɐ/
| kiedyś
| starosurandralskie ''sxyint blā''
|-
! šõ
| /ˈʃɔ̃/
| dalekie południe
| starosurandralskie ''syōn'' „dalekie południe”
|-
! šohá
| /ˈʃɔɦɐ/
| teraz
| starosurandralskie ''xyogha''
|-
! šom
| /ˈʃɔm/
| tłuszcz
| starosurandralskie ''xyomp''
|-
! šotë
| /ˈʃɔtə/
| stopa
| starosurandralskie ''xyote''
|-
! šót
| /ˈʃoʔ/
| jak
| starosurandralskie ''sxyōt''
|-
! šugë
| /ˈʃugə/
| róg
| starosurandralskie ''syugo''
|-
|}

==T==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ta
| /ˈta/
| teraz
| starosurandralskie ''staru''
|-
! Tali
| /ˈtali/
| [[Tarum]] (por. ''Tilkháënë'')
| tarejskie ''Ⲑⲁⲣⲱⲙ''
|-
! taľ
| /ˈtaʎ/
| miejsce
| starosurandralskie ''talsyu''
|-
! Taľgen
| /ˈtaʎgɛn/
| Wertynia (region)
| starosurandralskie ''talsyu gbent''
|-
! tamg
| /ˈtamg/
| robak
| starosurandralskie ''tamga~tamgu''
|-
! tañgëlá
| /ˈtaŋgəlɐ/
| zabawa
| starosurandralskie ''tañp gula''
|-
! tañmë
| /ˈtaŋmə/
| zabawiać się, bawić się
| starosurandralskie ''tañp''
|-
! tád
| /ˈtɐʔ/
| ojciec
| starosurandralskie ''tādu''
|-
! táwá
| /ˈtɐvɐ/
| niski, w zagłębieniu
| starosurandralskie ''tāwa''
|-
! teat
| /ˈtɛaʔ/
| krótkość, krótki
| starosurandralskie ''tähratu''
|-
! tẽ
| /ˈtɛ̃/
| bóg najwyższy
| starosurandralskie ''tēm''
|-
! téjl
| /ˈtejl/
| pieśń śpiewana
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! téjlmë
| /ˈtejlmə/
| śpiewać
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! të
| /tə/
| ma, partykuła tworząca życzenia
| starosurandralskie ''tu''
|-
! ti
| /ˈti/
| mały obszar
| starosurandralskie ''tī''
|-
! tiame
| /ˈtiamɛ/
| strefa, obszar
| starosurandralskie ''tīramǟ''
|-
! tilë
| /ˈtilə/
| sól, słony
| starosurandralskie ''tējle'', zapożyczenie ze Starożytnego Wschodu (?)
|-
! Tilkháënë
| /ˈtilkʰɐənə/
| ''legendarna kraina bogactwa i spokoju'' (por. ''Tali'')
| starolecajskie ''Tilokhārino'' (por. lecajskie ''Tiłohorino'' "Tarum")
|-
! tiz
| /ˈtiz/
| duch
| starosurandralskie ''tidyi''
|-
! Tiznësej
| /ˈtiznəsɛj/
| księżyc (Lykaon)
| ''tiz + nësej''
|-
! tjẽ
| /ˈtjɛ̃/
| kilka, trochę
| starosurandralskie ''tren''
|-
! tjó
| /ˈtjo/
| mech
| starosurandralskie ''trō''
|-
! tju
| /tju/
| po (czasowo)
| starosurandralskie ''trū''
|-
! tós
| /ˈtos/
| droga (jako trakt)
| starosurandralskie ''tōsu''
|-
|}

==Th==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! thal
| /ˈtʰal/
| duże jezioro
| starosurandralskie ''thal''
|-
! thañ
| /ˈtʰaŋ/
| ciężkość, ciężki
| starosurandralskie ''thañg''
|-
! thedžë
| /ˈtʰɛd͡ʒə/
| bliskość, bliski
| starosurandralskie ''thegye''
|-
! thelmë
| /ˈtʰɛlmə/
| trzeć
| starosurandralskie ''sthel''
|-
! thék
| /ˈtʰeʔ/
| ziemia, teren
| starosurandralskie ''thēk''
|-
! thihë
| /ˈtʰiɦə/
| mieszany
| starosurandralskie ''thigbhi''
|-
! thom
| /ˈtʰɔm/
| serce
| starosurandralskie ''thomb''
|-
! thótmë
| /ˈtʰoʔmə/
| zabić
| starosurandralskie ''sthōtu''
|-
! thuse
| /ˈtʰusɛ/
| drzewo iglaste
| starosurandralskie ''thojsä''
|-
|}

==V==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! vã
| /vɐ̃/
| w (abstrakcyjne)
| starosurandralskie ''bhan''
|-
! vaë
| /ˈvaə/
| przestępstwo
| zapewne ajniadzkie
|-
! val
| /ˈval/
| źródło, początek
| starosurandralskie ''bhalu''
|-
! vẽ
| /ˈvɛ̃/
| handel
| starosurandralskie ''bhēñ''
|-
! vẽsá
| /ˈvɛ̃sɐ/
| gwiazda
| starosurandralskie ''bhensa''
|-
! velxë
| /ˈvɛlxə/
| rok
| starosurandralskie ''bhelxo''
|-
! velvelxë
| /ˈvɛlvɛlxə/
| wiek
| reduplikacja ''velxë''
|-
! viwá
| /ˈvivɐ/
| razem
| starosurandralskie ''bhīwa''
|-
! vón
| /ˈvon/
| mięso
| starosurandralskie ''bhown''
|-
|}

==W==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! waxatõ
| /ˈvaxatɔ̃/
| koń
| starosurandralskie ''waxaton''
|-
! wajkë
| /ˈvajkə/
| wnętrzności
| starosurandralskie ''warko''
|-
! wasá
| /ˈvasɐ/
| belka
| starosurandralskie ''hwasa''
|-
! wat
| /ˈvaʔ/
| kraj
| starosurandralskie ''wat''
|-
! wejmë
| /ˈvɛjmə/
| pchnąć
| starosurandralskie ''wäru''
|-
! wekmë
| /ˈvɛʔmə/
| siedzieć
| starosurandralskie ''wek''
|-
! wẽmë
| /ˈvɛ̃mə/
| zgniatać
| starosurandralskie ''weñ''
|-
! wis
| /ˈvis/
| dziecko
| starosurandralskie ''wīs''
|-
|}

==Z==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! zã
| /ˈzɐ̃/
| człowiek
| starosurandralskie ''dyām''
|-
! zaj
| /ˈzaj/
| nowość
| starosurandralskie ''dyar''
|-
! Zámčheol
| /ˈzɐmt͡ʃʰɛɔl/
| Erutańczyk
| starosurandralskie ''dyām khyery-yol''
|-
! zámpat
| /ˈzɐmpaʔ/
| rzemieślnik
| ''zã + pat''
|-
! zámphaká
| /ˈzɐmpakɐ/
| posłanieć wzywający do walki, wojska
| ''zã + phaká''
|-
! zámphëdé
| /ˈzɐmpʰəde/
| partner, małżonek
| ''zã + phë''
|-
! Zámtaľgen
| /ˈzɐmtaʎgɛn/
| Wert
| starosurandralskie ''dyām talsyu gbent''
|-
! zámvẽ
| /ˈzɐmvɛ̃/
| kupiec
| ''zã + vẽ''
|-
! ze
| /ˈzɛ/
| dół
| starosurandralskie ''dyöhi''
|-
! zend
| /ˈzɛnd/
| lina
| starosurandralskie ''dyendu''
|-
! zés
| /ˈzes/
| flaga
| starosurandralskie ''dyēs''
|-
! zë
| /ˈzə/
| kobieta
| starosurandralskie ''dyiñ''
|-
! zos
| /ˈzɔs/
| nie
| starosurandralskie ''dyos''
|-
! zót
| /ˈzɔʔ/
| samotność, samodzielność samotny, samodzielny
| starosurandralskie ''dyōtu''
|-
! zuámë
| /ˈzuɐmə/
| potępić
| starosurandralskie ''dyura''
|-
|}

==Ž==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! žaľ
| /ˈʒaʎ/
| owoc
| starosurandralskie ''ghyaglu''
|-
! žetmë
| /ˈʒɛtmə/
| dać
| starosurandralskie ''ghyäti''
|-
! žiin
| /ˈʒiin/
| senator
| kejreńskie przez starosurandralskie ''ghyiwrīn''
|-
! žolmë
| /ˈʒiin/
| mieć obowiązek, musieć
| starosurandralskie ''ghyol''
|-
! žõšmë
| /ˈʒɔ̃ʃmə/
| wyglądać
| starosurandralskie ''ghyönxyi''
|-
! žum
| /ˈʒum/
| cztery
| starosurandralskie ''ghyumb''
|-
|}

Słownik:Język surandralski

2026-03-05T06:49:32Z

Emilando: /* H */

{{Surandral Intro}}
{{słownik2
| kolor = #33CC33
| słownik języka = Słownik języka surandralskiego
| nazwa u = [[Język surandralski]]
| nazwa własna u = '''hean wecóšooñ '''
| informacje ogólne = Informacje
| twórca f = [[Użytkownik:Emil|Emil]]
| rok f = 2024
| alfabet u = łacinka
| klasyfikacja u =
| liczba słów f =
}}
{{Artykuł|Język surandralski}}

Kolejność sortowania:

'''A (Ã) Á B C CH Č ČH D DŽ E (Ẽ) É Ë G H X I J K KH L LH Ľ ĽH M N Ň Ñ O (Õ) Ó P PH S Š T TH U V W Z Ž'''
==Á==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! árzon
| /ˈɦɐrzɔn/
| ''pożegnanie'' (z dużym szacunkiem) z rzadka też ''árzono''
| ajdyniriańskie ''ārzone''
|-
|}

==B==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! bad
| /ˈbaʔ/
| kopalnia
| starosurandralskie ''badu''
|-
! badmë
| /ˈbaʔmə/
| kopać (w kopalni)
| starosurandralskie ''badu''
|-
! bajphë
| /ˈbajpʰə/
| pałac, rezydencja
| starosurandralskie ''barphe''
|-
! baľ
| /ˈbaʎ/
| pióro
| starosurandralskie ''baglu''
|-
! bañ
| /ˈbaŋ/
| dom
| starosurandralskie ''zbañk''
|-
! béle
| /ˈbelɛ/
| podłużny ślad
| starosurandralskie ''bōjlä''
|-
! bëëmë
| /ˈbəəmə/
| pchać
| starosurandralskie ''binre''
|-
! bië
| /ˈbiə/
| sosna
| starosurandralskie ''bīre''
|-
! bik
| /ˈbik/
| wolny (prędkość)
| starosurandralskie ''bīk''
|-
! bimë
| /ˈbimə/
| pluć
| starosurandralskie ''bīru''
|-
! biná
| /ˈbinɐ/
| sześć
| starosurandralskie ''bina''
|-
! bjeh
| /ˈbjɛɦ/
| wieś
| starosurandralskie ''breghu''
|-
! bojdó
| /ˈbɔjdo/
| morze
| starosurandralskie ''bordō''
|-
! bol
| /ˈbɔl/
| inność, inny, inne
| starosurandralskie ''bodhu''
|-
! bothá
| /ˈbɔtʰɐ/
| stok górski (duży)
| starosurandralskie ''botha''
|-
! bógá
| /ˈbogɐ/
| żona
| starosurandralskie ''bawga''
|-
! buanmë
| /ˈbuanmə/
| dostać, otrzymać
| starosurandralskie ''zbūran''
|-
! bunema
| /ˈbunɛma/
| każdy, wszyscy
| starosurandralskie ''bune mah''
|-
! buñg
| /ˈbuŋg/
| głód
| starosurandralskie ''buñgu''
|-
! bus
| /ˈbus/
| noc
| starosurandralskie ''būs''
|-
|}

==C==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! caj
| /ˈt͡saj/
| łokieć
| starosurandralskie ''tyar''
|-
! cal
| /ˈt͡sal/
| las
| starosurandralskie ''tyald''
|-
! calthuse
| /ˈt͡saltʰusɛ/
| las iglasty
| ''cal + thuse''
|-
! cet
| /ˈt͡sɛʔ/
| dobry, dobrze
| starosurandralskie ''tyät''
|-
! cénë
| /ˈt͡senə/
| senat
| kejreńskie przez starosurandralskie ''tyēne''
|-
! cës
| /ˈt͡səs/
| jajko
| starosurandralskie ''tyins''
|-
! ciguná
| /ˈt͡sigunɐ/
| obrońca
| kejreńskie?
|-
! cigunámë
| /ˈt͡sigunɐmə/
| bronić
| ''ciguná + -më''
|-
! cil
| /ˈt͡sil/
| skóra
| starosurandralskie ''tyil''
|-
! com
| /ˈt͡sɔm/
| mężczyzna
| starosurandralskie ''styomb''
|-
! cólgá
| /ˈt͡solgɐ/
| wąśki
| starosurandralskie ''tyōlga''
|-
|}

==Ch==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! chaz
| /ˈt͡sʰas/
| głowa, główny
| starosurandralskie ''thyadyi''
|-
! chenmë
| /ˈt͡sʰɛnmə/
| kopać (w ziemi)
| starosurandralskie ''thyäni''
|-
! chëchë
| /ˈt͡sʰət͡sʰə/
| gejzer
| starosurandralskie ''thyim''
|-
! chuv
| /ˈt͡sʰuv/
| koniec
| starosurandralskie ''thyubhu''
|-
|}

==Č==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čahë
| /ˈt͡ʃaɦə/
| cykl wojen
| kejreńskie przez starosurandralskie ''skyagho''
|-
! čaľ
| /ˈt͡ʃaʎ/
| siedem
| starosurandralskie ''kyals''
|-
! čej
| /ˈt͡ʃɛj/
| gałąź (archaicznie)
| starosurandralskie ''kyajr''
|-
! čejze
| /ˈt͡ʃɛjzɛ/
| paproć
| starosurandralskie ''kyajr dyöhi''
|-
! čin
| /ˈt͡ʃin/
| człowiek
| starosurandralskie ''kyint''
|-
! čõ
| /ˈt͡ʃɔ̃/
| wzgórze
| starosurandralskie ''kyon''
|-
|}

==Čh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čhaá
| /ˈt͡ʃʰaɐ/
| prośba
| starosurandralskie ''khyaha''
|-
! čhaajó
| /ˈt͡ʃʰaajo/
| zalecenie, silna prośba
| starosurandralskie ''khyaha jōh''
|-
! Čheol
| /ˈt͡ʃʰɛɔl/
| [[Erutia]]
| starosurandralskie ''khyery-yol''
|-
! čhõ
| /ˈt͡ʃʰɔ̃/
| parafia
| starosurandralskie ''khyōn''
|-
! čhoñ
| /ˈt͡ʃʰɔŋ/
| całość
| starosurandralskie ''khyoñg''
|-
|}

==D==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! dãdã
| /ˈdɐ̃dɐ̃/
| wesz
| starosurandralskie ''däñ''
|-
! dat
| /ˈdaʔ/
| płodność
| starosurandralskie ''dat''
|-
! datmë
| /ˈdaʔmə/
| rodzić, płodzić
| starosurandralskie ''dat''
|-
! deľ
| /ˈdɛʎ/
| paznokieć
| starosurandralskie ''dädhyu''
|-
! den
| /ˈdɛn/
| stromy stok górski
| starosurandralskie ''dänt''
|-
! dén
| /ˈden/
| rzeźba
| starosurandralskie ''dȫni''
|-
! desë
| /ˈdɛsə/
| mały lodowiec górski
| starosurandralskie ''deso''
|-
! dékmë
| /ˈdeʔmə/
| zostać, stać się
| starosurandralskie ''zdēk''
|-
! dë
| /ˈdə/
| młody
| starosurandralskie ''dim''
|-
! diľ
| /ˈdiʎ/
| mąż
| starosurandralskie ''dülyi''
|-
! djal
| /ˈdjal/
| południe
| starosurandralskie ''dral''
|-
! doká
| /ˈdɔkɐ/
| gleba brunatna górska
| starosurandralskie ''doka''
|-
! dóbjá
| /ˈdobjɐ/
| zadośćuczynienie
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóbjámë
| /ˈdobjɐmə/
| zadośćuczynić
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóg
| /ˈdoʔ/
| ryba (duża)
| starosurandralskie ''dōgu''
|-
|}

==DŽ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Džasmã
| /ˈd͡ʒasmɐ̃/
| ''legendarna kraina harmonii i przyjaźni''
| starolecajskie ''Džasmān''
|-
! džatë
| /ˈd͡ʒatə/
| nieograniczony, do woli
| starosurandralskie ''gyate''
|-
! džám
| /ˈd͡ʒɐm/
| prowincja
| starosurandralskie ''gyalm''
|-
! džés
| /ˈd͡ʒes/
| okrutnik
| starosurandralskie ''zgyösi''
|-
! dži
| /ˈd͡ʒi/
| wojsko
| starosurandralskie ''gyüri''
|-
! džil
| /ˈd͡ʒil/
| woda
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilmë
| /ˈd͡ʒil/
| płynąć, unosić się
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilze
| /ˈd͡ʒilzɛ/
| deszcz
| ''džil + ze''
|-
! džojt
| /ˈd͡ʒɔj/
| dżojt, ''diecezja''
| starosurandralskie ''gyort''
|-
|}

==G==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! gã
| /ˈgɐ̃/
| jedzenie
| starosurandralskie ''gan''
|-
! gañmë
| /ˈgaŋmə/
| wiać
| staroleckie ''gañ'' (zastąpiło odziedziczone ''gäñ'')
|-
! gardá
| /ˈgardɐ~gajdɐ/
| szlachta
| kejreńskie przez starosurandralskie ''garda''
|-
! gea
| /ˈgɛa/
| gejzer
| starosurandralskie ''gäry-yah''
|-
! gedž
| /ˈgɛʃ/
| zaufanie
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! geëľëdá
| /ˈgɛəʎədɐ/
| patyk
| starosurandralskie ''gbere'' + ''lyida''
|-
! geľ
| /ˈgɛʎ/
| słowo
| starosurandralskie ''gälyi''
|-
! gen
| /ˈgɛn/
| zachód
| starosurandralskie ''gbent''
|-
! gež
| /ˈgɛʃ/
| igła (liść)
| starosurandralskie ''gäghyi''
|-
! gežët
| /ˈgɛʒəʔ/
| zaufana grupa ludzi
| ''gežmë'' + ''–ët''
|-
! gežmë
| /ˈgɛʃmə/
| ufać
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! gi
| /ˈgi/
| drapieżnik
| starosurandralskie ''güri''
|-
! gjanë
| /ˈgjanə/
| liczba
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjanëmë
| /ˈgjanəmə/
| liczyć
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjõ
| /ˈgjɔ̃/
| mnich
| starosurandralskie ''gron''
|-
! gon
| /ˈgɔn/
| dużo, wiele
| starosurandralskie ''gonu''
|-
! gonñó
| /ˈgɔnŋo/
| zbiór, grono
| starosurandralskie ''gonu ñmaw''
|-
! gól
| /ˈgol/
| kwiat
| starosurandralskie ''gōlu''
|-
! gól
| /ˈgol/
| szczęście
| starosurandralskie ''zgōl''
|-
! gu
| /ˈgu/
| skóra ludzka
| starosurandralskie ''gōj''
|-
! gusá
| /ˈgusɐ/
| układ, traktat
| starosurandralskie ''gūsa''
|-
|}

==H==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Habéki
| /ˈɦabeki/
| Habecja
| habeckie ''Habêkor''
|-
|-
! habëmë
| /ˈɦabəmə/
| wiązać
| starosurandralskie ''ghabe''
|-
! hacénë
| /ˈɦat͡senə/
| marszałek
| ''hak + cénë''
|-
! haé
| /ˈɦae/
| cesarz, imperator
| kejreńskie (''Arew Wielki'') przez starosurandralskie ''Harēw''
|-
! hak
| /ˈɦaʔ/
| Hak (tytuł surandralski), religijna wersja króla
| starosurandralskie ''hak''
|-
! halphá
| /ˈɦalpʰɐ/
| trawa
| starosurandralskie ''halpha''
|-
! hawá
| /ˈɦavɐ/
| ból
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hawámë
| /ˈɦavɐmə/
| puchnąć
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hán
| /ˈɦɐn/
| twardość
| starosurandralskie ''hānt''
|-
! háñ
| /ˈɦɐŋ/
| lud (współcześnie obraźliwie, słowo tabu)
| starosurandralskie ''hāñg''
|-
! hean
| /ˈɦɛan/
| język, mowa
| starosurandralskie ''herand''
|-
! heanmë
| /ˈɦɛanmə/
| mówić
| starosurandralskie ''herand''
|-
! Hedëni
| /ˈɦɛdəni/
| [[Ajdynir]]
| starosurandralskie ''Haj Dinir''
|-
! hemá
| /ˈɦɛmɐ/
| plecy
| starosurandralskie ''ghajma''
|-
! hégá
| /ˈɦegɐ/
| czysty
| starosurandralskie ''hēga''
|-
! hënemë
| /ˈɦənɛmə/
| wymiotować
| starosurandralskie ''ghumnä''
|-
! himmë
| /ˈɦimə/
| tulić się, przytulać
| starosurandralskie ''himi''
|-
! hin
| /ɦin/
| kilka
| starosurandralskie ''hind''
|-
! hoë
| /ˈɦɔə/
| brzeg
| starosurandralskie ''ghorye''
|-
! hõë
| /ˈɦɔ̃ə/
| nasienie, nasiono
| starosurandralskie ''honho''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| ruch, uderzenie
| starosurandralskie ''hodhu''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| skrzyżowanie, krzyżówki
| starosurandralskie ''hol''
|-
! holmë
| /ˈɦɔlmə/
| uderzyć
| starosurandralskie ''hawl''
|-
! hoóh
| /ˈɦɔoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''horrōghu''
|-
! hulá
| /ˈɦəlɐ/
| klęska
| starosurandralskie ''gbhula''
|-
! hulë
| /ˈɦulə/
| strumień
| starosurandralskie ''ghūlo''
|-
! hulhas
| /ˈɦul̥as/
| górski strumień
| starosurandralskie ''ghūlo tlas''
|-
! hus
| /ˈɦus/
| znajomość, wiedza
| starosurandralskie ''hus''
|-
! husmë
| /ˈɦusmə/
| znać, wiedzieć
| starosurandralskie ''hus''
|-
! hivlẽ
| /ˈɦivlɛ̃/
| dziewczę, dziewczyna
| starosurandralskie ''ghübh(i)jen''
|-
|}

==X==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! xã
| /ˈxɐ̃/
| kto
| starosurandralskie ''sxam''
|-
! xãlá
| /ˈxɐ̃lɐ/
| ktoś
| starosurandralskie ''sxam blā''
|-
! xaj
| /ˈxaj/
| gdzie
| starosurandralskie ''sxar''
|-
! xajlá
| /ˈxajlɐ/
| gdzieś
| starosurandralskie ''sxar blā''
|-
! xaľë
| /ˈxaʎə/
| owca
| starosurandralskie ''xalyo''
|-
! xehámë
| /ˈxɛɦɐmə/
| śmiać się
| onomatopeiczne
|-
! xem
| /ˈxɛm/
| tajga
| starosurandralskie ''xalm''
|-
! xeň
| /ˈxɛɲ/
| szyja
| starosurandralskie ''xäñyi''
|-
! xezá
| /ˈxɛzɐ/
| równy
| starosurandralskie ''xädya''
|-
! xëľëmë
| /ˈxəʎəmə/
| rozdzielić
| kejreńskie
|-
! xitmë
| /ˈxiʔmə/
| obrócić
| starosurandralskie ''xujtu''
|-
! xok
| /ˈxɔʔ/
| co
| starosurandralskie ''sxok''
|-
! xoklá
| /ˈxɔʔlɐ/
| coś
| starosurandralskie ''sxok blā''
|-
! xondá
| /ˈxɔndɐ/
| broń
| starosurandralskie ''xānda''
|-
! xosjë
| /ˈxɔsjə/
| wschód
| starosurandralskie ''xosro''
|-
! xótá
| /ˈxotɐ/
| miasto posiadające kilka atynencji, miasto z przedmieściami
| starosurandralskie ''xowta''
|-
! xuimmë
| /ˈxuimə/
| jeść
| starosurandralskie ''xū'' + ''rīm''
|-
! xumë
| /ˈxumə/
| brać
| starosurandralskie ''xū''
|-
|}

==I==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! i
| /ji/
| i (łączy czasowniki)
| starosurandralskie ''jī''
|-
! idámë
| /ˈjidɐmə/
| drapać
| starosurandralskie ''jīda''
|-
! ij
| /ˈjij/~/ˈd͡ʒij/
| gruby, tłusty
| starosurandralskie ''jir''
|-
! imbmë
| /ˈjimə/
| iść
| starosurandralskie ''jimb''
|-
! imbët
| /ˈjimbəʔ/
| stopa
| ''imbmë + -ët''
|-
! ivaná
| /ˈjivanɐ/
| szerokość, szeroki
| starosurandralskie ''jirbhana''
|-
|}

==J==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! jadë
| /ˈjadə/
| woda gejzerowa
| starosurandralskie ''jado''
|-
! jang
| /ˈjang/
| cienkość, cienki
| starosurandralskie ''jangu''
|-
! jatká
| /ˈjaʔkɐ/
| żyto
| ołłuskie ''jatka''
|-
! jál
| /ˈjɐl/
| góra
| starosurandralskie ''rān''
|-
! jánd
| /ˈjɐn(d)/
| sekta
| starosurandralskie ''rāndu''
|-
! je
| /jɛ/
| ale, lecz
| starosurandralskie ''re''
|-
! jed
| /ˈjɛʔ/
| wielce, wielki
| starosurandralskie ''jädi''
|-
! jedž
| /ˈjɛd͡ʒ/
| trawa
| starosurandralskie ''rägyi''
|-
! jegmë
| /ˈjɛʔmə/
| gryźć
| starosurandralskie ''regu''
|-
! jẽs
| /jɛ̃s/
| włosy
| starosurandralskie ''jens''
|-
! jémą
| /jemɐ̃/
| próchnica (gleba)
| starosurandralskie ''jȫman'' z starowertyńskiego ''jòumą''
|-
! jo
| /ˈjɔ/
| tutaj
| starosurandralskie ''johu''
|-
! joñg
| /ˈjɔŋg/
| szalony
| starosurandralskie ''jañgu''
|-
! jó
| /ˈjo/
| bóg (arch.)
| starosurandralskie ''jōh''
|-
! jóheľ
| /ˈjoɦɛʎ/
| wiara
| starosurandralskie ''jōhghälyi''
|-
! jóh
| /ˈjoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jóhmë
| /ˈjoɦmə/
| słyszeć
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jós
| /ˈjos/
| potomstwo
| starosurandralskie ''jōs''
|-
! jukhá
| /ˈjukʰɐ/
| kolano
| starosurandralskie ''jukha''
|-
! jum
| /ˈjum/
| kurz
| starosurandralskie ''jump''
|-
|}

==K==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! kaámë
| /ˈkaɐmə/
| myć
| starosurandralskie ''kaha''
|-
! kac
| /ˈkas/
| furtka
| starosurandralskie ''skat su~skatsu''
|-
! kat
| /ˈkaʔ/
| płotek
| starosurandralskie ''skat''
|-
! kaván
| /ˈkavɐn/
| świętość
| starosurandralskie ''kabhānt''
|-
! káká
| /ˈkɐkɐ/
| środek, centrum
| starosurandralskie ''kaw''
|-
! Káli
| /ˈkɐli/
| [[Kaalpas]]
| kaalpaqskie ''Կա՛լպաս''
|-
! kátje
| /ˈkɐtjɛ/
| miasto z atynencjami, miasto napompowane
| starosurandralskie ''kpāträ''
|-
! keá
| /ˈkɛɐ/
| córka
| starosurandralskie ''kärya''
|-
! keemë
| /ˈkɛɛmə/
| czuć
| starosurandralskie ''kajhä''
|-
! keë
| /ˈkɛə/
| kolor, maź
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keëmë
| /ˈkɛəmə/
| kolorować, mazać
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keik
| /ˈkɛik/
| pięć
| starosurandralskie ''kährīk''
|-
! kejs
| /ˈkɛjs/
| piasek
| starosurandralskie ''kärsi''
|-
! keldmë
| /ˈkɛlmə/
| tańczyć
| kejreńskie
|-
! keľ
| /ˈkɛʎ/
| ogon
| starosurandralskie ''käli''
|-
! kes
| /ˈkɛs/
| świat
| starosurandralskie ''kpes''
|-
! ketámë
| /ˈkɛtɐmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''kajta''
|-
! kesá
| /ˈkɛsə/
| niebieski krokus
| starosurandralskie ''kajsa''
|-
! kélb
| /kel/
| tylko
| starosurandralskie ''kȫlbi''
|-
! kiden
| /ˈkidɛn/
| trapez
| kejreńskie
|-
! kiñ
| /ˈkiŋ/
| zbiorowość, zbiorowy
| starosurandralskie ''kpīñ''
|-
! kiñmë
| /ˈkiŋmə/
| móc, mieć pozwolenie
| starosurandralskie ''kiñ''
|-
! kjálmë
| /ˈkjɐlmə/
| rzucać
| starosurandralskie ''krāl''
|-
! kjek
| /ˈkjɛʔ/
| korzeń
| starosurandralskie ''kräk''
|-
! kõ
| /ˈkɔ̃/
| osada postojowa, osada nastawiona na podróżnych
| starosurandralskie ''kon''
|-
! kohó
| /ˈkɔɦo/
| pragnienie
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! kohómë
| /ˈkɔɦomə/
| pragnąć
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! koko
| /ˈkɔkɔ/
| energia, moc
| starosurandralskie ''koh''
|-
! kool
| /ˈkɔɔl/
| siła (tabu) morderstwo
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
! koolmë
| /ˈkɔɔlmə/
| mordować
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
|}

==Kh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! khaj
| /ˈkʰaj/
| liść
| starosurandralskie ''skhar''
|-
! khajdá
| /ˈkʰajdɐ/
| zabawa, zabawny
| starosurandralskie ''kharda''
|-
! khápá
| /ˈkʰɐpɐ/
| państwo
| kejreńskie przez starosurandralskie ''khawpa''
|-
! khevam
| /ˈkʰɛvam/
| czerwień, czerwony
| starosurandralskie ''khaj'' + ''bhamp''
|-
! khéz
| /ˈkʰez/
| struga, ciek
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khézles
| /ˈkʰezlɛs/
| rzeka
| ''khéz + lhoes''
|-
! khézmë
| /ˈkʰez/
| płynąć, ciec
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khib
| /ˈkʰiʔ/
| obraz
| kejreńskie, przez starosurandralskie ''khibi''
|-
! khic
| /ˈkʰis/
| wodospad
| starosurandralskie ''khütyi''
|-
! khizá
| /ˈkʰizɐ/
| sen
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khizámë
| /ˈkʰizɐmə/
| spać
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khoľẽ
| /ˈkʰɔʎɛ̃/
| coś bezwartościowego, powstałego bez sensu
| starosurandralskie ''skholljem''
|-
! khód
| /ˈkʰoʔ/
| państwo (arch.)
| starosurandralskie ''khōdu''
|-
! khókmë
| /ˈkʰoʔmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''khōp''
|-
! khónë
| /ˈkʰonə/
| brzuch
| starosurandralskie ''kphōno''
|-
! khul
| /ˈkʰul/
| usta
| starosurandralskie ''khūl''
|-
|}

==L==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lã
| /ˈlɐ̃/
| chłop
| starosurandralskie ''dañ''
|-
! lan
| /ˈlan/
| ojciec
| starosurandralskie ''dlant''
|-
! lau
| /ˈlau/
| krew
| starosurandralskie ''blahu''
|-
! lebá
| /ˈlɛbɐ/
| długość
| starosurandralskie ''dheba''
|-
! lejmë
| /ˈlɛjmə/
| mieć
| starosurandralskie ''lär''
|-
! letj
| /ˈlɛti/
| państwo, państwo plemienne
| starosurandralskie ''lätri''
|-
! lésmë
| /ˈlesmə/
| pływać (istota)
| starosurandralskie ''lēs''
|-
! létá
| /ˈletɐ/
| miłość (romantyczna)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! létámë
| /ˈletɐmə/
| kochać (w sensie romantycznym)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! lin
| /ˈlin/
| kamień
| starosurandralskie ''lini''
|-
! liñdž
| /ˈliŋd͡ʒ/
| pięść
| starosurandralskie ''dhǖñgyi''
|-
! lobá
| /ˈlɔbɐ/
| dziesięć
| starosurandralskie ''loba''
|-
! lov
| /ˈlɔv/
| drewno
| starosurandralskie ''lobhu''
|-
! lu
| /ˈlu/
| niebo
| starosurandralskie ''lū''
|-
! luék
| /ˈlueʔ/
| północ
| starosurandralskie ''lū'' + ''hēk''
|-
! lupa
| /ˈlupa/
| chmura
| starosurandralskie ''lū'' + ''pah''
|-
|}

==Lh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lhas
| /ˈl̥as/
| góra
| starosurandralskie ''plas''
|-
! lhẽ
| /ˈl̥ɛ̃/
| łódź pociągowa (do pomocy innym łodziom)
| starosurandralskie ''splen''
|-
! lheñg
| /ˈl̥ɛŋg/
| inaczej, w innym przypadku
| starosurandralskie ''släñgi''
|-
! lhës
| /ˈləs/
| wąż
| starosurandralskie ''plünsi''
|-
! lhoes
| /ˈl̥ɔɛs/
| wielkość, wielki, duży, wiele, dużo
| starosurandralskie ''tlores''
|-
! lhõmë
| /ˈl̥ɔ̃mə/
| ciąć
| starosurandralskie ''tlon''
|-
! lhóm
| /ˈl̥om/
| świerk
| starosurandralskie ''slōm''
|-
|}

==Ľ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľadjë
| /ˈʎadjə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''lyadre''
|-
! ľakë
| /ˈʎakə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''byakpe''
|-
! ľažmë
| /ˈʎaʒmə/
| stać
| starosurandralskie ''lyagyu''
|-
! ľegá
| /ˈʎɛgɐ/
| związek, grupa
| starosurandralskie ''lyäga''
|-
! ľemeš
| /ˈʎɛmɛʃ/
| okręg, obszar terytorialny
| eruckie ''myömäç''
|-
! ľemët
| /ˈʎɛməʔ/
| jabłko
| starosurandralskie ''lyömit'', ''**ľem'' + ''-ët''
|-
! ľëxmë
| /ˈʎəxmə/
| darować, odpuścić
| starosurandralskie ''lyinx''
|-
! ľidá
| /ˈʎidɐ/
| kora
| starosurandralskie ''lyida''
|-
! ľivë
| /ˈʎivə/
| miłość
| starosurandralskie ''lyibho''
|-
! ľom
| /ˈʎɔm/
| pustka, nicość
| starosurandralskie ''lyomu''
|-
! ľon
| /ˈʎɔn/
| zwierzę
| starosurandralskie ''lyond''
|-
! ľure
| /ˈʎurɛ~ʎujɛ/
| moneta
| kejreńskie
|-
|}

==Ľh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľhã
| /ˈʎ̥ɐ̃/
| szybki
| starosurandralskie ''pyän''
|-
! ľhes
| /ˈʎ̥ɛs/
| kość
| starosurandralskie ''kles''
|-
! ľhismë
| /ˈʎ̥ismə/
| pośredniczyć
| starosurandralskie ''plyis''
|-
! ľhoňë
| /ˈʎ̥ɔɲə/
| las
| starosurandralskie ''klonye''
|-
! ľhól
| /ˈʎ̥ol/
| skrzydło
| starosurandralskie ''pyōl''
|-
|}

==M==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ma
| /ˈma/
| pierś
| starosurandralskie ''mah''
|-
! majd
| /ˈmaj/
| miasto (założone w czasach kejreńskich)
| kejreńskie przez starosurandralskie ''smard''
|-
! maľá
| /ˈmaʎɐ/
| bitwa
| starosurandralskie ''malya''
|-
! maľámë
| /ˈmaʎɐmə/
| walczyć w bitwie
| starosurandralskie ''malya''
|-
! mám
| /ˈmɐm/
| matka
| starosurandralskie ''māmu''
|-
! mexte
| /ˈmɛxtɛ/
| nić, sznureczek
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mextemë
| /ˈmɛxtɛmə/
| szyć
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mejt
| /ˈmɛj/
| rząd, władza
| starosurandralskie ''mert''
|-
! mejthak
| /ˈmɛjtʰaʔ/
| mejtak
| ''mejt'' + ''hak''
|-
! mejtmól
| /ˈmɛjmol/
| królestwo
| ''mejt'' + ''mól''
|-
! mephá
| /ˈmɛpʰɐ/
| drzewo
| starosurandralskie ''mepha''
|-
! mëxmë
| /ˈməxmə/
| polować
| starosurandralskie ''minx''
|-
! midë
| /ˈmidə/
| miejsce, skupisko
| starosurandralskie ''smide''
|-
! mik
| /ˈmik/
| fakt, wydarzenie, coś
| starosurandralskie ''mīku''
|-
! mikëës
| /ˈmikəəs/
| wiedza
| starosurandralskie ''mīkuhus''
|-
! mon
| /ˈmɔn/
| czas
| starosurandralskie ''monp''
|-
! monta
| /ˈmɔnta/
| dzisiaj
| ''mon + ta''
|-
! mól
| /ˈmol/
| król
| starosurandralskie ''smōl''
|-
! móstë
| /ˈmostə/
| sztuka
| kejreńskie przez starosurandralskie ''mawsto''
|-
|}

==N==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! nasjëmë
| /ˈnasjəmə/
| paść
| starosurandralskie ''nasre''
|-
! ná
| /ˈnɐ/
| małżeństwo
| starosurandralskie ''nā''
|-
! námë
| /ˈnɐmə/
| żyć
| starosurandralskie ''naw''
|-
! náwa
| /ˈnɐva/
| twierdza, forteca
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nāwah''
|-
! nẽx
| /ˈnɛ̃x/
| dzień
| starosurandralskie ''najxu''
|-
! neñ
| /ˈnɛŋ/
| palec
| starosurandralskie ''sneñg''
|-
! nés
| /ˈnes/
| polana w środku lasu
| starosurandralskie ''nēs''
|-
! në
| /ˈnə/
| bóg
| starosurandralskie ''nun''
|-
! nojhmë
| /ˈnɔjmə/
| trzymać
| starosurandralskie ''norghu''
|-
! nok
| /ˈnɔʔ/
| dłoń
| starosurandralskie ''nok''
|-
|}

==Ň==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ňais
| /ˈɲais/
| melodia
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nyarīs''
|-
! ňam
| /ˈɲam/
| ptak
| starosurandralskie ''ñyamp''
|-
! ňá
| /ˈɲɐ/
| święto, uroczystość
| starosurandralskie ''ñyā''
|-
! ňáná
| /ˈɲɐnɐ/
| ślub, wesele
| ''ňá + ná''
|-
! ňeak
| /ˈɲɛaʔ/
| małość, mały, mało
| starosurandralskie ''nyeha''
|-
! ňeëmë
| /ˈɲɛəmə/
| przyjść
| starosurandralskie ''nyere''
|-
! ňés
| /ˈɲes/
| uczta
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňésmë
| /ˈɲesmə/
| ucztować, biesiadować
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňik
| /ˈɲiʔ/
| walka
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňikmë
| /ˈɲiʔmə/
| walczyć
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňok
| /ˈɲɔʔ/
| żelazo
| starosurandralskie ''ñyok''
|-
|}

==Ñ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ñan
| /ˈŋan/
| słońce
| starosurandralskie ''sñant''
|-
! ñel
| /ˈŋɛl/
| trzy
| starosurandralskie ''ñmel''
|-
! ñéj
| /ˈŋej/
| jeden
| starosurandralskie ''ñōjr''
|-
! ños
| /ŋɔs/
| i (łączy rzeczowniki), z (kimś, czymś)
| starosurandralskie ''ños''
|-
! ñó
| /ˈŋo/
| brąz
| starosurandralskie ''ñow''
|-
! ñus
| /ˈŋus/
| imię
| starosurandralskie ''ñustu''
|-
|}

==P==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! pat
| /ˈpaʔ/
| praca (fizyczna nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! patmë
| /ˈpaʔmə/
| pracować (fizycznie nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! pasë
| /ˈpasə/
| osiem
| starosurandralskie ''paxso''
|-
! pá
| /ˈpɐ/
| góra (wysokość)
| starosurandralskie ''pā''
|-
! pej
| /ˈpɛj/
| wieś, osada
| starosurandralskie ''sper''
|-
! pek
| /ˈpɛʔ/
| starość, stary
| starosurandralskie ''pek''
|-
! peñmë
| /ˈpɛŋmə/
| lecieć
| starosurandralskie ''pǟñ''
|-
! péd
| /ˈpeʔ/
| rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi''
|-
! pédlas
| /ˈpeʔlas/
| górska rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi tlas''
|-
! péñg
| /ˈpeŋg/
| skalnica surandralska
| starosurandralskie ''spēñgu''
|-
! pjé
| /ˈpje/
| może
| starosurandralskie ''sprē''
|-
! pimë
| /ˈpimə/
| leżeć
| starosurandralskie ''spīr''
|-
! piñ
| /ˈpiŋ/
| miasto
| starosurandralskie ''piñu''
|-
! piž
| /ˈpiʃ/
| ząb
| starosurandralskie ''pighyi''
|-
! podžë
| /ˈpɔd͡ʒə/
| zarzecze
| starosurandralskie ''spogye''
|-
! ponë
| /ˈpɔnə/
| napój
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëmë
| /ˈpɔnəmə/
| pić
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëñó
| /ˈpɔnəŋo/
| wódka
| starosurandralskie ''spono ñow''
|-
! pont
| /ˈpɔnt/
| gospodarstwo
| starosurandralskie ''pontu''
|-
! põx
| /ˈpɔ̃x/
| pismo, zapis
| starosurandralskie ''ponx''
|-
! puá
| /ˈpuɐ/
| centrum, rdzeń
| starosurandralskie ''puha''
|-
|}

==Ph==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! phaká
| /ˈpʰakɐ/
| wezwanie do walki, mobilizacja
| starosurandralskie ''sphaka''
|-
! phant
| /ˈpʰant/
| spokój
| starosurandralskie ''phantu''
|-
! phas
| /ˈpʰas/
| ryba (mała)
| starosurandralskie ''phas''
|-
! phelá
| /ˈpʰɛlɐ/
| żałoba
| starosurandralskie ''phäla''
|-
! phem
| /ˈpʰɛm/
| jezioro
| starosurandralskie ''phemb''
|-
! phetjá
| /ˈpʰɛtjɐ/
| śmierć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phetjámë
| /ˈpʰɛtjɐmə/
| umrzeć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phéldmë
| /ˈpʰelmə/
| myśleć
| starosurandralskie ''phȫldi''
|-
! phë
| /ˈpʰə/
| dwa
| starosurandralskie ''phum''
|-
! phol
| /ˈpʰɔl/
| łaska
| starosurandralskie ''sphodhu''
|-
|}

==S==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! sãm
| /sɐ̃m/
| potem
| starosurandralskie ''sanmu''
|-
! sañg
| /ˈsaŋg/
| oko
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! sañgmë
| /ˈsaŋgmə/
| widzieć
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! seán
| /ˈsɛɐn/
| skała
| starosurandralskie ''serhānt''
|-
! sej
| /ˈsɛj/
| ład, harmonia
| starosurandralskie ''sär''
|-
! semp
| /ˈsɛmp/
| pies
| starosurandralskie ''sömpi''
|-
! senë
| /ˈsɛnə/
| bogactwo
| starosurandralskie ''sajhno'' (z praajniadzkiego?)
|-
! sédem
| /ˈsedɛm/
| dziewięć
| starosurandralskie ''sēdämi''
|-
! si
| /ˈsi/
| nie
| starosurandralskie ''sǖ''
|-
! siá
| /ˈsiɐ/
| grzeczność, grzeczny
| starosurandralskie ''sīha''
|-
! simp
| /ˈsimp/
| niewolnik
| starosurandralskie ''simpi''
|-
! sjujmë
| /ˈsjujmə/
| oddychać
| starosurandralskie ''srūr''
|-
! sopjá
| /ˈsɔpjɐ/
| kamienna pustynka
| starosurandralskie ''sopra''
|-
! sonmë
| /ˈsɔnmə/
| ssać
| starosurandralskie ''sont''
|-
! soñ
| /ˈsɔŋ/
| język (anatomia)
| starosurandralskie ''soñg''
|-
! sovľëmë
| /ˈsɔwʎəmə/
| bać się
| kejreńskie
|-
! só
| /so/
| partykuła rozpoczynająca dopełnienie (obecnie rzadko używana)
| starosurandralskie ''sō''
|-
! sóg
| /ˈsoʔ/
| serce
| starosurandralskie ''sōgu''
|-
! sóxgi
| /ˈsoxgi/
| gra
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! sóxgimë
| /ˈsoxgimə/
| grać
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! su
| /ˈsu/
| brama
| starosurandralskie ''suh''
|-
! sudedžël
| /ˈsudɛd͡ʒəl/
| wodospad
| starosurandralskie ''sūdögyil''
|-
! sudë
| /ˈsudə/
| ściana
| starosurandralskie ''sūdo''
|-
! suán
| /ˈsuɐn/
| przełęcz
| starosurandralskie ''suh + rān'', ''su + jál''
|-
|}

==Š==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! šaná
| /ˈʃanɐ/
| jęczmień
| starosurandralskie ''syana''
|-
! šãs
| /ˈʃɐ̃s/
| ucieczka
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šãsmë
| /ˈʃɐ̃smə/
| uciekać
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šédë
| /ˈʃedə/
| szczyt płaski
| starosurandralskie ''xyēde''
|-
! šëkhmë
| /ˈʃəɦmə/
| zamarzać
| kejreńskie
|-
! ši
| /ˈʃi/
| gleba, ziemia uprawna
| starosurandralskie ''syi~syī''
|-
! šie
| /ˈʃiɛ/
| rytuał (cywilizowany)
| starosurandralskie ''syirä''
|-
! šin
| /ˈʃin/
| kiedy, gdy
| starosurandralskie ''sxyint''
|-
! šinlá
| /ˈʃinlɐ/
| kiedyś
| starosurandralskie ''sxyint blā''
|-
! šõ
| /ˈʃɔ̃/
| dalekie południe
| starosurandralskie ''syōn'' „dalekie południe”
|-
! šohá
| /ˈʃɔɦɐ/
| teraz
| starosurandralskie ''xyogha''
|-
! šom
| /ˈʃɔm/
| tłuszcz
| starosurandralskie ''xyomp''
|-
! šotë
| /ˈʃɔtə/
| stopa
| starosurandralskie ''xyote''
|-
! šót
| /ˈʃoʔ/
| jak
| starosurandralskie ''sxyōt''
|-
! šugë
| /ˈʃugə/
| róg
| starosurandralskie ''syugo''
|-
|}

==T==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ta
| /ˈta/
| teraz
| starosurandralskie ''staru''
|-
! Tali
| /ˈtali/
| [[Tarum]] (por. ''Tilkháënë'')
| tarejskie ''Ⲑⲁⲣⲱⲙ''
|-
! taľ
| /ˈtaʎ/
| miejsce
| starosurandralskie ''talsyu''
|-
! Taľgen
| /ˈtaʎgɛn/
| Wertynia (region)
| starosurandralskie ''talsyu gbent''
|-
! tamg
| /ˈtamg/
| robak
| starosurandralskie ''tamga~tamgu''
|-
! tañgëlá
| /ˈtaŋgəlɐ/
| zabawa
| starosurandralskie ''tañp gula''
|-
! tañmë
| /ˈtaŋmə/
| zabawiać się, bawić się
| starosurandralskie ''tañp''
|-
! tád
| /ˈtɐʔ/
| ojciec
| starosurandralskie ''tādu''
|-
! táwá
| /ˈtɐvɐ/
| niski, w zagłębieniu
| starosurandralskie ''tāwa''
|-
! teat
| /ˈtɛaʔ/
| krótkość, krótki
| starosurandralskie ''tähratu''
|-
! tẽ
| /ˈtɛ̃/
| bóg najwyższy
| starosurandralskie ''tēm''
|-
! téjl
| /ˈtejl/
| pieśń śpiewana
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! téjlmë
| /ˈtejlmə/
| śpiewać
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! të
| /tə/
| ma, partykuła tworząca życzenia
| starosurandralskie ''tu''
|-
! ti
| /ˈti/
| mały obszar
| starosurandralskie ''tī''
|-
! tiame
| /ˈtiamɛ/
| strefa, obszar
| starosurandralskie ''tīramǟ''
|-
! tilë
| /ˈtilə/
| sól, słony
| starosurandralskie ''tējle'', zapożyczenie ze Starożytnego Wschodu (?)
|-
! Tilkháënë
| /ˈtilkʰɐənə/
| ''legendarna kraina bogactwa i spokoju'' (por. ''Tali'')
| starolecajskie ''Tilokhārino'' (por. lecajskie ''Tiłohorino'' "Tarum")
|-
! tiz
| /ˈtiz/
| duch
| starosurandralskie ''tidyi''
|-
! Tiznësej
| /ˈtiznəsɛj/
| księżyc (Lykaon)
| ''tiz + nësej''
|-
! tjẽ
| /ˈtjɛ̃/
| kilka, trochę
| starosurandralskie ''tren''
|-
! tjó
| /ˈtjo/
| mech
| starosurandralskie ''trō''
|-
! tju
| /tju/
| po (czasowo)
| starosurandralskie ''trū''
|-
! tós
| /ˈtos/
| droga (jako trakt)
| starosurandralskie ''tōsu''
|-
|}

==Th==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! thal
| /ˈtʰal/
| duże jezioro
| starosurandralskie ''thal''
|-
! thañ
| /ˈtʰaŋ/
| ciężkość, ciężki
| starosurandralskie ''thañg''
|-
! thedžë
| /ˈtʰɛd͡ʒə/
| bliskość, bliski
| starosurandralskie ''thegye''
|-
! thelmë
| /ˈtʰɛlmə/
| trzeć
| starosurandralskie ''sthel''
|-
! thék
| /ˈtʰeʔ/
| ziemia, teren
| starosurandralskie ''thēk''
|-
! thihë
| /ˈtʰiɦə/
| mieszany
| starosurandralskie ''thigbhi''
|-
! thom
| /ˈtʰɔm/
| serce
| starosurandralskie ''thomb''
|-
! thótmë
| /ˈtʰoʔmə/
| zabić
| starosurandralskie ''sthōtu''
|-
! thuse
| /ˈtʰusɛ/
| drzewo iglaste
| starosurandralskie ''thojsä''
|-
|}

==V==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! vã
| /vɐ̃/
| w (abstrakcyjne)
| starosurandralskie ''bhan''
|-
! vaë
| /ˈvaə/
| przestępstwo
| zapewne ajniadzkie
|-
! val
| /ˈval/
| źródło, początek
| starosurandralskie ''bhalu''
|-
! vẽ
| /ˈvɛ̃/
| handel
| starosurandralskie ''bhēñ''
|-
! vẽsá
| /ˈvɛ̃sɐ/
| gwiazda
| starosurandralskie ''bhensa''
|-
! velxë
| /ˈvɛlxə/
| rok
| starosurandralskie ''bhelxo''
|-
! velvelxë
| /ˈvɛlvɛlxə/
| wiek
| reduplikacja ''velxë''
|-
! viwá
| /ˈvivɐ/
| razem
| starosurandralskie ''bhīwa''
|-
! vón
| /ˈvon/
| mięso
| starosurandralskie ''bhown''
|-
|}

==W==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! waxatõ
| /ˈvaxatɔ̃/
| koń
| starosurandralskie ''waxaton''
|-
! wajkë
| /ˈvajkə/
| wnętrzności
| starosurandralskie ''warko''
|-
! wasá
| /ˈvasɐ/
| belka
| starosurandralskie ''hwasa''
|-
! wat
| /ˈvaʔ/
| kraj
| starosurandralskie ''wat''
|-
! wejmë
| /ˈvɛjmə/
| pchnąć
| starosurandralskie ''wäru''
|-
! wekmë
| /ˈvɛʔmə/
| siedzieć
| starosurandralskie ''wek''
|-
! wẽmë
| /ˈvɛ̃mə/
| zgniatać
| starosurandralskie ''weñ''
|-
! wis
| /ˈvis/
| dziecko
| starosurandralskie ''wīs''
|-
|}

==Z==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! zã
| /ˈzɐ̃/
| człowiek
| starosurandralskie ''dyām''
|-
! zaj
| /ˈzaj/
| nowość
| starosurandralskie ''dyar''
|-
! Zámčheol
| /ˈzɐmt͡ʃʰɛɔl/
| Erutańczyk
| starosurandralskie ''dyām khyery-yol''
|-
! zámpat
| /ˈzɐmpaʔ/
| rzemieślnik
| ''zã + pat''
|-
! zámphaká
| /ˈzɐmpakɐ/
| posłanieć wzywający do walki, wojska
| ''zã + phaká''
|-
! zámphëdé
| /ˈzɐmpʰəde/
| partner, małżonek
| ''zã + phë''
|-
! Zámtaľgen
| /ˈzɐmtaʎgɛn/
| Wert
| starosurandralskie ''dyām talsyu gbent''
|-
! zámvẽ
| /ˈzɐmvɛ̃/
| kupiec
| ''zã + vẽ''
|-
! ze
| /ˈzɛ/
| dół
| starosurandralskie ''dyöhi''
|-
! zend
| /ˈzɛnd/
| lina
| starosurandralskie ''dyendu''
|-
! zés
| /ˈzes/
| flaga
| starosurandralskie ''dyēs''
|-
! zë
| /ˈzə/
| kobieta
| starosurandralskie ''dyiñ''
|-
! zos
| /ˈzɔs/
| nie
| starosurandralskie ''dyos''
|-
! zót
| /ˈzɔʔ/
| samotność, samodzielność samotny, samodzielny
| starosurandralskie ''dyōtu''
|-
! zuámë
| /ˈzuɐmə/
| potępić
| starosurandralskie ''dyura''
|-
|}

==Ž==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! žaľ
| /ˈʒaʎ/
| owoc
| starosurandralskie ''ghyaglu''
|-
! žetmë
| /ˈʒɛtmə/
| dać
| starosurandralskie ''ghyäti''
|-
! žiin
| /ˈʒiin/
| senator
| kejreńskie przez starosurandralskie ''ghyiwrīn''
|-
! žolmë
| /ˈʒiin/
| mieć obowiązek, musieć
| starosurandralskie ''ghyol''
|-
! žõšmë
| /ˈʒɔ̃ʃmə/
| wyglądać
| starosurandralskie ''ghyönxyi''
|-
! žum
| /ˈʒum/
| cztery
| starosurandralskie ''ghyumb''
|-
|}

Plik:Žoini.png

2026-03-04T19:34:40Z

Emilando: Lokalizacja Žoini w Surandralu roku wspólnego

== Opis ==
Lokalizacja Žoini w Surandralu roku wspólnego
== Licencja ==
{{self|PD}}

Słownik:Język surandralski

2026-03-02T16:26:22Z

Emilando: /* Ph */

{{Surandral Intro}}
{{słownik2
| kolor = #33CC33
| słownik języka = Słownik języka surandralskiego
| nazwa u = [[Język surandralski]]
| nazwa własna u = '''hean wecóšooñ '''
| informacje ogólne = Informacje
| twórca f = [[Użytkownik:Emil|Emil]]
| rok f = 2024
| alfabet u = łacinka
| klasyfikacja u =
| liczba słów f =
}}
{{Artykuł|Język surandralski}}

Kolejność sortowania:

'''A (Ã) Á B C CH Č ČH D DŽ E (Ẽ) É Ë G H X I J K KH L LH Ľ ĽH M N Ň Ñ O (Õ) Ó P PH S Š T TH U V W Z Ž'''
==Á==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! árzon
| /ˈɦɐrzɔn/
| ''pożegnanie'' (z dużym szacunkiem) z rzadka też ''árzono''
| ajdyniriańskie ''ārzone''
|-
|}

==B==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! bad
| /ˈbaʔ/
| kopalnia
| starosurandralskie ''badu''
|-
! badmë
| /ˈbaʔmə/
| kopać (w kopalni)
| starosurandralskie ''badu''
|-
! bajphë
| /ˈbajpʰə/
| pałac, rezydencja
| starosurandralskie ''barphe''
|-
! baľ
| /ˈbaʎ/
| pióro
| starosurandralskie ''baglu''
|-
! bañ
| /ˈbaŋ/
| dom
| starosurandralskie ''zbañk''
|-
! béle
| /ˈbelɛ/
| podłużny ślad
| starosurandralskie ''bōjlä''
|-
! bëëmë
| /ˈbəəmə/
| pchać
| starosurandralskie ''binre''
|-
! bië
| /ˈbiə/
| sosna
| starosurandralskie ''bīre''
|-
! bik
| /ˈbik/
| wolny (prędkość)
| starosurandralskie ''bīk''
|-
! bimë
| /ˈbimə/
| pluć
| starosurandralskie ''bīru''
|-
! biná
| /ˈbinɐ/
| sześć
| starosurandralskie ''bina''
|-
! bjeh
| /ˈbjɛɦ/
| wieś
| starosurandralskie ''breghu''
|-
! bojdó
| /ˈbɔjdo/
| morze
| starosurandralskie ''bordō''
|-
! bol
| /ˈbɔl/
| inność, inny, inne
| starosurandralskie ''bodhu''
|-
! bothá
| /ˈbɔtʰɐ/
| stok górski (duży)
| starosurandralskie ''botha''
|-
! bógá
| /ˈbogɐ/
| żona
| starosurandralskie ''bawga''
|-
! buanmë
| /ˈbuanmə/
| dostać, otrzymać
| starosurandralskie ''zbūran''
|-
! bunema
| /ˈbunɛma/
| każdy, wszyscy
| starosurandralskie ''bune mah''
|-
! buñg
| /ˈbuŋg/
| głód
| starosurandralskie ''buñgu''
|-
! bus
| /ˈbus/
| noc
| starosurandralskie ''būs''
|-
|}

==C==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! caj
| /ˈt͡saj/
| łokieć
| starosurandralskie ''tyar''
|-
! cal
| /ˈt͡sal/
| las
| starosurandralskie ''tyald''
|-
! calthuse
| /ˈt͡saltʰusɛ/
| las iglasty
| ''cal + thuse''
|-
! cet
| /ˈt͡sɛʔ/
| dobry, dobrze
| starosurandralskie ''tyät''
|-
! cénë
| /ˈt͡senə/
| senat
| kejreńskie przez starosurandralskie ''tyēne''
|-
! cës
| /ˈt͡səs/
| jajko
| starosurandralskie ''tyins''
|-
! ciguná
| /ˈt͡sigunɐ/
| obrońca
| kejreńskie?
|-
! cigunámë
| /ˈt͡sigunɐmə/
| bronić
| ''ciguná + -më''
|-
! cil
| /ˈt͡sil/
| skóra
| starosurandralskie ''tyil''
|-
! com
| /ˈt͡sɔm/
| mężczyzna
| starosurandralskie ''styomb''
|-
! cólgá
| /ˈt͡solgɐ/
| wąśki
| starosurandralskie ''tyōlga''
|-
|}

==Ch==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! chaz
| /ˈt͡sʰas/
| głowa, główny
| starosurandralskie ''thyadyi''
|-
! chenmë
| /ˈt͡sʰɛnmə/
| kopać (w ziemi)
| starosurandralskie ''thyäni''
|-
! chëchë
| /ˈt͡sʰət͡sʰə/
| gejzer
| starosurandralskie ''thyim''
|-
! chuv
| /ˈt͡sʰuv/
| koniec
| starosurandralskie ''thyubhu''
|-
|}

==Č==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čahë
| /ˈt͡ʃaɦə/
| cykl wojen
| kejreńskie przez starosurandralskie ''skyagho''
|-
! čaľ
| /ˈt͡ʃaʎ/
| siedem
| starosurandralskie ''kyals''
|-
! čej
| /ˈt͡ʃɛj/
| gałąź (archaicznie)
| starosurandralskie ''kyajr''
|-
! čejze
| /ˈt͡ʃɛjzɛ/
| paproć
| starosurandralskie ''kyajr dyöhi''
|-
! čin
| /ˈt͡ʃin/
| człowiek
| starosurandralskie ''kyint''
|-
! čõ
| /ˈt͡ʃɔ̃/
| wzgórze
| starosurandralskie ''kyon''
|-
|}

==Čh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! čhaá
| /ˈt͡ʃʰaɐ/
| prośba
| starosurandralskie ''khyaha''
|-
! čhaajó
| /ˈt͡ʃʰaajo/
| zalecenie, silna prośba
| starosurandralskie ''khyaha jōh''
|-
! Čheol
| /ˈt͡ʃʰɛɔl/
| [[Erutia]]
| starosurandralskie ''khyery-yol''
|-
! čhõ
| /ˈt͡ʃʰɔ̃/
| parafia
| starosurandralskie ''khyōn''
|-
! čhoñ
| /ˈt͡ʃʰɔŋ/
| całość
| starosurandralskie ''khyoñg''
|-
|}

==D==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! dãdã
| /ˈdɐ̃dɐ̃/
| wesz
| starosurandralskie ''däñ''
|-
! dat
| /ˈdaʔ/
| płodność
| starosurandralskie ''dat''
|-
! datmë
| /ˈdaʔmə/
| rodzić, płodzić
| starosurandralskie ''dat''
|-
! deľ
| /ˈdɛʎ/
| paznokieć
| starosurandralskie ''dädhyu''
|-
! den
| /ˈdɛn/
| stromy stok górski
| starosurandralskie ''dänt''
|-
! dén
| /ˈden/
| rzeźba
| starosurandralskie ''dȫni''
|-
! desë
| /ˈdɛsə/
| mały lodowiec górski
| starosurandralskie ''deso''
|-
! dékmë
| /ˈdeʔmə/
| zostać, stać się
| starosurandralskie ''zdēk''
|-
! dë
| /ˈdə/
| młody
| starosurandralskie ''dim''
|-
! diľ
| /ˈdiʎ/
| mąż
| starosurandralskie ''dülyi''
|-
! djal
| /ˈdjal/
| południe
| starosurandralskie ''dral''
|-
! doká
| /ˈdɔkɐ/
| gleba brunatna górska
| starosurandralskie ''doka''
|-
! dóbjá
| /ˈdobjɐ/
| zadośćuczynienie
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóbjámë
| /ˈdobjɐmə/
| zadośćuczynić
| starosurandralskie ''zdōbra'
|-
! dóg
| /ˈdoʔ/
| ryba (duża)
| starosurandralskie ''dōgu''
|-
|}

==DŽ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Džasmã
| /ˈd͡ʒasmɐ̃/
| ''legendarna kraina harmonii i przyjaźni''
| starolecajskie ''Džasmān''
|-
! džatë
| /ˈd͡ʒatə/
| nieograniczony, do woli
| starosurandralskie ''gyate''
|-
! džám
| /ˈd͡ʒɐm/
| prowincja
| starosurandralskie ''gyalm''
|-
! džés
| /ˈd͡ʒes/
| okrutnik
| starosurandralskie ''zgyösi''
|-
! dži
| /ˈd͡ʒi/
| wojsko
| starosurandralskie ''gyüri''
|-
! džil
| /ˈd͡ʒil/
| woda
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilmë
| /ˈd͡ʒil/
| płynąć, unosić się
| starosurandralskie ''gyil''
|-
! džilze
| /ˈd͡ʒilzɛ/
| deszcz
| ''džil + ze''
|-
! džojt
| /ˈd͡ʒɔj/
| dżojt, ''diecezja''
| starosurandralskie ''gyort''
|-
|}

==G==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! gã
| /ˈgɐ̃/
| jedzenie
| starosurandralskie ''gan''
|-
! gañmë
| /ˈgaŋmə/
| wiać
| staroleckie ''gañ'' (zastąpiło odziedziczone ''gäñ'')
|-
! gardá
| /ˈgardɐ~gajdɐ/
| szlachta
| kejreńskie przez starosurandralskie ''garda''
|-
! gea
| /ˈgɛa/
| gejzer
| starosurandralskie ''gäry-yah''
|-
! gedž
| /ˈgɛʃ/
| zaufanie
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! geëľëdá
| /ˈgɛəʎədɐ/
| patyk
| starosurandralskie ''gbere'' + ''lyida''
|-
! geľ
| /ˈgɛʎ/
| słowo
| starosurandralskie ''gälyi''
|-
! gen
| /ˈgɛn/
| zachód
| starosurandralskie ''gbent''
|-
! gež
| /ˈgɛʃ/
| igła (liść)
| starosurandralskie ''gäghyi''
|-
! gežët
| /ˈgɛʒəʔ/
| zaufana grupa ludzi
| ''gežmë'' + ''–ët''
|-
! gežmë
| /ˈgɛʃmə/
| ufać
| starosurandralskie ''gbegyi''
|-
! gi
| /ˈgi/
| drapieżnik
| starosurandralskie ''güri''
|-
! gjanë
| /ˈgjanə/
| liczba
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjanëmë
| /ˈgjanəmə/
| liczyć
| starosurandralskie ''grano''
|-
! gjõ
| /ˈgjɔ̃/
| mnich
| starosurandralskie ''gron''
|-
! gon
| /ˈgɔn/
| dużo, wiele
| starosurandralskie ''gonu''
|-
! gonñó
| /ˈgɔnŋo/
| zbiór, grono
| starosurandralskie ''gonu ñmaw''
|-
! gól
| /ˈgol/
| kwiat
| starosurandralskie ''gōlu''
|-
! gól
| /ˈgol/
| szczęście
| starosurandralskie ''zgōl''
|-
! gu
| /ˈgu/
| skóra ludzka
| starosurandralskie ''gōj''
|-
! gusá
| /ˈgusɐ/
| układ, traktat
| starosurandralskie ''gūsa''
|-
|}

==H==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! Habéki
| /ˈɦabeki/
| Habecja
| habeckie ''Habêkor''
|-
|-
! habëmë
| /ˈɦabəmə/
| wiązać
| starosurandralskie ''ghabe''
|-
! hacénë
| /ˈɦat͡senə/
| marszałek
| ''hak + cénë''
|-
! haé
| /ˈɦae/
| cesarz, imperator
| kejreńskie (''Arew Wielki'') przez starosurandralskie ''Harēw''
|-
! hak
| /ˈɦaʔ/
| Hak (tytuł surandralski), religijna wersja króla
| starosurandralskie ''hak''
|-
! halphá
| /ˈɦalpʰɐ/
| trawa
| starosurandralskie ''halpha''
|-
! hawá
| /ˈɦavɐ/
| ból
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hawámë
| /ˈɦavɐmə/
| puchnąć
| starosurandralskie ''(h)awa''
|-
! hán
| /ˈɦɐn/
| twardość
| starosurandralskie ''hānt''
|-
! háñ
| /ˈɦɐŋ/
| lud (współcześnie obraźliwie, słowo tabu)
| starosurandralskie ''hāñg''
|-
! hean
| /ˈɦɛan/
| język, mowa
| starosurandralskie ''herand''
|-
! heanmë
| /ˈɦɛanmə/
| mówić
| starosurandralskie ''herand''
|-
! Hedëni
| /ˈɦɛdəni/
| [[Ajdynir]]
| starosurandralskie ''Haj Dinir''
|-
! hemá
| /ˈɦɛmɐ/
| plecy
| starosurandralskie ''ghajma''
|-
! hégá
| /ˈɦegɐ/
| czysty
| starosurandralskie ''hēga''
|-
! hënemë
| /ˈɦənɛmə/
| wymiotować
| starosurandralskie ''ghumnä''
|-
! himmë
| /ˈɦimə/
| tulić się, przytulać
| starosurandralskie ''himi''
|-
! hin
| /ɦin/
| kilka
| starosurandralskie ''hind''
|-
! hoë
| /ˈɦɔə/
| brzeg
| starosurandralskie ''ghorye''
|-
! hõë
| /ˈɦɔ̃ə/
| nasienie, nasiono
| starosurandralskie ''honho''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| ruch, uderzenie
| starosurandralskie ''hodhu''
|-
! hol
| /ˈɦɔl/
| skrzyżowanie, krzyżówki
| starosurandralskie ''hol''
|-
! holmë
| /ˈɦɔlmə/
| uderzyć
| starosurandralskie ''hawl''
|-
! hoóh
| /ˈɦɔoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''horrōghu''
|-
! hulá
| /ˈɦəlɐ/
| klęska
| starosurandralskie ''gbhula''
|-
! hulë
| /ˈɦulə/
| strumień
| starosurandralskie ''ghūlo''
|-
! hulhas
| /ˈɦul̥as/
| górski strumień
| starosurandralskie ''ghūlo tlas''
|-
! hus
| /ˈɦus/
| znajomość, wiedza
| starosurandralskie ''hus''
|-
! husmë
| /ˈɦusmə/
| znać, wiedzieć
| starosurandralskie ''hus''
|-
|}

==X==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! xã
| /ˈxɐ̃/
| kto
| starosurandralskie ''sxam''
|-
! xãlá
| /ˈxɐ̃lɐ/
| ktoś
| starosurandralskie ''sxam blā''
|-
! xaj
| /ˈxaj/
| gdzie
| starosurandralskie ''sxar''
|-
! xajlá
| /ˈxajlɐ/
| gdzieś
| starosurandralskie ''sxar blā''
|-
! xaľë
| /ˈxaʎə/
| owca
| starosurandralskie ''xalyo''
|-
! xehámë
| /ˈxɛɦɐmə/
| śmiać się
| onomatopeiczne
|-
! xem
| /ˈxɛm/
| tajga
| starosurandralskie ''xalm''
|-
! xeň
| /ˈxɛɲ/
| szyja
| starosurandralskie ''xäñyi''
|-
! xezá
| /ˈxɛzɐ/
| równy
| starosurandralskie ''xädya''
|-
! xëľëmë
| /ˈxəʎəmə/
| rozdzielić
| kejreńskie
|-
! xitmë
| /ˈxiʔmə/
| obrócić
| starosurandralskie ''xujtu''
|-
! xok
| /ˈxɔʔ/
| co
| starosurandralskie ''sxok''
|-
! xoklá
| /ˈxɔʔlɐ/
| coś
| starosurandralskie ''sxok blā''
|-
! xondá
| /ˈxɔndɐ/
| broń
| starosurandralskie ''xānda''
|-
! xosjë
| /ˈxɔsjə/
| wschód
| starosurandralskie ''xosro''
|-
! xótá
| /ˈxotɐ/
| miasto posiadające kilka atynencji, miasto z przedmieściami
| starosurandralskie ''xowta''
|-
! xuimmë
| /ˈxuimə/
| jeść
| starosurandralskie ''xū'' + ''rīm''
|-
! xumë
| /ˈxumə/
| brać
| starosurandralskie ''xū''
|-
|}

==I==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! i
| /ji/
| i (łączy czasowniki)
| starosurandralskie ''jī''
|-
! idámë
| /ˈjidɐmə/
| drapać
| starosurandralskie ''jīda''
|-
! ij
| /ˈjij/~/ˈd͡ʒij/
| gruby, tłusty
| starosurandralskie ''jir''
|-
! imbmë
| /ˈjimə/
| iść
| starosurandralskie ''jimb''
|-
! imbët
| /ˈjimbəʔ/
| stopa
| ''imbmë + -ët''
|-
! ivaná
| /ˈjivanɐ/
| szerokość, szeroki
| starosurandralskie ''jirbhana''
|-
|}

==J==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! jadë
| /ˈjadə/
| woda gejzerowa
| starosurandralskie ''jado''
|-
! jang
| /ˈjang/
| cienkość, cienki
| starosurandralskie ''jangu''
|-
! jatká
| /ˈjaʔkɐ/
| żyto
| ołłuskie ''jatka''
|-
! jál
| /ˈjɐl/
| góra
| starosurandralskie ''rān''
|-
! jánd
| /ˈjɐn(d)/
| sekta
| starosurandralskie ''rāndu''
|-
! je
| /jɛ/
| ale, lecz
| starosurandralskie ''re''
|-
! jed
| /ˈjɛʔ/
| wielce, wielki
| starosurandralskie ''jädi''
|-
! jedž
| /ˈjɛd͡ʒ/
| trawa
| starosurandralskie ''rägyi''
|-
! jegmë
| /ˈjɛʔmə/
| gryźć
| starosurandralskie ''regu''
|-
! jẽs
| /jɛ̃s/
| włosy
| starosurandralskie ''jens''
|-
! jémą
| /jemɐ̃/
| próchnica (gleba)
| starosurandralskie ''jȫman'' z starowertyńskiego ''jòumą''
|-
! jo
| /ˈjɔ/
| tutaj
| starosurandralskie ''johu''
|-
! joñg
| /ˈjɔŋg/
| szalony
| starosurandralskie ''jañgu''
|-
! jó
| /ˈjo/
| bóg (arch.)
| starosurandralskie ''jōh''
|-
! jóheľ
| /ˈjoɦɛʎ/
| wiara
| starosurandralskie ''jōhghälyi''
|-
! jóh
| /ˈjoɦ/
| ucho
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jóhmë
| /ˈjoɦmə/
| słyszeć
| starosurandralskie ''jowghu''
|-
! jós
| /ˈjos/
| potomstwo
| starosurandralskie ''jōs''
|-
! jukhá
| /ˈjukʰɐ/
| kolano
| starosurandralskie ''jukha''
|-
! jum
| /ˈjum/
| kurz
| starosurandralskie ''jump''
|-
|}

==K==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! kaámë
| /ˈkaɐmə/
| myć
| starosurandralskie ''kaha''
|-
! kac
| /ˈkas/
| furtka
| starosurandralskie ''skat su~skatsu''
|-
! kat
| /ˈkaʔ/
| płotek
| starosurandralskie ''skat''
|-
! kaván
| /ˈkavɐn/
| świętość
| starosurandralskie ''kabhānt''
|-
! káká
| /ˈkɐkɐ/
| środek, centrum
| starosurandralskie ''kaw''
|-
! Káli
| /ˈkɐli/
| [[Kaalpas]]
| kaalpaqskie ''Կա՛լպաս''
|-
! kátje
| /ˈkɐtjɛ/
| miasto z atynencjami, miasto napompowane
| starosurandralskie ''kpāträ''
|-
! keá
| /ˈkɛɐ/
| córka
| starosurandralskie ''kärya''
|-
! keemë
| /ˈkɛɛmə/
| czuć
| starosurandralskie ''kajhä''
|-
! keë
| /ˈkɛə/
| kolor, maź
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keëmë
| /ˈkɛəmə/
| kolorować, mazać
| starosurandralskie ''skärye''
|-
! keik
| /ˈkɛik/
| pięć
| starosurandralskie ''kährīk''
|-
! kejs
| /ˈkɛjs/
| piasek
| starosurandralskie ''kärsi''
|-
! keldmë
| /ˈkɛlmə/
| tańczyć
| kejreńskie
|-
! keľ
| /ˈkɛʎ/
| ogon
| starosurandralskie ''käli''
|-
! kes
| /ˈkɛs/
| świat
| starosurandralskie ''kpes''
|-
! ketámë
| /ˈkɛtɐmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''kajta''
|-
! kesá
| /ˈkɛsə/
| niebieski krokus
| starosurandralskie ''kajsa''
|-
! kélb
| /kel/
| tylko
| starosurandralskie ''kȫlbi''
|-
! kiden
| /ˈkidɛn/
| trapez
| kejreńskie
|-
! kiñ
| /ˈkiŋ/
| zbiorowość, zbiorowy
| starosurandralskie ''kpīñ''
|-
! kiñmë
| /ˈkiŋmə/
| móc, mieć pozwolenie
| starosurandralskie ''kiñ''
|-
! kjálmë
| /ˈkjɐlmə/
| rzucać
| starosurandralskie ''krāl''
|-
! kjek
| /ˈkjɛʔ/
| korzeń
| starosurandralskie ''kräk''
|-
! kõ
| /ˈkɔ̃/
| osada postojowa, osada nastawiona na podróżnych
| starosurandralskie ''kon''
|-
! kohó
| /ˈkɔɦo/
| pragnienie
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! kohómë
| /ˈkɔɦomə/
| pragnąć
| starosurandralskie ''koh'' + ''ghaw''
|-
! koko
| /ˈkɔkɔ/
| energia, moc
| starosurandralskie ''koh''
|-
! kool
| /ˈkɔɔl/
| siła (tabu) morderstwo
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
! koolmë
| /ˈkɔɔlmə/
| mordować
| starosurandralskie ''koh'' + ''hodhu''
|-
|}

==Kh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! khaj
| /ˈkʰaj/
| liść
| starosurandralskie ''skhar''
|-
! khajdá
| /ˈkʰajdɐ/
| zabawa, zabawny
| starosurandralskie ''kharda''
|-
! khápá
| /ˈkʰɐpɐ/
| państwo
| kejreńskie przez starosurandralskie ''khawpa''
|-
! khevam
| /ˈkʰɛvam/
| czerwień, czerwony
| starosurandralskie ''khaj'' + ''bhamp''
|-
! khéz
| /ˈkʰez/
| struga, ciek
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khézles
| /ˈkʰezlɛs/
| rzeka
| ''khéz + lhoes''
|-
! khézmë
| /ˈkʰez/
| płynąć, ciec
| starosurandralskie ''khȫzi''
|-
! khib
| /ˈkʰiʔ/
| obraz
| kejreńskie, przez starosurandralskie ''khibi''
|-
! khic
| /ˈkʰis/
| wodospad
| starosurandralskie ''khütyi''
|-
! khizá
| /ˈkʰizɐ/
| sen
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khizámë
| /ˈkʰizɐmə/
| spać
| starosurandralskie ''khujdya''
|-
! khoľẽ
| /ˈkʰɔʎɛ̃/
| coś bezwartościowego, powstałego bez sensu
| starosurandralskie ''skholljem''
|-
! khód
| /ˈkʰoʔ/
| państwo (arch.)
| starosurandralskie ''khōdu''
|-
! khókmë
| /ˈkʰoʔmə/
| ciągnąć
| starosurandralskie ''khōp''
|-
! khónë
| /ˈkʰonə/
| brzuch
| starosurandralskie ''kphōno''
|-
! khul
| /ˈkʰul/
| usta
| starosurandralskie ''khūl''
|-
|}

==L==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lã
| /ˈlɐ̃/
| chłop
| starosurandralskie ''dañ''
|-
! lan
| /ˈlan/
| ojciec
| starosurandralskie ''dlant''
|-
! lau
| /ˈlau/
| krew
| starosurandralskie ''blahu''
|-
! lebá
| /ˈlɛbɐ/
| długość
| starosurandralskie ''dheba''
|-
! lejmë
| /ˈlɛjmə/
| mieć
| starosurandralskie ''lär''
|-
! letj
| /ˈlɛti/
| państwo, państwo plemienne
| starosurandralskie ''lätri''
|-
! lésmë
| /ˈlesmə/
| pływać (istota)
| starosurandralskie ''lēs''
|-
! létá
| /ˈletɐ/
| miłość (romantyczna)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! létámë
| /ˈletɐmə/
| kochać (w sensie romantycznym)
| starosurandralskie ''dlejta''
|-
! lin
| /ˈlin/
| kamień
| starosurandralskie ''lini''
|-
! liñdž
| /ˈliŋd͡ʒ/
| pięść
| starosurandralskie ''dhǖñgyi''
|-
! lobá
| /ˈlɔbɐ/
| dziesięć
| starosurandralskie ''loba''
|-
! lov
| /ˈlɔv/
| drewno
| starosurandralskie ''lobhu''
|-
! lu
| /ˈlu/
| niebo
| starosurandralskie ''lū''
|-
! luék
| /ˈlueʔ/
| północ
| starosurandralskie ''lū'' + ''hēk''
|-
! lupa
| /ˈlupa/
| chmura
| starosurandralskie ''lū'' + ''pah''
|-
|}

==Lh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! lhas
| /ˈl̥as/
| góra
| starosurandralskie ''plas''
|-
! lhẽ
| /ˈl̥ɛ̃/
| łódź pociągowa (do pomocy innym łodziom)
| starosurandralskie ''splen''
|-
! lheñg
| /ˈl̥ɛŋg/
| inaczej, w innym przypadku
| starosurandralskie ''släñgi''
|-
! lhës
| /ˈləs/
| wąż
| starosurandralskie ''plünsi''
|-
! lhoes
| /ˈl̥ɔɛs/
| wielkość, wielki, duży, wiele, dużo
| starosurandralskie ''tlores''
|-
! lhõmë
| /ˈl̥ɔ̃mə/
| ciąć
| starosurandralskie ''tlon''
|-
! lhóm
| /ˈl̥om/
| świerk
| starosurandralskie ''slōm''
|-
|}

==Ľ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľadjë
| /ˈʎadjə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''lyadre''
|-
! ľakë
| /ˈʎakə/
| spokój, przyjemność, komfort
| starosurandralskie ''byakpe''
|-
! ľažmë
| /ˈʎaʒmə/
| stać
| starosurandralskie ''lyagyu''
|-
! ľegá
| /ˈʎɛgɐ/
| związek, grupa
| starosurandralskie ''lyäga''
|-
! ľemeš
| /ˈʎɛmɛʃ/
| okręg, obszar terytorialny
| eruckie ''myömäç''
|-
! ľemët
| /ˈʎɛməʔ/
| jabłko
| starosurandralskie ''lyömit'', ''**ľem'' + ''-ët''
|-
! ľëxmë
| /ˈʎəxmə/
| darować, odpuścić
| starosurandralskie ''lyinx''
|-
! ľidá
| /ˈʎidɐ/
| kora
| starosurandralskie ''lyida''
|-
! ľivë
| /ˈʎivə/
| miłość
| starosurandralskie ''lyibho''
|-
! ľom
| /ˈʎɔm/
| pustka, nicość
| starosurandralskie ''lyomu''
|-
! ľon
| /ˈʎɔn/
| zwierzę
| starosurandralskie ''lyond''
|-
! ľure
| /ˈʎurɛ~ʎujɛ/
| moneta
| kejreńskie
|-
|}

==Ľh==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ľhã
| /ˈʎ̥ɐ̃/
| szybki
| starosurandralskie ''pyän''
|-
! ľhes
| /ˈʎ̥ɛs/
| kość
| starosurandralskie ''kles''
|-
! ľhismë
| /ˈʎ̥ismə/
| pośredniczyć
| starosurandralskie ''plyis''
|-
! ľhoňë
| /ˈʎ̥ɔɲə/
| las
| starosurandralskie ''klonye''
|-
! ľhól
| /ˈʎ̥ol/
| skrzydło
| starosurandralskie ''pyōl''
|-
|}

==M==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ma
| /ˈma/
| pierś
| starosurandralskie ''mah''
|-
! majd
| /ˈmaj/
| miasto (założone w czasach kejreńskich)
| kejreńskie przez starosurandralskie ''smard''
|-
! maľá
| /ˈmaʎɐ/
| bitwa
| starosurandralskie ''malya''
|-
! maľámë
| /ˈmaʎɐmə/
| walczyć w bitwie
| starosurandralskie ''malya''
|-
! mám
| /ˈmɐm/
| matka
| starosurandralskie ''māmu''
|-
! mexte
| /ˈmɛxtɛ/
| nić, sznureczek
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mextemë
| /ˈmɛxtɛmə/
| szyć
| starosurandralskie ''mextä''
|-
! mejt
| /ˈmɛj/
| rząd, władza
| starosurandralskie ''mert''
|-
! mejthak
| /ˈmɛjtʰaʔ/
| mejtak
| ''mejt'' + ''hak''
|-
! mejtmól
| /ˈmɛjmol/
| królestwo
| ''mejt'' + ''mól''
|-
! mephá
| /ˈmɛpʰɐ/
| drzewo
| starosurandralskie ''mepha''
|-
! mëxmë
| /ˈməxmə/
| polować
| starosurandralskie ''minx''
|-
! midë
| /ˈmidə/
| miejsce, skupisko
| starosurandralskie ''smide''
|-
! mik
| /ˈmik/
| fakt, wydarzenie, coś
| starosurandralskie ''mīku''
|-
! mikëës
| /ˈmikəəs/
| wiedza
| starosurandralskie ''mīkuhus''
|-
! mon
| /ˈmɔn/
| czas
| starosurandralskie ''monp''
|-
! monta
| /ˈmɔnta/
| dzisiaj
| ''mon + ta''
|-
! mól
| /ˈmol/
| król
| starosurandralskie ''smōl''
|-
! móstë
| /ˈmostə/
| sztuka
| kejreńskie przez starosurandralskie ''mawsto''
|-
|}

==N==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! nasjëmë
| /ˈnasjəmə/
| paść
| starosurandralskie ''nasre''
|-
! ná
| /ˈnɐ/
| małżeństwo
| starosurandralskie ''nā''
|-
! námë
| /ˈnɐmə/
| żyć
| starosurandralskie ''naw''
|-
! náwa
| /ˈnɐva/
| twierdza, forteca
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nāwah''
|-
! nẽx
| /ˈnɛ̃x/
| dzień
| starosurandralskie ''najxu''
|-
! neñ
| /ˈnɛŋ/
| palec
| starosurandralskie ''sneñg''
|-
! nés
| /ˈnes/
| polana w środku lasu
| starosurandralskie ''nēs''
|-
! në
| /ˈnə/
| bóg
| starosurandralskie ''nun''
|-
! nojhmë
| /ˈnɔjmə/
| trzymać
| starosurandralskie ''norghu''
|-
! nok
| /ˈnɔʔ/
| dłoń
| starosurandralskie ''nok''
|-
|}

==Ň==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ňais
| /ˈɲais/
| melodia
| kejreńskie przez starosurandralskie ''nyarīs''
|-
! ňam
| /ˈɲam/
| ptak
| starosurandralskie ''ñyamp''
|-
! ňá
| /ˈɲɐ/
| święto, uroczystość
| starosurandralskie ''ñyā''
|-
! ňáná
| /ˈɲɐnɐ/
| ślub, wesele
| ''ňá + ná''
|-
! ňeak
| /ˈɲɛaʔ/
| małość, mały, mało
| starosurandralskie ''nyeha''
|-
! ňeëmë
| /ˈɲɛəmə/
| przyjść
| starosurandralskie ''nyere''
|-
! ňés
| /ˈɲes/
| uczta
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňésmë
| /ˈɲesmə/
| ucztować, biesiadować
| starosurandralskie ''nyēs''
|-
! ňik
| /ˈɲiʔ/
| walka
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňikmë
| /ˈɲiʔmə/
| walczyć
| starosurandralskie ''ñyik''
|-
! ňok
| /ˈɲɔʔ/
| żelazo
| starosurandralskie ''ñyok''
|-
|}

==Ñ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ñan
| /ˈŋan/
| słońce
| starosurandralskie ''sñant''
|-
! ñel
| /ˈŋɛl/
| trzy
| starosurandralskie ''ñmel''
|-
! ñéj
| /ˈŋej/
| jeden
| starosurandralskie ''ñōjr''
|-
! ños
| /ŋɔs/
| i (łączy rzeczowniki), z (kimś, czymś)
| starosurandralskie ''ños''
|-
! ñó
| /ˈŋo/
| brąz
| starosurandralskie ''ñow''
|-
! ñus
| /ˈŋus/
| imię
| starosurandralskie ''ñustu''
|-
|}

==P==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! pat
| /ˈpaʔ/
| praca (fizyczna nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! patmë
| /ˈpaʔmə/
| pracować (fizycznie nie na polu)
| starosurandralskie ''pat''
|-
! pasë
| /ˈpasə/
| osiem
| starosurandralskie ''paxso''
|-
! pá
| /ˈpɐ/
| góra (wysokość)
| starosurandralskie ''pā''
|-
! pej
| /ˈpɛj/
| wieś, osada
| starosurandralskie ''sper''
|-
! pek
| /ˈpɛʔ/
| starość, stary
| starosurandralskie ''pek''
|-
! peñmë
| /ˈpɛŋmə/
| lecieć
| starosurandralskie ''pǟñ''
|-
! péd
| /ˈpeʔ/
| rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi''
|-
! pédlas
| /ˈpeʔlas/
| górska rzeka
| starosurandralskie ''pȫdi tlas''
|-
! péñg
| /ˈpeŋg/
| skalnica surandralska
| starosurandralskie ''spēñgu''
|-
! pjé
| /ˈpje/
| może
| starosurandralskie ''sprē''
|-
! pimë
| /ˈpimə/
| leżeć
| starosurandralskie ''spīr''
|-
! piñ
| /ˈpiŋ/
| miasto
| starosurandralskie ''piñu''
|-
! piž
| /ˈpiʃ/
| ząb
| starosurandralskie ''pighyi''
|-
! podžë
| /ˈpɔd͡ʒə/
| zarzecze
| starosurandralskie ''spogye''
|-
! ponë
| /ˈpɔnə/
| napój
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëmë
| /ˈpɔnəmə/
| pić
| starosurandralskie ''spono''
|-
! ponëñó
| /ˈpɔnəŋo/
| wódka
| starosurandralskie ''spono ñow''
|-
! pont
| /ˈpɔnt/
| gospodarstwo
| starosurandralskie ''pontu''
|-
! põx
| /ˈpɔ̃x/
| pismo, zapis
| starosurandralskie ''ponx''
|-
! puá
| /ˈpuɐ/
| centrum, rdzeń
| starosurandralskie ''puha''
|-
|}

==Ph==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! phaká
| /ˈpʰakɐ/
| wezwanie do walki, mobilizacja
| starosurandralskie ''sphaka''
|-
! phant
| /ˈpʰant/
| spokój
| starosurandralskie ''phantu''
|-
! phas
| /ˈpʰas/
| ryba (mała)
| starosurandralskie ''phas''
|-
! phelá
| /ˈpʰɛlɐ/
| żałoba
| starosurandralskie ''phäla''
|-
! phem
| /ˈpʰɛm/
| jezioro
| starosurandralskie ''phemb''
|-
! phetjá
| /ˈpʰɛtjɐ/
| śmierć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phetjámë
| /ˈpʰɛtjɐmə/
| umrzeć
| starosurandralskie ''phätrya''
|-
! phéldmë
| /ˈpʰelmə/
| myśleć
| starosurandralskie ''phȫldi''
|-
! phë
| /ˈpʰə/
| dwa
| starosurandralskie ''phum''
|-
! phol
| /ˈpʰɔl/
| łaska
| starosurandralskie ''sphodhu''
|-
|}

==S==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! sãm
| /sɐ̃m/
| potem
| starosurandralskie ''sanmu''
|-
! sañg
| /ˈsaŋg/
| oko
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! sañgmë
| /ˈsaŋgmə/
| widzieć
| starosurandralskie ''sañgu''
|-
! seán
| /ˈsɛɐn/
| skała
| starosurandralskie ''serhānt''
|-
! sej
| /ˈsɛj/
| ład, harmonia
| starosurandralskie ''sär''
|-
! semp
| /ˈsɛmp/
| pies
| starosurandralskie ''sömpi''
|-
! senë
| /ˈsɛnə/
| bogactwo
| starosurandralskie ''sajhno'' (z praajniadzkiego?)
|-
! sédem
| /ˈsedɛm/
| dziewięć
| starosurandralskie ''sēdämi''
|-
! si
| /ˈsi/
| nie
| starosurandralskie ''sǖ''
|-
! siá
| /ˈsiɐ/
| grzeczność, grzeczny
| starosurandralskie ''sīha''
|-
! simp
| /ˈsimp/
| niewolnik
| starosurandralskie ''simpi''
|-
! sjujmë
| /ˈsjujmə/
| oddychać
| starosurandralskie ''srūr''
|-
! sopjá
| /ˈsɔpjɐ/
| kamienna pustynka
| starosurandralskie ''sopra''
|-
! sonmë
| /ˈsɔnmə/
| ssać
| starosurandralskie ''sont''
|-
! soñ
| /ˈsɔŋ/
| język (anatomia)
| starosurandralskie ''soñg''
|-
! sovľëmë
| /ˈsɔwʎəmə/
| bać się
| kejreńskie
|-
! só
| /so/
| partykuła rozpoczynająca dopełnienie (obecnie rzadko używana)
| starosurandralskie ''sō''
|-
! sóg
| /ˈsoʔ/
| serce
| starosurandralskie ''sōgu''
|-
! sóxgi
| /ˈsoxgi/
| gra
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! sóxgimë
| /ˈsoxgimə/
| grać
| starosurandralskie ''sōxgǖhi''
|-
! su
| /ˈsu/
| brama
| starosurandralskie ''suh''
|-
! sudedžël
| /ˈsudɛd͡ʒəl/
| wodospad
| starosurandralskie ''sūdögyil''
|-
! sudë
| /ˈsudə/
| ściana
| starosurandralskie ''sūdo''
|-
! suán
| /ˈsuɐn/
| przełęcz
| starosurandralskie ''suh + rān'', ''su + jál''
|-
|}

==Š==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! šaná
| /ˈʃanɐ/
| jęczmień
| starosurandralskie ''syana''
|-
! šãs
| /ˈʃɐ̃s/
| ucieczka
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šãsmë
| /ˈʃɐ̃smə/
| uciekać
| starosurandralskie ''syäns''
|-
! šédë
| /ˈʃedə/
| szczyt płaski
| starosurandralskie ''xyēde''
|-
! šëkhmë
| /ˈʃəɦmə/
| zamarzać
| kejreńskie
|-
! ši
| /ˈʃi/
| gleba, ziemia uprawna
| starosurandralskie ''syi~syī''
|-
! šie
| /ˈʃiɛ/
| rytuał (cywilizowany)
| starosurandralskie ''syirä''
|-
! šin
| /ˈʃin/
| kiedy, gdy
| starosurandralskie ''sxyint''
|-
! šinlá
| /ˈʃinlɐ/
| kiedyś
| starosurandralskie ''sxyint blā''
|-
! šõ
| /ˈʃɔ̃/
| dalekie południe
| starosurandralskie ''syōn'' „dalekie południe”
|-
! šohá
| /ˈʃɔɦɐ/
| teraz
| starosurandralskie ''xyogha''
|-
! šom
| /ˈʃɔm/
| tłuszcz
| starosurandralskie ''xyomp''
|-
! šotë
| /ˈʃɔtə/
| stopa
| starosurandralskie ''xyote''
|-
! šót
| /ˈʃoʔ/
| jak
| starosurandralskie ''sxyōt''
|-
! šugë
| /ˈʃugə/
| róg
| starosurandralskie ''syugo''
|-
|}

==T==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! ta
| /ˈta/
| teraz
| starosurandralskie ''staru''
|-
! Tali
| /ˈtali/
| [[Tarum]] (por. ''Tilkháënë'')
| tarejskie ''Ⲑⲁⲣⲱⲙ''
|-
! taľ
| /ˈtaʎ/
| miejsce
| starosurandralskie ''talsyu''
|-
! Taľgen
| /ˈtaʎgɛn/
| Wertynia (region)
| starosurandralskie ''talsyu gbent''
|-
! tamg
| /ˈtamg/
| robak
| starosurandralskie ''tamga~tamgu''
|-
! tañgëlá
| /ˈtaŋgəlɐ/
| zabawa
| starosurandralskie ''tañp gula''
|-
! tañmë
| /ˈtaŋmə/
| zabawiać się, bawić się
| starosurandralskie ''tañp''
|-
! tád
| /ˈtɐʔ/
| ojciec
| starosurandralskie ''tādu''
|-
! táwá
| /ˈtɐvɐ/
| niski, w zagłębieniu
| starosurandralskie ''tāwa''
|-
! teat
| /ˈtɛaʔ/
| krótkość, krótki
| starosurandralskie ''tähratu''
|-
! tẽ
| /ˈtɛ̃/
| bóg najwyższy
| starosurandralskie ''tēm''
|-
! téjl
| /ˈtejl/
| pieśń śpiewana
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! téjlmë
| /ˈtejlmə/
| śpiewać
| starosurandralskie ''tȫrli''
|-
! të
| /tə/
| ma, partykuła tworząca życzenia
| starosurandralskie ''tu''
|-
! ti
| /ˈti/
| mały obszar
| starosurandralskie ''tī''
|-
! tiame
| /ˈtiamɛ/
| strefa, obszar
| starosurandralskie ''tīramǟ''
|-
! tilë
| /ˈtilə/
| sól, słony
| starosurandralskie ''tējle'', zapożyczenie ze Starożytnego Wschodu (?)
|-
! Tilkháënë
| /ˈtilkʰɐənə/
| ''legendarna kraina bogactwa i spokoju'' (por. ''Tali'')
| starolecajskie ''Tilokhārino'' (por. lecajskie ''Tiłohorino'' "Tarum")
|-
! tiz
| /ˈtiz/
| duch
| starosurandralskie ''tidyi''
|-
! Tiznësej
| /ˈtiznəsɛj/
| księżyc (Lykaon)
| ''tiz + nësej''
|-
! tjẽ
| /ˈtjɛ̃/
| kilka, trochę
| starosurandralskie ''tren''
|-
! tjó
| /ˈtjo/
| mech
| starosurandralskie ''trō''
|-
! tju
| /tju/
| po (czasowo)
| starosurandralskie ''trū''
|-
! tós
| /ˈtos/
| droga (jako trakt)
| starosurandralskie ''tōsu''
|-
|}

==Th==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! thal
| /ˈtʰal/
| duże jezioro
| starosurandralskie ''thal''
|-
! thañ
| /ˈtʰaŋ/
| ciężkość, ciężki
| starosurandralskie ''thañg''
|-
! thedžë
| /ˈtʰɛd͡ʒə/
| bliskość, bliski
| starosurandralskie ''thegye''
|-
! thelmë
| /ˈtʰɛlmə/
| trzeć
| starosurandralskie ''sthel''
|-
! thék
| /ˈtʰeʔ/
| ziemia, teren
| starosurandralskie ''thēk''
|-
! thihë
| /ˈtʰiɦə/
| mieszany
| starosurandralskie ''thigbhi''
|-
! thom
| /ˈtʰɔm/
| serce
| starosurandralskie ''thomb''
|-
! thótmë
| /ˈtʰoʔmə/
| zabić
| starosurandralskie ''sthōtu''
|-
! thuse
| /ˈtʰusɛ/
| drzewo iglaste
| starosurandralskie ''thojsä''
|-
|}

==V==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! vã
| /vɐ̃/
| w (abstrakcyjne)
| starosurandralskie ''bhan''
|-
! vaë
| /ˈvaə/
| przestępstwo
| zapewne ajniadzkie
|-
! val
| /ˈval/
| źródło, początek
| starosurandralskie ''bhalu''
|-
! vẽ
| /ˈvɛ̃/
| handel
| starosurandralskie ''bhēñ''
|-
! vẽsá
| /ˈvɛ̃sɐ/
| gwiazda
| starosurandralskie ''bhensa''
|-
! velxë
| /ˈvɛlxə/
| rok
| starosurandralskie ''bhelxo''
|-
! velvelxë
| /ˈvɛlvɛlxə/
| wiek
| reduplikacja ''velxë''
|-
! viwá
| /ˈvivɐ/
| razem
| starosurandralskie ''bhīwa''
|-
! vón
| /ˈvon/
| mięso
| starosurandralskie ''bhown''
|-
|}

==W==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! waxatõ
| /ˈvaxatɔ̃/
| koń
| starosurandralskie ''waxaton''
|-
! wajkë
| /ˈvajkə/
| wnętrzności
| starosurandralskie ''warko''
|-
! wasá
| /ˈvasɐ/
| belka
| starosurandralskie ''hwasa''
|-
! wat
| /ˈvaʔ/
| kraj
| starosurandralskie ''wat''
|-
! wejmë
| /ˈvɛjmə/
| pchnąć
| starosurandralskie ''wäru''
|-
! wekmë
| /ˈvɛʔmə/
| siedzieć
| starosurandralskie ''wek''
|-
! wẽmë
| /ˈvɛ̃mə/
| zgniatać
| starosurandralskie ''weñ''
|-
! wis
| /ˈvis/
| dziecko
| starosurandralskie ''wīs''
|-
|}

==Z==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! zã
| /ˈzɐ̃/
| człowiek
| starosurandralskie ''dyām''
|-
! zaj
| /ˈzaj/
| nowość
| starosurandralskie ''dyar''
|-
! Zámčheol
| /ˈzɐmt͡ʃʰɛɔl/
| Erutańczyk
| starosurandralskie ''dyām khyery-yol''
|-
! zámpat
| /ˈzɐmpaʔ/
| rzemieślnik
| ''zã + pat''
|-
! zámphaká
| /ˈzɐmpakɐ/
| posłanieć wzywający do walki, wojska
| ''zã + phaká''
|-
! zámphëdé
| /ˈzɐmpʰəde/
| partner, małżonek
| ''zã + phë''
|-
! Zámtaľgen
| /ˈzɐmtaʎgɛn/
| Wert
| starosurandralskie ''dyām talsyu gbent''
|-
! zámvẽ
| /ˈzɐmvɛ̃/
| kupiec
| ''zã + vẽ''
|-
! ze
| /ˈzɛ/
| dół
| starosurandralskie ''dyöhi''
|-
! zend
| /ˈzɛnd/
| lina
| starosurandralskie ''dyendu''
|-
! zés
| /ˈzes/
| flaga
| starosurandralskie ''dyēs''
|-
! zë
| /ˈzə/
| kobieta
| starosurandralskie ''dyiñ''
|-
! zos
| /ˈzɔs/
| nie
| starosurandralskie ''dyos''
|-
! zót
| /ˈzɔʔ/
| samotność, samodzielność samotny, samodzielny
| starosurandralskie ''dyōtu''
|-
! zuámë
| /ˈzuɐmə/
| potępić
| starosurandralskie ''dyura''
|-
|}

==Ž==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Surandralski
! MAF
! Znaczenia
! Etymologia
|-
! žaľ
| /ˈʒaʎ/
| owoc
| starosurandralskie ''ghyaglu''
|-
! žetmë
| /ˈʒɛtmə/
| dać
| starosurandralskie ''ghyäti''
|-
! žiin
| /ˈʒiin/
| senator
| kejreńskie przez starosurandralskie ''ghyiwrīn''
|-
! žolmë
| /ˈʒiin/
| mieć obowiązek, musieć
| starosurandralskie ''ghyol''
|-
! žõšmë
| /ˈʒɔ̃ʃmə/
| wyglądać
| starosurandralskie ''ghyönxyi''
|-
! žum
| /ˈʒum/
| cztery
| starosurandralskie ''ghyumb''
|-
|}

Język zachodniomewacki

2026-03-01T19:42:57Z

Emilando:

'''Język zachodniomewacki''' (zachodniomewacki: ''pâl mebhà gó'' [pal˧˥˩ mebʱa˥˩ ɠo˩˥], [[język lecki|lec.]] ''arand Mefattokci'', [[Język surandralski|sur.]] ''hean Mevatgen'') – wymarły na ok. 75 kyonolat przed rokiem wspólnym język należący do grupy [[Języki jalniockie II|jalniockich II]], używany dawniej na znacznej, centralnej części [[Mewat|Mewatu]]. Wraz z ekspansją Lecajów na wschód jego obszar coraz bardziej zmniejszał się na rzecz [[język lecki|języka leckiego]] (patrz ''Skap hosir ze''), powodując stopniowe zanikanie. Był bardzo podobny do istniejącego nadal w roku wspólnym [[język wschodniomewacki|języka wschodniomewackiego]]. Pod koniec życia zainteresowali się nim surandralscy gjõowie, którzy w efekcie udokumentowali jego wymarcie w bardzo dobrym jak na owe czasy wymiarze.

Podobnie jak wschodniomewacki, zachodniomewacki różnił się od reszty języków jalniockich tworzeniem słów dwusylabowych w ramach utrwalonych złożeń, jednak szedł w tym bardziej dalej niż żyjący bliski krewny. Przykładem jest słowo regionu Mewatu, które miało zuniwerbizowaną formę ''Mebhà'' [mebʱa˩˥], podczas gdy wschodniomewacki ma nadal złożoną formę ''Mē Bhø̀'' [me˩ bʱø˩˥], oznaczającą tyle co „kraina drzew”.

==Wymarcie==
Wraz z coraz większymi zatargami państw-plemion Lecajów część z ich społeczności zaczęła przejmować siłą tereny kolejne to obszary na wschodzie należące dotychczas do ludów tanzyńskich. Powstały na ich terenie wkrótce leckie odłamy starych plemion lub ich mieszanki, takie jak ''Zetowaše, Tułapkiše, Hozbamše'', powodując zjawisko ''Skap hosir ze'' „parcie na wschód”. Migracje Lecajów nie ustały po powstaniu [[Państwo Lecajskie|zjednoczonego państwa]], wręcz przeciwnie, zaczęli traktować dotychczasową ludność jako gorszą, a język starolecki był jedynym prestiżowym w tym okresie. Upadek Państwa Lecajskiego spowolił, ale nie zahamował procesów migracji i asymilacji mieszkańców tej części Mewatu. Fakt, że późniejsze władze kejreńskie i surandralskie dobrze traktowały Lecajów i wspierali ich w parciu na wschód też miał niemałe znaczenie.

Jeszcze na krótko przed jego upadkiem tereny wiejskie, niezorganizowane na wschód od [[Jetawa|Jetawy]] w {{RokEryKyonu|6200}} były językowo zachodniomewackie, a już w {{RokEryKyonu|6527}} [[Cesarstwo Północnokejreńskie|władza północnokejreńska]] określiła te tereny, nie do końca szczegółowo, ale trafnie oddając zmiany, jako ''wecoszońskie''. W {{RokEryKyonu|7112}}, podczas powstania na zachodzie, władze [[Néská|Neski]] oznajmiły Cesarzowi, że ''ryzyka w naszym mieście buntu tu nie ma, bo nikt nie mówi po mewacku''. Najdłużej przetrwał w wiejskich okolicach [[Xozbam|Xozbamu]] (lec. ''Hozbam'', zachodniomewackie ''Kō Bám''), bo aż do {{RokEryKyonu|8893}}, kiedy to według mnichów z Xozbamu zmarła ostatnia rodzimomówczyni ze wsi Kaspat (lec. ''Kaspat'', zachodniomewackie ''Kā Pà~Kapà'').

==Fonologia==
===Samogłoski===
Zachodniomewacki posiadał prosty układ samogłosek ''a, e, i, o, u''. Iloczas nie pełnił funkcji odróżniającej.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Średnie
| {{IPA|ɛ~e}} <''e''>
| {{IPA|ɔ~o}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}

===Tony===
W języku zachodniomewackim, podobnie jak w innych jalniockich II występują fonemiczne tony. Zachodniomewacki posiadał ich pięć:
*rosnący (''á'');
*opadający (''à'');
*niski (''ā'');
*rosnąco-opadający (''â'');
*wysoki (''ă'').
Brak tonu (''a''), który pojawia się w wielosylabowych słowach i niektórych spójnikach, przyimkach według niektórych można traktować jako szósty ton.

===Spółgłoski===
Zachodniomewacki charakteryzował się brakiem spółgłosek palatalnych prócz /j/ oraz /ʑ/, a także iniektywami zamiast zwykłych zwartych dźwięcznych.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|
|{{IPA|ŋ}} <''ng''>
|- align="center"
! rowspan="4" |Zwarte
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!iniektywne
|{{IPA|ɓ}} <''b''>
|{{IPA|ɗ}} <''d''>
|
|{{IPA|ɠ}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! rowspan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|
|
|-
!dźwięczne
|
|{{IPA|z}} <''z''>
|{{IPA|ʑ}} <''lh''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}
[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Wschodniomewacki]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Języki nadjalniockie

2026-03-01T19:32:07Z

Emilando: Utworzono nową stronę "'''Języki nadjalniockie''' – nazwa proponowanej przez niektórych rodziny językowej, w której skład wchodzą języki jalniockie I oraz języki jalniockie II. Istnieją zarówno argumenty za istnieniem takiej rodziny, ale też istnieje też wiele dowodów na to, że nie są one spokrewnione. Obecnie uważa się najczęściej, że są raczej ligą językową, niżeli rodziną. Dalsze powiązania mogą obejmować: języki czyjemskie, języki habec…"

'''Języki nadjalniockie''' – nazwa proponowanej przez niektórych rodziny językowej, w której skład wchodzą [[języki jalniockie I]] oraz [[języki jalniockie II]]. Istnieją zarówno argumenty za istnieniem takiej rodziny, ale też istnieje też wiele dowodów na to, że nie są one spokrewnione. Obecnie uważa się najczęściej, że są raczej ligą językową, niżeli rodziną.

Dalsze powiązania mogą obejmować: [[języki czyjemskie]], [[języki habecko-ngorskie]] oraz [[języki eruckie]], jednak to już bardziej wątpliwe propozycje, albo spekulacje ze świadomym brakiem możliwości rekonstrukcji. Na szczęście nikt nie jest jednak na tyle szurnięty, by łączyć je z [[języki taldialskie|językami taldialskimi]].

==Klasyfikacja==
*język nadjalniocki (†?)
**[[język prajalniocki I]] (†)
***[[język starosurandralski]] (†*)
****[[język surandralski]]
****[[język âng qo'or]]
****[[język czouski]]
***język starolecajski (†*)
****[[język lecajski]]
**[[język prajalniocki II]] (†)
***języki mewackie:
****[[język wschodniomewacki]]
****[[język zachodniomewacki]] (†)
***języki pensamskie:
****[[język bamgański]]
****[[język waniaemski]]
***języki kulsandzkie:
****[[język ponski|tāim kam (vel ponski)]]
****[[język tanzyński]]
****[[tēm gé]]
***języki erutojalniockie (wyodrębniane przez niektórych badaczy, inni łączą je z językami kulsandzkimi):
****[[język bengtamski]]
****[[język kocki]]

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Kyon]]

Języki jalniockie II

2026-03-01T19:30:00Z

Emilando:

'''Języki jalniockie II''' — [[Kyon|kyońska]] grupa językowa, używana w [[Góry Żelazne|Górach Żelaznych]]. W jej skład wchodzi osiem żywych języków:
*[[język bamgański|bamgański]];
*[[język bengtamski|bengtamski]];
*[[język kocki|kocki]];
*[[język tanzyński|tanzyński]];
*[[język ponski|tāim kam (vel ponski)]];
*[[tēm gé]];
*[[język waniaemski|waniaemski]];
*[[język wschodniomewacki|wschodniomewacki]].
Dodatkowo krótko przed rokiem wspólnym wymiera:
*[[język zachodniomewacki|zachodniomewacki]] (†).

Są klasyfikowane w następujący sposób:

*[[język prajalniocki II]] (†)
**języki mewackie:
***[[język wschodniomewacki]]
***[[język zachodniomewacki]] (†)
**języki pensamskie:
***[[język bamgański]]
***[[język waniaemski]]
**języki kulsandzkie:
***[[język ponski|tāim kam (vel ponski)]]
***[[język tanzyński]]
***[[tēm gé]]
**języki erutojalniockie (wyodrębniane przez niektórych badaczy, inni łączą je z językami kulsandzkimi):
***[[język bengtamski]]
***[[język kocki]]

Wszystkie te języki są w dużym stopniu izolujące i charakteryzują się monosylabowymi słowami (z pewnymi odstępstwami w grupie mewackiej).

Nazwa grupy pochodzi od surandralskiego określenia Gór Żelaznych (''Jál Ňokhën'').

Nieznany jest stopień spokrewnienia z [[Języki jalniockie I|językami jalniockimi I]], położonymi w Tomkodzie, Mewacie oraz Ankorii, o ile są w ogóle spokrewnione, a ich podobieństwo nie wynika z ligi językowej. Dawniej jednak często grupowano je „w jednym worku” mimo tych różnic, czego pozostałością są stosowane nazwy rodzin: jalniockie I oraz jalniockie II. Teoria zakładająca wspólne pochodzenie obu rodzin to [[języki nadjalniockie|teoria nadjalniocka]].

==Tabela kognatów wybranych słów==

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Kyon]]

Języki jalniockie I

2026-03-01T19:29:50Z

Emilando:

'''Języki jalniockie I''' — [[Kyon|kyońska]] grupa językowa, używana głównie w [[Góry Żelazne|Górach Żelaznych]]. W jej skład wchodzą cztery języki:
*[[język surandralski|surandralski]] (urzędowy i główny język [[Surandral|Surandralu]]);
*[[język âng qo'or|âng qo'or]] (niewielka społeczność surandralska, większość użytkowników znajduje się w [[Âng Qo'or]] — jedyny język jalniocki I używany poza Górami Żelaznymi);
*[[język czouski|czouski]] (mniejszość surandralska, bardzo bliski językowi surandralskiemu);
*[[język lecajski|lecajski]] (mniejszość surandralska, najbardziej różny z całej rodziny, używany jako język podupadłej religii ''pharhi'').
Z wyjątkiem tego ostatniego, wszystkie rozwinęły się z [[Język starosurandralski|starosurandralskiego]], znajdującego się wokół Thomkhódu i są przez to wzajemnie zrozumiałe. W pewnym stopniu są zrozumiałe z czwartym językiem tej grupy, który rozwinął się w Mevacie. Pozwala to określić drzewo rodziny w następujący sposób:

*język prajalniocki I (†)
**[[język starosurandralski]] (†*)
***[[język surandralski]]
***[[język âng qo'or]]
***[[język czouski]]
**język starolecajski (†*)
***[[język lecajski]]

Chociaż wywodzą się z języków izolujących, wszystkie współczesne języki tej rodziny są w mniejszym lub większym stopniu aglutynacyjne (''âng qo'or'' jest najbardziej innowacyjny pod tym względem).

Nazwa grupy pochodzi od surandralskiego określenia Gór Żelaznych (''Jál Ňokhën'').

Nieznany jest stopień spokrewnienia z [[Języki jalniockie II|językami jalniockimi II]], położonymi na północny wschód od Mevatu (głównie rejencje ''Waňaem, Taľdži, Watpẽsam''), o ile są w ogóle spokrewnione, a ich podobieństwo nie wynika z ligi językowej. Dawniej jednak często grupowano je „w jednym worku” mimo tych różnic, czego pozostałością są stosowane nazwy rodzin: jalniockie I oraz jalniockie II. Teoria zakładająca wspólne pochodzenie obu rodzin to [[języki nadjalniockie|teoria nadjalniocka]].

==Tabela kognatów wybranych słów==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! surandralski
! âng qo'or
! czouski
! lecajski
! prajolniocki
|-
! dom
| '''bañ''' /ˈbaŋ/
| '''bang''' /ˈbɑŋ/
| '''bak''' /ˈbɑk/
| '''zbank''' /ˈspaŋkʰ/
| '''*sbank'''
|-
! kolor
| '''keë''' /ˈkɛə/
| '''käj''' /ˈkæj/
| '''kär''' /ˈkær/
| '''skaz''' /ˈskʰaz/
| '''*skarje'''
|-
! źródło
| '''val''' /ˈval/
| '''val''' /ˈvɑl/
| '''valë''' /ˈvɑlɪ/
| '''fało''' /ˈfaʟo/
| '''*bʰalu'''
|-
! człowiek
| '''zã''' /ˈzɐ̃/
| '''zâl''' /ˈzɔːl/
| '''ʒam''' /ˈd͡zam/
| '''džom''' /ˈt͡ʃom/
| '''*djām'''
|-
! język
| '''hean''' /ˈhɛan/
| '''eran''' /ˈɛɹɑn/
| '''erad''' /ˈerɑd/
| '''arand''' /ˈarant/
| '''*herand'''
|-
! miłość (romantyczna)
| '''létá''' /ˈletɐ/
| '''lēt''' /ˈlɛːt/
| '''let''' /ˈlet/
| '''deca''' /ˈtɛt͡sʰa/
| '''*dlejta'''
|-
! trawa
| '''halphá''' /ˈɦalpʰɐ/
| '''alph''' /ˈɑlpʰ/
| '''awph''' /ˈɑwpʰ/
| '''ałfa''' /ˈaɫfa/
| '''*halpʰa'''
|-
! miasto z atynencjami
| '''kátje''' /ˈkɐtjɛ/
| '''kâr''' /ˈkɔːɹ/
| '''kwotër''' /ˈkʷotɪr/
| '''potre''' /ˈpʰɔtʰrɛ/
| '''*kpāträ'''
|-
! pięść
| '''liñdž''' /ˈliŋd͡ʒ/
| '''rîndž''' /ˈɹiːnd͡ʒ/
| '''rüñdžë''' /ˈryŋd͡ʒɪ/
| '''þuñge''' /ˈθuŋkɛ/
| '''*dʰūñgi'''
|-
! mieszany
| '''thihë''' /ˈtʰiɦə/
| '''thih''' /ˈtʰɪɣ/
| '''thëvë''' /ˈtʰɪvɪ/
| '''þeffe''' /ˈθɛfːɛ/
| '''*tʰegbʰi'''
|-
! koniec
| '''chuv''' /ˈt͡sʰuv/
| '''chuv''' /ˈt͡sʰʏv/
| '''chëvë''' /ˈt͡sʰɪvɪ/
| '''šofo''' /ˈʃɔfɔ/
| '''*thjubʰu'''
|-
! południe
| '''djal''' /ˈdjal/
| '''ral''' /ˈɹɑl/
| '''raw''' /ˈrɑw/
| '''dał''' /ˈtaɫ/
| '''*dral'''
|-
! parafia
| '''čhõ''' /ˈt͡ʃʰɔ̃/
| '''čhôl''' /ˈt͡ʃʰoːl/
| '''čhon''' /ˈt͡ʃʰon/
| '''hin''' /ˈxin/
| '''*khēn'''
|-
! czysty
| '''hégá''' /ˈɦegɐ/
| '''êg''' /ˈeːg/
| '''eg''' /ˈeg/
| '''iga''' /ˈika/
| '''*hēga'''
|-
! serce
| '''sóg''' /ˈsoʔ/
| '''sôg''' /ˈsoːg/
| '''sogë''' /ˈsogɪ/
| '''suggo''' /ˈsukːɔ/
| '''*sōggu'''
|-
|}

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Kyon]]

Język prajalniocki II

2026-03-01T18:35:06Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach */

'''Język prajalniocki II''' – wymarły przodek wszystkich [[Języki jalniockie II|języków jalniockich II]]. Był on aktywnym językiem izolującym.

==Fonologia==
Najczęściej rekonstruuje się siedem samogłosek, jest to tzw. ''rekonstrukcja Tiosa''.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Napięte
| {{IPA|e}} <''ė''>
| {{IPA|o}} <''ȯ''>
|-
! Nienapięte
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Inne, mniej popularne propozycje obejmują:
*brak rozróżnień ɛ-ɔ oraz e-o, zamiast tego miały być samogłoski środkowe, a następnie się rozdzieliły pod wpływem sąsiadujących spółgłosek;
*brak rozróżnień ɛ-e oraz ɔ-o;
*dodanie samogłoski æ.

Tony występowały (rosnący, opadający i neutralny), ale nie były fonemiczne, a zależały od następujących po samogłoskach spółgłoskach.

{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ń''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="5" |Zwarte
!ejektywne
|
|{{IPA|tʼ}} <''tt''>
|{{IPA|kʼʲ}} <''kky''>
|{{IPA|kʼ}} <''kk''>
|-
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|kʲ}} <''ky''>
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khy''>
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|gʲ}} <''gy''>
|{{IPA|g}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|{{IPA|gʱʲ}} <''ghy''>
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! colpan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|xʲ}} <''hy''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ĺ''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}

Strukturą sylaby było (C)(R)V(L)(K), gdzie R to ''r l ĺ j w'', L to ''r l ĺ j w m n ń ñ'' a K większość spółgłosek prócz przydechowych oraz palatalizowanych (prócz ''j'').

==Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! prajolniocki II
! bamgański
! bengtamski
! kocki
! tanzyński
! tāim kam (vel ponski)
! tēm gé
! waniaemski
! wschodniomewacki
! zachodniomewacki
|-
! mowa język mówić
! *paltt
| '''pǽl''' 
| '''pāi''' 
| ''' ''' 
| '''pá''' 
| '''pə́''' 
| ''' ''' 
| '''pél''' 
| '''pø̂l''' 
| '''pâl''' 
|-
! las leśny drzewny
! *mes
| '''mès''' 
| '''myè''' 
| ''' ''' 
| '''mèi''' 
| '''mè''' 
| ''' ''' 
| '''mèi''' 
| '''mē''' 
| '''mē''' 
|-
! kraina
! *bhat
| '''bà''' 
| '''fà''' 
| ''' ''' 
| '''vàt''' 
| '''wə̀t''' 
| ''' ''' 
| '''bà''' 
| '''bhø̀''' 
| '''bhà''' 
|-
! zachód zachodni
! *gȯd
| '''góu''' 
| '''kú''' 
| ''' ''' 
| '''góut''' 
| '''kót''' 
| ''' ''' 
| '''gáu''' 
| '''gó''' 
| '''gó''' 
|-
! wschód wschodni
! *kyemb
| '''kyém''' 
| '''chém''' 
| ''' ''' 
| '''čiép''' 
| '''cēp''' 
| ''' ''' 
| '''kyém''' 
| '''čén''' 
| '''kém''' 
|-
! ujście
! *naw
| '''nò''' 
| '''nā''' 
| ''' ''' 
| '''nuó''' 
| '''nú''' 
| ''' ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nòw''' 
|-
! spokój, spokojny
! *ket
| '''kyè''' 
| '''kyè''' 
| ''' ''' 
| '''kyèt''' 
| '''kièt''' 
| ''' ''' 
| '''kyè''' 
| '''kè''' 
| '''kè''' 
|-
! głos, hałas
! *tojm
| '''tém''' 
| '''tūm''' 
| ''' ''' 
| '''tién''' 
| '''tāim''' 
| ''' ''' 
| '''tém''' 
| '''tóń''' 
| '''tóm''' 
|-
! góra, górski
! *duj
| '''dì''' 
| '''tȳ''' 
| ''' ''' 
| '''duí''' 
| '''tó(i)''' 
| ''' ''' 
| '''dĭ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dùj''' 
|-
! rzeka, płynąć
! *ttow
| '''dù''' 
| '''dū''' 
| ''' ''' 
| '''duó''' 
| '''dó''' 
| ''' ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dŏ''' 
| '''dòw''' 
|-
! jezioro
! *dhiñ
| '''zíñ''' 
| '''ðíñ''' 
| ''' ''' 
| '''zíñ''' 
| '''zīñ''' 
| ''' ''' 
| '''díñ''' 
| '''dhíñ''' 
| '''dhíñ''' 
|-
! niebo
! *mėn
| '''méin''' 
| '''mīn''' 
| ''' ''' 
| '''méin''' 
| '''mēn''' 
| ''' ''' 
| '''máin''' 
| '''mýn''' 
| '''mén''' 
|-
! człowiek
! *kyintt
| '''kyín''' 
| '''chīn''' 
| ''' ''' 
| '''čít''' 
| '''cīt''' 
| ''' ''' 
| '''kyín''' 
| '''čîn''' 
| '''kîn''' 
|-
! strumień
! *pod
| '''pó''' 
| '''pó''' 
| ''' ''' 
| '''pót''' 
| '''pát''' 
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
|-
! jabłko
! *ĺėm
| '''liéim''' 
| '''lhím''' 
| ''' ''' 
| '''šéin''' 
| '''iēm''' 
| ''' ''' 
| '''liáin''' 
| '''ĺén''' 
| '''lhém''' 
|-
! wiara, wierny, wierzyć
! *kkȯh
| '''gòu''' 
| '''gû''' 
| ''' ''' 
| '''gòu''' 
| '''gò''' 
| ''' ''' 
| '''gàu''' 
| '''gŏ''' 
| '''gŏ''' 
|-
! oko, widzieć, widoczny
! *soñg
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sāk''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
|-
! śmierć, umrzeć, zniknąć
! *kkal
| '''gál''' 
| '''gái''' 
| ''' ''' 
| '''gá''' 
| '''gə́''' 
| ''' ''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
|-
! mężczyzna, męski
! *khės
| '''kyèis''' 
| '''xyì''' 
| ''' ''' 
| '''hèi''' 
| '''hì''' 
| ''' ''' 
| '''kyài''' 
| '''khē''' 
| '''khē''' 
|-
! chłopiec, chłopięcy
! *teimp
| '''tìm''' 
| '''tīm''' 
| ''' ''' 
| '''tièm''' 
| '''tēim''' 
| ''' ''' 
| '''tìm''' 
| '''tèm''' 
| '''tèm''' 
|-
! kobieta, kobiecy
! *hañkk
| '''háñ''' 
| '''hāñ''' 
| ''' ''' 
| '''ák''' 
| '''hə́k''' 
| ''' ''' 
| '''áñ''' 
| '''áñ''' 
| '''áñ''' 
|-
! dziewczyna, dziewczęcy
! *ĺog
| '''lió''' 
| '''lhó''' 
| ''' ''' 
| '''šók''' 
| '''iák''' 
| ''' ''' 
| '''lió''' 
| '''ĺó''' 
| '''lhó''' 
|-
! zabijać, niszczyć
! *ńork
| '''niòr''' 
| '''nhô''' 
| ''' ''' 
| '''niòr''' 
| '''niào''' 
| ''' ''' 
| '''niàr''' 
| '''ńòr''' 
| '''nòr''' 
|-
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Prajolniocki II]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

I Państwo Gjõów

2026-02-27T19:48:37Z

Emilando: /* Reformy i upadek */

{{Kyon aktywny}}

{{Surandral Intro}}

[[Plik:Surandral_6292EK.png|thumb|right|300px|Granice I Państwa Gjõów bezpośrednio przed podbojem kejreńskim na tle granic Surandralu i Habecji w roku wspólnym.]]

'''I Państwo Gjõów''' (sur. '''खापा ञैर् ग्रों''' ''Khápáñéj Gjõ'' [ˈkʰɐpɐŋej ˈgjɔ̃]) — pierwsza państwowość [[Surandral|surandralska]] (a właściwie wecoszońska) w historii, istniejąca od ok. {{RokEryKyonu|5432}} do podboju kraju przez Arewa Wielkiego w {{RokEryKyonu|6294}}. W swoim szczycie potęgi rozciągało się od rejonu Suán Luék na północy do jeziora Thal Djal na południowym auście, obejmując współczesne rejony Suán Luék, Suán Djal, Kudu, Thomkhód, Phejdë, Kak i Wacihá. Charakteryzowało się znaczną rolą religii w państwie – rządzili nim ''gjõowie'' (stąd nazwa), a wszystkie zasady współżycia były oparte na [[Suryzm|suryźmie]].

Nazwa ''I Państwo Gjõów'' jest nazwą czysto histograficzną i nie była stosowana w czasach istnieniach tego państwa. Używano tylko nazwy '''थैक् वेत्॒ यौ षोहोङ्ख्''' ''Thēk Wät-tyōh Syohoñkh'' „ziemia wecoszońska“ lub później często po prostu '''वेत्॒ यौ षोहोङ्ख्''' ''Wät-tyōh Syohoñkh'' „Wecoszon“ (pierwotnie to oznaczało tylko ziemie „rodzime“, z czasem zaczęto mówić na nie '''थोम्ब् खौदु''' ''Thomb Khōdu'' „serce kraju“, co dało początek obecnej nazwie ''Thomkhód'').

Stolicą był [[Talš Kaván|Talszkawan]], znany także początkowo pod nazwą ''Törblya''. Inne ważne miasta tego okresu to Haã, Zoái, Koañ, Hóov, Damgó oraz Optojak, później także Val Ihá, Hóľask, Balgë oraz Lhaak. To właśnie w tych miejscowościach znaleziono najwięcej reliktów tego państwa.

Okres ten jest tylko częściowo poświadczony na piśmie, przed okolicami roku {{RokEryKyonu|5800}} nie znaleziono wecoszońskich zabytków pisanych. Jednak później pojawia się wiele tekstów spisanych w klasztorach, dokumentujące to państwo. Z czasem pojawiły się także spisy dawnych kronik ustnych sprzed ery pisanej, pozwalając w pełni zrekonstruować historię tego państwa. Niektóre z tych kronik spisano dopiero w czasach [[Kejreński Surandral|kejreńskich]].

==Historia==
===Założenie===
[[Plik:Surandral_5432EK.png|thumb|right|300px|Granice I Państwa Gjõów (w okresie zjednoczeń) na tle granic Surandralu i Habecji w roku wspólnym.]]
Chociaż rok {{RokEryKyonu|5432}} symbolicznie został uznany za początek państwa (początek kalendarza surandralskiego), badacze są zgodni, że formowanie się I Państwa Gjõów było procesem stopniowym i w dużym stopniu przypadkowym. Dzięki badaniom, naukowcy ustalili kilka czynników, które spowodowały powstanie teokratycznego państwa:
*'''unifikacja i rejonizacja suryzmu''' — pierwotnie suryzm nie posiadał konkretnej organizacji, lokalne społeczności same modyfikowały zasady wiary czy bogów, którym oddaje się kult. Z tego powodu mnisi — gjõowie — zawiązali siatkę kontaktów, która miała walczyć z, według ich, herezjami. W ten sposób stali się monopolistami suryzmu i wyeliminowali niezależnych kapłanów, szamanów;
*'''potrzeba przywódcy''' — wraz z rozwojem społeczności, u wecoszończyków narosła potrzeba organizacji silniejszego przywództwa, które by mogło uchronić przed chociażby kaprysem sąsiednich osad lub osad z sąsiedniej parafii;
*'''założenie grup handlowych''' — z czasem kupcy zdecydowali się zakładać duże organizacje handlowe w celu zapewnienia Tomkodowi brakujących surowców, takich jak chociażby drewno. Uznawani w społeczności wecoszońskiej ''za gorszych'' musieli z czasem podporządkować się gjõom lub bogatym chłopom, oddając znaczną część dochodów z handlu i wzbogacając ich;
*'''likwidacja konkurencji w władzy''' — gjõowie zdobyli monopol na wojsko, dzięki grupom handlowym i własnym posiadłościom, mogąc skutecznie oferować lepsze warunki do walki po ich stronie, a nie lokalnych społeczności. Ludność musiała się więc uzależnić od wojsk mniszych.
W ten sposób gjõowie stali się ''de facto'' przywódcami rejonu, a mając rozbudowaną siatkę kontaktów, stałe dochody, prosty system zarządzania (parafie) oraz wojsko ich związek zaczął funkcjonować w zasadzie jak państwo. Ze względu na nieistnienie ówczas pisma surandralskiego nie jest w możliwe zrekonstruowanie w pełni tych wydarzeń.

===Pierwsze lata===
[[Plik:Goryzelzach5700.png|thumb|right|300px|Stan polityczno-etnograficzny terenów obecnego Surandralu przed 5700 EK.]]

Przez około 300 kyońskich lat I Państwo Gjõów było raczej pasywnym państwem. Otoczone było głównie przez pogańskie ludy, które nie były zorganizowane w państwa, a od północnego wschodu sąsiadowały z nim państwa-plemiona Lecajów. W tym okresie skupiano się na zarządzaniu oraz ostatecznego uznania władzy gjõów. Zapamiętano ustnie kilka najazdów Czouzów, Ankorów oraz ludów czyjemskich w tym okresie.

Często w tym momencie miały podziały państwa na dzielnice, związane z problemami włodarskimi. Było powiem tak, że poprzedni władca (władcy) mógł sobie ot tak se wyznaczyć następce, a często nie zgadzano się z tą wolą, jednak ostatecznie zawsze dochodziło do ich zjednoczenia. W szczytowym momencie, w okolicach 100 ES ({{RokEryKyonu|5532}}) istniało równocześnie pięć ośrodków władzy. Zjawisko to ukrócił gjõ Pemi Tësthë w 213 ES ({{RokEryKyonu|5645}}), który ustalił, że teraz cały czas władzę będzie posiadać załoga głównej świątyni w Talszkawanie, gwarantując nieprzerwaną władzę.

Gospodarka się oparła na handlu i rolnictwie. Ryby, obsydian, piaskowce, skały wulkaniczne oraz żelazo były powszechnymi towarami wywożonymi z państwa, za to importowano zboże, drewno, używki (głównie alkohol) oraz sól.

Ważne były co ciekawe pewne postępy w nauce — w tym okresie powstały kolejno kalendarz surandralski, ''koleina surandralska'' oraz na samym końcu pismo surandralskie.

===Okres potęgi===
====Podbój zachodu i północy====
[[Plik:Surandral_5900EK.png|thumb|right|300px|Granice I Państwa Gjõów w szczycie potęgi na tle granic Surandralu i Habecji w roku wspólnym.]]
W okolicach roku 258 ES ({{RokEryKyonu|5700}}) doszło do walk między Wecoszonem a plemionami ankorskimi. Starcie te było konsekwencją łupieżczych najazdów Ankorów na wschód. Wecoszon zwyciężył te walki i do pierwszego stałego poszerzenia granic I Państwa Gjõów, które podporządkowało sobie ich tereny. Wprowadził tam swoją organizację państwową i rozpoczął suryzację tego obszaru.

Rok 339 ES ({{RokEryKyonu|5781}}) przyniósł próbę istnienia Wecoszonu, który został najechany przez Sutelów (starosur. '''डाम्सूथल्''' ''Dyāmsūthäl''). Byli to prymitywni, ale agresywni i sprytni najeźdźcy z [[Medengia|centrum Medengii]] albo doliny Leaku, którzy po 150 ES ({{RokEryKyonu|5592}}) sukcesywnie podbijali kolejne obszary Gór Żelaznych, wymagając od podbitych ludów daniny albo śmierci. Zaatakowali oni wtedy Państwo Gjõów, odnosząc początkowo sukcesy i łupiąc północne tereny. Przegrali jednak próbę sforsowania Czyjemu, a następnie byli stopniowo wypierani przez wojska wecoszońskie. W 360 ES ({{RokEryKyonu|5802}}) łupem pada kontrolowana przez Sutelów ngorska osada [[Balgë|Balga]] (starosur. '''बल्स्गो''' ''Balsgo''), która zostaje po tym zamieniona na ważne wecoszońskie miasto, władające nowymi terenami. Podbicie Balgi doprowadziło do upadku Sutelów, których wojska po tym wydarzeniu się rozsypały i większości zostały wzięte do niewoli. Obszar kontrolowany przez nich trafił w granice Wecoszonu.

Następnie w roku 418 ES ({{RokEryKyonu|5850}}) zostaje zajęte miasto Lhaak (starosur. '''स्लरप्''' ''Slarap''), nazywane ówczas ''bramą do [[Medengia|Medengii]]''. Ostatecznie nieco trzydzieści lat później (451 ES, {{RokEryKyonu|5883}}) zostaje zajęte miasto Hãpuná (starosur. '''हन्ह़् पोन''' ''Hanx Pona''), jednak nie udało się go na stałe utrzymać i opuszczono je w roku 469 ES ({{RokEryKyonu|5901}}).

W międzyczasie, do 400 ES ({{RokEryKyonu|5832}}) zajęto również słabo zorganizowane plemiona w [[Suán Djal]] oraz w [[Ferdia|Ferdii]].

====Wojna z Imperium Kaalów====
Zajęcie znacznych obszarów kontrolowanych przez ludy czyjemskie zaniepokoiło potężnego, nowego sąsiada Państwa Gjõów – Kaalpasu, który tworzył wtedy wielkie Imperium Kaalów, obejmujące m.in. znaczną część Surandralu w roku wspólnym. Obawiając się wzrostu siły władzy w Talszkawanie, zdecydował się na wojnę od 412 ES ({{RokEryKyonu|5834}}). Początkowo żadna z stron nie odnosiła sukcesów – Kaalowie posiadali dużą liczbę wojsk oraz pieniędzy na prowadzenie walk, z drugiej strony Wecoszonowie mieli bardzo dobre doświadczenie po niedawnych walkach z Sutelami. Przełom nastąpił w bitwie nad Ihą, gdzie wojska wecoszońskie wzięły kaalskie w pułapkę, powodując rozbicie wojsk oraz zdobycie przewagi. To pozwoliło zająć obszar Imperium Kaalskiego od [[Val Ihá|Walihy]] aż do jeziora Thal Djal. Kaalpas ostatecznie uznał zwycięstwo Wecoszonu w 436 ES ({{RokEryKyonu|5858}}), ale przysiągł zemstę.

W ten sposób I Państwo Gjõów osiągnęło swe największe granice w historii.

====Stagnacja====
Mimo spektakularnych zwycięstw I Państwa Gjõów w sposobie funkcjonowania państwa niewiele się zmieniło. Nadal była to hierokracja, której sposób zarządzania nie zmienił się zbytnio mimo ogromnego poszerzenia się granic państwowych. O ile system oparty na siatce i władzy religijnej działał na małym, „rodzimym” obszarze, tak tu zaczął zawodzić i tereny odległe były słabo związane, chociaż kontrolowane, przez Talszkawan. W utrzymaniu tych terenów pomogła reforma administracyjna, gdzie powołano duże dżojty. Mimo to, z czasem odpadały niektóre tereny, m.in. w roku 469 ES ({{RokEryKyonu|5901}}) utracono miasto Hãpuná na dalekiej północy.

W 489 ES ({{RokEryKyonu|5921}}) Wecoszon zaatakował [[Państwo Lecajskie|Lecajów]], którzy uchodzili za „dzikszych” od rodzimej ludności. Okazało się jednak, że Państwo Lecajów było politycznie bardziej rozwinięte – nie były to już czasy wielu państw-plemion, a duże, militarne państwo. Miało silną armię, doskonały system administracyjny i lepsze zasoby do prowadzenia wojny – m.in. dużą ilość drewna, którą można było fortyfikować się i masowo tworzyć prostą broń, podczas gdy Wecoszon był pozbawiony większej liczby drzew i musiał zakupywać drewno. W efekcie atak zakończył się totalną klęską. Lecajowie jednak nie zniszczyli politycznie I Państwa Gjõów, gdyż pełniło dla nich funkcję ważnego buforu przed potencjalną inwazją Kaalów. Zamiast tego, musiało zapłacić niemały trybut po przegranej oraz zaanektowano tereny wokół Optojaka. Nakazano też utrzymanie dotychczasowego systemu politycznego. Pokój zawarto w 495 ES ({{RokEryKyonu|5927}}) i rozpoczęła się powolna ekonomiczna zależność od Lecajów oraz stagnacja ustroju.

Niedługo potem, w 529 ES ({{RokEryKyonu|5961}}) miała odwetowa inwazja Kaalpasu na Wecoszon, zakończona zwycięstwem Kaalów. Nową granicę oparto na górskich rzekach Aspa oraz Tuldže w rejonie [[Wacihá|Wacyhy]]. Wecoszon utrzymał ze wcześniejszych kaalskich zdobyczy zachodnią część doliny Ihy z miastem Waliha oraz dolinę Czyjemu.

W roku 612 ES ({{RokEryKyonu|6044}}) Lecajowie postanowili przeprowadzić wielką kampanię na Imperium Kaalów, na tereny współczesnej [[Banzja|Banzji]]. Potrzebowali jednak wsparcia Wecoszonu, zaoferowali więc dwie możliwości (pod groźbą ataku) – duży trybut pieniężny albo osobisty udział w wojnie. Przy pierwszej opcji Lecajowie byli w stanie oddać zabrane tereny Wecoszonowi. Gjõowie wybrali opcję trybutu, zatem Optojak i okolice wróciły pod ich panowanie, jednak zachwiało to poważnie ekonomię. Nie uniknęło to i tak późniejszej, „odwetowej” wojny Kaalów 53 kyońskie lata później, najeżdżających Wecoszon po przegranej z Lecajami w Banzji. W efekcie kolejne tereny doliny Ihy odpadły od Wecoszonu. Granica uformowana wtedy przetrwała do podboju Państwa Gjõów przez [[Kejren]].

====Reformy i upadek====
Po tych wydarzeniach Wecoszon stał się ''de facto'' leckim protektoratem, z skostniałym ustrojem oraz ograniczonymi możliwościami rozwoju. Miał jednak własną podmiotowość. W dodatku w kraju zaczęły się rozwijać nowe sekty religijne: [[joszyzm]] oraz [[ngelizm]], które szybko zdobywały nowych zwolenników i zagroziło to fundamentom państwa, opartego na suryźmie.

Dopiero po 772 ES ({{RokEryKyonu|6204}}), po pewnym osłabnięciu Państwa Lecajów, I Państwa Gjõów zaczęło próbować się zreformować. Utworzono wtedy Radę Gjõów, która przejęła władzę od załogi w Talszkawanie i składała się z najbardziej ambitnych (według reszty mnichów) oraz inteligentnych gjõów. Zreformowano system podatkowy oraz wojskowy. Złagodzono system prawny pod wpływem ngelizmu, likwidując wiele „nieludzkich” kar. Zdecydowano się także rozdzielić państwowy i religijny podział administracyjny, co pozwoliło na poprawienie kształtu „świeckich” parafii, ogromnie ułatwiając rządy, a także mniejsze napięcia pod względem religijnym. Suryzm nadal pozostał oficjalną i jedyną dopuszczalną religią, ale starano się nie denerwować specjalnie nowych sekt w nadziei, że to zjawisko czasowe. Dzięki temu poprawiła się sytuacja polityczna i ekonomiczna. Wkrótce Wecoszon zorganizował atak na [[Suán Luék]], obszar który w międzyczasie odpadł od Wecoszonu przez jego stagnację. Odniósł zwycięstwo nad lokalną ludnością i region ten wrócił pod władzę Talszkawanu. W 783 ES ({{RokEryKyonu|6215}}) zawarto z Państwem Leckim ''Pakt o wiecznej przyjaźni'', zawierając pokój na równych zasadach i poprawą sytuacją kupców w obu państwach.

Reformy jednak okazały się być zbyt późne, aby w pełni odbudować potencjał państwa. Przed 860 ES ({{RokEryKyonu|6292}}) dotychczas nieinteresujący się [[Góry Żelazne|Górami Żelaznymi]] [[Kejren]] stawał się coraz potężniejszy za sprawą [[Arew Wielki|Arewa]], który objął rządy w tym państwie. Po dotychczasowych sukcesach, pewny siebie, zdecydował się zrobić coś, czego nikt jeszcze w historii nie zrobił – przebić się armią przez Ferdię i zająć państwa kotliny. Atak był zupełnym zaskoczeniem dla Wecoszonu, i bardzo szybko padła Waliha, otwierając drogę do serca współczesnego Surandralu. Władze z Talszkawanu próbowały jeszcze negocjować, ale po wysłaniu do Arewa wysłanników wróciły ino szaty. Już w 862 ES ({{RokEryKyonu|6294}}) oblężono i zajęto Talszkawan, a następnie błyskawicznie odnaleziono Radę Gjõów, aresztowano jej członków, a następnie zmuszono do wyboru: albo śmierć, albo oddanie państwa pod berło Arewa. Zdecydowano się na to drugie, a I Państwa Gjõów zostało włączone do Imperium Arewa. Zakończył się wtedy ''okres starego państwa'', a w (przynajmniej części) Surandralu rozpoczęła się nowa epoka – epoka kejreńska – która odciśnie trwały ślad na tym regionie.

Następnym celem Kejrenu był bliźniaczy naród oraz dawny protektor – Lecajowie.

==Gospodarka i polityka==

===Handel===
Głównymi kierunkami handlu były państwa Ajdyniriany na weście oraz w wielu okresach Państwo Lecajskie na auście, które było też pośrednikiem w handlu z południem. Wedle zachowanych dokumentów, „ze względów moralnych“ nie przeprowadzano wymian z ówczesnym [[Kaalpas|Imperium Kaalów]], co sugeruje wrogie relacje między tymi starożytnymi państwami.

Głównymi towarami importowanymi było drewno i niektóre metale, zaś eksportowano skały wulkaniczne, szczególnie obsydian, oraz żywność.

===Podział administracyjny===
[[Plik:Surandral_5900EK_podzial.png|thumb|right|300px|Podział I Państwa Gjõów na ''džojty'' według ''Manuskryptu Baldzkiego''. Nazwy podano w transkrypcji surandralskiego roku wspólnego.]]
Pierwszą i podstawową jednostką podziału była parafia (sur. '''छों''' ''čhõ'', starsur. '''छौन्''' ''khyōn''). Należy jednak wytłumaczyć wpierw, co znaczy „parafia“ w kontekście surandralskim. Był (i jest) to określony obszar, w który wchodziły poszczególne miejscowości, przypisany do z reguły położonej najbliższego klasztoru lub uniwersalnej świątyni, tzn. takiej, która nie była poświęcona konkretnemu bóstwu. Ponieważ zarządzali nimi gjõowie, wykorzystywali ten mechanizm do sądownictwa i pobierania podatków, niezbędnych do funkcjonowania państwa, a także w pośrednictwie w kontakcie z władzą centralną. Jednak z reguły sami mnisi przekazywali i narzucali prawa wydane z Talszkawanu. Zagęszczenie parafij było dużo większe na ziemiach Tomkodu niźli na terenach podbitych, co miało powodu religijne. Parafie istnieją w Surandralu do dziś, jednak nie pełnią już funkcji państwowych, a jedynie religijne.

Ze względu na ekspansję I Państwa Gjõów w skład państwa weszło dużo nowych terenów, w tym wiele bez organizacji religii surystycznej. Aby łatwiej zarządzać podbitymi terytoriami, wprowadzono dodatkową, większą jednostkę administracyjną — '''जोर्त्''' ''džojt'' (starsur. '''जोर्त्''' ''gyort''), którą można luźno tłumaczyć jako ''diecezja'', niemniej zazwyczaj stosuje się formę oryginalną. Nowe jednostki są często wspominane w tekstach, ale ich skład i dokładna ilość długo pozostawały tajemnicą. Dopiero odkrycie w roku {{RokEryKyonu|9127}} w Baldze ''manuskryptu baldzkiego'' (sur. '''पोंह़्नोक् बल्गु''' ''Põxnok Balgë'') pozwoliło ustalić tą kwestię. Manuskrypt stanowi roboczy, ale czytelny odpis centralnego pisma podatkowego, wraz z długami poszczególnych parafii. Co ważne, ukazuje on istnienie ośmiu džojtów, których nazwy pochodzą od ich stolic, z wyjątkiem ''Suán Djal'', z nazwą od regionu lub obiektu geograficznego. Džojty przymusowo dzieliły się na parafie, a przynależność nowych terenów do nich była regulowana albo poprzez tworzenie nowych parafii, albo, gdy społeczność wyznająca suryzm była za mała, poprzez przymusowe przyłączenie do sąsiednich parafij. Wyjątkiem były džojty Balga oraz Waliha, gdzie suryzm stanowił zdecydowaną mniejszość wyznaniową — tam tworzenie parafii było dobrowolne, a obszary bez utworzonych parafij podlegały władzom džojtu.

Ponieważ zapisano przynależność parafij do džojtów, a same granice parafij w dużej mierze się nie zmieniły, można dość wiernie zrekonstruować granicę większych jednostek administracyjnych (obok).

==Kultura==

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Historia Surandralu]] [[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Kyon]]

I Państwo Gjõów

2026-02-27T19:47:19Z

Emilando: /* Historia */

{{Kyon aktywny}}

{{Surandral Intro}}

[[Plik:Surandral_6292EK.png|thumb|right|300px|Granice I Państwa Gjõów bezpośrednio przed podbojem kejreńskim na tle granic Surandralu i Habecji w roku wspólnym.]]

'''I Państwo Gjõów''' (sur. '''खापा ञैर् ग्रों''' ''Khápáñéj Gjõ'' [ˈkʰɐpɐŋej ˈgjɔ̃]) — pierwsza państwowość [[Surandral|surandralska]] (a właściwie wecoszońska) w historii, istniejąca od ok. {{RokEryKyonu|5432}} do podboju kraju przez Arewa Wielkiego w {{RokEryKyonu|6294}}. W swoim szczycie potęgi rozciągało się od rejonu Suán Luék na północy do jeziora Thal Djal na południowym auście, obejmując współczesne rejony Suán Luék, Suán Djal, Kudu, Thomkhód, Phejdë, Kak i Wacihá. Charakteryzowało się znaczną rolą religii w państwie – rządzili nim ''gjõowie'' (stąd nazwa), a wszystkie zasady współżycia były oparte na [[Suryzm|suryźmie]].

Nazwa ''I Państwo Gjõów'' jest nazwą czysto histograficzną i nie była stosowana w czasach istnieniach tego państwa. Używano tylko nazwy '''थैक् वेत्॒ यौ षोहोङ्ख्''' ''Thēk Wät-tyōh Syohoñkh'' „ziemia wecoszońska“ lub później często po prostu '''वेत्॒ यौ षोहोङ्ख्''' ''Wät-tyōh Syohoñkh'' „Wecoszon“ (pierwotnie to oznaczało tylko ziemie „rodzime“, z czasem zaczęto mówić na nie '''थोम्ब् खौदु''' ''Thomb Khōdu'' „serce kraju“, co dało początek obecnej nazwie ''Thomkhód'').

Stolicą był [[Talš Kaván|Talszkawan]], znany także początkowo pod nazwą ''Törblya''. Inne ważne miasta tego okresu to Haã, Zoái, Koañ, Hóov, Damgó oraz Optojak, później także Val Ihá, Hóľask, Balgë oraz Lhaak. To właśnie w tych miejscowościach znaleziono najwięcej reliktów tego państwa.

Okres ten jest tylko częściowo poświadczony na piśmie, przed okolicami roku {{RokEryKyonu|5800}} nie znaleziono wecoszońskich zabytków pisanych. Jednak później pojawia się wiele tekstów spisanych w klasztorach, dokumentujące to państwo. Z czasem pojawiły się także spisy dawnych kronik ustnych sprzed ery pisanej, pozwalając w pełni zrekonstruować historię tego państwa. Niektóre z tych kronik spisano dopiero w czasach [[Kejreński Surandral|kejreńskich]].

==Historia==
===Założenie===
[[Plik:Surandral_5432EK.png|thumb|right|300px|Granice I Państwa Gjõów (w okresie zjednoczeń) na tle granic Surandralu i Habecji w roku wspólnym.]]
Chociaż rok {{RokEryKyonu|5432}} symbolicznie został uznany za początek państwa (początek kalendarza surandralskiego), badacze są zgodni, że formowanie się I Państwa Gjõów było procesem stopniowym i w dużym stopniu przypadkowym. Dzięki badaniom, naukowcy ustalili kilka czynników, które spowodowały powstanie teokratycznego państwa:
*'''unifikacja i rejonizacja suryzmu''' — pierwotnie suryzm nie posiadał konkretnej organizacji, lokalne społeczności same modyfikowały zasady wiary czy bogów, którym oddaje się kult. Z tego powodu mnisi — gjõowie — zawiązali siatkę kontaktów, która miała walczyć z, według ich, herezjami. W ten sposób stali się monopolistami suryzmu i wyeliminowali niezależnych kapłanów, szamanów;
*'''potrzeba przywódcy''' — wraz z rozwojem społeczności, u wecoszończyków narosła potrzeba organizacji silniejszego przywództwa, które by mogło uchronić przed chociażby kaprysem sąsiednich osad lub osad z sąsiedniej parafii;
*'''założenie grup handlowych''' — z czasem kupcy zdecydowali się zakładać duże organizacje handlowe w celu zapewnienia Tomkodowi brakujących surowców, takich jak chociażby drewno. Uznawani w społeczności wecoszońskiej ''za gorszych'' musieli z czasem podporządkować się gjõom lub bogatym chłopom, oddając znaczną część dochodów z handlu i wzbogacając ich;
*'''likwidacja konkurencji w władzy''' — gjõowie zdobyli monopol na wojsko, dzięki grupom handlowym i własnym posiadłościom, mogąc skutecznie oferować lepsze warunki do walki po ich stronie, a nie lokalnych społeczności. Ludność musiała się więc uzależnić od wojsk mniszych.
W ten sposób gjõowie stali się ''de facto'' przywódcami rejonu, a mając rozbudowaną siatkę kontaktów, stałe dochody, prosty system zarządzania (parafie) oraz wojsko ich związek zaczął funkcjonować w zasadzie jak państwo. Ze względu na nieistnienie ówczas pisma surandralskiego nie jest w możliwe zrekonstruowanie w pełni tych wydarzeń.

===Pierwsze lata===
[[Plik:Goryzelzach5700.png|thumb|right|300px|Stan polityczno-etnograficzny terenów obecnego Surandralu przed 5700 EK.]]

Przez około 300 kyońskich lat I Państwo Gjõów było raczej pasywnym państwem. Otoczone było głównie przez pogańskie ludy, które nie były zorganizowane w państwa, a od północnego wschodu sąsiadowały z nim państwa-plemiona Lecajów. W tym okresie skupiano się na zarządzaniu oraz ostatecznego uznania władzy gjõów. Zapamiętano ustnie kilka najazdów Czouzów, Ankorów oraz ludów czyjemskich w tym okresie.

Często w tym momencie miały podziały państwa na dzielnice, związane z problemami włodarskimi. Było powiem tak, że poprzedni władca (władcy) mógł sobie ot tak se wyznaczyć następce, a często nie zgadzano się z tą wolą, jednak ostatecznie zawsze dochodziło do ich zjednoczenia. W szczytowym momencie, w okolicach 100 ES ({{RokEryKyonu|5532}}) istniało równocześnie pięć ośrodków władzy. Zjawisko to ukrócił gjõ Pemi Tësthë w 213 ES ({{RokEryKyonu|5645}}), który ustalił, że teraz cały czas władzę będzie posiadać załoga głównej świątyni w Talszkawanie, gwarantując nieprzerwaną władzę.

Gospodarka się oparła na handlu i rolnictwie. Ryby, obsydian, piaskowce, skały wulkaniczne oraz żelazo były powszechnymi towarami wywożonymi z państwa, za to importowano zboże, drewno, używki (głównie alkohol) oraz sól.

Ważne były co ciekawe pewne postępy w nauce — w tym okresie powstały kolejno kalendarz surandralski, ''koleina surandralska'' oraz na samym końcu pismo surandralskie.

===Okres potęgi===
====Podbój zachodu i północy====
[[Plik:Surandral_5900EK.png|thumb|right|300px|Granice I Państwa Gjõów w szczycie potęgi na tle granic Surandralu i Habecji w roku wspólnym.]]
W okolicach roku 258 ES ({{RokEryKyonu|5700}}) doszło do walk między Wecoszonem a plemionami ankorskimi. Starcie te było konsekwencją łupieżczych najazdów Ankorów na wschód. Wecoszon zwyciężył te walki i do pierwszego stałego poszerzenia granic I Państwa Gjõów, które podporządkowało sobie ich tereny. Wprowadził tam swoją organizację państwową i rozpoczął suryzację tego obszaru.

Rok 339 ES ({{RokEryKyonu|5781}}) przyniósł próbę istnienia Wecoszonu, który został najechany przez Sutelów (starosur. '''डाम्सूथल्''' ''Dyāmsūthäl''). Byli to prymitywni, ale agresywni i sprytni najeźdźcy z [[Medengia|centrum Medengii]] albo doliny Leaku, którzy po 150 ES ({{RokEryKyonu|5592}}) sukcesywnie podbijali kolejne obszary Gór Żelaznych, wymagając od podbitych ludów daniny albo śmierci. Zaatakowali oni wtedy Państwo Gjõów, odnosząc początkowo sukcesy i łupiąc północne tereny. Przegrali jednak próbę sforsowania Czyjemu, a następnie byli stopniowo wypierani przez wojska wecoszońskie. W 360 ES ({{RokEryKyonu|5802}}) łupem pada kontrolowana przez Sutelów ngorska osada [[Balgë|Balga]] (starosur. '''बल्स्गो''' ''Balsgo''), która zostaje po tym zamieniona na ważne wecoszońskie miasto, władające nowymi terenami. Podbicie Balgi doprowadziło do upadku Sutelów, których wojska po tym wydarzeniu się rozsypały i większości zostały wzięte do niewoli. Obszar kontrolowany przez nich trafił w granice Wecoszonu.

Następnie w roku 418 ES ({{RokEryKyonu|5850}}) zostaje zajęte miasto Lhaak (starosur. '''स्लरप्''' ''Slarap''), nazywane ówczas ''bramą do [[Medengia|Medengii]]''. Ostatecznie nieco trzydzieści lat później (451 ES, {{RokEryKyonu|5883}}) zostaje zajęte miasto Hãpuná (starosur. '''हन्ह़् पोन''' ''Hanx Pona''), jednak nie udało się go na stałe utrzymać i opuszczono je w roku 469 ES ({{RokEryKyonu|5901}}).

W międzyczasie, do 400 ES ({{RokEryKyonu|5832}}) zajęto również słabo zorganizowane plemiona w [[Suán Djal]] oraz w [[Ferdia|Ferdii]].

====Wojna z Imperium Kaalów====
Zajęcie znacznych obszarów kontrolowanych przez ludy czyjemskie zaniepokoiło potężnego, nowego sąsiada Państwa Gjõów – Kaalpasu, który tworzył wtedy wielkie Imperium Kaalów, obejmujące m.in. znaczną część Surandralu w roku wspólnym. Obawiając się wzrostu siły władzy w Talszkawanie, zdecydował się na wojnę od 412 ES ({{RokEryKyonu|5834}}). Początkowo żadna z stron nie odnosiła sukcesów – Kaalowie posiadali dużą liczbę wojsk oraz pieniędzy na prowadzenie walk, z drugiej strony Wecoszonowie mieli bardzo dobre doświadczenie po niedawnych walkach z Sutelami. Przełom nastąpił w bitwie nad Ihą, gdzie wojska wecoszońskie wzięły kaalskie w pułapkę, powodując rozbicie wojsk oraz zdobycie przewagi. To pozwoliło zająć obszar Imperium Kaalskiego od [[Val Ihá|Walihy]] aż do jeziora Thal Djal. Kaalpas ostatecznie uznał zwycięstwo Wecoszonu w 436 ES ({{RokEryKyonu|5858}}), ale przysiągł zemstę.

W ten sposób I Państwo Gjõów osiągnęło swe największe granice w historii.

====Stagnacja====
Mimo spektakularnych zwycięstw I Państwa Gjõów w sposobie funkcjonowania państwa niewiele się zmieniło. Nadal była to hierokracja, której sposób zarządzania nie zmienił się zbytnio mimo ogromnego poszerzenia się granic państwowych. O ile system oparty na siatce i władzy religijnej działał na małym, „rodzimym” obszarze, tak tu zaczął zawodzić i tereny odległe były słabo związane, chociaż kontrolowane, przez Talszkawan. W utrzymaniu tych terenów pomogła reforma administracyjna, gdzie powołano duże dżojty. Mimo to, z czasem odpadały niektóre tereny, m.in. w roku 469 ES ({{RokEryKyonu|5901}}) utracono miasto Hãpuná na dalekiej północy.

W 489 ES ({{RokEryKyonu|5921}}) Wecoszon zaatakował [[Państwo Lecajskie|Lecajów]], którzy uchodzili za „dzikszych” od rodzimej ludności. Okazało się jednak, że Państwo Lecajów było politycznie bardziej rozwinięte – nie były to już czasy wielu państw-plemion, a duże, militarne państwo. Miało silną armię, doskonały system administracyjny i lepsze zasoby do prowadzenia wojny – m.in. dużą ilość drewna, którą można było fortyfikować się i masowo tworzyć prostą broń, podczas gdy Wecoszon był pozbawiony większej liczby drzew i musiał zakupywać drewno. W efekcie atak zakończył się totalną klęską. Lecajowie jednak nie zniszczyli politycznie I Państwa Gjõów, gdyż pełniło dla nich funkcję ważnego buforu przed potencjalną inwazją Kaalów. Zamiast tego, musiało zapłacić niemały trybut po przegranej oraz zaanektowano tereny wokół Optojaka. Nakazano też utrzymanie dotychczasowego systemu politycznego. Pokój zawarto w 495 ES ({{RokEryKyonu|5927}}) i rozpoczęła się powolna ekonomiczna zależność od Lecajów oraz stagnacja ustroju.

Niedługo potem, w 529 ES ({{RokEryKyonu|5961}}) miała odwetowa inwazja Kaalpasu na Wecoszon, zakończona zwycięstwem Kaalów. Nową granicę oparto na górskich rzekach Aspa oraz Tuldže w rejonie [[Wacihá|Wacyhy]]. Wecoszon utrzymał ze wcześniejszych kaalskich zdobyczy zachodnią część doliny Ihy z miastem Waliha oraz dolinę Czyjemu.

W roku 612 ES ({{RokEryKyonu|6044}}) Lecajowie postanowili przeprowadzić wielką kampanię na Imperium Kaalów, na tereny współczesnej [[Banzja|Banzji]]. Potrzebowali jednak wsparcia Wecoszonu, zaoferowali więc dwie możliwości (pod groźbą ataku) – duży trybut pieniężny albo osobisty udział w wojnie. Przy pierwszej opcji Lecajowie byli w stanie oddać zabrane tereny Wecoszonowi. Gjõowie wybrali opcję trybutu, zatem Optojak i okolice wróciły pod ich panowanie, jednak zachwiało to poważnie ekonomię. Nie uniknęło to i tak późniejszej, „odwetowej” wojny Kaalów 53 kyońskie lata później, najeżdżających Wecoszon po przegranej z Lecajami w Banzji. W efekcie kolejne tereny doliny Ihy odpadły od Wecoszonu. Granica uformowana wtedy przetrwała do podboju Państwa Gjõów przez [[Kejren]].

====Reformy i upadek====
Po tych wydarzeniach Wecoszon stał się ''de facto'' leckim protektoratem, z skostniałym ustrojem oraz ograniczonymi możliwościami rozwoju. Miał jednak własną podmiotowość. W dodatku w kraju zaczęły się rozwijać nowe sekty religijne: [[joszyzm]] oraz [[ngelizm]], które szybko zdobywały nowych zwolenników i zagroziło to fundamentom państwa, opartego na suryźmie.

Dopiero po 772 ES ({{RokEryKyonu|6204}}), po pewnym osłabnięciu Państwa Lecajów, I Państwa Gjõów zaczęło próbować się zreformować. Utworzono wtedy Radę Gjõów, która przejęła władzę od załogi w Talszkawanie i składała się z najbardziej ambitnych (według reszty mnichów) oraz inteligentnych gjõów. Zreformowano system podatkowy oraz wojskowy. Złagodzono system prawny pod wpływem ngelizmu, likwidując wiele „nieludzkich” kar. Zdecydowano się także rozdzielić państwowy i religijny podział administracyjny, co pozwoliło na poprawienie kształtu „świeckich” parafii, ogromnie ułatwiając rządy, a także mniejsze napięcia pod względem religijnym. Suryzm nadal pozostał oficjalną i jedyną dopuszczalną religią, ale starano się nie denerwować specjalnie nowych sekt w nadziei, że to zjawisko czasowe. Dzięki temu poprawiła się sytuacja polityczna i ekonomiczna. Wkrótce Wecoszon zorganizował atak na [[Suán Luék]], obszar który w międzyczasie odpadł od Wecoszonu przez jego stagnację. Odniósł zwycięstwo nad lokalną ludnością i region ten wrócił pod władzę Talszkawanu. W 783 ES ({{RokEryKyonu|6215}}) zawarto z Państwem Leckim ''Pakt o wiecznej przyjaźni'', zawierając pokój na równych zasadach i poprawą sytuacją kupców w obu państwach.

Reformy jednak okazały się być zbyt późne, aby w pełni odbudować potencjał państwa. Przed 860 ES ({{RokEryKyonu|6292}}) dotychczas nieinteresujący się [[Góry Żelazne|Górami Żelaznymi]] [[Kejren]] stawał się coraz potężniejszy za sprawą [[Arew Wielki|Arewa]], który objął rządy w tym państwie. Po dotychczasowych sukcesach, pewny siebie, zdecydował się zrobić coś, czego nikt jeszcze w historii nie zrobił – przebić się armią przez Ferdię i zająć państwa kotliny. Atak był zupełnym zaskoczeniem dla Wecoszonu, i bardzo szybko padła Waliha, otwierając drogę do serca współczesnego Surandralu. Władze z Talszkawanu próbowały jeszcze negocjować, ale po wysłaniu do Arewa wysłanników wróciły ino szaty. Już w 862 ES ({{RokEryKyonu|6294}}) oblężono i zajęto Talszkawan, a następnie błyskawicznie odnaleziono Radę Gjõów, aresztowano jej członków, a następnie zmuszono do wyboru: albo śmierć, albo oddanie państwa pod berło Arewa. Zdecydowano się na to drugie, a I Państwa Gjõów zostało włączone do Imperium Arewa. Następnym celem Kejrenu był bliźniaczy naród oraz dawny protektor – Lecajowie.

==Gospodarka i polityka==

===Handel===
Głównymi kierunkami handlu były państwa Ajdyniriany na weście oraz w wielu okresach Państwo Lecajskie na auście, które było też pośrednikiem w handlu z południem. Wedle zachowanych dokumentów, „ze względów moralnych“ nie przeprowadzano wymian z ówczesnym [[Kaalpas|Imperium Kaalów]], co sugeruje wrogie relacje między tymi starożytnymi państwami.

Głównymi towarami importowanymi było drewno i niektóre metale, zaś eksportowano skały wulkaniczne, szczególnie obsydian, oraz żywność.

===Podział administracyjny===
[[Plik:Surandral_5900EK_podzial.png|thumb|right|300px|Podział I Państwa Gjõów na ''džojty'' według ''Manuskryptu Baldzkiego''. Nazwy podano w transkrypcji surandralskiego roku wspólnego.]]
Pierwszą i podstawową jednostką podziału była parafia (sur. '''छों''' ''čhõ'', starsur. '''छौन्''' ''khyōn''). Należy jednak wytłumaczyć wpierw, co znaczy „parafia“ w kontekście surandralskim. Był (i jest) to określony obszar, w który wchodziły poszczególne miejscowości, przypisany do z reguły położonej najbliższego klasztoru lub uniwersalnej świątyni, tzn. takiej, która nie była poświęcona konkretnemu bóstwu. Ponieważ zarządzali nimi gjõowie, wykorzystywali ten mechanizm do sądownictwa i pobierania podatków, niezbędnych do funkcjonowania państwa, a także w pośrednictwie w kontakcie z władzą centralną. Jednak z reguły sami mnisi przekazywali i narzucali prawa wydane z Talszkawanu. Zagęszczenie parafij było dużo większe na ziemiach Tomkodu niźli na terenach podbitych, co miało powodu religijne. Parafie istnieją w Surandralu do dziś, jednak nie pełnią już funkcji państwowych, a jedynie religijne.

Ze względu na ekspansję I Państwa Gjõów w skład państwa weszło dużo nowych terenów, w tym wiele bez organizacji religii surystycznej. Aby łatwiej zarządzać podbitymi terytoriami, wprowadzono dodatkową, większą jednostkę administracyjną — '''जोर्त्''' ''džojt'' (starsur. '''जोर्त्''' ''gyort''), którą można luźno tłumaczyć jako ''diecezja'', niemniej zazwyczaj stosuje się formę oryginalną. Nowe jednostki są często wspominane w tekstach, ale ich skład i dokładna ilość długo pozostawały tajemnicą. Dopiero odkrycie w roku {{RokEryKyonu|9127}} w Baldze ''manuskryptu baldzkiego'' (sur. '''पोंह़्नोक् बल्गु''' ''Põxnok Balgë'') pozwoliło ustalić tą kwestię. Manuskrypt stanowi roboczy, ale czytelny odpis centralnego pisma podatkowego, wraz z długami poszczególnych parafii. Co ważne, ukazuje on istnienie ośmiu džojtów, których nazwy pochodzą od ich stolic, z wyjątkiem ''Suán Djal'', z nazwą od regionu lub obiektu geograficznego. Džojty przymusowo dzieliły się na parafie, a przynależność nowych terenów do nich była regulowana albo poprzez tworzenie nowych parafii, albo, gdy społeczność wyznająca suryzm była za mała, poprzez przymusowe przyłączenie do sąsiednich parafij. Wyjątkiem były džojty Balga oraz Waliha, gdzie suryzm stanowił zdecydowaną mniejszość wyznaniową — tam tworzenie parafii było dobrowolne, a obszary bez utworzonych parafij podlegały władzom džojtu.

Ponieważ zapisano przynależność parafij do džojtów, a same granice parafij w dużej mierze się nie zmieniły, można dość wiernie zrekonstruować granicę większych jednostek administracyjnych (obok).

==Kultura==

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Historia Surandralu]] [[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Kyon]]

I Państwo Gjõów

2026-02-27T16:08:21Z

Emilando: /* Historia */

{{Kyon aktywny}}

{{Surandral Intro}}

[[Plik:Surandral_6292EK.png|thumb|right|300px|Granice I Państwa Gjõów bezpośrednio przed podbojem kejreńskim na tle granic Surandralu i Habecji w roku wspólnym.]]

'''I Państwo Gjõów''' (sur. '''खापा ञैर् ग्रों''' ''Khápáñéj Gjõ'' [ˈkʰɐpɐŋej ˈgjɔ̃]) — pierwsza państwowość [[Surandral|surandralska]] (a właściwie wecoszońska) w historii, istniejąca od ok. {{RokEryKyonu|5432}} do podboju kraju przez Arewa Wielkiego w {{RokEryKyonu|6294}}. W swoim szczycie potęgi rozciągało się od rejonu Suán Luék na północy do jeziora Thal Djal na południowym auście, obejmując współczesne rejony Suán Luék, Suán Djal, Kudu, Thomkhód, Phejdë, Kak i Wacihá. Charakteryzowało się znaczną rolą religii w państwie – rządzili nim ''gjõowie'' (stąd nazwa), a wszystkie zasady współżycia były oparte na [[Suryzm|suryźmie]].

Nazwa ''I Państwo Gjõów'' jest nazwą czysto histograficzną i nie była stosowana w czasach istnieniach tego państwa. Używano tylko nazwy '''थैक् वेत्॒ यौ षोहोङ्ख्''' ''Thēk Wät-tyōh Syohoñkh'' „ziemia wecoszońska“ lub później często po prostu '''वेत्॒ यौ षोहोङ्ख्''' ''Wät-tyōh Syohoñkh'' „Wecoszon“ (pierwotnie to oznaczało tylko ziemie „rodzime“, z czasem zaczęto mówić na nie '''थोम्ब् खौदु''' ''Thomb Khōdu'' „serce kraju“, co dało początek obecnej nazwie ''Thomkhód'').

Stolicą był [[Talš Kaván|Talszkawan]], znany także początkowo pod nazwą ''Törblya''. Inne ważne miasta tego okresu to Haã, Zoái, Koañ, Hóov, Damgó oraz Optojak, później także Val Ihá, Hóľask, Balgë oraz Lhaak. To właśnie w tych miejscowościach znaleziono najwięcej reliktów tego państwa.

Okres ten jest tylko częściowo poświadczony na piśmie, przed okolicami roku {{RokEryKyonu|5800}} nie znaleziono wecoszońskich zabytków pisanych. Jednak później pojawia się wiele tekstów spisanych w klasztorach, dokumentujące to państwo. Z czasem pojawiły się także spisy dawnych kronik ustnych sprzed ery pisanej, pozwalając w pełni zrekonstruować historię tego państwa. Niektóre z tych kronik spisano dopiero w czasach [[Kejreński Surandral|kejreńskich]].

==Historia==
===Założenie===
[[Plik:Surandral_5432EK.png|thumb|right|300px|Granice I Państwa Gjõów (w okresie zjednoczeń) na tle granic Surandralu i Habecji w roku wspólnym.]]
Chociaż rok {{RokEryKyonu|5432}} symbolicznie został uznany za początek państwa (początek kalendarza surandralskiego), badacze są zgodni, że formowanie się I Państwa Gjõów było procesem stopniowym i w dużym stopniu przypadkowym. Dzięki badaniom, naukowcy ustalili kilka czynników, które spowodowały powstanie teokratycznego państwa:
*'''unifikacja i rejonizacja suryzmu''' — pierwotnie suryzm nie posiadał konkretnej organizacji, lokalne społeczności same modyfikowały zasady wiary czy bogów, którym oddaje się kult. Z tego powodu mnisi — gjõowie — zawiązali siatkę kontaktów, która miała walczyć z, według ich, herezjami. W ten sposób stali się monopolistami suryzmu i wyeliminowali niezależnych kapłanów, szamanów;
*'''potrzeba przywódcy''' — wraz z rozwojem społeczności, u wecoszończyków narosła potrzeba organizacji silniejszego przywództwa, które by mogło uchronić przed chociażby kaprysem sąsiednich osad lub osad z sąsiedniej parafii;
*'''założenie grup handlowych''' — z czasem kupcy zdecydowali się zakładać duże organizacje handlowe w celu zapewnienia Tomkodowi brakujących surowców, takich jak chociażby drewno. Uznawani w społeczności wecoszońskiej ''za gorszych'' musieli z czasem podporządkować się gjõom lub bogatym chłopom, oddając znaczną część dochodów z handlu i wzbogacając ich;
*'''likwidacja konkurencji w władzy''' — gjõowie zdobyli monopol na wojsko, dzięki grupom handlowym i własnym posiadłościom, mogąc skutecznie oferować lepsze warunki do walki po ich stronie, a nie lokalnych społeczności. Ludność musiała się więc uzależnić od wojsk mniszych.
W ten sposób gjõowie stali się ''de facto'' przywódcami rejonu, a mając rozbudowaną siatkę kontaktów, stałe dochody, prosty system zarządzania (parafie) oraz wojsko ich związek zaczął funkcjonować w zasadzie jak państwo. Ze względu na nieistnienie ówczas pisma surandralskiego nie jest w możliwe zrekonstruowanie w pełni tych wydarzeń.

===Pierwsze lata===
[[Plik:Goryzelzach5700.png|thumb|right|300px|Stan polityczno-etnograficzny terenów obecnego Surandralu przed 5700 EK.]]

Przez około 300 kyońskich lat I Państwo Gjõów było raczej pasywnym państwem. Otoczone było głównie przez pogańskie ludy, które nie były zorganizowane w państwa, a od północnego wschodu sąsiadowały z nim państwa-plemiona Lecajów. W tym okresie skupiano się na zarządzaniu oraz ostatecznego uznania władzy gjõów. Zapamiętano ustnie kilka najazdów Czouzów, Ankorów oraz ludów czyjemskich w tym okresie.

Często w tym momencie miały podziały państwa na dzielnice, związane z problemami włodarskimi. Było powiem tak, że poprzedni władca (władcy) mógł sobie ot tak se wyznaczyć następce, a często nie zgadzano się z tą wolą, jednak ostatecznie zawsze dochodziło do ich zjednoczenia. W szczytowym momencie, w okolicach 100 ES ({{RokEryKyonu|5532}}) istniało równocześnie pięć ośrodków władzy. Zjawisko to ukrócił gjõ Pemi Tësthë w 213 ES ({{RokEryKyonu|5645}}), który ustalił, że teraz cały czas władzę będzie posiadać załoga głównej świątyni w Talszkawanie, gwarantując nieprzerwaną władzę.

Gospodarka się oparła na handlu i rolnictwie. Ryby, obsydian, piaskowce, skały wulkaniczne oraz żelazo były powszechnymi towarami wywożonymi z państwa, za to importowano zboże, drewno, używki (głównie alkohol) oraz sól.

Ważne były co ciekawe pewne postępy w nauce — w tym okresie powstały kolejno kalendarz surandralski, ''koleina surandralska'' oraz na samym końcu pismo surandralskie.

===Okres potęgi===
====Podbój zachodu i północy====
[[Plik:Surandral_5900EK.png|thumb|right|300px|Granice I Państwa Gjõów w szczycie potęgi na tle granic Surandralu i Habecji w roku wspólnym.]]
W okolicach roku 258 ES ({{RokEryKyonu|5700}}) doszło do walk między Wecoszonem a plemionami ankorskimi. Starcie te było konsekwencją łupieżczych najazdów Ankorów na wschód. Wecoszon zwyciężył te walki i do pierwszego stałego poszerzenia granic I Państwa Gjõów, które podporządkowało sobie ich tereny. Wprowadził tam swoją organizację państwową i rozpoczął suryzację tego obszaru.

Rok 339 ES ({{RokEryKyonu|5781}}) przyniósł próbę istnienia Wecoszonu, który został najechany przez Sutelów (starosur. '''डाम्सूथल्''' ''Dyāmsūthäl''). Byli to prymitywni, ale agresywni i sprytni najeźdźcy z [[Medengia|centrum Medengii]] albo doliny Leaku, którzy po 150 ES ({{RokEryKyonu|5592}}) sukcesywnie podbijali kolejne obszary Gór Żelaznych, wymagając od podbitych ludów daniny albo śmierci. Zaatakowali oni wtedy Państwo Gjõów, odnosząc początkowo sukcesy i łupiąc północne tereny. Przegrali jednak próbę sforsowania Czyjemu, a następnie byli stopniowo wypierani przez wojska wecoszońskie. W 360 ES ({{RokEryKyonu|5802}}) łupem pada kontrolowana przez Sutelów ngorska osada [[Balgë|Balga]] (starosur. '''बल्स्गो''' ''Balsgo''), która zostaje po tym zamieniona na ważne wecoszońskie miasto, władające nowymi terenami. Podbicie Balgi doprowadziło do upadku Sutelów, których wojska po tym wydarzeniu się rozsypały i większości zostały wzięte do niewoli. Obszar kontrolowany przez nich trafił w granice Wecoszonu.

Następnie w roku 418 ES ({{RokEryKyonu|5850}}) zostaje zajęte miasto Lhaak (starosur. '''स्लरप्''' ''Slarap''), nazywane ówczas ''bramą do [[Medengia|Medengii]]''. Ostatecznie nieco trzydzieści lat później (451 ES, {{RokEryKyonu|5883}}) zostaje zajęte miasto Hãpuná (starosur. '''हन्ह़् पोन''' ''Hanx Pona''), jednak nie udało się go na stałe utrzymać i opuszczono je w roku 469 ES ({{RokEryKyonu|5901}}).

W międzyczasie, do 400 ES ({{RokEryKyonu|5832}}) zajęto również słabo zorganizowane plemiona w [[Suán Djal]] oraz w [[Ferdia|Ferdii]].

====Wojna z Imperium Kaalów====
Zajęcie znacznych obszarów kontrolowanych przez ludy czyjemskie zaniepokoiło potężnego, nowego sąsiada Państwa Gjõów – Kaalpasu, który tworzył wtedy wielkie Imperium Kaalów, obejmujące m.in. znaczną część Surandralu w roku wspólnym. Obawiając się wzrostu siły władzy w Talszkawanie, zdecydował się na wojnę od 412 ES ({{RokEryKyonu|5834}}). Początkowo żadna z stron nie odnosiła sukcesów – Kaalowie posiadali dużą liczbę wojsk oraz pieniędzy na prowadzenie walk, z drugiej strony Wecoszonowie mieli bardzo dobre doświadczenie po niedawnych walkach z Sutelami. Przełom nastąpił w bitwie nad Ihą, gdzie wojska wecoszońskie wzięły kaalskie w pułapkę, powodując rozbicie wojsk oraz zdobycie przewagi. To pozwoliło zająć obszar Imperium Kaalskiego od [[Val Ihá|Walihy]] aż do jeziora Thal Djal. Kaalpas ostatecznie uznał zwycięstwo Wecoszonu w 436 ES ({{RokEryKyonu|5858}}), ale przysiągł zemstę.

W ten sposób I Państwo Gjõów osiągnęło swe największe granice w historii.

====Stagnacja====
Mimo spektakularnych zwycięstw I Państwa Gjõów w sposobie funkcjonowania państwa niewiele się zmieniło. Nadal była to hierokracja, której sposób zarządzania nie zmienił się zbytnio mimo ogromnego poszerzenia się granic państwowych. O ile system oparty na siatce i władzy religijnej działał na małym, „rodzimym” obszarze, tak tu zaczął zawodzić i tereny odległe były słabo związane, chociaż kontrolowane, przez Talszkawan. W utrzymaniu tych terenów pomogła reforma administracyjna, gdzie powołano duże dżojty. Mimo to, z czasem odpadały niektóre tereny, m.in. w roku 469 ES ({{RokEryKyonu|5901}}) utracono miasto Hãpuná na dalekiej północy.

W 489 ES ({{RokEryKyonu|5921}}) Wecoszon zaatakował [[Państwo Lecajskie|Lecajów]], którzy uchodzili za „dzikszych” od rodzimej ludności. Okazało się jednak, że Państwo Lecajów było politycznie bardziej rozwinięte – nie były to już czasy wielu państw-plemion, a duże, militarne państwo. Miało silną armię, doskonały system administracyjny i lepsze zasoby do prowadzenia wojny – m.in. dużą ilość drewna, którą można było fortyfikować się i masowo tworzyć prostą broń, podczas gdy Wecoszon był pozbawiony większej liczby drzew i musiał zakupywać drewno. W efekcie atak zakończył się totalną klęską. Lecajowie jednak nie zniszczyli politycznie I Państwa Gjõów, gdyż pełniło dla nich funkcję ważnego buforu przed potencjalną inwazją Kaalów. Zamiast tego, musiało zapłacić niemały trybut po przegranej oraz zaanektowano tereny wokół Optojaka. Nakazano też utrzymanie dotychczasowego systemu politycznego. Pokój zawarto w 495 ES ({{RokEryKyonu|5927}}) i rozpoczęła się powolna ekonomiczna zależność od Lecajów oraz stagnacja ustroju.

Niedługo potem, w 529 ES ({{RokEryKyonu|5961}}) miała odwetowa inwazja Kaalpasu na Wecoszon, zakończona zwycięstwem Kaalów. Nową granicę oparto na górskich rzekach Aspa oraz Tuldže w rejonie [[Wacihá|Wacyhy]]. Wecoszon utrzymał ze wcześniejszych kaalskich zdobyczy zachodnią część doliny Ihy z miastem Waliha oraz dolinę Czyjemu.

W roku 612 ES ({{RokEryKyonu|6044}}) Lecajowie postanowili przeprowadzić wielką kampanię na Imperium Kaalów, na tereny współczesnej [[Banzja|Banzji]]. Potrzebowali jednak wsparcia Wecoszonu, zaoferowali więc dwie możliwości (pod groźbą ataku) – duży trybut pieniężny albo osobisty udział w wojnie. Przy pierwszej opcji Lecajowie byli w stanie oddać zabrane tereny Wecoszonowi. Gjõowie wybrali opcję trybutu, zatem Optojak i okolice wróciły pod ich panowanie, jednak zachwiało to poważnie ekonomię. Nie uniknęło to i tak późniejszej, „odwetowej” wojny Kaalów 53 kyońskie lata później, najeżdżających Wecoszon po przegranej z Lecajami w Banzji. W efekcie kolejne tereny doliny Ihy odpadły od Wecoszonu. Granica uformowana wtedy przetrwała do podboju Państwa Gjõów przez [[Kejren]].

====Upadek====

==Gospodarka i polityka==

===Handel===
Głównymi kierunkami handlu były państwa Ajdyniriany na weście oraz w wielu okresach Państwo Lecajskie na auście, które było też pośrednikiem w handlu z południem. Wedle zachowanych dokumentów, „ze względów moralnych“ nie przeprowadzano wymian z ówczesnym [[Kaalpas|Imperium Kaalów]], co sugeruje wrogie relacje między tymi starożytnymi państwami.

Głównymi towarami importowanymi było drewno i niektóre metale, zaś eksportowano skały wulkaniczne, szczególnie obsydian, oraz żywność.

===Podział administracyjny===
[[Plik:Surandral_5900EK_podzial.png|thumb|right|300px|Podział I Państwa Gjõów na ''džojty'' według ''Manuskryptu Baldzkiego''. Nazwy podano w transkrypcji surandralskiego roku wspólnego.]]
Pierwszą i podstawową jednostką podziału była parafia (sur. '''छों''' ''čhõ'', starsur. '''छौन्''' ''khyōn''). Należy jednak wytłumaczyć wpierw, co znaczy „parafia“ w kontekście surandralskim. Był (i jest) to określony obszar, w który wchodziły poszczególne miejscowości, przypisany do z reguły położonej najbliższego klasztoru lub uniwersalnej świątyni, tzn. takiej, która nie była poświęcona konkretnemu bóstwu. Ponieważ zarządzali nimi gjõowie, wykorzystywali ten mechanizm do sądownictwa i pobierania podatków, niezbędnych do funkcjonowania państwa, a także w pośrednictwie w kontakcie z władzą centralną. Jednak z reguły sami mnisi przekazywali i narzucali prawa wydane z Talszkawanu. Zagęszczenie parafij było dużo większe na ziemiach Tomkodu niźli na terenach podbitych, co miało powodu religijne. Parafie istnieją w Surandralu do dziś, jednak nie pełnią już funkcji państwowych, a jedynie religijne.

Ze względu na ekspansję I Państwa Gjõów w skład państwa weszło dużo nowych terenów, w tym wiele bez organizacji religii surystycznej. Aby łatwiej zarządzać podbitymi terytoriami, wprowadzono dodatkową, większą jednostkę administracyjną — '''जोर्त्''' ''džojt'' (starsur. '''जोर्त्''' ''gyort''), którą można luźno tłumaczyć jako ''diecezja'', niemniej zazwyczaj stosuje się formę oryginalną. Nowe jednostki są często wspominane w tekstach, ale ich skład i dokładna ilość długo pozostawały tajemnicą. Dopiero odkrycie w roku {{RokEryKyonu|9127}} w Baldze ''manuskryptu baldzkiego'' (sur. '''पोंह़्नोक् बल्गु''' ''Põxnok Balgë'') pozwoliło ustalić tą kwestię. Manuskrypt stanowi roboczy, ale czytelny odpis centralnego pisma podatkowego, wraz z długami poszczególnych parafii. Co ważne, ukazuje on istnienie ośmiu džojtów, których nazwy pochodzą od ich stolic, z wyjątkiem ''Suán Djal'', z nazwą od regionu lub obiektu geograficznego. Džojty przymusowo dzieliły się na parafie, a przynależność nowych terenów do nich była regulowana albo poprzez tworzenie nowych parafii, albo, gdy społeczność wyznająca suryzm była za mała, poprzez przymusowe przyłączenie do sąsiednich parafij. Wyjątkiem były džojty Balga oraz Waliha, gdzie suryzm stanowił zdecydowaną mniejszość wyznaniową — tam tworzenie parafii było dobrowolne, a obszary bez utworzonych parafij podlegały władzom džojtu.

Ponieważ zapisano przynależność parafij do džojtów, a same granice parafij w dużej mierze się nie zmieniły, można dość wiernie zrekonstruować granicę większych jednostek administracyjnych (obok).

==Kultura==

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Historia Surandralu]] [[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Kyon]]

Język prajalniocki II

2026-02-26T09:03:35Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach */

'''Język prajalniocki II''' – wymarły przodek wszystkich [[Języki jalniockie II|języków jalniockich II]]. Był on aktywnym językiem izolującym.

==Fonologia==
Najczęściej rekonstruuje się siedem samogłosek, jest to tzw. ''rekonstrukcja Tiosa''.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Napięte
| {{IPA|e}} <''ė''>
| {{IPA|o}} <''ȯ''>
|-
! Nienapięte
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Inne, mniej popularne propozycje obejmują:
*brak rozróżnień ɛ-ɔ oraz e-o, zamiast tego miały być samogłoski środkowe, a następnie się rozdzieliły pod wpływem sąsiadujących spółgłosek;
*brak rozróżnień ɛ-e oraz ɔ-o;
*dodanie samogłoski æ.

Tony występowały (rosnący, opadający i neutralny), ale nie były fonemiczne, a zależały od następujących po samogłoskach spółgłoskach.

{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ń''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="5" |Zwarte
!ejektywne
|
|{{IPA|tʼ}} <''tt''>
|{{IPA|kʼʲ}} <''kky''>
|{{IPA|kʼ}} <''kk''>
|-
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|kʲ}} <''ky''>
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khy''>
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|gʲ}} <''gy''>
|{{IPA|g}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|{{IPA|gʱʲ}} <''ghy''>
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! colpan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|xʲ}} <''hy''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ĺ''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}

Strukturą sylaby było (C)(R)V(L)(K), gdzie R to ''r l ĺ j w'', L to ''r l ĺ j w m n ń ñ'' a K większość spółgłosek prócz przydechowych oraz palatalizowanych (prócz ''j'').

==Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! prajolniocki II
! bamgański
! bengtamski
! kocki
! tanzyński
! tāim kam (vel ponski)
! tēm gé
! waniaemski
! wschodniomewacki
! zachodniomewacki
|-
! mowa język mówić
! *paltt
| '''pǽl''' 
| '''pāi''' 
| ''' ''' 
| '''pá''' 
| '''pə́''' 
| ''' ''' 
| '''pél''' 
| '''pø̂l''' 
| '''pâl''' 
|-
! las leśny drzewny
! *mes
| '''mès''' 
| '''myè''' 
| ''' ''' 
| '''mèi''' 
| '''mè''' 
| ''' ''' 
| '''mèi''' 
| '''mē''' 
| '''mē''' 
|-
! kraina
! *bhat
| '''bà''' 
| '''fà''' 
| ''' ''' 
| '''vàt''' 
| '''wə̀t''' 
| ''' ''' 
| '''bà''' 
| '''bhø̀''' 
| '''bhà''' 
|-
! zachód zachodni
! *gȯd
| '''góu''' 
| '''kú''' 
| ''' ''' 
| '''góut''' 
| '''kót''' 
| ''' ''' 
| '''gáu''' 
| '''gó''' 
| '''gó''' 
|-
! wschód wschodni
! *kyemb
| '''kyém''' 
| '''chém''' 
| ''' ''' 
| '''čiép''' 
| '''cēp''' 
| ''' ''' 
| '''kyém''' 
| '''čén''' 
| '''kém''' 
|-
! ujście
! *naw
| '''nò''' 
| '''nā''' 
| ''' ''' 
| '''nuó''' 
| '''nú''' 
| ''' ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nòw''' 
|-
! spokój, spokojny
! *ket
| '''kyè''' 
| '''kyè''' 
| ''' ''' 
| '''kyèt''' 
| '''kièt''' 
| ''' ''' 
| '''kyè''' 
| '''kè''' 
| '''kè''' 
|-
! głos, hałas
! *tojm
| '''tém''' 
| '''tūm''' 
| ''' ''' 
| '''tién''' 
| '''tāim''' 
| ''' ''' 
| '''tém''' 
| '''tóń''' 
| '''tóm''' 
|-
! góra, górski
! *duj
| '''dì''' 
| '''tȳ''' 
| ''' ''' 
| '''duí''' 
| '''tó(i)''' 
| ''' ''' 
| '''dĭ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dùj''' 
|-
! rzeka, płynąć
! *ttow
| '''dù''' 
| '''dū''' 
| ''' ''' 
| '''duó''' 
| '''dó''' 
| ''' ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dŏ''' 
| '''dòw''' 
|-
! jezioro
! *dhiñ
| '''zíñ''' 
| '''ðíñ''' 
| ''' ''' 
| '''zíñ''' 
| '''zīñ''' 
| ''' ''' 
| '''díñ''' 
| '''dhíñ''' 
| '''dhíñ''' 
|-
! niebo
! *mėn
| '''méin''' 
| '''mīn''' 
| ''' ''' 
| '''méin''' 
| '''mēn''' 
| ''' ''' 
| '''máin''' 
| '''mýn''' 
| '''mén''' 
|-
! człowiek
! *kyintt
| '''kyín''' 
| '''chīn''' 
| ''' ''' 
| '''čít''' 
| '''cīt''' 
| ''' ''' 
| '''kyín''' 
| '''čîn''' 
| '''kîn''' 
|-
! strumień
! *pod
| '''pó''' 
| '''pó''' 
| ''' ''' 
| '''pót''' 
| '''pát''' 
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
|-
! jabłko
! *ĺėm
| '''liéim''' 
| '''lhím''' 
| ''' ''' 
| '''šéin''' 
| '''iēm''' 
| ''' ''' 
| '''liáin''' 
| '''ĺén''' 
| '''lhém''' 
|-
! wiara, wierny, wierzyć
! *kkȯh
| '''gòu''' 
| '''gû''' 
| ''' ''' 
| '''gòu''' 
| '''gò''' 
| ''' ''' 
| '''gàu''' 
| '''gŏ''' 
| '''gŏ''' 
|-
! oko, widzieć, widoczny
! *soñg
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sāk''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
|-
! śmierć, umrzeć, zniknąć
! *kkal
| '''gál''' 
| '''gái''' 
| ''' ''' 
| '''gá''' 
| '''gə́''' 
| ''' ''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
|-
! mężczyzna
! *khės
| '''kyèis''' 
| '''xyì''' 
| ''' ''' 
| '''hèi''' 
| '''hì''' 
| ''' ''' 
| '''kyài''' 
| '''khē''' 
| '''khē''' 
|-
! kobieta
! *hañkk
| '''háñ''' 
| '''hāñ''' 
| ''' ''' 
| '''ák''' 
| '''hə́k''' 
| ''' ''' 
| '''áñ''' 
| '''áñ''' 
| '''áñ''' 
|-
! zabijać, niszczyć
! *ńork
| '''niòr''' 
| '''nhô''' 
| ''' ''' 
| '''niòr''' 
| '''niào''' 
| ''' ''' 
| '''niàr''' 
| '''ńòr''' 
| '''nòr''' 
|-
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Prajolniocki II]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język prajalniocki II

2026-02-26T08:54:56Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach */

'''Język prajalniocki II''' – wymarły przodek wszystkich [[Języki jalniockie II|języków jalniockich II]]. Był on aktywnym językiem izolującym.

==Fonologia==
Najczęściej rekonstruuje się siedem samogłosek, jest to tzw. ''rekonstrukcja Tiosa''.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Napięte
| {{IPA|e}} <''ė''>
| {{IPA|o}} <''ȯ''>
|-
! Nienapięte
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Inne, mniej popularne propozycje obejmują:
*brak rozróżnień ɛ-ɔ oraz e-o, zamiast tego miały być samogłoski środkowe, a następnie się rozdzieliły pod wpływem sąsiadujących spółgłosek;
*brak rozróżnień ɛ-e oraz ɔ-o;
*dodanie samogłoski æ.

Tony występowały (rosnący, opadający i neutralny), ale nie były fonemiczne, a zależały od następujących po samogłoskach spółgłoskach.

{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ń''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="5" |Zwarte
!ejektywne
|
|{{IPA|tʼ}} <''tt''>
|{{IPA|kʼʲ}} <''kky''>
|{{IPA|kʼ}} <''kk''>
|-
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|kʲ}} <''ky''>
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khy''>
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|gʲ}} <''gy''>
|{{IPA|g}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|{{IPA|gʱʲ}} <''ghy''>
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! colpan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|xʲ}} <''hy''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ĺ''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}

Strukturą sylaby było (C)(R)V(L)(K), gdzie R to ''r l ĺ j w'', L to ''r l ĺ j w m n ń ñ'' a K większość spółgłosek prócz przydechowych oraz palatalizowanych (prócz ''j'').

==Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! prajolniocki II
! bamgański
! bengtamski
! kocki
! tanzyński
! tāim kam (vel ponski)
! tēm gé
! waniaemski
! wschodniomewacki
! zachodniomewacki
|-
! mowa język mówić
! *paltt
| '''pǽl''' 
| '''pāi''' 
| ''' ''' 
| '''pá''' 
| '''pə́''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pø̂l''' 
| '''pâl''' 
|-
! las leśny drzewny
! *mes
| '''mès''' 
| '''myè''' 
| ''' ''' 
| '''mèi''' 
| '''mè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mē''' 
| '''mē''' 
|-
! kraina
! *bhat
| '''bà''' 
| '''fà''' 
| ''' ''' 
| '''vàt''' 
| '''wə̀t''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''bhø̀''' 
| '''bhà''' 
|-
! zachód zachodni
! *gȯd
| '''góu''' 
| '''kú''' 
| ''' ''' 
| '''góut''' 
| '''kót''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gó''' 
| '''gó''' 
|-
! wschód wschodni
! *kyemb
| '''kyém''' 
| '''chém''' 
| ''' ''' 
| '''čiép''' 
| '''cēp''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čén''' 
| '''kém''' 
|-
! ujście
! *naw
| '''nò''' 
| '''nā''' 
| ''' ''' 
| '''nuó''' 
| '''nú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nòw''' 
|-
! spokój, spokojny
! *ket
| '''kyè''' 
| '''kyè''' 
| ''' ''' 
| '''kyèt''' 
| '''kièt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kè''' 
| '''kè''' 
|-
! głos, hałas
! *tojm
| '''tém''' 
| '''tūm''' 
| ''' ''' 
| '''tién''' 
| '''tāim''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tóń''' 
| '''tóm''' 
|-
! góra, górski
! *duj
| '''dì''' 
| '''tȳ''' 
| ''' ''' 
| '''duí''' 
| '''tó(i)''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dùj''' 
|-
! rzeka, płynąć
! *ttow
| '''dù''' 
| '''dū''' 
| ''' ''' 
| '''duó''' 
| '''dó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŏ''' 
| '''dòw''' 
|-
! jezioro
! *dhiñ
| '''zíñ''' 
| '''ðíñ''' 
| ''' ''' 
| '''zíñ''' 
| '''zīñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dhíñ''' 
| '''dhíñ''' 
|-
! niebo
! *mėn
| '''méin''' 
| '''mīn''' 
| ''' ''' 
| '''méin''' 
| '''mēn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mýn''' 
| '''mén''' 
|-
! człowiek
! *kyintt
| '''kyín''' 
| '''chīn''' 
| ''' ''' 
| '''čít''' 
| '''cīt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čîn''' 
| '''kîn''' 
|-
! strumień
! *pod
| '''pó''' 
| '''pó''' 
| ''' ''' 
| '''pót''' 
| '''pát''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
|-
! jabłko
! *ĺėm
| '''liéim''' 
| '''lhím''' 
| ''' ''' 
| '''šéin''' 
| '''iēm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''ĺén''' 
| '''lhém''' 
|-
! wiara, wierny, wierzyć
! *kkȯh
| '''gòu''' 
| '''gû''' 
| ''' ''' 
| '''gòu''' 
| '''gò''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gŏ''' 
| '''gŏ''' 
|-
! oko, widzieć, widoczny
! *soñg
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sāk''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
|-
! śmierć, umrzeć, zniknąć
! *kkal
| '''gál''' 
| '''gái''' 
| ''' ''' 
| '''gá''' 
| '''gə́''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
|-
! mężczyzna
! *khės
| '''kyèis''' 
| '''xyì''' 
| ''' ''' 
| '''hèi''' 
| '''hì''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''khē''' 
| '''khē''' 
|-
! kobieta
! *hañkk
| '''háñ''' 
| '''hāñ''' 
| ''' ''' 
| '''ák''' 
| '''hə́k''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''áñ''' 
| '''áñ''' 
|-
! zabijać, niszczyć
! *ńork
| '''niòr''' 
| '''nhô''' 
| ''' ''' 
| '''niòr''' 
| '''niào''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''ńòr''' 
| '''nòr''' 
|-
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Prajolniocki II]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język prajalniocki II

2026-02-25T19:38:06Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach */

'''Język prajalniocki II''' – wymarły przodek wszystkich [[Języki jalniockie II|języków jalniockich II]]. Był on aktywnym językiem izolującym.

==Fonologia==
Najczęściej rekonstruuje się siedem samogłosek, jest to tzw. ''rekonstrukcja Tiosa''.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Napięte
| {{IPA|e}} <''ė''>
| {{IPA|o}} <''ȯ''>
|-
! Nienapięte
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Inne, mniej popularne propozycje obejmują:
*brak rozróżnień ɛ-ɔ oraz e-o, zamiast tego miały być samogłoski środkowe, a następnie się rozdzieliły pod wpływem sąsiadujących spółgłosek;
*brak rozróżnień ɛ-e oraz ɔ-o;
*dodanie samogłoski æ.

Tony występowały (rosnący, opadający i neutralny), ale nie były fonemiczne, a zależały od następujących po samogłoskach spółgłoskach.

{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ń''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="5" |Zwarte
!ejektywne
|
|{{IPA|tʼ}} <''tt''>
|{{IPA|kʼʲ}} <''kky''>
|{{IPA|kʼ}} <''kk''>
|-
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|kʲ}} <''ky''>
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khy''>
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|gʲ}} <''gy''>
|{{IPA|g}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|{{IPA|gʱʲ}} <''ghy''>
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! colpan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|xʲ}} <''hy''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ĺ''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}

Strukturą sylaby było (C)(R)V(L)(K), gdzie R to ''r l ĺ j w'', L to ''r l ĺ j w m n ń ñ'' a K większość spółgłosek prócz przydechowych oraz palatalizowanych (prócz ''j'').

==Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! prajolniocki II
! bamgański
! bengtamski
! kocki
! tanzyński
! tāim kam (vel ponski)
! tēm gé
! waniaemski
! wschodniomewacki
! zachodniomewacki
|-
! mowa język mówić
! *paltt
| ''' ''' 
| '''pāi''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pə̄''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pø̂l''' 
| '''pâl''' 
|-
! las leśny drzewny
! *mes
| ''' ''' 
| '''myè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mē''' 
| '''mē''' 
|-
! kraina
! *bhat
| ''' ''' 
| '''fà''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''wə̀t''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''bhø̀''' 
| '''bhà''' 
|-
! zachód zachodni
! *gȯd
| ''' ''' 
| '''kú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gót''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gó''' 
| '''gó''' 
|-
! wschód wschodni
! *kyemb
| ''' ''' 
| '''chém''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cēp''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čén''' 
| '''kém''' 
|-
! ujście
! *naw
| ''' ''' 
| '''nā''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nòw''' 
|-
! spokój, spokojny
! *ket
| ''' ''' 
| '''kyè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kièt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kè''' 
| '''kè''' 
|-
! głos, hałas
! *tojm
| ''' ''' 
| '''tūm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tāim''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tóń''' 
| '''tóm''' 
|-
! góra, górski
! *duj
| ''' ''' 
| '''tȳ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tó(i)''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dùj''' 
|-
! rzeka, płynąć
! *ttow
| ''' ''' 
| '''dū''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŏ''' 
| '''dòw''' 
|-
! jezioro
! *dhiñ
| ''' ''' 
| '''ðíñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''zīñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dhíñ''' 
| '''dhíñ''' 
|-
! niebo
! *mėn
| ''' ''' 
| '''mīn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mēn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mýn''' 
| '''mén''' 
|-
! człowiek
! *kyintt
| ''' ''' 
| '''chīn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cīt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čîn''' 
| '''kîn''' 
|-
! strumień
! *pod
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pát''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
|-
! jabłko
! *ĺėm
| ''' ''' 
| '''lhím''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''iēm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''ĺén''' 
| '''lhém''' 
|-
! wiara, wierny, wierzyć
! *kkȯh
| ''' ''' 
| '''gû''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gò''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gŏ''' 
| '''gŏ''' 
|-
! oko, widzieć, widoczny
! *soñg
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sák''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
|-
! śmierć, umrzeć, zniknąć
! *kkal
| ''' ''' 
| '''gái''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gə́''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
|-
! mężczyzna
! *khės
| ''' ''' 
| '''xyì''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''hì''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''khē''' 
| '''khē''' 
|-
! kobieta
! *hañkk
| ''' ''' 
| '''hāñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''hə́k''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''áñ''' 
| '''áñ''' 
|-
! zabijać, niszczyć
! *ńork
| ''' ''' 
| '''nhô''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''niào''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''ńòr''' 
| '''nòr''' 
|-
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Prajolniocki II]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język prajalniocki II

2026-02-25T19:31:02Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach */

'''Język prajalniocki II''' – wymarły przodek wszystkich [[Języki jalniockie II|języków jalniockich II]]. Był on aktywnym językiem izolującym.

==Fonologia==
Najczęściej rekonstruuje się siedem samogłosek, jest to tzw. ''rekonstrukcja Tiosa''.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Napięte
| {{IPA|e}} <''ė''>
| {{IPA|o}} <''ȯ''>
|-
! Nienapięte
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Inne, mniej popularne propozycje obejmują:
*brak rozróżnień ɛ-ɔ oraz e-o, zamiast tego miały być samogłoski środkowe, a następnie się rozdzieliły pod wpływem sąsiadujących spółgłosek;
*brak rozróżnień ɛ-e oraz ɔ-o;
*dodanie samogłoski æ.

Tony występowały (rosnący, opadający i neutralny), ale nie były fonemiczne, a zależały od następujących po samogłoskach spółgłoskach.

{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ń''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="5" |Zwarte
!ejektywne
|
|{{IPA|tʼ}} <''tt''>
|{{IPA|kʼʲ}} <''kky''>
|{{IPA|kʼ}} <''kk''>
|-
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|kʲ}} <''ky''>
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khy''>
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|gʲ}} <''gy''>
|{{IPA|g}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|{{IPA|gʱʲ}} <''ghy''>
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! colpan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|xʲ}} <''hy''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ĺ''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}

Strukturą sylaby było (C)(R)V(L)(K), gdzie R to ''r l ĺ j w'', L to ''r l ĺ j w m n ń ñ'' a K większość spółgłosek prócz przydechowych oraz palatalizowanych (prócz ''j'').

==Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! prajolniocki II
! bamgański
! bengtamski
! kocki
! tanzyński
! tāim kam (vel ponski)
! tēm gé
! waniaemski
! wschodniomewacki
! zachodniomewacki
|-
! mowa język mówić
! *paltt
| ''' ''' 
| '''pāi''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pə̄''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pø̂l''' 
| '''pâl''' 
|-
! las leśny drzewny
! *mes
| ''' ''' 
| '''myè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mē''' 
| '''mē''' 
|-
! kraina
! *bhat
| ''' ''' 
| '''fà''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''wə̀t''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''bhø̀''' 
| '''bhà''' 
|-
! zachód zachodni
! *gȯd
| ''' ''' 
| '''kú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gót''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gó''' 
| '''gó''' 
|-
! wschód wschodni
! *kyemb
| ''' ''' 
| '''chém''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cēp''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čén''' 
| '''kém''' 
|-
! ujście
! *naw
| ''' ''' 
| '''nā''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nòw''' 
|-
! spokój, spokojny
! *ket
| ''' ''' 
| '''kyè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kièt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kè''' 
| '''kè''' 
|-
! głos, hałas
! *tojm
| ''' ''' 
| '''tūm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tāim''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tóń''' 
| '''tóm''' 
|-
! góra, górski
! *duj
| ''' ''' 
| '''tȳ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tó(i)''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dùj''' 
|-
! rzeka, płynąć
! *ttow
| ''' ''' 
| '''dū''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŏ''' 
| '''dòw''' 
|-
! jezioro
! *dhiñ
| ''' ''' 
| '''ðíñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''zīñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dhíñ''' 
| '''dhíñ''' 
|-
! niebo
! *mėn
| ''' ''' 
| '''mīn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mēn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mýn''' 
| '''mén''' 
|-
! człowiek
! *kyintt
| ''' ''' 
| '''chīn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cīt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čîn''' 
| '''kîn''' 
|-
! strumień
! *pod
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pát''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
|-
! jabłko
! *ĺėm
| ''' ''' 
| '''lhím''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''iēm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''ĺén''' 
| '''lhém''' 
|-
! wiara, wierny, wierzyć
! *kkȯh
| ''' ''' 
| '''gû''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gò''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gŏ''' 
| '''gŏ''' 
|-
! oko, widzieć, widoczny
! *soñg
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sák''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
|-
! śmierć, umrzeć, zniknąć
! *kkal
| ''' ''' 
| '''gái''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gə́''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
|-
! mężczyzna
! *khės
| ''' ''' 
| '''xyì''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''hì''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''khē''' 
| '''khē''' 
|-
! kobieta
! *hañkk
| ''' ''' 
| '''hāñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''hák''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''áñ''' 
| '''áñ''' 
|-
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Prajolniocki II]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język zachodniomewacki

2026-02-25T19:30:22Z

Emilando: /* Spółgłoski */

'''Język zachodniomewacki''' (zachodniomewacki: ''pâl mebhà gó'' [pal˧˥˩ mebʱa˥˩ ɠo˩˥], [[język lecki|lec.]] ''arand Mefattokci'', [[Język surandralski|sur.]] ''hean Mevatgen'') – wymarły na ok. 75 kyonolat przed rokiem wspólnym język należący do grupy [[Języki jalniockie II|jalniockich II]], używany dawniej na znacznej, zachodniej części [[Mewat|Mewatu]]. Wraz z ekspansją Lecajów na wschód jego obszar coraz bardziej zmniejszał się na rzecz [[język lecki|języka leckiego]] (patrz ''Skap hosir ze''), powodując stopniowe zanikanie. Był bardzo podobny do istniejącego nadal w roku wspólnym [[język wschodniomewacki|języka wschodniomewackiego]]. Pod koniec życia zainteresowali się nim surandralscy gjõowie, którzy w efekcie udokumentowali jego wymarcie w bardzo dobrym jak na owe czasy wymiarze.

Podobnie jak wschodniomewacki, zachodniomewacki różnił się od reszty języków jalniockich tworzeniem słów dwusylabowych w ramach utrwalonych złożeń, jednak szedł w tym bardziej dalej niż żyjący bliski krewny. Przykładem jest słowo regionu Mewatu, które miało zuniwerbizowaną formę ''Mebhà'' [mebʱa˩˥], podczas gdy wschodniomewacki ma nadal złożoną formę ''Mē Bhø̀'' [me˩ bʱø˩˥], oznaczającą tyle co „kraina drzew”.

==Wymarcie==
Wraz z coraz większymi zatargami państw-plemion Lecajów część z ich społeczności zaczęła przejmować siłą tereny kolejne to obszary na wschodzie należące dotychczas do ludów tanzyńskich. Powstały na ich terenie wkrótce leckie odłamy starych plemion lub ich mieszanki, takie jak ''Zetowaše, Tułapkiše, Hozbamše'', powodując zjawisko ''Skap hosir ze'' „parcie na wschód”. Migracje Lecajów nie ustały po powstaniu [[Państwo Lecajskie|zjednoczonego państwa]], wręcz przeciwnie, zaczęli traktować dotychczasową ludność jako gorszą, a język starolecki był jedynym prestiżowym w tym okresie. Upadek Państwa Lecajskiego spowolił, ale nie zahamował procesów migracji i asymilacji mieszkańców tej części Mewatu. Fakt, że późniejsze władze kejreńskie i surandralskie dobrze traktowały Lecajów i wspierali ich w parciu na wschód też miał niemałe znaczenie.

Jeszcze na krótko przed jego upadkiem tereny wiejskie, niezorganizowane na wschód od [[Jetawa|Jetawy]] w {{RokEryKyonu|6200}} były językowo zachodniomewackie, a już w {{RokEryKyonu|6527}} [[Cesarstwo Północnokejreńskie|władza północnokejreńska]] określiła te tereny, nie do końca szczegółowo, ale trafnie oddając zmiany, jako ''wecoszońskie''. W {{RokEryKyonu|7112}}, podczas powstania na zachodzie, władze [[Néská|Neski]] oznajmiły Cesarzowi, że ''ryzyka w naszym mieście buntu tu nie ma, bo nikt nie mówi po mewacku''. Najdłużej przetrwał w wiejskich okolicach [[Xozbam|Xozbamu]] (lec. ''Hozbam'', zachodniomewackie ''Kō Bám''), bo aż do {{RokEryKyonu|8893}}, kiedy to według mnichów z Xozbamu zmarła ostatnia rodzimomówczyni ze wsi Kaspat (lec. ''Kaspat'', zachodniomewackie ''Kā Pà~Kapà'').

==Fonologia==
===Samogłoski===
Zachodniomewacki posiadał prosty układ samogłosek ''a, e, i, o, u''. Iloczas nie pełnił funkcji odróżniającej.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Średnie
| {{IPA|ɛ~e}} <''e''>
| {{IPA|ɔ~o}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}

===Tony===
W języku zachodniomewackim, podobnie jak w innych jalniockich II występują fonemiczne tony. Zachodniomewacki posiadał ich pięć:
*rosnący (''á'');
*opadający (''à'');
*niski (''ā'');
*rosnąco-opadający (''â'');
*wysoki (''ă'').
Brak tonu (''a''), który pojawia się w wielosylabowych słowach i niektórych spójnikach, przyimkach według niektórych można traktować jako szósty ton.

===Spółgłoski===
Zachodniomewacki charakteryzował się brakiem spółgłosek palatalnych prócz /j/ oraz /ʑ/, a także iniektywami zamiast zwykłych zwartych dźwięcznych.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|
|{{IPA|ŋ}} <''ng''>
|- align="center"
! rowspan="4" |Zwarte
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!iniektywne
|{{IPA|ɓ}} <''b''>
|{{IPA|ɗ}} <''d''>
|
|{{IPA|ɠ}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! rowspan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|
|
|-
!dźwięczne
|
|{{IPA|z}} <''z''>
|{{IPA|ʑ}} <''lh''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}
[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Wschodniomewacki]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język prajalniocki II

2026-02-25T19:23:47Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach */

'''Język prajalniocki II''' – wymarły przodek wszystkich [[Języki jalniockie II|języków jalniockich II]]. Był on aktywnym językiem izolującym.

==Fonologia==
Najczęściej rekonstruuje się siedem samogłosek, jest to tzw. ''rekonstrukcja Tiosa''.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Napięte
| {{IPA|e}} <''ė''>
| {{IPA|o}} <''ȯ''>
|-
! Nienapięte
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Inne, mniej popularne propozycje obejmują:
*brak rozróżnień ɛ-ɔ oraz e-o, zamiast tego miały być samogłoski środkowe, a następnie się rozdzieliły pod wpływem sąsiadujących spółgłosek;
*brak rozróżnień ɛ-e oraz ɔ-o;
*dodanie samogłoski æ.

Tony występowały (rosnący, opadający i neutralny), ale nie były fonemiczne, a zależały od następujących po samogłoskach spółgłoskach.

{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ń''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="5" |Zwarte
!ejektywne
|
|{{IPA|tʼ}} <''tt''>
|{{IPA|kʼʲ}} <''kky''>
|{{IPA|kʼ}} <''kk''>
|-
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|kʲ}} <''ky''>
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khy''>
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|gʲ}} <''gy''>
|{{IPA|g}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|{{IPA|gʱʲ}} <''ghy''>
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! colpan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|xʲ}} <''hy''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ĺ''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}

Strukturą sylaby było (C)(R)V(L)(K), gdzie R to ''r l ĺ j w'', L to ''r l ĺ j w m n ń ñ'' a K większość spółgłosek prócz przydechowych oraz palatalizowanych (prócz ''j'').

==Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! prajolniocki II
! bamgański
! bengtamski
! kocki
! tanzyński
! tāim kam (vel ponski)
! tēm gé
! waniaemski
! wschodniomewacki
! zachodniomewacki
|-
! mowa język mówić
! *paltt
| ''' ''' 
| '''pāi''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pə̄''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pø̂l''' 
| '''pâl''' 
|-
! las leśny drzewny
! *mes
| ''' ''' 
| '''myè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mē''' 
| '''mē''' 
|-
! kraina
! *bhat
| ''' ''' 
| '''fà''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''wə̀t''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''bhø̀''' 
| '''bhà''' 
|-
! zachód zachodni
! *gȯd
| ''' ''' 
| '''kú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gót''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gó''' 
| '''gó''' 
|-
! wschód wschodni
! *kyemb
| ''' ''' 
| '''chém''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cēp''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čén''' 
| '''kém''' 
|-
! ujście
! *naw
| ''' ''' 
| '''nā''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nòw''' 
|-
! spokój, spokojny
! *ket
| ''' ''' 
| '''kyè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kièt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kè''' 
| '''kè''' 
|-
! głos, hałas
! *tojm
| ''' ''' 
| '''tūm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tāim''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tóń''' 
| '''tóm''' 
|-
! góra, górski
! *duj
| ''' ''' 
| '''tȳ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tó(i)''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dùj''' 
|-
! rzeka, płynąć
! *ttow
| ''' ''' 
| '''dū''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŏ''' 
| '''dòw''' 
|-
! jezioro
! *dhiñ
| ''' ''' 
| '''ðíñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''zīñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dhíñ''' 
| '''dhíñ''' 
|-
! niebo
! *mėn
| ''' ''' 
| '''mīn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mēn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mýn''' 
| '''mén''' 
|-
! człowiek
! *kyintt
| ''' ''' 
| '''chīn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cīt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čîn''' 
| '''kîn''' 
|-
! strumień
! *pod
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pát''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
|-
! jabłko
! *ĺėm
| ''' ''' 
| '''lhím''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''iēm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''ĺén''' 
| '''lhém''' 
|-
! wiara, wierny, wierzyć
! *kkȯh
| ''' ''' 
| '''gû''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gò''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gŏ''' 
| '''gŏ''' 
|-
! oko, widzieć, widoczny
! *soñg
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sák''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
|-
! śmierć, umrzeć, zniknąć
! *kkal
| ''' ''' 
| '''gái''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gə́''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
|-
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Prajolniocki II]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język prajalniocki II

2026-02-25T19:13:06Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach */

'''Język prajalniocki II''' – wymarły przodek wszystkich [[Języki jalniockie II|języków jalniockich II]]. Był on aktywnym językiem izolującym.

==Fonologia==
Najczęściej rekonstruuje się siedem samogłosek, jest to tzw. ''rekonstrukcja Tiosa''.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Napięte
| {{IPA|e}} <''ė''>
| {{IPA|o}} <''ȯ''>
|-
! Nienapięte
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Inne, mniej popularne propozycje obejmują:
*brak rozróżnień ɛ-ɔ oraz e-o, zamiast tego miały być samogłoski środkowe, a następnie się rozdzieliły pod wpływem sąsiadujących spółgłosek;
*brak rozróżnień ɛ-e oraz ɔ-o;
*dodanie samogłoski æ.

Tony występowały (rosnący, opadający i neutralny), ale nie były fonemiczne, a zależały od następujących po samogłoskach spółgłoskach.

{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ń''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="5" |Zwarte
!ejektywne
|
|{{IPA|tʼ}} <''tt''>
|{{IPA|kʼʲ}} <''kky''>
|{{IPA|kʼ}} <''kk''>
|-
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|kʲ}} <''ky''>
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khy''>
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|gʲ}} <''gy''>
|{{IPA|g}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|{{IPA|gʱʲ}} <''ghy''>
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! colpan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|xʲ}} <''hy''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ĺ''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}

Strukturą sylaby było (C)(R)V(L)(K), gdzie R to ''r l ĺ j w'', L to ''r l ĺ j w m n ń ñ'' a K większość spółgłosek prócz przydechowych oraz palatalizowanych (prócz ''j'').

==Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! prajolniocki II
! bamgański
! bengtamski
! kocki
! tanzyński
! tāim kam (vel ponski)
! tēm gé
! waniaemski
! wschodniomewacki
! zachodniomewacki
|-
! mowa język mówić
! *paltt
| ''' ''' 
| '''pāi''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pə̄''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pø̂l''' 
| '''pâl''' 
|-
! las leśny drzewny
! *mes
| ''' ''' 
| '''myè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mē''' 
| '''mē''' 
|-
! kraina
! *bhat
| ''' ''' 
| '''fà''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''wə̀t''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''bhø̀''' 
| '''bhà''' 
|-
! zachód zachodni
! *gȯd
| ''' ''' 
| '''kú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gót''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gó''' 
| '''gó''' 
|-
! wschód wschodni
! *kyemb
| ''' ''' 
| '''chém''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cēp''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čén''' 
| '''kém''' 
|-
! ujście
! *naw
| ''' ''' 
| '''nā''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nòw''' 
|-
! spokój, spokojny
! *ket
| ''' ''' 
| '''kyè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kièt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kè''' 
| '''kè''' 
|-
! głos, hałas
! *tojm
| ''' ''' 
| '''tȳm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tāim''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tóń''' 
| '''tóm''' 
|-
! góra, górski
! *duj
| ''' ''' 
| '''tȳ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tó(i)''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dùj''' 
|-
! rzeka, płynąć
! *ttow
| ''' ''' 
| '''dū''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŏ''' 
| '''dòw''' 
|-
! jezioro
! *dhiñ
| ''' ''' 
| '''ðíñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''zīñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dhíñ''' 
| '''dhíñ''' 
|-
! niebo
! *mėn
| ''' ''' 
| '''mīn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mén''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mýn''' 
| '''mén''' 
|-
! człowiek
! *kyintt
| ''' ''' 
| '''chìn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cīt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čîn''' 
| '''kîn''' 
|-
! strumień
! *pod
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pát''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
|-
! jabłko
! *ĺėm
| ''' ''' 
| '''lhím''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''iēm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''ĺén''' 
| '''lhém''' 
|-
! wiara, wierny, wierzyć
! *kkȯh
| ''' ''' 
| '''gû''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gò''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gŏ''' 
| '''gŏ''' 
|-
! oko, widzieć, widoczny
! *soñg
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sák''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
|-
! śmierć, umrzeć, zniknąć
! *kkal
| ''' ''' 
| '''gái''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gə́''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
|-
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Prajolniocki II]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język prajalniocki II

2026-02-25T19:08:16Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach */

'''Język prajalniocki II''' – wymarły przodek wszystkich [[Języki jalniockie II|języków jalniockich II]]. Był on aktywnym językiem izolującym.

==Fonologia==
Najczęściej rekonstruuje się siedem samogłosek, jest to tzw. ''rekonstrukcja Tiosa''.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Napięte
| {{IPA|e}} <''ė''>
| {{IPA|o}} <''ȯ''>
|-
! Nienapięte
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Inne, mniej popularne propozycje obejmują:
*brak rozróżnień ɛ-ɔ oraz e-o, zamiast tego miały być samogłoski środkowe, a następnie się rozdzieliły pod wpływem sąsiadujących spółgłosek;
*brak rozróżnień ɛ-e oraz ɔ-o;
*dodanie samogłoski æ.

Tony występowały (rosnący, opadający i neutralny), ale nie były fonemiczne, a zależały od następujących po samogłoskach spółgłoskach.

{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ń''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="5" |Zwarte
!ejektywne
|
|{{IPA|tʼ}} <''tt''>
|{{IPA|kʼʲ}} <''kky''>
|{{IPA|kʼ}} <''kk''>
|-
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|kʲ}} <''ky''>
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khy''>
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|gʲ}} <''gy''>
|{{IPA|g}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|{{IPA|gʱʲ}} <''ghy''>
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! colpan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|xʲ}} <''hy''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ĺ''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}

Strukturą sylaby było (C)(R)V(L)(K), gdzie R to ''r l ĺ j w'', L to ''r l ĺ j w m n ń ñ'' a K większość spółgłosek prócz przydechowych oraz palatalizowanych (prócz ''j'').

==Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! prajolniocki II
! bamgański
! bengtamski
! kocki
! tanzyński
! tāim kam (vel ponski)
! tēm gé
! waniaemski
! wschodniomewacki
! zachodniomewacki
|-
! mowa język mówić
! *paltt
| ''' ''' 
| '''pāi''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pə̄''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pø̂l''' 
| '''pâl''' 
|-
! las leśny drzewny
! *mes
| ''' ''' 
| '''myè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mē''' 
| '''mē''' 
|-
! kraina
! *bhat
| ''' ''' 
| '''fà''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''wə̀t''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''bhø̀''' 
| '''bhà''' 
|-
! zachód zachodni
! *gȯd
| ''' ''' 
| '''kú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gót''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gó''' 
| '''gó''' 
|-
! wschód wschodni
! *kyemb
| ''' ''' 
| '''chém''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cēp''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čén''' 
| '''kém''' 
|-
! ujście
! *naw
| ''' ''' 
| '''nā''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nòw''' 
|-
! spokój, spokojny
! *ket
| ''' ''' 
| '''kyè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kièt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kè''' 
| '''kè''' 
|-
! głos, hałas
! *tojm
| ''' ''' 
| '''tȳm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tāim''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tóń''' 
| '''tóm''' 
|-
! góra, górski
! *ttow
| ''' ''' 
| '''dū''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŏ''' 
| '''dòw''' 
|-
! rzeka, płynąć
! *duj
| ''' ''' 
| '''tȳ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tó(i)''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dùj''' 
|-
! jezioro
! *dhiñ
| ''' ''' 
| '''ðíñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''zīñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dhíñ''' 
| '''dhíñ''' 
|-
! niebo
! *mėn
| ''' ''' 
| '''mīn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mén''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mýn''' 
| '''mén''' 
|-
! człowiek
! *kyintt
| ''' ''' 
| '''chìn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cīt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čîn''' 
| '''kîn''' 
|-
! strumień
! *pod
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pát''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
|-
! jabłko
! *ĺėm
| ''' ''' 
| '''lhím''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''iēm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''ĺén''' 
| '''lhém''' 
|-
! wiara, wierny, wierzyć
! *kkȯh
| ''' ''' 
| '''gû''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gò''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gŏ''' 
| '''gŏ''' 
|-
! oko, widzieć, widoczny
! *soñg
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sák''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
|-
! śmierć, umrzeć, zniknąć
! *kkal
| ''' ''' 
| '''gái''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gə́''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
|-
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Prajolniocki II]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język prajalniocki II

2026-02-25T19:06:36Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie */

'''Język prajalniocki II''' – wymarły przodek wszystkich [[Języki jalniockie II|języków jalniockich II]]. Był on aktywnym językiem izolującym.

==Fonologia==
Najczęściej rekonstruuje się siedem samogłosek, jest to tzw. ''rekonstrukcja Tiosa''.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Napięte
| {{IPA|e}} <''ė''>
| {{IPA|o}} <''ȯ''>
|-
! Nienapięte
| {{IPA|ɛ}} <''e''>
| {{IPA|ɔ}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}
Inne, mniej popularne propozycje obejmują:
*brak rozróżnień ɛ-ɔ oraz e-o, zamiast tego miały być samogłoski środkowe, a następnie się rozdzieliły pod wpływem sąsiadujących spółgłosek;
*brak rozróżnień ɛ-e oraz ɔ-o;
*dodanie samogłoski æ.

Tony występowały (rosnący, opadający i neutralny), ale nie były fonemiczne, a zależały od następujących po samogłoskach spółgłoskach.

{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|ɲ}} <''ń''>
|{{IPA|ŋ}} <''ñ''>
|- align="center"
! rowspan="5" |Zwarte
!ejektywne
|
|{{IPA|tʼ}} <''tt''>
|{{IPA|kʼʲ}} <''kky''>
|{{IPA|kʼ}} <''kk''>
|-
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|kʲ}} <''ky''>
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khy''>
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!dźwięczne
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|gʲ}} <''gy''>
|{{IPA|g}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|{{IPA|gʱʲ}} <''ghy''>
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! colpan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|xʲ}} <''hy''>
|{{IPA|x}} <''h''>
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|ʎ}} <''ĺ''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}

Strukturą sylaby było (C)(R)V(L)(K), gdzie R to ''r l ĺ j w'', L to ''r l ĺ j w m n ń ñ'' a K większość spółgłosek prócz przydechowych oraz palatalizowanych (prócz ''j'').

==Wybrane rdzenie i porównanie ich w potomkach==
{| class="wikitable"
! znaczenie
! prajolniocki II
! bamgański
! bengtamski
! kocki
! tanzyński
! tāim kam (vel ponski)
! tēm gé
! waniaemski
! wschodniomewacki
! zachodniomewacki
|-
! mowa język mówić
! *paltt
| ''' ''' 
| '''pāi''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pə̄''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pø̂l''' 
| '''pâl''' 
|-
! las leśny drzewny
! *mes
| ''' ''' 
| '''myè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mē''' 
| '''mē''' 
|-
! kraina
! *bhat
| ''' ''' 
| '''fà''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''wə̀t''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''bhø̀''' 
| '''bhà''' 
|-
! zachód zachodni
! *gȯd
| ''' ''' 
| '''kú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gót''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gó''' 
| '''gó''' 
|-
! wschód wschodni
! *kyemb
| ''' ''' 
| '''chém''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cēp''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čén''' 
| '''kém''' 
|-
! ujście
! *naw
| ''' ''' 
| '''nā''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nú''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''nŏ''' 
| '''nòw''' 
|-
! spokój, spokojny
! *ket
| ''' ''' 
| '''kyè''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kièt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''kè''' 
| '''kè''' 
|-
! głos, hałas
! *tojm
| ''' ''' 
| '''tȳm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tāim''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tóń''' 
| '''tóm''' 
|-
! góra, górski
! *ttow
| ''' ''' 
| '''dū''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŏ''' 
| '''dòw''' 
|-
! rzeka, płynąć
! *duj
| ''' ''' 
| '''tȳ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''tó(i)''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''dŭ''' 
| '''dùj''' 
|-
! jezioro
! *dhiñ
| ''' ''' 
| '''ðíñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''zīñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''díñ''' 
| '''díñ''' 
|-
! niebo
! *mėn
| ''' ''' 
| '''mīn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mén''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''mýn''' 
| '''mén''' 
|-
! człowiek
! *kyintt
| ''' ''' 
| '''chìn''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''cīt''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''čîn''' 
| '''kîn''' 
|-
! strumień
! *pod
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pát''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''pó''' 
| '''pó''' 
|-
! jabłko
! *ĺėm
| ''' ''' 
| '''lhím''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''iēm''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''ĺén''' 
| '''lhém''' 
|-
! wiara, wierny, wierzyć
! *kkȯh
| ''' ''' 
| '''gû''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gò''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gŏ''' 
| '''gŏ''' 
|-
! oko, widzieć, widoczny
! *soñg
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sák''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''sóñ''' 
| '''sóñ''' 
|-
! śmierć, umrzeć, zniknąć
! *kkal
| ''' ''' 
| '''gái''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gə́''' 
| ''' ''' 
| ''' ''' 
| '''gál''' 
| '''gál''' 
|-
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Prajolniocki II]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język zachodniomewacki

2026-02-25T18:29:23Z

Emilando:

'''Język zachodniomewacki''' (zachodniomewacki: ''pâl mebhà gó'' [pal˧˥˩ mebʱa˥˩ ɠo˩˥], [[język lecki|lec.]] ''arand Mefattokci'', [[Język surandralski|sur.]] ''hean Mevatgen'') – wymarły na ok. 75 kyonolat przed rokiem wspólnym język należący do grupy [[Języki jalniockie II|jalniockich II]], używany dawniej na znacznej, zachodniej części [[Mewat|Mewatu]]. Wraz z ekspansją Lecajów na wschód jego obszar coraz bardziej zmniejszał się na rzecz [[język lecki|języka leckiego]] (patrz ''Skap hosir ze''), powodując stopniowe zanikanie. Był bardzo podobny do istniejącego nadal w roku wspólnym [[język wschodniomewacki|języka wschodniomewackiego]]. Pod koniec życia zainteresowali się nim surandralscy gjõowie, którzy w efekcie udokumentowali jego wymarcie w bardzo dobrym jak na owe czasy wymiarze.

Podobnie jak wschodniomewacki, zachodniomewacki różnił się od reszty języków jalniockich tworzeniem słów dwusylabowych w ramach utrwalonych złożeń, jednak szedł w tym bardziej dalej niż żyjący bliski krewny. Przykładem jest słowo regionu Mewatu, które miało zuniwerbizowaną formę ''Mebhà'' [mebʱa˩˥], podczas gdy wschodniomewacki ma nadal złożoną formę ''Mē Bhø̀'' [me˩ bʱø˩˥], oznaczającą tyle co „kraina drzew”.

==Wymarcie==
Wraz z coraz większymi zatargami państw-plemion Lecajów część z ich społeczności zaczęła przejmować siłą tereny kolejne to obszary na wschodzie należące dotychczas do ludów tanzyńskich. Powstały na ich terenie wkrótce leckie odłamy starych plemion lub ich mieszanki, takie jak ''Zetowaše, Tułapkiše, Hozbamše'', powodując zjawisko ''Skap hosir ze'' „parcie na wschód”. Migracje Lecajów nie ustały po powstaniu [[Państwo Lecajskie|zjednoczonego państwa]], wręcz przeciwnie, zaczęli traktować dotychczasową ludność jako gorszą, a język starolecki był jedynym prestiżowym w tym okresie. Upadek Państwa Lecajskiego spowolił, ale nie zahamował procesów migracji i asymilacji mieszkańców tej części Mewatu. Fakt, że późniejsze władze kejreńskie i surandralskie dobrze traktowały Lecajów i wspierali ich w parciu na wschód też miał niemałe znaczenie.

Jeszcze na krótko przed jego upadkiem tereny wiejskie, niezorganizowane na wschód od [[Jetawa|Jetawy]] w {{RokEryKyonu|6200}} były językowo zachodniomewackie, a już w {{RokEryKyonu|6527}} [[Cesarstwo Północnokejreńskie|władza północnokejreńska]] określiła te tereny, nie do końca szczegółowo, ale trafnie oddając zmiany, jako ''wecoszońskie''. W {{RokEryKyonu|7112}}, podczas powstania na zachodzie, władze [[Néská|Neski]] oznajmiły Cesarzowi, że ''ryzyka w naszym mieście buntu tu nie ma, bo nikt nie mówi po mewacku''. Najdłużej przetrwał w wiejskich okolicach [[Xozbam|Xozbamu]] (lec. ''Hozbam'', zachodniomewackie ''Kō Bám''), bo aż do {{RokEryKyonu|8893}}, kiedy to według mnichów z Xozbamu zmarła ostatnia rodzimomówczyni ze wsi Kaspat (lec. ''Kaspat'', zachodniomewackie ''Kā Pà~Kapà'').

==Fonologia==
===Samogłoski===
Zachodniomewacki posiadał prosty układ samogłosek ''a, e, i, o, u''. Iloczas nie pełnił funkcji odróżniającej.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Średnie
| {{IPA|ɛ~e}} <''e''>
| {{IPA|ɔ~o}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}

===Tony===
W języku zachodniomewackim, podobnie jak w innych jalniockich II występują fonemiczne tony. Zachodniomewacki posiadał ich pięć:
*rosnący (''á'');
*opadający (''à'');
*niski (''ā'');
*rosnąco-opadający (''â'');
*wysoki (''ă'').
Brak tonu (''a''), który pojawia się w wielosylabowych słowach i niektórych spójnikach, przyimkach według niektórych można traktować jako szósty ton.

===Spółgłoski===
Zachodniomewacki charakteryzował się brakiem spółgłosek palatalnych prócz /j/ oraz /ʑ/, a także iniektywami zamiast zwykłych zwartych dźwięcznych.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|
|{{IPA|ŋ}} <''ng''>
|- align="center"
! rowspan="4" |Zwarte
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!iniektywne
|{{IPA|ɓ}} <''b''>
|{{IPA|ɗ}} <''d''>
|
|{{IPA|ɠ}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! rowspan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|
|{{IPA|h}} <''h''>
|-
!dźwięczne
|
|{{IPA|z}} <''z''>
|{{IPA|ʑ}} <''lh''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}
[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Wschodniomewacki]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język prajalniocki II

2026-02-25T18:00:31Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie */

Žoini (rejencja Mejtaku Surandralu)

2026-02-25T17:44:11Z

Emilando:

'''Žoini''' (sur. '''Ľhi Žoini''') — rejencja hakowska w północnej części [[Surandral|Surandralu]]. Zamieszkują ją 48293 osoby. Dość zaludniony i rozwinięty rolniczo region (na południu), zamieszkiwany głównie przez Ołłuchów.

==Miasta rejencji==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:center;"
! l.p
! Miasto
! Herb
! Ludność
|-
| 1.
| [[Žoin]]
|
| 13839
|-
| 2.
| [[Bardó]]
|
| 11673
|-
| 3.
| Gilimľac
|
| 4129
|-
| 4.
| Winter
|
| 3421
|-
| 5.
| Uxtë
|
| 2143
|-
| 6.
| Ľitac
|
| 1418
|-
| 7.
| Kudzel
|
| 958
|-
| 8.
| Daxatac
|
| 864
|-
| 9.
| Seľsë
|
| 751
|-
| 10.
| Tuzibeda
|
| 725
|-
| 11.
| Hestowa
|
| 621
|-
| 12.
| Pejgë
|
| 583
|-
| 13.
| Poľsecľesa
|
| 432
|-
| 14.
| Potoñga
|
| 371
|-
|}

==Zobacz też==
* [[Žoini|Žoini (region)]]

{{Szablon:Surandral Podzial 8973}}

[[Kategoria:Podział administracyjny Surandralu w roku wspólnym]] [[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Kyon]]

Žoini

2026-02-25T17:43:44Z

Emilando: Utworzono nową stronę "{{Regiony Historyczne Gór Żelaznych}} Lokalizacja Žoini na wizualizacji Surandralu w roku wspólnym. '''Žoini''' (sur. '''झोहीन्ई''' ''Žoini'') — region historyczny w Górach Żelaznych (w Surandralu). Ciepły obszar o wyjątkowym jak na ten obszar klimacie umiarkowanym, będąc płynnym przejściem z górskich terenów Surandralu do dżungiel medeńskich. Potencja…"

{{Regiony Historyczne Gór Żelaznych}}

[[Plik:žoini.png|mały|prawo|Lokalizacja Žoini na wizualizacji Surandralu w roku wspólnym.]]

'''Žoini''' (sur. '''झोहीन्ई''' ''Žoini'') — region historyczny w [[Góry Żelazne|Górach Żelaznych]] (w [[Surandral|Surandralu]]). Ciepły obszar o wyjątkowym jak na ten obszar klimacie umiarkowanym, będąc płynnym przejściem z górskich terenów Surandralu do dżungiel [[Medengia|medeńskich]]. Potencjał nie jest jednak w pełni wykorzystywany przez Surandral w roku wspólnym ze względu na odległość od [[Tomkod|Tomkodu]] oraz kresowy charakter obszaru. Zamieszkują go głównie w roku wspólnym [[Ołłuchowie]], mówiący [[język ołłuch|językiem ołłuch]].

Warunki klimatyczne są bardzo dobre, chociaż zmienne. Na północy znajduje się żywy las liściasty. Im dalej na południe, tym rośnie udział drzew iglastych, a maleje liściastych. Rodzaj drzew jest bardzo ważną różnicą z [[Mewat|Mewatem]], drugą jest jakość gleb – w Mewacie dominują marne dla rolnictwa gleby bielicowe, zaś Žoini to oaza gleb co najmniej poprawnych, a większości dobrych i bardzo dobrych. Dlatego rozwinięte tu jest rolnictwo, można tu uprawiać rzeczy, których nie można w reszcie Surandralu.

Na terenie krainy znajduje się [[Brama Habecka]] – jedyne szerokie przejście z Gór Żelaznych do [[Medengia|Medengii]]. Jest ono kluczowe nie tylko w handlu i polityce, ale przede wszystkim dla klimatu – to dzięki niej część ciepłego, wilgotnego powietrza równikowego wpada do Kotliny Surandralskiej, pozwalając na rozwój tam większych społeczności i względną żyzność obszaru (razem z aktywnością wulkaniczną oraz napływem powietrza z [[Ajdyniriana|Ajdyniriany]] przez [[Ferdia|Ferdię]]).

Dawniej obszar był zamieszkiwany przez ludność proto-habecko-ngorską. Świadkiem tego są liczne nazwy ngorskie na terenie Žoini, są to (po surandralsku) np. ''Potoñga, Trošlab, Soñgrweda, Tilga, Tuziweda, Bardó, Traxo, Koslau'', a prawdopodobnie też nazwa samego regionu.

Stanowi razem z Tomkodem oraz [[Mewat|Mewatem]] część tzw. ''Pasa Życia Surandralu'', obszaru o najlepszych warunkach do życia i największą liczbą ludności.

==Zobacz też==
* [[Žoini (rejencja Mejtaku Surandralu)]]

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Regiony Surandralu]] [[Kategoria:Regiony Gór Żelaznych]]

Phejdë

2026-02-25T17:32:15Z

Emilando:

{{Regiony Historyczne Gór Żelaznych}}

[[Plik:ferdia.png|mały|prawo|Lokalizacja Ferdii na wizualizacji Surandralu w roku wspólnym.]]

'''Ferdia''' (sur. '''फेर्दु''' ''Phejdë'') — przełęcz w [[Góry Żelazne|Górach Żelaznych]] i region historyczny w [[Surandral|Surandralu]]. Z jednej strony dość ciepły obszar, o dobrych warunkach dla osadnictwa, a także kluczowy element w przebiegu [[Szlak Gór|Szlaku Gór]], z drugiej zaś teren o marnych glebach, częstych anomalii pogodowych oraz, od {{RokEryKyonu|8217}}, obszar najazdów [[Âng Qo'or]]. Z tego powodu, w roku wspólnym zamieszkuje go tylko ok. 5000 mieszkańców, chociaż w przeszłości ta liczba była wyższa i ulegnie wzrostowi ponownie w przyszłości.

Region ma warunki klimatyczne podobne do Tomkodu i Suán Djal, ale gleby tu są dużo gorsze oraz częściej występują anomalie (nagłe deszcze, fale suchego powietrza etc.) ze względu na otwarcie do [[Ajdyniriana|Ajdyniriany]]. Rolnictwo słabe, bardziej się rozwinęło pasterstwo. W Ferdii występują pewne złoża żelaza. Po {{RokEryKyonu|9800}} odkryto złoża węgla i od tego momentu Ferdia zaczęła bardzo szybko zmieniać swój charakter.

Ferdia była regionem, który był świadkiem wielu wydarzeń historycznych. To tędy w {{RokEryKyonu|6292}} [[Arew Wielki]] wszedł do serca Gór Żelaznych, przez ten obszar [[Cesarstwo Północnokejreńskie]] próbowało odzyskać [[Kejren|Kejren właściwy]], a w {{RokEryKyonu|8217}} było kierunkiem ucieczki Ankorów. Ze względu na bycie jedynym dogodnym przejściem z Surandralu i [[Erutia|Erutii]] do [[Ajdyniriana|Ajdyniriany]] Ferdia od pradawnych lat zajmuje kluczowe miejsce w handlu i Szlaku Gór. Stanowi zatem też jedno z głównych przejść między [[Środkowy Kyon|Kyonem Środkowym]] oraz [[Kyon Wschodni|Kyonem Wschodnim]].

W roku wspólnym, zamieszkiwany jest niemal w całości przez Zuchyjczyków (na zachodzie) oraz Ferdian (na wschodzie). Dawniej bardzo rozdrobiony kulturowo, ale przez pokojową działalność Âng Qo'or wiele ludów i języków tajemniczo znikło. W czasach [[Cesarstwo Surandralskie|Cesarstwa Surandralskiego]] stał się elementem intensywnej kolonizacji surandralskiej, a także dynamicznym miejscem ekspansji [[Ngelizm|ngelizmu]]. Przyczyniło się to do zaniku ludów zuchyjskich w Ferdii.

W przyszłości, w trakcie [[II Čahë Gen]] zachodnia część regionu została przejęta przez [[Wertynia|Wertynię]], a Surandral odzyskał stracony kawałek dopiero w odpowiedniku ziemskiego XX wieku. Od momentu podziału Ferdia Zachodnia stała się kierunkiem osadnictwa wertyńskiego, niemniej przez silny wpływ ngelizmu nie doszło w pełni do wynarodowienia Surandralczyków.

==Etymologia==
Surandralska nazwa '''फेर्दु''' ''Phejdë'' wywodzi się ostatecznie od [[Język prazuchyjski|prazuchyjskiego]] ''*pharido'', co znaczy po prostu „wielka przełęcz”. W starosurandralskim istniała jako '''फार्दो''' ''Phärdo''.
Nazwy w innych językach:
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
!język
!nazwa
|-
!colspan=4|języki ziemskie
|-
|polski
| Ferdia
|-
|angielski
| Pherdia
|-
|niemiecki
| Pherdien
|-
|norweski
| Ferdia
|-
!colspan=4|języki kyońskie
|-
|[[Język surandralski|surandralski]]
| ञीक्सान् ''Phejdë'' [ˈpʰɛjdə]
|-
|[[Język starosurandralski|starosurandralski]]
| फार्दो ''Phärdo'' [pʰærdo]
|-
|[[Język kejreński|kejreński]]
|
|-
|[[Język lecajski|lecajski]]
| फार्दो ''Phardo'' [ˈpʰardo]
|-
|[[Język ołłuch|ołłuch]]
| Fardu [ˈfardy]
|-
|[[Język habecki|habecki]]
| ఫిర్దూఇ ''Fä̂rdü'' [ˈfǽrdy]
|-
!colspan="2"|Odległe języki [[Kyon]]u w przestrzeni lub czasach
|-
|[[Język nowosurandralski|(nowo)surandralski]]
| फे॑द् ''Phiēd'' [ˈpʰʲɛːd]
|-
|[[Język ayu|ayu]]
|
|-
|[[Język nowosechtoński|nowosechtoński]]
|
|-
|[[Język ahtialański pulserimski|pulserimski]]
|
|-
|[[Język yuke|yuke]]
|
|}

[[Kategoria:Surandral]] [[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Regiony Surandralu]] [[Kategoria:Regiony Gór Żelaznych]]

Suchogórzyn

2026-02-25T16:44:11Z

Emilando:

{{Szkic}}
{{Regiony Historyczne Gór Żelaznych}}

[[Plik:suchogorzyn.png|mały|prawo|Lokalizacja Suchogórzynu]]

'''Suchogórzyn''' (ze sur. '''राल् नेल्त्''' ''Jál Nelt'' „suche góry”) to region na pograniczu [[Erutia|Erutii]], [[Surandral|Surandralu]], [[Madasynga|Madasyngi]] oraz [[Daplia|Daplii]], ale niekontrolowany przez żaden organizm państwowy. Jest to obszar bardzo suchy i górzysty, tak że nie ma tu praktycznie żadnej większej cywilizacji i w efekcie znajduje się poza kontrolą wszystkich państw na rok wspólny.

Znajdują tu się dwie kotliny, otwarte na północ.

[[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Regiony Gór Żelaznych]]

Plik:Suchogorzyn.png

2026-02-25T16:43:38Z

Emilando: Wizualizacja obszaru Suchogórzynu

== Opis ==
Wizualizacja obszaru Suchogórzynu
== Licencja ==
{{self|PD}}

Suchogórzyn

2026-02-25T16:33:30Z

Emilando: Utworzono nową stronę "{{Szkic}} {{Regiony Historyczne Gór Żelaznych}} '''Suchogórzyn''' (ze sur. '''राल् नेल्त्''' ''Jál Nelt'' „suche góry”) to region na pograniczu Surandralu, Habecji oraz Daplii, ale niekontrolowany przez żaden organizm państwowy. Jest to obszar bardzo suchy i górzysty, tak że nie ma tu praktycznie żadnej większej cywilizacji i w efekcie znajduje się poza kontrolą wszystkich państw na rok wsp…"

{{Szkic}}
{{Regiony Historyczne Gór Żelaznych}}

'''Suchogórzyn''' (ze sur. '''राल् नेल्त्''' ''Jál Nelt'' „suche góry”) to region na pograniczu [[Surandral|Surandralu]], [[Habecja|Habecji]] oraz [[Daplia|Daplii]], ale niekontrolowany przez żaden organizm państwowy. Jest to obszar bardzo suchy i górzysty, tak że nie ma tu praktycznie żadnej większej cywilizacji i w efekcie znajduje się poza kontrolą wszystkich państw na rok wspólny.

Znajdują tu się dwie kotliny, otwarte na północ.

[[Kategoria:Góry Żelazne]] [[Kategoria:Regiony Gór Żelaznych]]

Góry Żelazne

2026-02-25T16:28:08Z

Emilando:

{{Szkic}}
{{Surandral Intro}}
'''Góry Żelazne''' (sur. '''राल् ञोखिन्''' ''Jál Ňokhën'') — region na północy [[Kyon Wschodni|Kyonu Wschodniego]], będącym jednym z najwyższych pasm górskich planety. Jednocześnie, dzięki warunkom pogodowym, jest to miejsce kilku rozwiniętych cywilizacji.

W roku wspólnym głównymi państwami są [[Erutia]], [[Kaalpas]] oraz [[Surandral]].

{{Regiony Historyczne Gór Żelaznych}}

[[Kategoria: Kyon Wschodni]] [[Kategoria:Góry Żelazne]]

Szablon:Regiony Historyczne Gór Żelaznych

2026-02-25T16:25:25Z

Emilando:

{|border=0 width="100%" style="border: #a2a9b1; font-size: 85%;" class="mw-collapsible wikitable"
!style="background-color:#ccccff;" colspan="10"|[[Szablon:Regiony Historyczne Gór Żelaznych|E]] • <big>Regiony Historyczne [[Góry Żelazne|Gór Żelaznych]]</big>
|-
!style="background-color:#ddddff; text-align: right;" width="8%" colspan="2"|[[Surandral]]
|[[Bamgan]] · [[Banzë|Banzë (Banzja)]] · [[Kaalpas Północny]] · [[Kak]] · [[Kãs|Kãs (Kans)]] · [[Kudu]] · [[Mewat]] · [[Phejdë|Phejdë (Ferdia)]] ·[[Suán Djal|Suán Djal (Suwandial)]] · [[Suán Luék|Suán Luék (Suwanluwek)]] · [[Thumb]] · [[Tomkod]] · [[Wacihá|Wacihá (Waciha)]] · [[Waňaem|Waňaem (Waniaem)]] · [[Wathoul|Wathoul (Watowul)]] · [[Žoini]]
|-
!style="background-color:#ddddff; text-align: right;" width="8%" colspan="2"|[[Erutia]]
|[[Badre]] · [[Béñ Tham|Béñ Tham (Bengtam)]] · [[Kãs|Kãs (Kans)]]
|-
!style="background-color:#ddddff; text-align: right;" width="8%" colspan="2"|Inne
|[[Suchogórzyn]]
|-
|}

[[Kategoria:Góry Żelazne]]

Madasynga

2026-02-25T16:24:11Z

Emilando:

'''Madasygna''' (alt. '''Madasyngia''') – wschodnia część [[Medengia|Medengii]], sąsiadująca z (zgodnie ze wskazówkami zegara) [[Półwysep Piri|półwyspem Piri]] w Medengii, [[Suchogórzyn|Suchogórzynem]], [[Žoini|Žoini]], [[Thumb|Thumbem]] w [[Góry Żelazne|Górach Żelaznych]], oraz [[Surecja|Surecją]] i [[Marurna|Marurną]], także w Medengii.

==Etymologia==
Polska nazwa ''Madasynga'' wywodzi się od habeckiego słowa na ten region, mającego formę '''ఙఀదస్సూఇఙి''' ''Ngmâdassüngä'', oznaczającego „południowe wybrzeże”. Kontrastowało to z określeniem na Piri, '''షిఱిస్సూఇ''' ''Shärhässüngä'', oraz Marurnę, '''కాలస్సూఇ''', ''Kõ̂lassüngä'', znaczące kolejno „wschodnie wybrzeże” oraz „zachodnie wybrzeże”.

{{Medengia}}{{Habecja}}

[[Kategoria:Medengia]] [[Kategoria:Habecja]]

Projekt Kyon

2026-02-25T16:01:56Z

Emilando: /* Projekty klasy C */

{{Kyon Intro}}
{{ProjektKyon}}
{{sp}}'''Kyon''' - conworld a priori tworzony wspólnie przez użytkowników [[Polskie Forum Językotwórców|Polskiego Forum Językowego]], założony w późnym 2015 roku<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php?topic=1713.0</ref>, z głównym założeniem kontemplacji jakie kultury, mitologie i religie mogły powstać przy populacji ludzkiej żyjącej pod zupełnie innym nocnym niebem. Świat był starannie dobrany w programie [[Kyon i Space Engine|Space Engine]] wersji 0.9.7.3 beta jako świat RS 8414-5-7-615188-1 5 z delikatnym edytowaniem planetarnym, i znajduje się na skraju galaktyki Karła Rzeźbiarza<ref>https://pl.wikipedia.org/wiki/Karze%C5%82_Rze%C5%BAbiarza</ref> od strony Drogi Mlecznej, widząc ją z góry. Nazwa "Kyon" (starogr. ''κύων''<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/%CE%BA%CF%8D%CF%89%CE%BD#Ancient_Greek</ref> - pies) odnosi się do założyciela projektu, [[Użytkownik:Canis|Canisa]], którego pseudonim po łacinie oznacza "pies".

Świat ma kilka zasad: mogą tam być tylko ludzie, zakazując istot takich jak elfy czy krasnoludy. Dozwolone zwierzęta mogą pochodzić z całego neogenu, zezwalając na koegzystencję fauny trzeciorzędu i czwartorzędu, szczególnie megafauny, ze współczesną. Flora pojawia się z dłuższego okresu. Językowo i kulturowo projekt zezwala tylko na aprioryczne języki sztuczne<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/A_priori_and_a_posteriori?oldformat=true</ref>, choć luźne nawiązania do kultur ziemskich są powszechne, zazwyczaj tłumaczone jako wynikające z przypadkowej konwergencji<ref>https://pl.wikipedia.org/wiki/Konwergencja</ref>.

Unikatowe dla projektu Kyon jest szerokie wykorzystywanie narzędzi technologicznych: Space Engine, NASA G. Projector, InkScape vector graphics, GIMP, oraz różnych dostępnych AI: Perchance, Midjourney czy Suno.

<center>[[Plik:Kyon Globalne Szlaki Handlowe.png|750px]] ''Kluczowe miasta, dla [[rok wspólny Kyonu|roku 8973]] [[EK]], roku wspólnego. Mapa używana do omawiania szlaków handlowych.''</center>

Kyon jako projekt zakłada, że obecność ludzi - i życie w ogóle - jest rezultatem działań cywilizacji ludzi z dalekiej przyszłości, która osiągnęła możliwość dalekich podróży kosmicznych i pozostawiła pewne populacje na Kyonie, ale opuściła go od tego czasu. Ten aspekt służy jako nieistotna ciekawostka w tle projektu i nigdy nie było intencją specjalne skupianie się na nim, choć wraz z rozwojem niektórych projektów, podstawowe założenia stały się wysoce kontrowersyjne, w szczególności przy projektach przechodzących rewolucję przemysłową, podczas gdy flora Kyonu - pod podstawowymi założeniami - miała mieć tylko jeden milion lat, zatem zasoby naturalnych paliw kopalnych i docenianych materiałów budowlanych takich jak wapień i marmur są niemal niedostępne. Kyon miał pierwotnie obracać się wokół cywilizacyjnego poziomu Ziemi ok. XV wieku, zatem kilka modyfikacji było zaproponowanych dla poszczególnych użytkowników do wzięcia:
* '''Ancient Flora''' (''starożytna roślinność'') zmienia początkowe założenie, że życie na Kyonie ma 1 milion lat, przez pozwolenie roślinności na istnienie na Kyonie od 500 milionów lat. To pozwala na dostatek paliw kopalnych, zatem pozwala na rewolucję przemysłową.
* '''Ancient Flora+''' (''starożytna roślinność plus'') dodaje do powyższego proste organizmy wapienne, dzięki którym wapień i marmur mogą istnieć.
* '''Dynamic Flora''' (''dynamiczna roślinność'') wprowadza wąski element fikcyjny do roślinności Kyonu poprzez założenie, że ta roślinność przystosowała się do warunków astrofizycznych i klimatycznych Kyonu i, w czasach trudnych, znacznie szybciej i wydajniej niż rośliny na Ziemi może tworzyć formy przetrwalnikowe, i byłaby zdolna do eksplozji wegetacji przy sprzyjających warunkach. Ten model wytłumaczono jako adaptacja do trudnego, ale przewidywalnego klimatu Kyonu, na podstawie proponowanego modelu klimatycznego [[Wielbłąd i Rekin]]. Space Engine jest ważnym źródłem informacji, których nie trzeba wymyślać, a także map i zdjęć, ale do uczestników należy, czy należy pewne elementy traktować poważnie (zrezygnowano zupełnie z wygenerowanego układu rzek). Nazwy miejscowe są zapożyczane dla języka polskiego bezpośrednio z języka danego ludu. 

Projekt jest dowodzony przez [[Użytkownik:Canis|Canisa]], [[Użytkownik:Borlach|Borlacha]] i [[Użytkownik:Tqr|Todsmera]]. Przez długi czas był dowodzony przez [[Użytkownik:Henryk_Pruthenia|Henryka Pruthenię]]. Założony był i pierwotnie dowodzony przez [[Użytkownik:Canis|Canisa]], od którego pseudonimu (łac. ''canis'' - pies) zaproponowano nazwę projektu (starogr. ''κύων''<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/%CE%BA%CF%8D%CF%89%CE%BD#Ancient_Greek</ref> - pies).

=Gracze=
We wrześniu 2025 roku, w projekcie brało udział dwanaście osób:

<div style="column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3">
* [[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
* [[Użytkownik:Canis|Canis]]
* [[Użytkownik:Todsmer|Todsmer]]
* [[Użytkownik:F1req|F1req]]
* [[Użytkownik:Raceg|Raceg]]
* [[Użytkownik:Emilando|Emilando]]
* [[Użytkownik:Henryk_Pruthenia|Henryk Pruthenia]]
* [[Użytkownik:CivilixXXX|CivilixXXX]]
* [[Użytkownik:Mko11|Mikosvander]]
* [[Użytkownik:Pluur|Pluur]]
* [[Użytkownik:Kazimierz|Kazimierz]]
* [[Użytkownik:Grímkel|Grzymkieł]]
</div>

W projekcie pomagali/pomagają czasami inne osoby.

==Nieaktywni==
* [[Użytkownik:Widsið‏‎|Widsið]] - odpowiadał głównie za [[Siedmiomieście]].
* [[Użytkownik:ArturJD|ArturJD]] - odpowiadał za Tjevangono.
* [[Użytkownik:Ulfurinn|Ulfurinn]] - odpowiadał za [[Erutia|Erutię]] i [[Kaalpas]].
* ɈʝĴ - odpowiadał za pomysł [[Cesarstwa Tiłoharyno]].
* [[Użytkownik:Caraig|Caraig]] - odpowiadał za [[Mokucja|Mokucję]].
* [[Użytkownik:Spiritus|Spiritus]] - odpowiadał za [[Muria|Murię]] oraz [[Cywilizacja Enenków|Cywilizację Enenków]].
* [[Użytkownik:커래얟쓰|Vaylor]] - odpowiadał za pierwowzór [[Surandral]]u i [[Aang Qoor]].
* [[Użytkownik:Artaxes|Artaxes]] - odpowiadał za kilka conlangów na terenie [[Ajdyniriana|Ajdyniriany]].

==Obszary zainteresowań==
<center>''Obszary zainteresowań poszczególnych graczy'' 
[[Plik:Kyon obszary zainteresowan Sep2025 v2.png|800px]]
</center>

=Lista państw Kyonu=
==Legenda==
{{Główny artykuł|Uniwersalne linie epok}}
Oznaczenia poziomów cywilizacyjnych symbolizują konkretną analogię do ziemskiego poziomu rozwoju cywilizacyjnego i technologicznego. Przykładowo:
{|
|{{Ah-R|1}}
|Epoka wczesnośredniowieczna
|-
|{{Ah-R|2}}
|Epoka późnego średniowiecza
|-
|{{Ah-R|3}}
|Epoka renesansu i wielkich odkryć
|-
|{{Ah-N|1}}
|Epoka wczesnonowożytna, wczesnych imperiów kolonialnych
|}
Wejdź na stronę [[Uniwersalne linie epok]], aby zapoznać się ze szczegółami.
===Jak dodać populację i powierzchnię kraju?===
# Populacja zależy od prowadzącego kraj. Staraj się, aby była realistyczna.
# Aby uzyskać powierzchnię kraju, pobierz [[:Plik:Kyon kontur.png|tę mapę świata]] i zakoloruj teren swojego kraju wyłącznie jednym kolorem (żadne odcienie nie są dopuszczalne, tylko 1 kolor). Prześlij do [[Użytkownik:Canis|Canisa]].
===Statusy państw===
Jedną z fundamentalnych, startowych zasad projektu Kyon była zasada, że nieaktywność skończy się zaoraniem projektu. Na mapie Kyonu nie miało być nieużytków i zamrażarek. Osoby nieaktywne od 2 lat, z którymi nie ma kontaktu, i które nie rokują dobrze, mają ich obszar zainteresowań odebrany lub skrócony i oddany innym. Następujące statusy są możliwe:

'''Aktywny''' - aktywnie rozwijany, czyli w okresie ok. 2 lat autor coś robił lub przynajmniej jest z nim jakiś regularny kontakt. Co najmniej odpowiada na pytania jak mu się je zada.
{{Kyon aktywny}}
: <nowiki>{{Kyon aktywny}}</nowiki>

'''Ukończony''' - projekt w stopniu imponującym został kompletnie opisany. Obowiązuje wyłącznie krainy małe obszarowo oraz o małym wpływie, lub w epoce historycznej która nie wadzi innym graczom.
{{Kyon ukończony}}
: <nowiki>{{Kyon ukończony}}</nowiki>

'''Wstrzymany''' - użytkownik przestał rozwijać, ale decyzją prowadzących projekt jeszcze nie podejmujemy radykalnych środków.
{{Kyon wstrzymany}}
: <nowiki>{{Kyon wstrzymany}}</nowiki>

'''Wieczna zamrażarka''' - projekt jest wstrzymany bezterminowo. Przykład: [[Siedmiomieście]]. Autor nie żyje od wielu lat, ale opisał projekt dobrze, a jest na małym obszarze. Nieaktywność nikomu nie wadzi.
{{Kyon wieczna zamrażarka}}
: <nowiki>{{Kyon wieczna zamrażarka}}</nowiki>

'''Reorganizacja''' - kiedy ktoś się zrzekł projektu na rzecz innej osoby, która musi przebudować projekt.
{{Kyon reorganizacja}}
: <nowiki>{{Kyon reorganizacja}}</nowiki>

'''Planowana reorganizacja''' - autor już ukończył ten projekt kiedyś, ale minęło sporo czasu i, wzbogacony o doświadczenia, chce go przebudować.
{{Kyon planowana reorganizacja}}
: <nowiki>{{Kyon planowana reorganizacja}}</nowiki>

'''Do przycięcia''' - ktoś jest ćwierćaktywny i prawie nie tworzy, ale jest czasem jakiś kontakt. Ten status dostaniesz, jak zabierzesz sobie za dużo ziemi.
{{Kyon do przycięcia}}
: <nowiki>{{Kyon do przycięcia}}</nowiki>

'''Do historycznego upadku''' - dostaniesz opis, że mocarstwa innych graczy cię najechali i zniszczyli. Twoja cywilizacja przestaje kompletnie istnieć. Twój projekt przestaje istnieć. Jesteś tylko na kartach historii.
{{Kyon do dewastacji}}
: <nowiki>{{Kyon do dewastacji}}</nowiki>

'''Do dekanonizacji''' - najniższy stopień. Dekanonizowany projekt nigdy nie istniał. Można go sobie poczytać na Wiki w archiwum, tego nikt nie skasuje, ale projekt Kyon odwrócił się od Ciebie, bo odwróciłeś się od niego.
{{Kyon do dekanonizacji}}
: <nowiki>{{Kyon do dekanonizacji}}</nowiki>

==Rok wspólny 8973 EK==
<center>Odpowiednik '''XV''' wieku na Ziemi Populacja znanego świata: 183 032 251 ludzi Państwa zajmują 27 711 624 km²/123 275 212 km² lądów świata (22,48%) 

[[Plik:Świat Kyonowyv2.png|1000px]]</center>

{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Poziom
!Państwo
!Emblemat
!Lokalizacja
!Populacja
!Powierzchnia
!Stolica
!Religia
!Region
!Klimat
!Waluta
!Import
!Eksport
!Prowadzący
|-
|{{Ah-R|3}}
|[[Tangia (8973 EK)|Tangia rok 8973]]
|[[Plik:Imperialny Emblemat TangiiPrzezroczysty.png|85px]]
|[[Plik:Tangia na świecie 8973.png|150px]]
|20 000 000
|1 150 430 km²
|[[Naratai]]
|[[karaizm]]
|Kanisja Kyon zachodni
|Tropikalny i ciepły
|[[aotai]] (AHT)
|złoto, drewno, żywność, lekarstwa, tekstylia, materiały surowe, niewolnicy
|guma, optyka, perły, okręty, kości, mapy, bursztyn, niewolnicy, maź luminescencyjna, towary przetworzone: pancerze, liny, lustra, naczynia, koła, beczki, skrzynie, elementy budowlane
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]
|-
|{{Ah-R|3}}
|[[Ajdynir]]
|[[Plik:Aydinirian_Empire.png|85px]]
|[[Plik:Ajdynir na świecie 8973.png|150px]]
|35 000 000
|9 076 545 km²
|[[Djyazhoar]]
|[[dżaryzm]]
|Środkowy Kyon
|Gorący pustynny
|adrash (ADR)
|guma, ozdoby, sól, papier, optyka, żelazo, niewolnicy, maź luminescencyjna, proch, porcelana
|wiedza medyczna, leki, ziele ḱagozhi, ayiritana, ajdyniriańskie wina, dywany i herbaty, szafran, perfumy, marmur, kamienie szlachetne, kryształy, lapis lazuli, heban ozarnijski, drewno Gąruwan, tekstylia i żagle, kadzidło, mirra, płody rolne, żywność kserofityczna, niewolnicy, wyroby: ajdyniriańskie, mhasalskie, tahareńskie, waraskie, sarnackie, mnaryjskie, affairskie
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
|{{Ah-R|3}}
|[[Państwo Neššów]]
|[[Plik:FLAGE_DER_NESCHSCHEN.png|85px]]
|[[Plik:Neszowie na świecie 8973.png|150px]]
|43 250 000
|1 911 395 km²
|Melekē
|Kērosutoccu
|Północ
|Umiarkowany i morski
|''kartofle''[https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2371.msg93442.html#msg93442 [1]]
|skóry i kości, mięso, barwniki, drogie kamienie, egzotyczne drewno, technologie, żywność, rośliny
|złoto i srebro, inne kruszce, rudy, płody rolne, żywność, drewno, meble, futra, rzeźby, ubrania, barwniki, wyroby hutnicze, technologie
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]
|-
|{{Ah-R|2}}
|[[Siedmiomieście]]
|[[Plik:Gwiazda Qin.png|85px]]
|[[Plik:Siedmiomiescie na Kyonie 8973.png|150px]]
|3 384 450
|10 000 km²
|de iure brak 
de facto Zhanzhou
|[[Bohenizm]]
|Środkowy Kyon
|Gorący wilgotny
|1 Pù (園 pù) = 8 bân (園十) = 64 kàp (園百)
|
|
|[[Użytkownik:Widsið|Widsið]]†
|-
|{{Ah-R|3}}
|[[Monarchia Olsów]]
|[[Plik:Flaga_Monarchii_Olseskiej.png|85px]]
|[[Plik:Olsenia_8973.png|150px]]
|18 000 000
|5 045 265 km²
|[[Kozon]]
|[[Łăpizm|łăpizm]]
|Wschód
|Umiarkowany-chłodny
|pyd
|guma, papier, maź luminescencyjna, proch, zioła ajdynirskie, dywany, kadzidła, przyrządy optyczne
|węgiel drzewny, rudy metalu, wyroby metalowe (piece, garnki, naczynia, sztućce ozdoby), drewno, wyroby drzewienne (meble, ozdoby, przedmioty użytkowe), pasteryzowana i sproszkowana żywność, wiedza chemiczna i medyczna, instrumenty muzyczne (strunowe i dęte)
|[[Użytkownik:Pluur|Pluur]]
|-
|{{Ah-R|3}}
|[[Surd]] Terytorium zależne od [[Olsenia|Monarchii Olsów]]
|[[Plik:Flaga Surdu.png|85px]]
|[[Plik:Surd 8973 sam.png|150px]]
|200 000
|142 179 km²
|Surd
|[[Łăpizm|łăpizm]]
|Południe
|Chłodny
|pyd
|żywność, guma, papier, maź luminescencyjna, proch, żagle, ubrania
|węgiel drzewny, drewno, wyroby drzewienne (meble, ozdoby, przedmioty użytkowe), pasteryzowana i sproszkowana żywność, instrumenty muzyczne (strunowe i dęte)
|[[Użytkownik:Pluur|Pluur]]
|-
|{{Ah-R|3}}
|[[Muria]]
|
|[[Plik:Muria8973.png|150px]]
|25 000 000
|4 258 118 km²
|Watan
|[[Religia Murów]]
|Wschód
|Umiarkowany morski
|?
|niewolnicy, żywność, medykamenty, towary luksusowe
|miedź, srebro, papier, proch, sprzęt nawigacyjny, herbata, szkło, porcelana
|[[Użytkownik:Spiritus|Spiritus]]
|-
|{{Ah-R|2}}
|[[Pinu]]
|[[Plik:Pinu emblemat.png|85px]]
|[[Plik:Pinu na mapie świata.png|150px]]
|250 000
|1 058 701 km²
|[[Komi]]
|
|[[Kanisja]]
|Gorący, wilgotny, tropikalny
|muszle, kamienie szlachetne
|broń, naczynia, materiały gotowe
|żywność, drewno, metale
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]
|-
|{{Ah-R|2}}
|[[Buania]]
|[[Plik:Flaga Buanii kwadrat.png|85px]]
|[[Plik:Sama Buania.png|150px]]
|?
|900 087 km²
|[[Saboat]]
|
|[[Kanisja]]
|Gorący, ciepły, umiarkowany
|hoañ
|broń, infrastruktura, zdoby, żywność
|drewno, żywność, ohuż
|[[Użytkownik:Kazimierz|Kazimierz]], [[Użytkownik:Canis|Canis]]
|-
|{{Ah-R|1}}
|[[Nuaria]]
|[[Plik:Nuaria emblemat.png|85px]]
|[[Plik:Nuaria na mapie świata.png|150px]]
|547 801
|2 242 382 km²
|Kuru
|Amaiksyminizm Akaicyniksyminizm Miqamin
|Południe
|Lodowaty arktyczny
|Skon, masoq, łan
|żywność, materiały opałowe i budowlane
|złoto, srebro, platyna, kamienie szlachetne (diamenty, rubiny, szafiry, szmaragdy, itd.)
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]
|-
|{{Ah-R|3}}
|[[Secht]]
|[[Plik:SechtCOA simple.png|85px]]
|[[Plik:Secht 8973 EK na mapie świata.png|150px]]
|24 000 000 (szacowana)
|1 000 000 km² (szacowana)
|[[Saaka]]
|[[Wiara Sechtońska]]
|[[Kanisja]]
|Suchy
|aħša
|kapitał, woda, dobra luksusowe, najemnicy, broń, pancerze, liny i węzły, okręty i żagle, żywność
|rynki zbytu, rynek kredytu, ubezpieczenia, bankowość i ochrona kapitału, karawaniarstwo
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]
|-
|}
Symbol † oznacza, że użytkownik już dość dawno opuścił całą społeczność, nie ma z nim żadnego kontaktu, i nie rokuje dobrze na powrót.

===Projekty klasy B===
Słabo opisane, szkice, niezbyt rozwinięte porzucone projekty.

{| class="wikitable sortable"
|-
!Nazwa
!Autor
!Ostatnia aktualizacja
!Mapa
!Komentarz
|-
![[Azenia]] / Hwatung
|[[Użytkownik:Widsið|Widsið]]†
|2017-11-25
|Brak jakiejkolwiek mapy
|Słabo opisany.
|-
![[Bolosja]]
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|2017-07-23
|Mapa bezużyteczna, nieczytelna.
|Artykuł fatalnej jakości, tylko 1 edycja.
|-
![[Dżaugria]]
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|2017-07-23
|Mapa bezużyteczna, nieczytelna.
|Artykuł fatalnej jakości, tylko 1 edycja.
|-
![[Erutia]]
|[[Użytkownik:Ulfurinn|Ulfurinn]]
|2019-08-28
|Brak globalnej mapy.
|Dobrze rokował. Niedostatecznie rozwinięty.
|-
![[Giadur]]
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|2017-07-23
|Mapa bezużyteczna, nieczytelna.
|Artykuł fatalnej jakości, tylko 3 drobne edycje.
|-
![[Ilirion]]
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|2017-07-23
|Mapa bezużyteczna, nieczytelna.
|Dobrze rokował. Niedostatecznie rozwinięty.
|-
![[Iszaria]]
|[[Użytkownik:Caraig|Caraig]]†, [[Użytkownik:F1req|F1req]]
|2020-09-03
|Brak globalnej mapy.
|Cały artykuł to dosłownie jedno zdanie.
|-
![[Kaalpas]]
|[[Użytkownik:Ulfurinn|Ulfurinn]]
|2017-11-14
|Brak globalnej mapy.
|Cały artykuł to dosłownie jedno zdanie.
|-
![[Kadonia]]
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|2017-07-23
|Mapa bezużyteczna, nieczytelna.
|Artykuł fatalnej jakości, tylko 1 edycja.
|-
![[Kauradowie]]
|[[Użytkownik:Pluur|Pluur]], [[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|2017-12-02
|Brak globalnej mapy.
|Cały artykuł to dosłownie trzy zdania.
|-
![[Kǫl]]
|[[Użytkownik:Pluur|Pluur]]
|2018-04-01
|Brak globalnej mapy.
|Cały artykuł to dosłownie dwa zdania.
|-
![[Kuniecy]]
|[[Użytkownik:Pluur|Pluur]]
|2020-06-18
|Brak globalnej mapy.
|Cały artykuł to dosłownie pięć zdań.
|-
![[Lucja]]
||[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|2017-12-17
|Mapa bezużyteczna, nieczytelna.
|Artykuł fatalnej jakości, tylko 1 edycja.
|-
![[Mokucja]]
|joint-venture [[Użytkownik:Canis|Canis]] i [[Użytkownik:Borlach|Borlach]] Pierwotnie: [[Użytkownik:Caraig|Caraig]]†
|2017-07-15
|Brak globalnej mapy.
|Dobrze rokował, rozwinięty. Świetna bandera kraju.
|-
![[Sanżenia]]
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|2017-07-23
|Mapa bezużyteczna, nieczytelna.
|Artykuł fatalnej jakości, tylko 1 edycja.
|-
![[Secht]]
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]
|2017-06-27
|Brak jakiejkolwiek mapy.
|Artykuł fatalnej jakości, nieencyklopedyczny, bez użytecznych danych. Zaplanowany do przebudowy przez [[Użytkownik:Canis|Canisa]] na późniejszy 2020.
|-
![[Szyszenia]]
|[[Użytkownik:Pluur|Pluur]]
|2018-03-24
|Brak globalnej mapy.
|Dobrze rokował, zaniedbany, niekompletny.
|-
![[Tarum]]
|[[Użytkownik:Widsið|Widsið]]†
|2018-01-27
|Brak jakiejkolwiek mapy.
|Świetnie rokował, dobrej jakości opisy. Świetna flaga. Niekompletny, zaniedbany i porzucony.
|-
![[Państwo Truskie]]
|[[Użytkownik:Tqr|Tqr]]
|2017-09-11
|Brak jakiejkolwiek mapy.
|Niekompletny, porzucony.
|-
![[Wertynia]]
|[[Użytkownik:F1req|F1req]]
|Aktywnie rozwijany
|Brak globalnej mapy.
|Niekompletny, dużo brakujących opisów.
|}

===Projekty klasy C===
Brak nawet artykułu. Informacje są szczątkowe. Kanoniczność może być niepewna.

{| class="wikitable sortable"
|-
!Nazwa
!Autor
|-
!Aralezeusze
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
![[Âng Qo'or]]
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Bałaszaskowie
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|-
!Czecharowie
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Dżaszir
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Emnaegnir
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Esmia
|[[Użytkownik:Tqr|Tqr]]
|-
!Harenia
|[[Użytkownik:Widsið|Widsið]]
|-
!Harrun
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Kawelia
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Kejren
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
![[Kraj mugadirski]]
|[[Użytkownik:Tqr|Tqr]]
|-
!Merawia
|[[Użytkownik:Widsið|Widsið]]
|-
!Mitenia
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|-
!Nuapaq
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|-
!Piri
|[[Użytkownik:Spiritus|Spiritus]]
|-
!Poici
|[[Użytkownik:Tqr|Tqr]]
|-
!Raľuhhruş
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|-
!Rikkadan
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Stojeziory
|[[Użytkownik:Widsið|Widsið]]
|-
![[Surandral]]
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
![[Talonbat]]
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Tjevangono
|[[Użytkownik:ArturJD|ArturJD]], [[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|-
!Federacja Truska
|[[Użytkownik:Tqr|Tqr]]
|-
!Unia Lomarska
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Wolne Księstwa
|[[Użytkownik:Borlach|Borlach]]
|-
!Zamb
|[[Użytkownik:Tqr|Tqr]]
|-
!Związek Północny
|[[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]]†
|}

==Rok 9509 EK==
<center>Odpowiednik '''wczesnego XVII''' wieku na Ziemi</center>

{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Poziom
!Państwo
!Emblemat
!Lokalizacja
!Populacja
!Powierzchnia
!Stolica
!Religia
!Region
!Klimat
!Waluta
!Import
!Eksport
!Prowadzący
|-
|{{Ah-N|1}}
|[[Tangia]]
|[[Plik:Imperialny Emblemat TangiiPrzezroczysty.png|85px]]
|[[Plik:Tangia na świecie.png|150px]]
|29 843 922
|2 160 209 km²
|[[Naratai]]
|[[karaizm]]
|Kanisja Kyon zachodni
|Tropikalny i ciepły
|[[aotai]] (AHT)
|złoto, drewno, żywność, lekarstwa, tekstylia, materiały surowe, niewolnicy
|guma, optyka, perły, okręty, ohuż, kości, mapy, bursztyn, niewolnicy, maź luminescencyjna, towary przetworzone: pancerze, liny, lustra, naczynia, koła, beczki, skrzynie, elementy budowlane
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]<hr/>[[Użytkownik:Kazimierz|Kazimierz]] ([[Buania]])
|-
|}

==Rok 9640 EK==
<center>Odpowiednik '''późnego XVII''' wieku na Ziemi</center>

{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Poziom
!Państwo
!Emblemat
!Lokalizacja
!Populacja
!Powierzchnia
!Stolica
!Religia
!Region
!Klimat
!Waluta
!Import
!Eksport
!Prowadzący
|-
|{{Ah-N|1}}
|[[Tangia (9640 EK)|Tangia]]
|[[Plik:Imperialny Emblemat TangiiPrzezroczysty.png|85px]]
|[[Plik:Tangia na świecie.png|150px]]
|36 484 642
|2 160 209 km²
|[[Naratai]]
|[[karaizm]]
|Kanisja Kyon zachodni
|Tropikalny i ciepły
|[[aotai]] (AHT)
|złoto, drewno, żywność, lekarstwa, tekstylia, materiały surowe, niewolnicy
|guma, optyka, perły, okręty, ohuż, kości, mapy, bursztyn, niewolnicy, maź luminescencyjna, towary przetworzone: pancerze, liny, lustra, naczynia, koła, beczki, skrzynie, elementy budowlane
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]<hr/>[[Użytkownik:Kazimierz|Kazimierz]] ([[Buania]])
|-
|}

==Rok 9750 EK==
<center>Odpowiednik '''wczesnego XVIII''' wieku na Ziemi</center>

{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Poziom
!Państwo
!Emblemat
!Lokalizacja
!Populacja
!Powierzchnia
!Stolica
!Religia
!Region
!Klimat
!Waluta
!Import
!Eksport
!Prowadzący
|-
|{{Ah-N|1}}
|[[Tangia (złoty wiek)|Tangia]]
|[[Plik:TangiaImperialCoA.png|85px]]
|[[Plik:Tangia na świecie9700EK.png|150px]]
|74 544 874
|3 620 604 km²
|[[Kun Atla]]
|[[karaizm]]
|Kanisja Kyon zachodni
|Tropikalny i ciepły
|[[aotai]] (AHT)
|złoto, drewno, żywność, lekarstwa, tekstylia, materiały surowe, niewolnicy
|guma, optyka, perły, okręty, ohuż, kości, mapy, bursztyn, niewolnicy, maź luminescencyjna, towary przetworzone: pancerze, liny, lustra, naczynia, koła, beczki, skrzynie, elementy budowlane
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]<hr/>[[Użytkownik:Kazimierz|Kazimierz]] ([[Buania]])
|-
|}

==Rok 9866 EK==
<center>Odpowiednik '''późnego XVIII''' wieku na Ziemi</center>

{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Poziom
!Państwo
!Emblemat
!Lokalizacja
!Populacja
!Powierzchnia
!Stolica
!Religia
!Region
!Klimat
!Waluta
!Import
!Eksport
!Prowadzący
|-
|{{Ah-N|1}}
|[[Tangia (złoty wiek)|Tangia]]
|[[Plik:TangiaImperialCoA.png|100px]]
|[[Plik:Tangia na świecie9700EK.png|150px]]
|71 112 787
|? km²
|[[Kun Atla]]
|[[karaizm]]
|Kanisja Kyon zachodni
|Tropikalny i ciepły
|[[aotai]] (AHT)
|złoto, drewno, żywność, lekarstwa, tekstylia, materiały surowe, niewolnicy
|guma, optyka, perły, okręty, ohuż, kości, mapy, bursztyn, niewolnicy, maź luminescencyjna, towary przetworzone: pancerze, liny, lustra, naczynia, koła, beczki, skrzynie, elementy budowlane
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]
|-
|}

==Rok 10059 EK==
<center>Odpowiednik '''lat 40-tych XX''' wieku na Ziemi</center>

{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Poziom
!Państwo
!Emblemat
!Lokalizacja
!Populacja
!Powierzchnia
!Stolica
!Religia
!Region
!Klimat
!Waluta
!Import
!Eksport
!Prowadzący
|-
|{{Ah-N|3}}
|[[Akioka]]
|[[Plik:AkiokaCoA_square.png|100px]]
|[[Plik:Wyspa Kaori.png|150px]]
|24 900 000
|1 014 748 km²
|[[Hatlangao]]
|ścisły ateizm
|[[Kanisja]] Kyon zachodni
|Tropikalny i ciepły
|Akiocki Kupon Ludowy
|
|
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]
|-
|}

==Rok 11000 EK==
<center>Odpowiednik '''roku 2120''' na Ziemi</center>

{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Poziom
!Państwo
!Emblemat
!Lokalizacja
!Populacja
!Powierzchnia
!Stolica
!Religia
!Region
!Klimat
!Waluta
!Import
!Eksport
!Prowadzący
|-
|{{Ah-F|2}}
|[[Święta Republika Tangii]]
|[[Plik:FTI CoA.png|100px]]
|[[Plik:FTI na świecie - 11000 EK.png|150px]]
|331 795 118
|1 014 748 km²
|[[Kun]]
|[[Ko'ari|ko'aryzm]]
|[[Kanisja]] Kyon zachodni
|Tropikalny i ciepły
|1 Aotai = 100 kunei
|
|
|[[Użytkownik:Canis|Canis]]
|-
|}

=Cywilizacje Kyonu=
{{Główny artykuł|Cywilizacje Kyonu}}

==Antropologia==
{{Główny artykuł|Rasy Kyonu}}

==Gospodarka==

=Historia=
{{Główny artykuł|Historia Kyonu}}
Historia Kyonu, jako obszaru o wielkiej powierzchni i wielkiej różnorodności, jest bardzo bogata. Ze względu na wielkość Kyonu historie poszczególnych obszarów Kyonu omawiane są oddzielnie.

==Lingwistyka==
[[Plik:KyonLudy.png|thumb|400px|right|Mapa języków Kyonu]]
{{Główny artykuł|Języki Kyonu}}
{{Główny artykuł|Lista ludów Kyonu}}
Kyon jest różnorodny pod względem lingwistycznym i narodowościowym.

===Historia Pisma na Kyonie===
{{Główny artykuł|Historia Pisma na Kyonie}}
Pismo na Kyonie powstawało wielokrotnie i niezależnie w wielu miejscach Kyonu.

===Egzonimy===
{{główny artykuł|Nazwy geograficzne Kyonu}}

==Miasta==
{{główny artykuł|Miasta Kyonu}}

==Religie Kyonu==
{{Główny artykuł|Religie Kyonu}}

=Świat - astronomia, topografia=
Akcja conworldu toczy się na planecie, na której występuje życie oparte na wodzie - jak na Ziemi. Zarówno jednak planeta, jak i cała okolica kosmiczna są dość niestandardowe jak na fantastykę. Można tu opisać kilka poziomów, od galaktycznego po planetarny.

==Układ planetarny==
{{Główny artykuł|Astronomia Kyonu}}
Akcja toczy się na piątej planecie, którą można nazwać Kyon, znajdującej się w sferze życia. Większą część globu zajmują oceany. De facto planeta posiada dwa kontynenty, z czego jeden jest superkontynentem, a drugi można uznać za dużą wyspę. Nachylenie osi planety wynosi aż 31°18'54".36, przez co obraca się ona niejako po skosie. Dzień jest dużo dłuższy od ziemskiego (1,813 dnia = ok. 44h), a rok dużo krótszy (136,35 dni ziemskich). Dni trwają dłużej, ale pory roku zmieniają się dużo szybciej. Ze względu na nachylenie osi obrotu, nawet na równiku zdarza się wyraźny podział na pory roku.

{| class="wikitable"
!rowspan=2|Planety
![[Hefajstos]]
![[Hestia]]
![[Afrodyta]]
![[Hera]]
![[Planeta Kyon]]
![[Zeus]]
![[Hades]]
![[Posejdon]]
![[Dionizos]]
![[Hermes]]
![[Nyks]]
![[Hekate]]
|-
| [[Plik:PlanetaOgnia.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaGlebowa.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaSera.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaGrzybowej.jpg|100px]]
| [[Plik:PsiaPlaneta.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaTalerzy.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaLimo.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaTrupow.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaBlizniak.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaSkorupka.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaOpal.jpg|100px]]
| [[Plik:PlanetaChmur.jpg|100px]]
|-
!rowspan=4|Istotne księżyce
!
!
!
!Hebe
![[Lykaon]]
!Ajakos
!Persefona
!Amfiryta
!
!
!
!
|-
|
|
|
|[[Plik:Ksiezyc.4.1.jpg|100px]]
|[[Plik:Ksiezyc.5.1.jpg|100px]]
|[[Plik:Ksiezyc.6.D44.jpg|100px]]
|[[Plik:Ksiezyc.7.1.jpg|100px]]
|[[Plik:Ksiezyc.8.1.jpg|100px]]
|
|
|
|
|-
!
!
!
!Enyo
!
!Radamantys
!
!
!
!
!
|-
|
|
|
|[[Plik:Ksiezyc.4.D9.jpg|100px]]
|
|[[Plik:Ksiezyc.6.D43.jpg|100px]]
|
|
|
|
|
|
|}

Kyon posiada magnetosferę (dowodzą tego zorze polarne). Lokalnie występuje wulkanizm (wyspa wulkaniczna znajduje się na środku oceanu, półkula południowa). Łańcuchy górskie dowodzą istnienia także płyt tektonicznych, a wraz z nimi, trzęsień ziemi. Prawdopodobnie samych płyt tektonicznych jest więcej, a i siła ścierania się jest z jakiegoś powodu większa (dużo bardzo wysokich gór), być może wynika to z grawitacji rzędu 0,57g według symulatora (mniejszy ciężar gór = łatwiej je wznieść). Posiada trzy księżyce. [[Lykaon]] jest duży i krąży bardzo blisko Kyonu. Dwa pozostałe to małe asteroidy, krążące w znacznie większej odległości.

===Gwiezdna i bezgwiezdna strona nocnego nieba===
[[Plik:Ezgif-4-a3824b117c76.gif|thumb|right|500px|Zachód słońca i wschód [[Lykaon|księżyca Lykaona]] na Kyonie odbywa się krzyżowo. Widok z okolic [[Kraj mugadirski|Mugadir]]u.]]
Widok nocnego nieba mocno zależy od punktu obserwacji i od pory roku. Na nocnym niebie Droga Mleczna i silne nagromadzenie gwiazd macierzystej dla Kyonu galaktyki Karła Rzeźbiarza nie są daleko od siebie, zatem nocne niebo może przyjmować różne formy, na przykład:
* ze stroną gwiezdną (galaktyka) i bezgwiezdną z Drogą Mleczną,
* ze stroną gwiezdną (galaktyka i Droga Mleczna) i kompletnie bezgwiezdną.

<gallery widths=300px heights=200px>
Plik:Scr00009.jpg|Widoczna galaktyka Karła Rzeźbiarza (po lewej) i Droga Mleczna (po prawej). Jasny punkt na dole to [[Zeus]].
Plik:Scr00010.jpg|Bezgwiezdna strona nieba potrafi być całkowicie czarna.
</gallery>

=Kynografia=
{{Główny artykuł|Lista miejsc na Kyonie}}
Kyon jest planetą-Pangeą, z jednym głównym kontynentem i drugim mniejszymi, [[Dewia|Dewią]].

<gallery widths=400px>
Plik:Kyon_linie.png|Równik i równoleżniki 30° i 60°
Plik:Kyon czysta.png|Czysta mapa powierzechni
Plik:Kyon kontur.png|Czarno-biała mapa podstawowa
</gallery>

==Makroregiony==
{{Główny artykuł|Lista regionów Kyonu}}
[[Plik:7f7d250e7d264dda.png|thumb|600px|Mapa regionów Kyonu]]

Powierzchnia planety podzielona jest na kilka głównych regionów, przede wszystkim biorąc pod uwagę granice geograficzne, jak i kulturowe. Przede wszystkim oddziela się ziemie kontynentalne, położone wewnątrz Pangei, oraz oceaniczne na wybrzeżach. Wzdłuż dużej części wybrzeża znajdują się góry, które to są naturalną barierą, zarówno kulturową, jak i klimatyczną. Na całej południowej półkuli jest niewiele bram, przez które możliwy jest kontakt między środkiem kontynentu, a jego wybrzeżami.

Na wybrzeżach wyróżnia się region północny, gdzie znajduje się państwo Neszszów, Kanisję, czyli południowy zachód, z Tangią i Sechtem, Szur, zamieszkały przez Enenków, dalekie Południe oraz Wschód, zdominowany głównie przez wpływy Monarchii Oleskiej. Największym regionem jest jednak Środkowy Kyon, skupiony głównie wokół cywilizacji Morza Słonego i Murii. Oprócz tego są tam jeszcze dwa mniejsze regiony, czyli Wielka Pustynia oddzielająca Środkowy Kyon od Południa i Szuru oraz Dewja, która to znajduje się na drugim, małym kontynencie.

Poszczególne regiony dzielą się potem na podregiony, jak na przykład region środkowy dzieli się na Ajdynirianę - wybrzeże południowe Morza Słonego, (będącą pod wpływem cywilizacji [[Wielkie Imperium Ajdyniriańskie|Ajdyniru]]), region północny Morza Słonego (z [[Konfederacja Siedmiu Miast|Siedmiomieściem]], [[Państwo Truskie|Trugami]] i [[Cesarstwo Poitów|Poitami]]), ziemie wschodnie (z [[Republika Murów|Murią]]) oraz zachodni region stepów i pustyń (gdzie mieszkają Brotowie, Zambowie i Maktowie). Podobnie i inne regiony dzielą się na mniejsze.

=Klimat Kyonu=
{{Główny artykuł|Klimat Kyonu}}
Na poniższej mapie są przedstawione strefy klimatyczne Kyonu:
[[Plik:C1EPSpK.png|center|800px]]
Legenda:
[[Plik:GttIRVS.png|center|600px]]
Dużą część planety pokrywają pustynie, roślinność rozwija się głównie wzdłuż wybrzeży mórz i rzek. Największa pustynia znajduje się na południu kontynentu, występują tam najwyższe temperatury na całej planecie. Mieszkają tam tylko nieliczni ludzie. Druga wielka pustynia znajduje się na północy, i również jest bardzo słabo zaludniona, niemniej jednak klimat tam jest sporo łagodniejszy niż na południu.

Z uwagi na duże nachylenie osi planety, nawet na równiku występują wyraźne pory roku, sucha i deszczowa, z tym że oczywiście pora sucha nie jest tam surowa, charakteryzuje się ona po prostu zmniejszonymi opadami. Ponieważ na planecie występuje wyraźny podział na tereny lądowe i oceaniczne, najprawdopodobniej występują tam monsuny, działając na zmianę na północnej i południowej półkuli. Łagodzi to klimat w wielu miejscach, które w innym przypadku mniej nadawałyby się do zamieszkania. Oprócz tego lokalnie klimat bywa łagodzony (bądź wręcz przeciwnie) przez prądy morskie i oceaniczne.

Planeta jest miejscami bardzo górzysta - góry są tu bardzo wysokie, wiele przekracza wysokości 12000 metrów nad poziomem morza, czyli poza zasięgiem ludzi. Duża część przełęczy między nimi również jest na tyle wysoka, żeby ludzie nie byli w stanie przez nie przechodzić. Takie góry pełnią też rolę bardzo wyraźnej bariery klimatycznej.

=Fauna i flora=
{{Główny artykuł|Fauna i flora Kyonu}}
Fauna i flora nie są jeszcze dokładnie opisane. Wiadomo, że na Kyonie oprócz ludzi ma występować megafauna. W okolicy państwa Tangia wspomniane są również zwierzęta (przynajmniej dwa gatunki, płaza i ryby) produkujące maź luminescencyjną.

=Mierzenie czasu=
{{Główny artykuł|Nazewnictwo chronologiczne Kyonu}}
Rokiem wyjściowym dla Kyonu rok '''8973.1'''. Opisywany na niniejszej wiki stan państw, czy ich historia, dotyczą okresu do tego roku, o ile nie określono inaczej. Pierwszym dniem roku jest dzień Przesilenia Zimowego. Aktualna data to 8973. Lata zliczane są od daty założenia I [[Siedmiomieście|Cesarstwa Qin]]. Nie podaje się miesięcy, jedynie tylko dzień roku. Np. 1244.64 - czyli 64-ty dzień roku 1244-ego. Ze względu na różnice w czasie obiegu Ziemi wokół Słońca i własnej osi i w czasie obiegu Kyonu wokół swojego Słońca i własnej osi kalendarz Kyonu różni się w dużym stopniu od kalendarza ziemskiego. Liczba dni w kyońskim kalendarzu w lata zwykłe liczy sobie '''75 dni''', za wyjątkiem lat przestępnych. W lata przestępne liczba dni może wahać się od 76 do nawet 78.

==Porównanie z Ziemią==
Kyoński dzień trwa '''1,813 ziemskiego dnia''' (około '''43,5 h'''), a kyoński rok trwa '''136,35 ziemskich dni'''. Przelicznik względem lat kyońskich wynosi '''2,68''', tj.: 5.000 lat ziemskich = ~13.400 lat kyońskich

==Lata przestępne==
*Co 5 lat rok trwa 76 dni.
*Co 150 lat rok trwa 77 dni.
*Co 3000 lat rok trwa 78 dni.

Lista lat przestępnych o liczbie dni wynoszących 77 dni: 150, 300, 450, 600, 750, 900, 1050, 1200, 1350, 1500, 1650, 1800, 1950, 2100, 2250, 2400, 2550, 2700, 2850, 3150, 3300, 3450, 3600, 3750, 3900, 4050, 4200, 4350, 4500, 4650, 4800, 4950, 5100, 5250, 5400, 5550, 5700, 5850...

Co 3000 lat rok posiada 78 dni.

==Równonoce oraz Przesilenia==
Cykl pięcioletni:
*I 1 - 18 - 37 - 56
*II 1 - 19 - 37 - 56
*III 1 - 19 - 38 - 56
*IV 1 - 19 - 38 - 57
*V 1 - 19 - 38 - 57
Szóstego roku daty równonocy i przesileń wypadają jak roku pierwszego:
*VI 1 - 18 -37 - 56

==Kalendarze Kyonu==
{{Główny artykuł|Kalendarze Kyonu}}
Tu będą opisane sposoby liczenia dat przez poszczególne narody Kyonu.

=Opowiadania i inne rodzaje twórczości=
{{Główny artykuł|Kyońska Twórczość}}
Pewne krótkie utwory zostały umieszczone w kyońskich realiach.

=Postaci z Kyonu=
{{Główny artykuł|Postaci z Kyonu}}

=Ciekawostki z Kyonu=
{{Główny artykuł|Ciekawostki z Kyonu}}

=Archiwum artykułów=
<div style="column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3">
* [[Lista państw Kyonu (archiwalna)]]
* [[Lista państw Kyonu (archiwalna 2)]]
* [[Lista państw Kyonu (archiwalna 3)]]
</div>

=Bibliografia=
<references/>

[[Kategoria:Kyon|!]]

Język prajalniocki II

2026-02-24T22:02:57Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie */

Język prajalniocki II

2026-02-24T19:54:56Z

Emilando: /* Wybrane rdzenie */

Język prajalniocki II

2026-02-24T19:54:11Z

Emilando:

Szablon:Państwa Kyonu

2026-02-24T16:53:18Z

Emilando:

{{ uniwersalny szablon nawigacyjny | KOLOR_TYTUL_TLO = #212121 | TYTUL = [[Szablon:Państwa Kyonu|e]] • [[Projekt Kyon#Lista państw Kyonu|Państwa Kyonu]] (''[[:Kategoria:Państwa Kyonu|główna kategoria]]'') | OBRAZEK = |
ZAWARTOSC = <BIG>▶ W [[Nazewnictwo chronologiczne Kyonu#Rok wspólny|roku wspólnym 8973]] [[EK]] ◀</BIG> [[Ajdynir]] – [[Ażerimowie]] – [[Âng Qo'or]] – [[Chanat Brocki|Broci]] – [[Buania]] – [[Cesarstwo Poitów]] – [[Cywilizacja Enenków]] ([[Tuwwa]] - [[Futta]] - [[Ein]] - [[Ewan]]) – [[Czerachowie]] – [[Królestwo Daplów|Daplia]] – [[Dynastia Aralezejska]] – [[Dżaszir]] – [[Dżaugria]] – [[Emnaegnir]] – [[Erutia]] – [[Esmia]] – [[Harenia]] – [[Harrun]] – [[Iszaria]] – [[Jalżpowie]] – [[Kauradowie]] – [[Kawelia]] – [[Kejren]] – [[Merawia]] – [[Mitenia]] – [[Mokucja]] – [[Monarchia Olsów]] ([[Olsenia]] – [[Surd]] – [[Rubania]] – [[Szyszenia]]) – [[Mugadir]] – [[Muria]] – [[Nuapaq]] – [[Nuaria]] – [[Państwo Neššów|Państwo Neszów]] – [[Państwo Truskie]] – [[Pinu]] – [[Piri]] – [[Punyszowie]] – [[Raľuhhruş]] – [[Rikkadan]] – [[Sanżenia]] – [[Secht]] – [[Siedmiomieście]]¹ – [[Stojeziory]] – [[Sulimaq]] – [[Surandral]] – [[Północni Barbarzyńcy (Państwo Truskie)|Północni Barbarzyńcy]] – [[Miasta-państwa Talonbatu|Talonbat]]² – [[Tangia]] – [[Tarum]] – [[Taugrowie]] – [[Tjevangono]] – [[Unagurowie]] – [[Unia Lomarska]] – [[Wertynia]] – [[Wiraflycy]] – [[Wolne Księstwa]] – [[Zamb]] – [[Związek Bałaszasków]] – [[Habecja|Związek Miast Habeckich]] – [[Związek Północny]]<hr/>
<BIG>▶ '''PRZESZŁOŚĆ:''' przed [[Nazewnictwo chronologiczne Kyonu#Rok wspólny|rokiem wspólnym]] ◀</BIG> 
[[Historia Surandralu]] ([[I Państwo Gjõów|w 6292]] ([[Państwo Lecajskie|Państwo Lecajskie]]) · [[Cesarstwo Północnokejreńskie|w 7240]] · [[II Państwo Gjõów|w 8214]]) – [[Historia Szuru]] ([[Cywilizacja Enenków|w 7973]]) – [[Historia Tangii]] ([[Tangia (6911 EK)|w 6911]])<hr/>
<BIG>▶ '''PRZYSZŁOŚĆ:''' po [[Nazewnictwo chronologiczne Kyonu#Rok wspólny|roku wspólnym]] ◀</BIG> 
[[Historia Tangii|Przyszłość Tangii]] ([[Tangia|w 9505]] · [[Tangia (złoty wiek)|w 9750]] · [[Akioka|w 10059, Akioka]] · [[FTI|w 11000, FTI]]) – [[Historia Sechtu|Przyszłość Sechtu]] ([[Secht (9509 EK)|w 9509]] · [[Okupacja sechtońska Kun Atla|w 9655, Kun Atla]] · [[Wielka Okupacja Kaori|w 10059, Kaori]]) – [[Historia Surandralu|Przyszłość Surandralu]] ([[Surandral (9081 EK)|w 9081]] · [[Cesarstwo Surandralskie|w 9509]]) – [[Historia Szurii|Państwa postszurskie]] (w 9505: [[Misava]] - [[Boate]] - [[Miote]] - [[Tanate]] - [[Aksayon]])
<hr/>
¹ Siedmiomieście jest podmiotem prawa międzynarodowego równoważnym z państwami.
² Wszystkie miasta-państwa Talonbatu znajdują się ''de iure'' pod polityczną hegemonią miasta Tȝinur, jednak ''de facto'' każde z nich prowadzi niezależną politykę.
}}

Szablon:Państwa Kyonu

2026-02-24T16:52:59Z

Emilando: bezpośredni odnośnik do strony szablonu w szablonie

{{ uniwersalny szablon nawigacyjny | KOLOR_TYTUL_TLO = #212121 | TYTUL = [[Szablon:Państwa Kyonu|e]] • <big> [[Projekt Kyon#Lista państw Kyonu|Państwa Kyonu]] (''[[:Kategoria:Państwa Kyonu|główna kategoria]]'') | OBRAZEK = |
ZAWARTOSC = <BIG>▶ W [[Nazewnictwo chronologiczne Kyonu#Rok wspólny|roku wspólnym 8973]] [[EK]] ◀</BIG> [[Ajdynir]] – [[Ażerimowie]] – [[Âng Qo'or]] – [[Chanat Brocki|Broci]] – [[Buania]] – [[Cesarstwo Poitów]] – [[Cywilizacja Enenków]] ([[Tuwwa]] - [[Futta]] - [[Ein]] - [[Ewan]]) – [[Czerachowie]] – [[Królestwo Daplów|Daplia]] – [[Dynastia Aralezejska]] – [[Dżaszir]] – [[Dżaugria]] – [[Emnaegnir]] – [[Erutia]] – [[Esmia]] – [[Harenia]] – [[Harrun]] – [[Iszaria]] – [[Jalżpowie]] – [[Kauradowie]] – [[Kawelia]] – [[Kejren]] – [[Merawia]] – [[Mitenia]] – [[Mokucja]] – [[Monarchia Olsów]] ([[Olsenia]] – [[Surd]] – [[Rubania]] – [[Szyszenia]]) – [[Mugadir]] – [[Muria]] – [[Nuapaq]] – [[Nuaria]] – [[Państwo Neššów|Państwo Neszów]] – [[Państwo Truskie]] – [[Pinu]] – [[Piri]] – [[Punyszowie]] – [[Raľuhhruş]] – [[Rikkadan]] – [[Sanżenia]] – [[Secht]] – [[Siedmiomieście]]¹ – [[Stojeziory]] – [[Sulimaq]] – [[Surandral]] – [[Północni Barbarzyńcy (Państwo Truskie)|Północni Barbarzyńcy]] – [[Miasta-państwa Talonbatu|Talonbat]]² – [[Tangia]] – [[Tarum]] – [[Taugrowie]] – [[Tjevangono]] – [[Unagurowie]] – [[Unia Lomarska]] – [[Wertynia]] – [[Wiraflycy]] – [[Wolne Księstwa]] – [[Zamb]] – [[Związek Bałaszasków]] – [[Habecja|Związek Miast Habeckich]] – [[Związek Północny]]<hr/>
<BIG>▶ '''PRZESZŁOŚĆ:''' przed [[Nazewnictwo chronologiczne Kyonu#Rok wspólny|rokiem wspólnym]] ◀</BIG> 
[[Historia Surandralu]] ([[I Państwo Gjõów|w 6292]] ([[Państwo Lecajskie|Państwo Lecajskie]]) · [[Cesarstwo Północnokejreńskie|w 7240]] · [[II Państwo Gjõów|w 8214]]) – [[Historia Szuru]] ([[Cywilizacja Enenków|w 7973]]) – [[Historia Tangii]] ([[Tangia (6911 EK)|w 6911]])<hr/>
<BIG>▶ '''PRZYSZŁOŚĆ:''' po [[Nazewnictwo chronologiczne Kyonu#Rok wspólny|roku wspólnym]] ◀</BIG> 
[[Historia Tangii|Przyszłość Tangii]] ([[Tangia|w 9505]] · [[Tangia (złoty wiek)|w 9750]] · [[Akioka|w 10059, Akioka]] · [[FTI|w 11000, FTI]]) – [[Historia Sechtu|Przyszłość Sechtu]] ([[Secht (9509 EK)|w 9509]] · [[Okupacja sechtońska Kun Atla|w 9655, Kun Atla]] · [[Wielka Okupacja Kaori|w 10059, Kaori]]) – [[Historia Surandralu|Przyszłość Surandralu]] ([[Surandral (9081 EK)|w 9081]] · [[Cesarstwo Surandralskie|w 9509]]) – [[Historia Szurii|Państwa postszurskie]] (w 9505: [[Misava]] - [[Boate]] - [[Miote]] - [[Tanate]] - [[Aksayon]])
<hr/>
¹ Siedmiomieście jest podmiotem prawa międzynarodowego równoważnym z państwami.
² Wszystkie miasta-państwa Talonbatu znajdują się ''de iure'' pod polityczną hegemonią miasta Tȝinur, jednak ''de facto'' każde z nich prowadzi niezależną politykę.
}}

Język zachodniomewacki

2026-02-23T19:03:50Z

Emilando: /* Wymarcie */

'''Język zachodniomewacki''' (zachodniomewacki: ''pâl mebhá gò'' [pal˧˥˩ mebʱa˩˥ ɠo˥˩], [[język lecki|lec.]] ''arand Mefattokci'', [[Język surandralski|sur.]] ''hean Mevatgen'') – wymarły na ok. 75 kyonolat przed rokiem wspólnym język należący do grupy [[Języki jalniockie II|jalniockich II]], używany dawniej na znacznej, zachodniej części [[Mewat|Mewatu]]. Wraz z ekspansją Lecajów na wschód jego obszar coraz bardziej zmniejszał się na rzecz [[język lecki|języka leckiego]] (patrz ''Skap hosir ze''), powodując stopniowe zanikanie. Był bardzo podobny do istniejącego nadal w roku wspólnym [[język wschodniomewacki|języka wschodniomewackiego]]. Pod koniec życia zainteresowali się nim surandralscy gjõowie, którzy w efekcie udokumentowali jego wymarcie w bardzo dobrym jak na owe czasy wymiarze.

Podobnie jak wschodniomewacki, zachodniomewacki różnił się od reszty języków jalniockich tworzeniem słów dwusylabowych w ramach utrwalonych złożeń, jednak szedł w tym bardziej dalej niż żyjący bliski krewny. Przykładem jest słowo regionu Mewatu, które miało zuniwerbizowaną formę ''Mebhá'' [mebʱa˩˥], podczas gdy wschodniomewacki ma nadal złożoną formę ''Mē Bhǿ'' [me˩ bʱø˩˥], oznaczającą tyle co „kraina drzew”.

==Wymarcie==
Wraz z coraz większymi zatargami państw-plemion Lecajów część z ich społeczności zaczęła przejmować siłą tereny kolejne to obszary na wschodzie należące dotychczas do ludów tanzyńskich. Powstały na ich terenie wkrótce leckie odłamy starych plemion lub ich mieszanki, takie jak ''Zetowaše, Tułapkiše, Hozbamše'', powodując zjawisko ''Skap hosir ze'' „parcie na wschód”. Migracje Lecajów nie ustały po powstaniu [[Państwo Lecajskie|zjednoczonego państwa]], wręcz przeciwnie, zaczęli traktować dotychczasową ludność jako gorszą, a język starolecki był jedynym prestiżowym w tym okresie. Upadek Państwa Lecajskiego spowolił, ale nie zahamował procesów migracji i asymilacji mieszkańców tej części Mewatu. Fakt, że późniejsze władze kejreńskie i surandralskie dobrze traktowały Lecajów i wspierali ich w parciu na wschód też miał niemałe znaczenie.

Jeszcze na krótko przed jego upadkiem tereny wiejskie, niezorganizowane na wschód od [[Jetawa|Jetawy]] w {{RokEryKyonu|6200}} były językowo zachodniomewackie, a już w {{RokEryKyonu|6527}} [[Cesarstwo Północnokejreńskie|władza północnokejreńska]] określiła te tereny, nie do końca szczegółowo, ale trafnie oddając zmiany, jako ''wecoszońskie''. W {{RokEryKyonu|7112}}, podczas powstania na zachodzie, władze [[Néská|Neski]] oznajmiły Cesarzowi, że ''ryzyka w naszym mieście buntu tu nie ma, bo nikt nie mówi po mewacku''. Najdłużej przetrwał w wiejskich okolicach [[Xozbam|Xozbamu]] (lec. ''Hozbam'', zachodniomewackie ''Kō Bám''), bo aż do {{RokEryKyonu|8893}}, kiedy to według mnichów z Xozbamu zmarła ostatnia rodzimomówczyni ze wsi Kaspat (lec. ''Kaspat'', zachodniomewackie ''Kā Pá~Kapá'').

==Fonologia==
===Samogłoski===
Zachodniomewacki posiadał prosty układ samogłosek ''a, e, i, o, u''. Iloczas nie pełnił funkcji odróżniającej.
{| class="wikitable"
!
! Przednie
!Tylne
|-
! Przymknięte
| {{IPA|i}} <''i''>
| {{IPA|u}} <''u''>
|-
! Średnie
| {{IPA|ɛ~e}} <''e''>
| {{IPA|ɔ~o}} <''o''>
|-
! Otwarte
| colspan=2| {{IPA|a}} <''a''>
|}

===Tony===
W języku zachodniomewackim, podobnie jak w innych jalniockich II występują fonemiczne tony. Zachodniomewacki posiadał ich pięć:
*rosnący (''á'');
*opadający (''à'');
*niski (''ā'');
*rosnąco-opadający (''â'');
*wysoki (''ă'').
Brak tonu (''a''), który pojawia się w wielosylabowych słowach i niektórych spójnikach, przyimkach według niektórych można traktować jako szósty ton.

===Spółgłoski===
Zachodniomewacki charakteryzował się brakiem spółgłosek palatalnych prócz /j/ oraz /ʑ/, a także iniektywami zamiast zwykłych zwartych dźwięcznych.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Przedniojęzykowe
!Podniebienne
!Welarne
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|
|{{IPA|ŋ}} <''ng''>
|- align="center"
! rowspan="4" |Zwarte
!bezdźwięczne
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|
|{{IPA|k}} <''k''>
|-
!bezdźwięczne przydechowe
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|-
!iniektywne
|{{IPA|ɓ}} <''b''>
|{{IPA|ɗ}} <''d''>
|
|{{IPA|ɠ}} <''g''>
|-
!dźwięczne zwarte
|{{IPA|bʱ}} <''bh''>
|{{IPA|dʱ}} <''dh''>
|
|{{IPA|gʱ}} <''gh''>
|-
|- align="center"

! rowspan="2" | Szczelinowe
!bezdźwięczne
|{{IPA|f}} <''f''>
|{{IPA|s}} <''s''>
|
|{{IPA|h}} <''h''>
|-
!dźwięczne
|
|{{IPA|z}} <''z''>
|{{IPA|ʑ}} <''lh''>
|
|- align="center"
! colspan="2" | Sonanty
|
|{{IPA|l}} <''l''>
|
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
| {{IPA|w}} <''w''>
| {{IPA|r}} <''r''>
| {{IPA|j}} <''j''>
|
|-
|}
[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Wschodniomewacki]] [[Kategoria:Języki jalniockie II]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język prajalniocki II

2026-02-22T20:00:40Z

Emilando: /* Fonologia */

Język prajalniocki II

2026-02-22T20:00:11Z

Emilando: