Conlanger - Wkład użytkownika [pl]

Zhok-Ha

2026-04-16T06:20:56Z

Raceg: /* Historia */

[[File:Zhok Ha.png|350px|thumb|Ruiny [[Pałac Uśmiechniętych Twarzy|Pałacu Uśmiechniętych Twarzy]] w obrębie [[Hiem Sinh]], jednej z najlepiej zachowanych ruin Zhok-Ha.]]
'''Zhok-Ha''' ('''Tomkanie'''; [[język zhok-ha|zhok-ha]] ''thôm chanh'' [{{IPA|tʰɔːm caɲ}}], [[język qin|qin]] {{qin|高棉|zhók hā}} [{{IPA|t͡ʃɔːk˦˥ hɑː˧}}], [[dialekty sabelańskie|sab.]] ''tomka'' [ˈtumkə]) – [[języki i ludy Kyonu|lud]], pochodzący z północno-wschodniego [[Kyon]]u, w szczycie rozwoju tworzący jedną z wielkich cywilizacji głównego kontynentu, obecnie wymarły. Zhok-Ha są przykładem „cywilizacji zaginionej” – na temat przyczyn jej upadku teorii jest wiele, ale żadna nie zyskała całkowitego poparcia wszystkich badaczy. Najpopularniejszą jest migracja wymuszona zmianą klimatu: pozostało po nich wiele ruin, których skala świadczy o utrzymywaniu populacji większej, niż pozwala na to suchy, stepowy klimat zamieszkiwanych przez nich obszarów. Niewyjaśnione pozostaje jednak, dokąd się udali, ani dlaczego znikają z kart historii stosunkowo nagle – w ciągu jednego kyońskiego stulecia. Ruiny dawnej stolicy Zhok-Ha, [[Hiem Sinh]] ([{{IPA|hiəm s̪iɲ}}]), leżą na zachodnim brzegu [[jezioro Qafni|jeziora Qafni]], a słynne rzeźbione ludzkie podobizny [[Pałac Uśmiechniętych Twarzy|Pałacu Uśmiechniętych Twarzy]] widać wyraźnie na kontrolowanym przez [[Stojeziory]] brzegu.

== Historia ==
Zhok-Ha uchodzą za jedną z antycznych cywilizacji Kyonu, ale są przy tym także tą najmniej poznaną z uwagi na raczej ubogi przekaz pisany. Zhok-Ha nie prowadzili kronik, a literatura miała najprawdopodobniej charakter oralny albo była zapisywana w sposób nietrwały, być może ze względu na tabu. O Zhok-Ha wspominają kronikarze Qin i wyrażają się o nich – co rzadkie w preferującej neutralny punkt widzenia sztuce kronikarskiej wczesnych cesarstw – bardzo przychylnie, używając m.in. wyróżnika {{qin|朝|dá|wielki}}, w dużej mierze zawężonego do opisywania dynastii cesarskich. Zhok-Ha pojawiają się często w kronikach [[kalendarze Kyonu#Ery Qin|Ery Dynastii Long i Ośmiu Królów]], przez kolejne ery coraz sporadyczniej, żeby w zasadzie całkowicie zniknąć w Erze Zamkniętych Wrót. Obejmuje to okres około trzech i pół tysiąca lat. Źródła edeneńskie i salladorskie wspominają zaś o nich sporadycznie jako o dalekim kraju powiązanym ze szlakami handlowymi. Przyjmuje się, że w którymś momencie trwania Ery Ośmiu Królów miało miejsce jakieś wydarzenie – być może zmiana kulturowa, wewnętrzna rewolucja, zmiana władzy albo reforma religijna – które pchnęło tę cywilizację w stronę izolacjonizmu. Stopniowa ekspansja Qin na północ od [[Góry Dachu Świata|Dachu Świata]] doprowadziła zaś do ograniczenia jej wpływów politycznych i kulturowych i zastąpienia ich utrzymującą się w dużej mierze do dziś zależnością geopolityczną od Qin. Nie wyjaśnia to jednak zniknięcia całej cywilizacji.

Teorii na temat wyginięcia Zhok-Ha jest wiele. Najpowszechniejsze to:
* zmiana klimatu – a w konsekwencji zmniejszenie populacji i jej rozproszenie po świecie, a w konsekwencji utrata odrębnej tożsamości,
* zaraza, klęska głodu lub inne wydarzenie prowadzące do masowego wymierania ludności,
* najazd z zewnątrz,
* asymilacja kulturowa.
Każda z tych teorii ma jednak słabe punkty: teoria zmiany klimatu zakłada niekontrolowany odpływ ludności, który na pewno zostałby powstrzymany, gdyby istniała władza centralna – jeśli takowej nie było, wtedy należałoby zmienić podejście do datowania historii Zhok-Ha. Podobny problem występuje w przypadku teorii masowego wymierania. Jeśli chodzi o najazd z zewnątrz, brakuje w równaniu najeźdźcy – ludy [[Harensuran|hareńsko-surańskie]] nigdy nie cechowały się ekspansjonizmem, brak jest wzmianek o wojnach toczonych w tamtych rejonach przez Qin, a Państwa [[Państwo Neššów|Neššów]] i [[Państwo Trugów|Trugów]] są za daleko. W przypadku teorii asymilacyjnej zaś zastanawia brak jakiegokolwiek adstratu zhok-ha w jakimkolwiek innym języku.

== Osiągnięcia ==
Wśród osiągnięć Zhok-Ha wymienia się przede wszystkim inżynierię budowlaną. Zachowały się do dziś częściowo sprawne urządzenia irygacyjne i spiętrzające rzeki o bardzo nowoczesnym projekcie, wykorzystujące półautomatyczne śluzy dla kontrolowania poziomu wody w kanałach nawadniających i umożliwienia płynnej żeglugi rzecznej. Wszystkie znane miasta Zhok-Ha miały też oddzielną kanalizację sanitarną i burzową. Zhok-Ha byli także w stanie budować wysoko – wieże pałaców w Hiem Sinh i [[Phom Keo]] sięgają blisko stu metrów wysokości. Znana była także technologia budowy dróg – wykorzystywano do tego duże, granitowe płyty, a także bruk.

Znaleziska archeologiczne sugerują, że sztuka wojenna stała na dosyć wysokim poziomie. Zhok-Ha znali proch i technologię kuszy samopowtarzalnej. Posiadali oddziały konne i wykorzystywali maszyny oblężnicze.

Posiadali własny system pisma, będący skrzyżowaniem abugidy z pismem ideograficznym. Zostało odcyfrowane tylko częściowo.

== Kontrowersje ==
=== Negacjonizm ===
Trudność w określeniu początku i końca cywilizacji Zhok-Ha doprowadziła do pojawienia się poglądu, jakoby ona nigdy nie istniała. Jest on tym popularniejszy, im dalej od monumentalnych ruin, które ta cywilizacja po sobie pozostawiła. Zwolennicy tej teorii wskazują na brak historycznej dokumentacji wyprodukowanej przez tę cywilizację, a także na fakt, że nigdy nie odkryto żadnego grobowca, ani nawet szczątek ludzkich, które jednoznacznie dałoby się jej przypisać.

== Istniejące ruiny ==
* [[Anh Na]]
* [[Hiem Sinh]]
* [[Hoi Sunh]]
* [[Kohsung Cham]]
* [[Phom Keo]]
* [[Siem Tram]]
* [[Ta Na]]
* [[Tatie]]
* [[Trang Oul]]

== Zobacz też ==
* [[język zhok-ha]],
* [[Qin]], [[cywilizacja Qin]], [[język qin]],
* [[Xin]], [[cywilizacja Xin]], [[język xin]],
* [[Harensuran]].

[[Kategoria:Ludy Kyonu]]
[[Kategoria:Cywilizacje Kyonu]]

2026-03-28T14:50:49Z

Raceg: /* Święta religijne */

2026-03-10T13:38:18Z

Raceg: /* Święty Porządek */

{{Kyon aktywny}}
 
{{EdenenIntro}}
 

'''Kult Âthonéna''', znany również jako '''atonenizm''', (sal. ''Ângor Âthonént'', ''Ârthonâthonérrë'') to monoteistyczna religia [[Salladorczycy|Salladorczyków]], mocno związana z tą narodowością.

== Historia ==
Jej założycielem nazywa się Âlego Vermissândana, członka [[Złote Bractwo|Złotego Bractwa]] który to w roku 1076 [[EK]] miał widzenie, które zainspirowało go do darzenia szczególną czcią spośród panteonu Edenenów boga Âthonéna, którego uznał w końcu za Boga-Stwórcę. Z pomocą Bractwa, wśród członków którego rozprzestrzenił swoją wiarę pomagał budować królestwo [[Salladorczycy|Salladoru]], którego Kult Âthonéna z czasem stał się oficjalną religią. On założył podwaliny późniejszych praktyk i obrzędów, które — jak mówił — otrzymywał w widzeniach sennych.

Mimo wszystko niektórzy Salladorcy wierzą, że Âle żyje nadal w ukryciu przed światem i kiedyś powróci, aby zebrać naród salladorski z diaspory i przywrócić Królestwo.

Lata po jego śmierci religia była rozwijana, aż osiągnęła swój współczesny kształt. Jednak historycy zauważają, że im dalej wstecz, tym więcej znajdziemy w niej elementów mitologicznych, które w późniejszych latach były rewidowane przez arcykapłanów, w celu uczynienia tej religii bardziej uniwersalistyczną. Ma to ścisły związek z diasporą salladorską oraz przyjmowaniem prozelitów. Te wysiłki jednak nie są wysoce skuteczne, w dużej mierze z powodu cechującego wielu Salladorczyków rasizmu, a więc kult Âthonéna pozostaje w dużej mierze religią jednego narodu.

== Kosmologia ==

=== Bóg ===
Współcześni Salladorczycy określają się jako monoteiści, utożsamiając czczonego przez nich Boga, którego nazywają Âthonén, z Absolutem Bytu, Jednym Przedwiecznym (sâl. ''Échin Cethánto''). Innymi jego tytułami, podkreślanymi przez wyznawców są Stwórca Ciał Niebieskich (sâl. ''Sâllelin'') oraz Stwórca Świata (sâl. ''Tûrelin'').

Przez oddawanie czci boskiej Salladorczycy rozumieją składanie ofiar (sâl. ''swéthum'') oraz ślubów świętych (sâl. ''archethŷë''). Składanie ich istotom innym, niż Âthonén, określane jest jako bałwochwalstwo (sâl. ''cémben''). Za bałwochwalstwo przysługuje kara ogolenia głowy. Jeśli zaś dany człowiek nie chce zaprzestać swoich praktyk, skazywany jest na śmierć.

=== Duchy ===
W religii salladorskiej oprócz jedynego Boga występują również pośrednie istoty duchowe, zwane Gânami. Patronują one różnym sprawom w świecie wiary. Gânom często przypisywana jest płeć, jednak jest to dla nich jedynie zewnętrzna charakterystyka. Często jednak występują one w parach, przypominających małżeństwa. Posiadanie przez nich potomstwa uznawane jest jednak za absurd i herezję, gdyż nie mają one ciał. Dzielą się one na cztery grupy:

* Synowie Boży (Dâinân), istoty najbliższe Âthonénowi, określane przez niektórych jako echa dawnego panteonu.
** Gâbharand — obrońca przed złymi duchami. Jego atrybutami są miecz i włócznia.
** Jârwë — posłannica rozkazów Âthonéna. Jej atrybutem jest trąba, kruk i sarna<ref>A raczej kyońskie zwierzę wyglądem przypominające sarnę</ref>. Żona Érina.
** Érin — duch dający siłę wojownikom. Jego atrybutami są buzdygan i proporzec. Mąż Jârwë.
** Ánto i Ántë — małżeństwo patronujące rodzinom.
** ...
* Duchy dobre (Âren), słudzy Âthonéna i Jego pośrednicy. Są liczni i nieuchwytni, a ich imiona zapisane w świętych księgach są umowne.
* Duchy złe (Últharen), duchy zbuntowane, agresywne i wrogie człowiekowi. Najpotężniejszym z nich jest Âichelo, chociaż znacznie mniej potężny, niż Gâbharand. Związane są chorobami, szaleństwem, rozpaczą (depresją), nieszczęściem i grzechem, jako ich inicjatorzy.
* Duchy szare (Hŷltharen), zbuntowane, mniej agresywne, ale nie mniej negatywne. Określa się je jako duchy wędrujące po pustkowiach. Występują w legendach, w których wykorzystują ludzi do swoich celów. Niektórzy wierzą, że duch szary może kiedyś stać się dobry lub zły, jednak arcykapłani temu zaprzeczają. Ponadto wielu członków starszyzny, jak i kapłanów wątpi w ich istnienie, a Arcykapłani nie orzekli do tej pory o tym definitywnie.

=== Stworzenie świata ===
Podstawą koncepcji stworzenia jest fakt, iż wszystko pochodzi od Âthonéna, jako od Absolutu wszelkiego bytu.

Dla wyznawców Âthonéna stworzenie świata jest jednak bardziej koncepcją filozoficzną, niż mitologiczną. Arcykapłan Alésemin IV w roku 2344 [[EK]] oficjalnie potepił takie interpretacje historii świata. Szczególnie genealogie sięgające jego początków (np. rodowód Maergalina) uznał za apokryficzne, a niektóre wręcz za heretyckie. Jedyną ortodoksyjną doktryną w tym temacie jest istnienie pośredników stworzenia — duchów zwanych Ŷerami, które opiekowały się ludźmi do momentu ich usamodzielnienia. Jednak i to niektórzy uczeni podważają. Arcykapłani zaś niezmiennie z pokolenia na pokolenie trzymają się wersji, że najpewniej jest to fragment pradawnej wiedzy, której pełny obraz przepadł dawno wraz z rozproszeniem się ludności po świecie.

Mimo tego w ikonografii salladorskiej istnieją liczne przedstawienia artystyczne dotyczące stworzenia świata. Najczęstszym z nich jest motyw Âthonéna Stwórcy Ciał Niebieskich ([[Język salladorski|sal]]. ''Sâllelin'') przedstawiający Boga ustanawiającego ziemię (Kyon), słońce (Heliosa), księżyc (Lykaona) oraz gwiazdy na swoich miejscach.

Niektóre tradycje utrzymują, że kolebką ludzkości jest [[Harensuran]]. Inne zaś interpretacje pradawnych dokumentów skłaniają się ku stwierdzeniu, że jest to obszar obecnej [[Tangia|Tangii]].

Stworzenie człowieka jak i jego dokładna natura jest dogmatycznie tajemnicą, ale w antropologii salladorskiej przyjmuje się zwykle, że składa się on z dwóch natur: ([[Język salladorski|sal]]. ''lârril''): duchowej ([[Język salladorski|sal]]. ''mârghâine'') i zwierzęcej ([[Język salladorski|sal]]. ''lûre''), które mają dwa różne przeznaczenia, przez co są w konflikcie.

=== Świat i ciała niebieskie ===
Według salladorczyków świat Kyonu, tak jak księżyc Lykaon, gwiazdy czy słońce Helios zalicza się do kategorii ciał niebieskich (sal. ''sâllan''). Według nich świat nie jest płaski, a jest kulą, którą można okrążyć. Ponadto według niektórych podań, wewnątrz planety ma znajdować się Zaprawdę Straszny Ogień ([[Język salladorski|sal]]. ''Berbhŷre Ŷssë''), który w ostatnich dniach ma pochłonąć świat, aby go odnowić w płomieniach.

Nie jest jasne czy w religii tej zawarty jest model heliocentryczny czy kyocentryczny, a więc kapłani zostawiają to wiernym i naukowcom do dowolnej interpretacji.

Poza Kyonem znajdują się jego księżyc, słońce oraz dalekie gwiazdy. Poza zaś granicą gwiazd znajduje się przedwieczna pustka. Jest to dosłowna nicość charakteryzująca się kompletnym brakiem przestrzeni.

=== Koniec świata ===
Jak przepowiadał jeszcze sam Âle Vermissândan, świat i wszechświat ma istnieć długie tysiąclecia, zanim nie zostanie pochłonięty przez Zaprawdę Straszny Ogień zręki Âthonéna. Ogień ten ma być narzędziem sądu, pochłaniając tych, którzy w swoich sercach gardzą Świętym Porządkiem Bożym, a wskrzeszając tych, którzy są mu posłuszni. Dusze zdrajców Porządku zaś wtedy zostaną wyrzucone poza okrąg świata, do przedwiecznej pustki, która istniała, zanim Âthonén nie stworzył świata. Tam będą trwać w ciemności, bo odrzucili przedwieczne światło Âthonéna. Wierni zaś będą na zawsze żyć w przyjaźni i bliskości z Âthonénem, wolni od słabości i beznadziei, rozprzestrzenieni po różnych planetach.

== Obrzędy ==

=== Święty Porządek ===
Podstawą atonenizmu jest idea Świętego Porządku Boskiego ([[Język salladorski|sal.]] ''Armârwen Dâinu'' — dosłownie ''Święty Porządek Boga Mówiącego''). Zakłada on zasady funkcjonowania świata stworzonego. Jedna z list tych zasad wygląda następująco:

* Czcij Âthonéna — pana, ojca i stwórcę swego, patrona twojego narodu; mniejsze duchy szanuj tylko, a złe duchy odpędzaj
* Nie czyń krzywdy niczemu, gdy tego nie potrzebujesz
* Nie czyń krzywdy nikomu, jeśli nie wymaga tego większe dobro
* Nie współżyj z dziećmi
* Nie współzyj ze swoim rodzeństwem, ani z twoimi rodzicami, ani z rodzeństwem twoich rodziców, ani z dziećmi rodzeństwa twoich rodziców
* Niech mężczyzna nie współżyje z mężczyzną, a kobieta niech nie współzyje z kobietą
* Nie bądź rozwiązły. Zamiast tego zbuduj rodzinę!
* Szanuj władcę, bo sprawiedliwy jest namiestnikiem Boga, a z niesprawiedliwym sam Bóg się rozprawi. Bądź mężny!
* Kieruj się w życiu surowym rozumem i dobrym sercem, a nie szalonymi podszeptami złych duchów
* Badaj duchy, czy pochodzą od Âthonéna
* Szanuj swoje zdrowie i swoją duszę: nie przejadaj się, nie pij do wymiocin, nie przedawkuj sâfny, nie upajaj się często
* Zawsze czyń to, co dobre jest zarówno dla ciebie, jak i dla innych
* Nie bój się poświęcić życia w obronie tych, których kochasz, albowiem Âthonén wynagrodzi ci to, gdy wszechświat zostanie odnowiony

=== Ofiary ===
Centralnym elementem religii salladorskiej jest składanie ofiar. Ofiara Âthonénowi uznawana jest za najwyższą oznakę czci.

Typy ofiar:

* Ofiary świąteczne. Służą oddawaniu czci podczas świąt. Zwykle są to symboliczne fragmenty najlepszych pokarmów.
* Ofiary przebłagalne. Mają za zadanie wynagrodzić Âthonénowi popełnione przez wiernych zło. Zwykle są to symboliczne elementy najlepszych pokarmów.
* Ofiay losu. Mają wyrazić dziękczynienie za odniesiony sukces. Przy odniesionym zwycięstwie w walce są to najczęściej palce poległych wrogów.

Składanie ofiar polega na spalaniu bądź na rytualnej konsumpcji przez kapłana.

=== Kapłani ===
Kapłaństwo salladorskie zwykle jest dziedziczne, choć nie jest to wymóg. Wyższy rangą kapłan może naznaczyć swojego następcę spośród ludu, jednak tradycyjnie kapłanem zwykle zostaje syn kapłana. Święcenia podobne do kapłańskich mogą otrzymać również kobiety, jednak nie mogą one składać ofiar, a jedynie pomagać w przygotowaniu i odprawieniu służby. Zwykle jednak ich rola ogranicza się do trzymania porządku w miejscach kultu, pracy na rzecz ubogich i narodu oraz odprawiania pomniejszych modlitw.

Kapłani będący dodatkowo członkami starszyzny salladorskiej są szczególnie cenieni i tacy w większości zostają religijnymi namiestnikami, doradcami i arcykapłanami.

=== Arcykapłan ===
Arcykapłan jest zawsze jeden i zawsze jest nim mężczyzna. Podejmuje on wszelkie decyzje związane z obrzędami, doktrynami i kanonem świętych pism z pomocą swoich doradców. Pośrednikami zaś arcykapłana są namiestnicy, którzy sprawują religijną pieczę nad różnymi częściami salladorskiej diaspory. Dla zwykłych wyznawców w lokalnych społecznościach jednak wpływ Arcykapłana nie jest silny, toteż sama religia pozostaje głęboko konserwatywna. Samo włączenie nowych świętych pism do kanonu jest wydarzeniem rzadkim i epokowym, dziejącym się powoli.

Często w wyniku śmierci lub abdykacji poprzednika, arcykapłanem zostaje jego syn lub następca przezeń naznaczony. Jeśli zaś następcy nie ma, zostaje nim najstarszy namiestnik, lub doradca, jeśli namiestnik nie przybędzie na czas, albo komunikacja i transport są w jakiś sposób poważnie utrudnione.

Pierwszym arcykapłanem był Âle Vermissândan, założyciel religii.

=== Kalendarz i święta ===

=== Sâfna i inne środki psychoaktywne ===

=== Inne sakrum ===
Szczególną czcią darzony jest [[język salladorski]], gdyż jest on językiem większości świętych tekstów oraz liturgii<ref>Co jest paradoksem, gdyż na początku, w reformie z roku XXXX [[EK]] wprowadzony on został jako język ludowy względem praedeneńskiego.</ref>, jak i [[język praedeneński]]. Ten drugi zaś nie ma aż takiej duchowej wagi i uznawany jest w większości za przeżytek oraz ciekawostkę. W dużej mierze w wyniku słabo zachowanej literatury, względem rozmachu literatury salladorskiej<ref>Polityka Królestwa Salladoru faworyzowała skrybów przepisujących teksty salladorskie, w wyniku czego duża część literatury się nie zachowała.</ref>.

Objęte szacunkiem są również postaci Âlego Vermissândana, Vârina I Ârrothana i Tûrina Elwérdhenila — człołowych przedstawicieli kultu Âthonéna w okresie założenia Królestwa Salladoru. Popularne jest ich przedstawienie ikonograficzne, stojących obok siebie z atrybutami.

== Święte pisma ==
Âthonéniści uznają szeroki, rozwijający się kanon świętych ksiąg, które należą do trzech kategorii:

* Święta historia, czyli księgi należące do zbioru ''Élthara''. Jest to zbiór łączący myśl narodową, historiograficzną, historiozoficzną i religijną. Pisma te włącza się do kanonu lata po ich napisaniu. Ścisłą kontrolę nad nimi sprawuje arcykapłan.
** ''[[Erfâchwen]]'' — o prehistorii i legendach edeneńskich;
** ''[[Mârghalin Rándin]]'' — o powstaniu Edenenów i Synkaru
** ''[[Galinánta]]'' — o powstaniu Salladoru
** ''[[Carwelânta]] —'' o wojnie Salladoru z Synkarem
** ''[[Aronlânta]]'' — o wojnach boerińskich
** ''[[Vélem Rŷen]] —'' o podbojach i szczycie potęgi Salladoru
** ''[[Galférwen]]'' — o upadku Salladoru i diasporze
* Zbiór pobożny, czyli utwory niekornikarskie, a zatwierdzane przez arcykapłanów.
** ''Séum Cânnumo'' — wielka księga mądrości salladorskiej starszyzny
** ''Pénnum Velémino'' — poetycki dodatek do Galinánty
** ''Pénnum Âssore'' — ludowe utwory pobożne

* Apokryfy, czyli księgi związane mocno z historią i religią, ale niezatwierdzone przez Arcykapłana. Nie zmienia to faktu, że stanową cenne źródło wiedzy o kulturze i tradycji, przez co równie mocno dąży się do zachowania zwłaszcza tych najstarszych z nich, jak dawne legendy i podania edeneńskie oraz legendy salladorskie. Doraźne nauczanie arcykapłanów przez uczonych również określane jest mianem apokryfów (sal. ''béren rimârweno''), jednak w mowie zwyczajowej nie funkcjonuje w tym znaczeniu.

Przeciwieństwem świętych pism są pisma heretyckie. Należą one do tej kategorii, iż zostały przez Arcykapłana uznane za spzeczne z ''wiarą, rozumem i dobrą wolą''.

== Chronologiczna lista potępionych herezji ==

* XXXX [[EK]] — Herezja dénârthonizmu głosząca niemal wysoki duchowy status trzech głównych założycieli Salladoru, Alesa Vermissândana, Vârina Ârrothana i Tyrina Elwérdhenila, który nadawał im status Synów Bożych — Orzeczono, że nie osiągnęli rangi Synów Bożych. Żaden człowiek nie może osiągnąć takiego stanu. Jest to nazwa duchów najbliższych Âthonénowi.
* XXXX [[EK]] — Herezja Duchy nie mogą mieć potomstwa.
* XXXX [[EK]] — Arcykapłani nie są pozbawieni wad moralnych.
* XXXX [[EK]] — [[Język praedeneński]] nie jest świętszy niż [[język salladorski]]. Oba języki są święte, i tylko one, a wszczególności wysoki rejestr.

== Przypisy ==
<references />{{Religie Kyonu}}{{SORTUJ:Kult Athonena}}
[[Kategoria:Religie Kyonu]]
[[Kategoria:Edeneni i Sallador]]

Kult Âthonéna

2026-03-10T13:36:44Z

Raceg: /* Święty Porządek */

{{Kyon aktywny}}
 
{{EdenenIntro}}
 

'''Kult Âthonéna''', znany również jako '''atonenizm''', (sal. ''Ângor Âthonént'', ''Ârthonâthonérrë'') to monoteistyczna religia [[Salladorczycy|Salladorczyków]], mocno związana z tą narodowością.

== Historia ==
Jej założycielem nazywa się Âlego Vermissândana, członka [[Złote Bractwo|Złotego Bractwa]] który to w roku 1076 [[EK]] miał widzenie, które zainspirowało go do darzenia szczególną czcią spośród panteonu Edenenów boga Âthonéna, którego uznał w końcu za Boga-Stwórcę. Z pomocą Bractwa, wśród członków którego rozprzestrzenił swoją wiarę pomagał budować królestwo [[Salladorczycy|Salladoru]], którego Kult Âthonéna z czasem stał się oficjalną religią. On założył podwaliny późniejszych praktyk i obrzędów, które — jak mówił — otrzymywał w widzeniach sennych.

Mimo wszystko niektórzy Salladorcy wierzą, że Âle żyje nadal w ukryciu przed światem i kiedyś powróci, aby zebrać naród salladorski z diaspory i przywrócić Królestwo.

Lata po jego śmierci religia była rozwijana, aż osiągnęła swój współczesny kształt. Jednak historycy zauważają, że im dalej wstecz, tym więcej znajdziemy w niej elementów mitologicznych, które w późniejszych latach były rewidowane przez arcykapłanów, w celu uczynienia tej religii bardziej uniwersalistyczną. Ma to ścisły związek z diasporą salladorską oraz przyjmowaniem prozelitów. Te wysiłki jednak nie są wysoce skuteczne, w dużej mierze z powodu cechującego wielu Salladorczyków rasizmu, a więc kult Âthonéna pozostaje w dużej mierze religią jednego narodu.

== Kosmologia ==

=== Bóg ===
Współcześni Salladorczycy określają się jako monoteiści, utożsamiając czczonego przez nich Boga, którego nazywają Âthonén, z Absolutem Bytu, Jednym Przedwiecznym (sâl. ''Échin Cethánto''). Innymi jego tytułami, podkreślanymi przez wyznawców są Stwórca Ciał Niebieskich (sâl. ''Sâllelin'') oraz Stwórca Świata (sâl. ''Tûrelin'').

Przez oddawanie czci boskiej Salladorczycy rozumieją składanie ofiar (sâl. ''swéthum'') oraz ślubów świętych (sâl. ''archethŷë''). Składanie ich istotom innym, niż Âthonén, określane jest jako bałwochwalstwo (sâl. ''cémben''). Za bałwochwalstwo przysługuje kara ogolenia głowy. Jeśli zaś dany człowiek nie chce zaprzestać swoich praktyk, skazywany jest na śmierć.

=== Duchy ===
W religii salladorskiej oprócz jedynego Boga występują również pośrednie istoty duchowe, zwane Gânami. Patronują one różnym sprawom w świecie wiary. Gânom często przypisywana jest płeć, jednak jest to dla nich jedynie zewnętrzna charakterystyka. Często jednak występują one w parach, przypominających małżeństwa. Posiadanie przez nich potomstwa uznawane jest jednak za absurd i herezję, gdyż nie mają one ciał. Dzielą się one na cztery grupy:

* Synowie Boży (Dâinân), istoty najbliższe Âthonénowi, określane przez niektórych jako echa dawnego panteonu.
** Gâbharand — obrońca przed złymi duchami. Jego atrybutami są miecz i włócznia.
** Jârwë — posłannica rozkazów Âthonéna. Jej atrybutem jest trąba, kruk i sarna<ref>A raczej kyońskie zwierzę wyglądem przypominające sarnę</ref>. Żona Érina.
** Érin — duch dający siłę wojownikom. Jego atrybutami są buzdygan i proporzec. Mąż Jârwë.
** Ánto i Ántë — małżeństwo patronujące rodzinom.
** ...
* Duchy dobre (Âren), słudzy Âthonéna i Jego pośrednicy. Są liczni i nieuchwytni, a ich imiona zapisane w świętych księgach są umowne.
* Duchy złe (Últharen), duchy zbuntowane, agresywne i wrogie człowiekowi. Najpotężniejszym z nich jest Âichelo, chociaż znacznie mniej potężny, niż Gâbharand. Związane są chorobami, szaleństwem, rozpaczą (depresją), nieszczęściem i grzechem, jako ich inicjatorzy.
* Duchy szare (Hŷltharen), zbuntowane, mniej agresywne, ale nie mniej negatywne. Określa się je jako duchy wędrujące po pustkowiach. Występują w legendach, w których wykorzystują ludzi do swoich celów. Niektórzy wierzą, że duch szary może kiedyś stać się dobry lub zły, jednak arcykapłani temu zaprzeczają. Ponadto wielu członków starszyzny, jak i kapłanów wątpi w ich istnienie, a Arcykapłani nie orzekli do tej pory o tym definitywnie.

=== Stworzenie świata ===
Podstawą koncepcji stworzenia jest fakt, iż wszystko pochodzi od Âthonéna, jako od Absolutu wszelkiego bytu.

Dla wyznawców Âthonéna stworzenie świata jest jednak bardziej koncepcją filozoficzną, niż mitologiczną. Arcykapłan Alésemin IV w roku 2344 [[EK]] oficjalnie potepił takie interpretacje historii świata. Szczególnie genealogie sięgające jego początków (np. rodowód Maergalina) uznał za apokryficzne, a niektóre wręcz za heretyckie. Jedyną ortodoksyjną doktryną w tym temacie jest istnienie pośredników stworzenia — duchów zwanych Ŷerami, które opiekowały się ludźmi do momentu ich usamodzielnienia. Jednak i to niektórzy uczeni podważają. Arcykapłani zaś niezmiennie z pokolenia na pokolenie trzymają się wersji, że najpewniej jest to fragment pradawnej wiedzy, której pełny obraz przepadł dawno wraz z rozproszeniem się ludności po świecie.

Mimo tego w ikonografii salladorskiej istnieją liczne przedstawienia artystyczne dotyczące stworzenia świata. Najczęstszym z nich jest motyw Âthonéna Stwórcy Ciał Niebieskich ([[Język salladorski|sal]]. ''Sâllelin'') przedstawiający Boga ustanawiającego ziemię (Kyon), słońce (Heliosa), księżyc (Lykaona) oraz gwiazdy na swoich miejscach.

Niektóre tradycje utrzymują, że kolebką ludzkości jest [[Harensuran]]. Inne zaś interpretacje pradawnych dokumentów skłaniają się ku stwierdzeniu, że jest to obszar obecnej [[Tangia|Tangii]].

Stworzenie człowieka jak i jego dokładna natura jest dogmatycznie tajemnicą, ale w antropologii salladorskiej przyjmuje się zwykle, że składa się on z dwóch natur: ([[Język salladorski|sal]]. ''lârril''): duchowej ([[Język salladorski|sal]]. ''mârghâine'') i zwierzęcej ([[Język salladorski|sal]]. ''lûre''), które mają dwa różne przeznaczenia, przez co są w konflikcie.

=== Świat i ciała niebieskie ===
Według salladorczyków świat Kyonu, tak jak księżyc Lykaon, gwiazdy czy słońce Helios zalicza się do kategorii ciał niebieskich (sal. ''sâllan''). Według nich świat nie jest płaski, a jest kulą, którą można okrążyć. Ponadto według niektórych podań, wewnątrz planety ma znajdować się Zaprawdę Straszny Ogień ([[Język salladorski|sal]]. ''Berbhŷre Ŷssë''), który w ostatnich dniach ma pochłonąć świat, aby go odnowić w płomieniach.

Nie jest jasne czy w religii tej zawarty jest model heliocentryczny czy kyocentryczny, a więc kapłani zostawiają to wiernym i naukowcom do dowolnej interpretacji.

Poza Kyonem znajdują się jego księżyc, słońce oraz dalekie gwiazdy. Poza zaś granicą gwiazd znajduje się przedwieczna pustka. Jest to dosłowna nicość charakteryzująca się kompletnym brakiem przestrzeni.

=== Koniec świata ===
Jak przepowiadał jeszcze sam Âle Vermissândan, świat i wszechświat ma istnieć długie tysiąclecia, zanim nie zostanie pochłonięty przez Zaprawdę Straszny Ogień zręki Âthonéna. Ogień ten ma być narzędziem sądu, pochłaniając tych, którzy w swoich sercach gardzą Świętym Porządkiem Bożym, a wskrzeszając tych, którzy są mu posłuszni. Dusze zdrajców Porządku zaś wtedy zostaną wyrzucone poza okrąg świata, do przedwiecznej pustki, która istniała, zanim Âthonén nie stworzył świata. Tam będą trwać w ciemności, bo odrzucili przedwieczne światło Âthonéna. Wierni zaś będą na zawsze żyć w przyjaźni i bliskości z Âthonénem, wolni od słabości i beznadziei, rozprzestrzenieni po różnych planetach.

== Obrzędy ==

=== Święty Porządek ===
Podstawą atonenizmu jest idea Świętego Porządku Boskiego ([[Język salladorski|sal.]] ''Armârwen Dâinu'' — dosłownie ''Święty Porządek Boga Mówiącego''). Zakłada on zasady funkcjonowania świata stworzonego. Jedna z list tych zasad wygląda następująco:

* Czcij Âthonéna — pana, ojca i stwórcę swego, patrona twojego narodu; mniejsze duchy szanuj tylko, a złe duchy odpędzaj
* Nie czyń krzywdy niczemu, gdy tego nie potrzebujesz
* Nie czyń krzywdy nikomu, jeśli nie wymaga tego większe dobro
* Nie współżyj z dziećmi
* Nie współzyj z rodzeństwem, ani z kuzynostwem
* Niech mężczyzna nie współżyje z mężczyzną, a kobieta niech nie współzyje z kobietą
* Nie bądź rozwiązły. Zamiast tego zbuduj rodzinę!
* Szanuj władcę, bo sprawiedliwy jest namiestnikiem Boga, a z niesprawiedliwym sam Bóg się rozprawi. Bądź mężny!
* Kieruj się w życiu surowym rozumem i dobrym sercem, a nie szalonymi podszeptami złych duchów
* Badaj duchy, czy pochodzą od Âthonéna
* Szanuj swoje zdrowie i swoją duszę: nie przejadaj się, nie pij do wymiocin, nie przedawkuj sâfny, nie upajaj się często
* Zawsze czyń to, co dobre jest zarówno dla ciebie, jak i dla innych
* Nie bój się poświęcić życia w obronie tych, których kochasz, albowiem Âthonén wynagrodzi ci to, gdy wszechświat zostanie odnowiony

=== Ofiary ===
Centralnym elementem religii salladorskiej jest składanie ofiar. Ofiara Âthonénowi uznawana jest za najwyższą oznakę czci.

Typy ofiar:

* Ofiary świąteczne. Służą oddawaniu czci podczas świąt. Zwykle są to symboliczne fragmenty najlepszych pokarmów.
* Ofiary przebłagalne. Mają za zadanie wynagrodzić Âthonénowi popełnione przez wiernych zło. Zwykle są to symboliczne elementy najlepszych pokarmów.
* Ofiay losu. Mają wyrazić dziękczynienie za odniesiony sukces. Przy odniesionym zwycięstwie w walce są to najczęściej palce poległych wrogów.

Składanie ofiar polega na spalaniu bądź na rytualnej konsumpcji przez kapłana.

=== Kapłani ===
Kapłaństwo salladorskie zwykle jest dziedziczne, choć nie jest to wymóg. Wyższy rangą kapłan może naznaczyć swojego następcę spośród ludu, jednak tradycyjnie kapłanem zwykle zostaje syn kapłana. Święcenia podobne do kapłańskich mogą otrzymać również kobiety, jednak nie mogą one składać ofiar, a jedynie pomagać w przygotowaniu i odprawieniu służby. Zwykle jednak ich rola ogranicza się do trzymania porządku w miejscach kultu, pracy na rzecz ubogich i narodu oraz odprawiania pomniejszych modlitw.

Kapłani będący dodatkowo członkami starszyzny salladorskiej są szczególnie cenieni i tacy w większości zostają religijnymi namiestnikami, doradcami i arcykapłanami.

=== Arcykapłan ===
Arcykapłan jest zawsze jeden i zawsze jest nim mężczyzna. Podejmuje on wszelkie decyzje związane z obrzędami, doktrynami i kanonem świętych pism z pomocą swoich doradców. Pośrednikami zaś arcykapłana są namiestnicy, którzy sprawują religijną pieczę nad różnymi częściami salladorskiej diaspory. Dla zwykłych wyznawców w lokalnych społecznościach jednak wpływ Arcykapłana nie jest silny, toteż sama religia pozostaje głęboko konserwatywna. Samo włączenie nowych świętych pism do kanonu jest wydarzeniem rzadkim i epokowym, dziejącym się powoli.

Często w wyniku śmierci lub abdykacji poprzednika, arcykapłanem zostaje jego syn lub następca przezeń naznaczony. Jeśli zaś następcy nie ma, zostaje nim najstarszy namiestnik, lub doradca, jeśli namiestnik nie przybędzie na czas, albo komunikacja i transport są w jakiś sposób poważnie utrudnione.

Pierwszym arcykapłanem był Âle Vermissândan, założyciel religii.

=== Kalendarz i święta ===

=== Sâfna i inne środki psychoaktywne ===

=== Inne sakrum ===
Szczególną czcią darzony jest [[język salladorski]], gdyż jest on językiem większości świętych tekstów oraz liturgii<ref>Co jest paradoksem, gdyż na początku, w reformie z roku XXXX [[EK]] wprowadzony on został jako język ludowy względem praedeneńskiego.</ref>, jak i [[język praedeneński]]. Ten drugi zaś nie ma aż takiej duchowej wagi i uznawany jest w większości za przeżytek oraz ciekawostkę. W dużej mierze w wyniku słabo zachowanej literatury, względem rozmachu literatury salladorskiej<ref>Polityka Królestwa Salladoru faworyzowała skrybów przepisujących teksty salladorskie, w wyniku czego duża część literatury się nie zachowała.</ref>.

Objęte szacunkiem są również postaci Âlego Vermissândana, Vârina I Ârrothana i Tûrina Elwérdhenila — człołowych przedstawicieli kultu Âthonéna w okresie założenia Królestwa Salladoru. Popularne jest ich przedstawienie ikonograficzne, stojących obok siebie z atrybutami.

== Święte pisma ==
Âthonéniści uznają szeroki, rozwijający się kanon świętych ksiąg, które należą do trzech kategorii:

* Święta historia, czyli księgi należące do zbioru ''Élthara''. Jest to zbiór łączący myśl narodową, historiograficzną, historiozoficzną i religijną. Pisma te włącza się do kanonu lata po ich napisaniu. Ścisłą kontrolę nad nimi sprawuje arcykapłan.
** ''[[Erfâchwen]]'' — o prehistorii i legendach edeneńskich;
** ''[[Mârghalin Rándin]]'' — o powstaniu Edenenów i Synkaru
** ''[[Galinánta]]'' — o powstaniu Salladoru
** ''[[Carwelânta]] —'' o wojnie Salladoru z Synkarem
** ''[[Aronlânta]]'' — o wojnach boerińskich
** ''[[Vélem Rŷen]] —'' o podbojach i szczycie potęgi Salladoru
** ''[[Galférwen]]'' — o upadku Salladoru i diasporze
* Zbiór pobożny, czyli utwory niekornikarskie, a zatwierdzane przez arcykapłanów.
** ''Séum Cânnumo'' — wielka księga mądrości salladorskiej starszyzny
** ''Pénnum Velémino'' — poetycki dodatek do Galinánty
** ''Pénnum Âssore'' — ludowe utwory pobożne

* Apokryfy, czyli księgi związane mocno z historią i religią, ale niezatwierdzone przez Arcykapłana. Nie zmienia to faktu, że stanową cenne źródło wiedzy o kulturze i tradycji, przez co równie mocno dąży się do zachowania zwłaszcza tych najstarszych z nich, jak dawne legendy i podania edeneńskie oraz legendy salladorskie. Doraźne nauczanie arcykapłanów przez uczonych również określane jest mianem apokryfów (sal. ''béren rimârweno''), jednak w mowie zwyczajowej nie funkcjonuje w tym znaczeniu.

Przeciwieństwem świętych pism są pisma heretyckie. Należą one do tej kategorii, iż zostały przez Arcykapłana uznane za spzeczne z ''wiarą, rozumem i dobrą wolą''.

== Chronologiczna lista potępionych herezji ==

* XXXX [[EK]] — Herezja dénârthonizmu głosząca niemal wysoki duchowy status trzech głównych założycieli Salladoru, Alesa Vermissândana, Vârina Ârrothana i Tyrina Elwérdhenila, który nadawał im status Synów Bożych — Orzeczono, że nie osiągnęli rangi Synów Bożych. Żaden człowiek nie może osiągnąć takiego stanu. Jest to nazwa duchów najbliższych Âthonénowi.
* XXXX [[EK]] — Herezja Duchy nie mogą mieć potomstwa.
* XXXX [[EK]] — Arcykapłani nie są pozbawieni wad moralnych.
* XXXX [[EK]] — [[Język praedeneński]] nie jest świętszy niż [[język salladorski]]. Oba języki są święte, i tylko one, a wszczególności wysoki rejestr.

== Przypisy ==
<references />{{Religie Kyonu}}{{SORTUJ:Kult Athonena}}
[[Kategoria:Religie Kyonu]]
[[Kategoria:Edeneni i Sallador]]