https://jezykotw.webd.pl/w/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=SpiritusConlanger - Wkład użytkownika [pl]2026-04-18T15:12:52ZWkład użytkownikaMediaWiki 1.45.1https://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=45244Muria2021-05-10T21:54:15Z<p>Spiritus: /* Wnętrza */</p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz Archipelagu Murskiego, składają się nań również [[Medengia]] oraz [[Piri]], jednak ich mieszkańcy nie cieszą się pełnią praw murskiego obywatela. Muria uważa za sobie podległe [[Wyspy Zachodnie]].<br />
<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|Mīrūnir<br>[{{IPA|mɨɾu:'ɲir}}] <br />
|Mīrôs<br>[{{IPA|mɨ'ɾɤs}}] <br />
|Samrasheqvan Mīrūnirani<br>[{{IPA|samraʂɛq'van mɨɾu:ɲi'raɲi}}] <br />
|-<br />
|[[Język olseski|olseski]]<br />
|Smy̆zvé<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞}}] <br />
|Smy̆zve<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬we̞}}] <br />
|Saxăkákxe Smy̆zvég<br>[{{IPA|saʃá͜à'kákʃe̞ smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞g }}]<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
{{Klimat Watan}}<br />
<br />
==Ustrój==<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
===Samorząd===<br />
===Parlament===<br />
Posłowie do Ngau wybierani są na dożywotnią kadencję na zebraniach sejmików. W złotym wieku Republiki przyjęto zasadę, że każdy region wysyła 1 posła na 100 000 mieszkańców, przy czym po równo posłów z każdego stanu. Prowadzi do nadreprezentacji stanów I i II i niedoreprezentacji stanu III..<br />
===Konsulowie===<br />
Ngau wybiera dwóch konsulów na sześcioletnią kadencję. Parlament ma prawo wybrać dowolnego murskiego obywatela na ten urząd, a po złożeniu urzędu konsul automatycznie uzyskuje status posła. Konsul może być reelegowany, ale tylko raz. Konsulowie nie mogą być z tego samego stanu. <br />
===Prawodawstwo===<br />
<br />
==Historia==<br />
===Przewrót przewrotu i wojna domowa roku 8974 [[EK]]===<br />
Rok 8973 [[EK]] był ostatnim rokiem sześcioletniej (lata kyońskie) kadencji murskich konsulów, którymi byli Ngātra Min [ˈŋuːʈə ˈmæ̃], pochodzący ze stanu II (kupcy, rzemieślnicy, pomniejsi urzędnicy wolne zawody), oraz Tamau kwede Pēge [təˈmɒʊ̯ kwəɾə ˈpʰiːɣə], po ojcu pochodzącego ze stanu I (szlachta związana z wojskowością), który to jednak wżenił się był w rodzinę stanu II, ażeby to pozyskać majątek w zamian za nobilitację rodziny<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
Kwede Pēge zdobył popularność, dowodząc wojskom podczas kampanii przeciw koloniom na wybrzeżu w roku 8944. Trzon jego armii stanowili drobni szlachcice z prowincji i członkowie stanu II. Nie dość, że kampania zakończyła się sukcesem, to wielu jej uczestników i ich rodzin sporo na niej zarobiło. Wykorzystując sympatię wśród najambitniejszych klas murskiego społeczeństwa, młody wojskowy szybko wspiął się na wyżyny i został wybrany na konsula w roku 8968.<br />
<br />
Drugą osobą wybraną na tę kadencję był Ngātra Min, wywodzący się ze stanu II uczony-idealista, który mimo to jakoś radził sobie w niebezpiecznych (także dla życia) meandrach murskiej polityki. Jest on niejako mentorem kwede Pēge — dostrzegłszy jego talent, przepchnął jego kandydaturę na dowódcę podczas organizacji kampanii przeciw zbuntowanym koloniom. Z czasem jednak zaczął zauważać gorsze strony charakteru kwede Pēge — porywczość, bezwzględność, chorobliwą ambicję i pragnienie władzy. Min, będąc nieco staromodnym republikaninem, wybrał „mniejsze zło” i zaangażował się w spisek wielkich rodów stanu I, którym z oczywistych względów kwede Pēge niezbyt się podobał.<br />
<br />
I tak przyszła równonoc wiosenna roku 8974 wspólnego kalendarza, czyli — dzień elekcji konsuli; a zgodnie ze zwyczajem raczej reelekcji, jako że upłynęła dopiero pierwsza kadencja konsuli i połowa kadencji parlamentu. Spiskowcy wymyślili bardzo prosty sposób na pozbycie się kwede Pēge — zamierzali zatrzymać go w drodze, parlamentarzystów w razie potrzeby postraszyć wojskiem, wybrać do konsulatu Mina i wojskowego Ēdre Āmu [ˈʔiːɽə ˈuːmu], a nieco później uwięzionego niedoszłego konsula oskarżyć o działania przeciwko dobru Republiki. I stracić.<br />
<br />
Plan jednak zawiódł: Tamau dowiedział się o spisku i uciekł z Watán [wəˈtʰɑ̃] (siedziby parlamentu) do pobliskiej Hiry [ˈçɪɻə] (dawnej siedziby królewskiej), gdzie skrył się w twierdzy. Spiskowcy nie wiedzieli jednak o niczym — znajdował się wśród nich wtyk: goniec, który przekazał informację, że Tamau został pochwycony w drodze ze swojej rezydencji na prowincji do stolicy. W międzyczasie ten objął władzę nad garnizonem twierdzy. Wkrótce po tym, jak ogłoszono wybór konsulów i rozpoczęto paradny pochód, Tamau obnażył publicznie spisek i zaczął mobilizować mieszkańców Hiry. Trzeba wiedzieć, że Hira jest miastem właściwie sąsiedzkim dla Watán, więc wieści rozeszły się dosyć szybko.<br />
<br />
Dowiedziawszy się o całym zajściu, spiskowcy byli nieco skonsternowali i nie wiedzieli, co począć. Kwede Pēge wykorzystał to — rozesłał małe oddziały żołnierzy, których zadaniem było robieniem rozróby i atakowanie punktów, gdzie stacjonowało poukrywane po kątach wojsko ściągnięte na wszelki wypadek. Zaczęły się drobne walki i spiskowcy podjęli decyzję o wyprowadzeniu wojsk na ulice.<br />
<br />
Mieszkańców Watán, którzy dowiedzieli się, że podobno miał miejsce spisek, to jednak tylko rozjuszyło. Zaczęły się zamieszki i walki uliczne. Trwały one cały dzień, a Ēdre Āmu wraz z poplecznikami uciekł z miasta i zza murów zarządził odwrót swoich oddziałów. Uciekł na północ.<br />
<br />
Watán zostało zdobyte przez rebeliantów, a Ngātra Min doprowadzony pod oblicze kwede Pēge i stracony za zdradę stanu. Parlament wkrótce ogłosił kwede Pēge dyktatorem (to znaczy, murskim odpowiednikiem tego urzędu).<br />
<br />
Zaczęły zbierać się dwie armie: na północy, w twierdzy Kwada Jajwar [kwəɾə ˈɟʌʝwə] (dosłownie „Djyazhoarek”, „Mały [[Djyazhoar]]”, nazwana tak ze względu na okcydentalną architekturę) — ta magnacka, w dwumieście Watán-Hira — ta dyktatorska.<br />
<br />
Kwede Pēge nie zamierzał czekać i ryzykować niezadowolenie społeczne związane z ewentualnym oblężeniem — pozostawił miasto i ruszył na spotkanie wrogiej armii ku niemu zmierzającej.<br />
<br />
Po raz kolejny kwede Pēge posłużył się fortelem — armia magnacka oczywiście dowiedziała się o ciągnących jej na spotkanie przeciwnikach i dowiedziawszy się o ich położeniu, zaczęła za nimi podążać błędnymi kotlinami środkowo-północnej Murii. Nim zdążyli się jednak z nimi spotkać, zostali ostrzelani z góry z kusz i muszkietów. Następnie ruszył główny trzon armii kwede Pēge.<br />
<br />
Ēdre Āmu i jego najbliżsi współpracownicy próbowali ratować się ucieczką, zostali jednak schwytani w pobliżu dworku Koukuru [ˈkʰɒʊ̯h(ʊ)ɻu], którego właścicielem był weteran kampanii przeciwko zbuntowanym koloniom. Po zwycięstwie w bitwie na miejsce przybył sam kwede Pēge i osobiście ściął swojemu rywali głowę mieczem.<br />
<br />
Pomniejsze walki, zawieruchy i niepokoje trwały jeszcze przez najbliższy rok, ale kwede Pēge wrócił do stolicy i wprowadził dwa edykty: jeden, który zmienia zasady działania dyktatury: przywraca działanie wszystkich urzędów i parlamentu, tymczasem dyktator posiada odtąd uprawnienia konsula z bonusami, jednakże jest nieusuwalny ze swego urzędu; drugi edykt dotyczy rozprawienia się z wrogami Republiki (który też dodaje dyktatorowi parę fajnych bonusów, pozwalających pozbyć się nie tylko dotychczasowych wrogów, ale także wszelkich przyszłych).<br />
<br />
Rok 8974 jest początkiem dyktatury Tamau kwede Pēge w Murii<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
===Przyszłość===<br />
Murskie okręty dobiły do wschodnich wybrzeży Toliny w roku 108 nowej ery, tj. 9091 wspólnego kalendarza, za rządów drugiego murskiego Obrońcy Umatauka [ˌʔʊməˈ tʰɒʊ̯hə].<br />
<br />
Wojna w Szurze zakończyła się 84 (~30 ziemskich) lata wcześniej. W jej trakcie, a także po niej na Tolinę przypływali wszelkiego rodzaju uchodźcy z kontynentu — polityczni, religijni, jak i tacy, którym nie widziało się zbytnio żyć pod twardą, fanatycką tuwwską ręką. Gdyby gwałtowny wzrost populacji na nie-aż-znowu-takiej-wielkiej wyspie nie był wystarczającym problemem, pojawił się jeszcze jeden: polityka administracji tuwwskiej stała się bardzo izolacjonistyczna. Handel został zerwany, co boleśnie ugodziło w tolińską gospodarkę. Geopolitycznie wyspa była jednak bezpieczna — Tuwwa nie dysponowała flotą zdolną do inwazji. Z konieczności wzmocnił się handel z innymi krajami regionu — Buanią, Pinu, a nawet odleglejszą i niedostępną zimą Nuarią.<br />
<br />
Położenie geopolityczne wyspy sprawiło, że Murowie szybko zaczęli być bardzo ciepło przyjmowani. Po pierwsze handel z odległym krajem był wcale intratny; po wtóre kusiła murska technologia; ale najważniejszym czynnikiem była flota — wrogość mogła skończyć się inwazją lub blokowaniem handlu, przyjaźń zaś mogła zabezpieczyć i wzmocnić pozycję wyspy w regionie. A może murska pomoc mogłaby pomóc w pokonaniu Tuwwy…<br />
<br />
W roku 9107, wkrótce po koronacji Arnapadru [ˌʔɑːɳəˈpʰʌɽʊ], na mocy traktatu doża toliński oficjalnie ogłosił siebie i wszystkich swoich obywateli protegowanymi młodego murskiego Obrońcy.<br />
<br />
Traktat zawierał część tajną: odbicie Szuru. Murom nie podobało się, że tuwwczycy nie chcieli handlować. Ponadto, Szur jeszcze nie otrząsnął się w pełni po wojnie. Religijny terror wywoływał ciągłe insurekcje, liczne wysokogórskie królestewka opierały się podbojowi; samą klasę rządzącą trawiły częste oskarżenia o herezję i zdradę. Izolacja największym piętnem odcisnęła się na kupieckich miastach środkowego Szuru — które jak na ironię pierwsze poddały się tuwwskiej dominacji. Murowie ujrzeli w słabym państwie tuwwskim idealnego kandydata do kolonizacji — eksploatacji zasobów i wykorzystania strategicznego.<br />
<br />
Wojna rozpoczęła się wiosną 9122, pod pretekstem żądania otwarcia na handel. Murskie statki wpłynęły do Tawganu i Gahamy, przy okazji desantując wojska na ląd. Ein i Tuwwa zostały oblężone i ostrzelone z armat. Ein, wciąż odbudowujący się po wojnie i kiepsko ufortyfikowany, upadł szybko. Tuwwscy arcykapłani nakazali wojskom marsz na północ i południe w celu obrony dwóch najważniejszych miast — tym samym wpadając w murską pułapkę. Kolejne okręty z żądaniami wysłano do Ewanu, którego zubożali kupieccy patrycjusze przyjęli flotę entuzjastycznie. W międzyczasie wszędzie podsycano rebelie (choć często wcale nie trzeba już było nic podsycać, co najwyżej podlewać ogień sowicie oliwą). Ostatecznie komunikacja ze stolicą stała się niemożliwa, a dowódcy rozdzielonych wojsk zdani byli na siebie.<br />
<br />
Na północy sprzymierzyli się z górskim królestwem Chawanu (en. Xavā́n [xaˈvǎːn]), z pomocą którego pokonało wojska tuwwskie na północy. Insurekcje w centralnej części Szuru były skuteczne — górzysty przesmyk wciśnięty między wielotysięczniki a ocean był idealną, naturalną twierdzą dla rebeliantów. Zimę roku 9123 spędzono na obronie tej pozycji. W surowym południowym klimacie (przypominam, że to półkula południowa!) Tuwwa nie mogła się już dłużej bronić — zniszczona przez armaty i zdziesiątkowana przez głód upadła pod naporem najeźdźców i heretyków.<br />
<br />
Finał walk na południu wiązał się ze strategicznym powrotem potomkini fucckich władców, co ostatecznie zmobilizowało okoliczną ludność. Wieść o zdobyciu Tuwwy i doszczętnym zniszczeniu świątyni Taszina i wszytskich innych obiektów związanych z jego kultem złamała morale prawowiernych wojsk. Ostatnie potyczki miały miejsce latem 9124.<br />
<br />
Chawański władca i fuccka dziedziczka (spokojnie, jakieś imiona kiedyś dostaną) wzięli ślub i, za murską zgodą, namaszczeni zostali na władców całego Szuru, symbolicznie łącząc Północ z Południem. Poddali siebie i swych poddanych pod opiekę Obrońcy.<br />
<br />
Szur został podzielony na trzy części: Północ, Środek i Południe, gdzie każdy jest nieco inaczej związany z Murią. Stolicą całego Szuru stał się Ein, Tuwwa zaś, w której zniszczono bezwzględnie wszelkie pozostałości po kulcie Taszina, stała się miastem pod wyłączną murską jurysdykcją.<br />
<br />
Kult Taszina został zakazany, podobnie wszelkie jednobóstwo oraz krwawe ofiary. Nowi władcy, za rekomendacją Murii, wspierają najbardziej pokojowe i umiarkowane kulty.<br />
<br />
Nowemu zjednoczonemu enenckiemu państwu pozostawiono pewną autonomię. Murowie przede wszystkim mają dostęp do surowców i kontrolują handel oraz politykę zagraniczną. Kwestie wewnętrzne są w rękach enenckich, a Murowie nie mają prawa osiedlać się bez zgody lokalnych władz. Murowie wiedzą, że Szur jest wciąż bardzo niespokojnym regionem, a stłamszenie niespodziewanej rebelii może okazać się trudne; zresztą, niepokoje nie służą biznesowi.<br />
<br />
Tolina pozostaje niezależnym państwem, znacznie mocniej związanym z metropolią<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php?topic=2371.msg91910#msg91910</ref>.<br />
<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Miasta===<br />
====Watan-Ire====<br />
Ire jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Kultura==<br />
===Stany===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) — szlachta, tj. potomkowie dawnego rycerstwa (~10% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) — uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) — zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy i żołnierzy (~75% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament. Przynależność do stanu II otrzymuje się w wyniku ukończenia szkoły lub wygrania zawodów artystycznych (tradycyjnie poetyckich); ''de facto'' zazwyczaj synowie członków stanu II także zostają jego członkami.<br />
===Budownictwo===<br />
[[Plik:Full-frontal of Waiwhetu Marae.jpg|250px|thumb|right|Front tradycyjnego ''ku unka'' średniozamożnej rodziny stanu I]]<br />
Tradycyjny murski dom — ''ku unka'' (dosł. "długi dach") — jest typowym przykładem tzw. długiego domu, spotykanego w wielu kulturach. Pod jednym dachem mieszka jednak zawsze jedna (nuklearna) rodzina, więc w praktyce większość domów jest mała i tylko nieznacznie podłużna. Z tego powodu długość domu jest symbolicznie skorelowana z bogactwem; w sercu rezydencji zamożnych Murów niemal zawsze znajduje się wielkie reprezantatywne ''ku unka'' otoczone ogrodem.<br />
<br />
[[Plik:Kampung Naga Java110.jpg|250px|thumb|right|Typowa wioska w południowej Murii]]<br />
W centrum każdej murskiej osady mieści się ozdobna studnia, staw lub fontanna. Źródło wody ma zapewnić harmonię i pokój.<br />
====Wnętrza====<br />
[[Plik:Māori meeting house (Marae) - Waitangi (NZ).jpg|250px|thumb|right|Tradycyjne ''ki inbe'' z bożkiem ochronnym przy wejściu]]<br />
Tradycyjne ku unka składa się z czterech części (od frontu): ganku, ''mer mici'', ''ki inbe'' i pokoi użytkowych.<br />
<br />
''Mer mici'' to zwykle nieduży kwadratowy pokój, wyposażony w pufy i stolik. Służy do pracy, wypoczynku, ale także do przyjmowania gości — pełni więc też funkcję reprezentacyjną i bogatsze rodziny dbają o to, by był elegancko urządzony.<br />
<br />
W tyle ''mer mici'' lub za wejściem do ''ki inbe'' znajduje się ołtarzyk poświęcony przodkom i/lub statuetka ''wa ganya'' czyli bóstwa ochronnego domu. Każdy gość przechodzący z pierwszego pokoju do drugiego musi złożyć hołd ''wa ganya''.<br />
<br />
''Ki imbe'' to zazwyczaj największy pokój. Służy do jedzenia, dużych spotkań, pracy, rekreacji. W jego centrum znajduje się stół.<br />
<br />
W biedniejszych domach zazwyczaj ''mer mici'' i ''ki inbe'' stanowią jeden pokój lub są odseparowane jedynie kotarą. <br />
<br />
Za ''ki inbe'' na tyle ''ku unka'' znajdują się najintymniejsze pomieszczenia: sypialnie i kuchnia.<br />
<br />
==== Wystrój ====<br />
W przestrzeni domowej rzadko używa się krzeseł. Siedzi się na podłodze, matach, poduszkach lub pufach. Z tego powodu większość stołów jest niskich.<br />
<br />
Meble są zazwyczaj proste i funkcjonalne. Kontrastuje to z tradycyjnymi zdobnymi podłogami, ścianami i sufitami wykonanymi z jasnego drewna.<br />
<br />
===Moda===<br />
===Kuchnia===<br />
===Zwyczaje===<br />
===Etykieta===<br />
Przestrzeganie etykiety jest ważnym elementem życia w Murii, szczególnie wśród wyższych klas.<br />
====Powitania i pożegnania====<br />
Sposób powitania i pożegnania zależy od kontekstu.<br />
<br />
Gdy dwie osoby spotykają się w miejscu publicznym, witają się słowem ''Kidie'' {{IPA|[ˈkʰɪɾiə]}} "Pokój". Jeśli są ze sobą blisko związane (używają [[Język_murski#Zaimki_osobowe|zaimków A]]), to podczas powitania chwytają się za ręce. Jeśli zaś istnieje między nimi dystans (używają zaimków B), witając się, wystawiają prawą dłoń do przodu wnętrzem na zewnątrz i palcami do dołu. Żegnając się, w pierwszym przypadku podobnie następuje złapanie się za ręce, a w drugim pochyla się głowę; w obu mówi się ''Ku aku paru'' {{IPA|[ku ˈʌxu ˈpʰʌɻu]}} "Dobrej drogi"; w bardziej formalnych sytuacjach osoba o wyższej pozycji może powiedzieć ''Nar kidie pen'' {{IPA|[ˈnɑː ˈkʰɪɾiə fə̃]}} "Idź w pokoju", na co rozmówca odpowiada ''Kanku nar'' {{IPA|[kʰɑ̃xu ˈnɑː]}} "Idę".<br />
<br />
Inaczej jest, gdy przyjmuje się kogoś do swojego domu. Wówczas gość przy powitaniu wkłada lewą dłoń gospodarza między swoje dłonie (z prawą dłonią na górze) i mówi: ''Gakwa ku undu unka kakua'' {{IPA|[ˈgʌʍə ku ˌʔũɾu ˈʔũhə ˈkʰʌxuə]}} "Niech twoje/wasze domostwo będzie zdrowe". Natomiast podczas pożegnania to gospodarz wkłada prawą dłoń gościa między swoje dłonie i mówi: ''Adā wa (we jipi) undu ka'' {{IPA|[ʔəˈduː wɑː (wə ˈɟɪfi) ˈʔũɾu hə]}} "Zabierz je (szczęście) ze sobą".<br />
<br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Religia Murów}}<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=45243Muria2021-05-10T21:53:10Z<p>Spiritus: /* Wnętrza */</p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz Archipelagu Murskiego, składają się nań również [[Medengia]] oraz [[Piri]], jednak ich mieszkańcy nie cieszą się pełnią praw murskiego obywatela. Muria uważa za sobie podległe [[Wyspy Zachodnie]].<br />
<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|Mīrūnir<br>[{{IPA|mɨɾu:'ɲir}}] <br />
|Mīrôs<br>[{{IPA|mɨ'ɾɤs}}] <br />
|Samrasheqvan Mīrūnirani<br>[{{IPA|samraʂɛq'van mɨɾu:ɲi'raɲi}}] <br />
|-<br />
|[[Język olseski|olseski]]<br />
|Smy̆zvé<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞}}] <br />
|Smy̆zve<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬we̞}}] <br />
|Saxăkákxe Smy̆zvég<br>[{{IPA|saʃá͜à'kákʃe̞ smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞g }}]<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
{{Klimat Watan}}<br />
<br />
==Ustrój==<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
===Samorząd===<br />
===Parlament===<br />
Posłowie do Ngau wybierani są na dożywotnią kadencję na zebraniach sejmików. W złotym wieku Republiki przyjęto zasadę, że każdy region wysyła 1 posła na 100 000 mieszkańców, przy czym po równo posłów z każdego stanu. Prowadzi do nadreprezentacji stanów I i II i niedoreprezentacji stanu III..<br />
===Konsulowie===<br />
Ngau wybiera dwóch konsulów na sześcioletnią kadencję. Parlament ma prawo wybrać dowolnego murskiego obywatela na ten urząd, a po złożeniu urzędu konsul automatycznie uzyskuje status posła. Konsul może być reelegowany, ale tylko raz. Konsulowie nie mogą być z tego samego stanu. <br />
===Prawodawstwo===<br />
<br />
==Historia==<br />
===Przewrót przewrotu i wojna domowa roku 8974 [[EK]]===<br />
Rok 8973 [[EK]] był ostatnim rokiem sześcioletniej (lata kyońskie) kadencji murskich konsulów, którymi byli Ngātra Min [ˈŋuːʈə ˈmæ̃], pochodzący ze stanu II (kupcy, rzemieślnicy, pomniejsi urzędnicy wolne zawody), oraz Tamau kwede Pēge [təˈmɒʊ̯ kwəɾə ˈpʰiːɣə], po ojcu pochodzącego ze stanu I (szlachta związana z wojskowością), który to jednak wżenił się był w rodzinę stanu II, ażeby to pozyskać majątek w zamian za nobilitację rodziny<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
Kwede Pēge zdobył popularność, dowodząc wojskom podczas kampanii przeciw koloniom na wybrzeżu w roku 8944. Trzon jego armii stanowili drobni szlachcice z prowincji i członkowie stanu II. Nie dość, że kampania zakończyła się sukcesem, to wielu jej uczestników i ich rodzin sporo na niej zarobiło. Wykorzystując sympatię wśród najambitniejszych klas murskiego społeczeństwa, młody wojskowy szybko wspiął się na wyżyny i został wybrany na konsula w roku 8968.<br />
<br />
Drugą osobą wybraną na tę kadencję był Ngātra Min, wywodzący się ze stanu II uczony-idealista, który mimo to jakoś radził sobie w niebezpiecznych (także dla życia) meandrach murskiej polityki. Jest on niejako mentorem kwede Pēge — dostrzegłszy jego talent, przepchnął jego kandydaturę na dowódcę podczas organizacji kampanii przeciw zbuntowanym koloniom. Z czasem jednak zaczął zauważać gorsze strony charakteru kwede Pēge — porywczość, bezwzględność, chorobliwą ambicję i pragnienie władzy. Min, będąc nieco staromodnym republikaninem, wybrał „mniejsze zło” i zaangażował się w spisek wielkich rodów stanu I, którym z oczywistych względów kwede Pēge niezbyt się podobał.<br />
<br />
I tak przyszła równonoc wiosenna roku 8974 wspólnego kalendarza, czyli — dzień elekcji konsuli; a zgodnie ze zwyczajem raczej reelekcji, jako że upłynęła dopiero pierwsza kadencja konsuli i połowa kadencji parlamentu. Spiskowcy wymyślili bardzo prosty sposób na pozbycie się kwede Pēge — zamierzali zatrzymać go w drodze, parlamentarzystów w razie potrzeby postraszyć wojskiem, wybrać do konsulatu Mina i wojskowego Ēdre Āmu [ˈʔiːɽə ˈuːmu], a nieco później uwięzionego niedoszłego konsula oskarżyć o działania przeciwko dobru Republiki. I stracić.<br />
<br />
Plan jednak zawiódł: Tamau dowiedział się o spisku i uciekł z Watán [wəˈtʰɑ̃] (siedziby parlamentu) do pobliskiej Hiry [ˈçɪɻə] (dawnej siedziby królewskiej), gdzie skrył się w twierdzy. Spiskowcy nie wiedzieli jednak o niczym — znajdował się wśród nich wtyk: goniec, który przekazał informację, że Tamau został pochwycony w drodze ze swojej rezydencji na prowincji do stolicy. W międzyczasie ten objął władzę nad garnizonem twierdzy. Wkrótce po tym, jak ogłoszono wybór konsulów i rozpoczęto paradny pochód, Tamau obnażył publicznie spisek i zaczął mobilizować mieszkańców Hiry. Trzeba wiedzieć, że Hira jest miastem właściwie sąsiedzkim dla Watán, więc wieści rozeszły się dosyć szybko.<br />
<br />
Dowiedziawszy się o całym zajściu, spiskowcy byli nieco skonsternowali i nie wiedzieli, co począć. Kwede Pēge wykorzystał to — rozesłał małe oddziały żołnierzy, których zadaniem było robieniem rozróby i atakowanie punktów, gdzie stacjonowało poukrywane po kątach wojsko ściągnięte na wszelki wypadek. Zaczęły się drobne walki i spiskowcy podjęli decyzję o wyprowadzeniu wojsk na ulice.<br />
<br />
Mieszkańców Watán, którzy dowiedzieli się, że podobno miał miejsce spisek, to jednak tylko rozjuszyło. Zaczęły się zamieszki i walki uliczne. Trwały one cały dzień, a Ēdre Āmu wraz z poplecznikami uciekł z miasta i zza murów zarządził odwrót swoich oddziałów. Uciekł na północ.<br />
<br />
Watán zostało zdobyte przez rebeliantów, a Ngātra Min doprowadzony pod oblicze kwede Pēge i stracony za zdradę stanu. Parlament wkrótce ogłosił kwede Pēge dyktatorem (to znaczy, murskim odpowiednikiem tego urzędu).<br />
<br />
Zaczęły zbierać się dwie armie: na północy, w twierdzy Kwada Jajwar [kwəɾə ˈɟʌʝwə] (dosłownie „Djyazhoarek”, „Mały [[Djyazhoar]]”, nazwana tak ze względu na okcydentalną architekturę) — ta magnacka, w dwumieście Watán-Hira — ta dyktatorska.<br />
<br />
Kwede Pēge nie zamierzał czekać i ryzykować niezadowolenie społeczne związane z ewentualnym oblężeniem — pozostawił miasto i ruszył na spotkanie wrogiej armii ku niemu zmierzającej.<br />
<br />
Po raz kolejny kwede Pēge posłużył się fortelem — armia magnacka oczywiście dowiedziała się o ciągnących jej na spotkanie przeciwnikach i dowiedziawszy się o ich położeniu, zaczęła za nimi podążać błędnymi kotlinami środkowo-północnej Murii. Nim zdążyli się jednak z nimi spotkać, zostali ostrzelani z góry z kusz i muszkietów. Następnie ruszył główny trzon armii kwede Pēge.<br />
<br />
Ēdre Āmu i jego najbliżsi współpracownicy próbowali ratować się ucieczką, zostali jednak schwytani w pobliżu dworku Koukuru [ˈkʰɒʊ̯h(ʊ)ɻu], którego właścicielem był weteran kampanii przeciwko zbuntowanym koloniom. Po zwycięstwie w bitwie na miejsce przybył sam kwede Pēge i osobiście ściął swojemu rywali głowę mieczem.<br />
<br />
Pomniejsze walki, zawieruchy i niepokoje trwały jeszcze przez najbliższy rok, ale kwede Pēge wrócił do stolicy i wprowadził dwa edykty: jeden, który zmienia zasady działania dyktatury: przywraca działanie wszystkich urzędów i parlamentu, tymczasem dyktator posiada odtąd uprawnienia konsula z bonusami, jednakże jest nieusuwalny ze swego urzędu; drugi edykt dotyczy rozprawienia się z wrogami Republiki (który też dodaje dyktatorowi parę fajnych bonusów, pozwalających pozbyć się nie tylko dotychczasowych wrogów, ale także wszelkich przyszłych).<br />
<br />
Rok 8974 jest początkiem dyktatury Tamau kwede Pēge w Murii<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
===Przyszłość===<br />
Murskie okręty dobiły do wschodnich wybrzeży Toliny w roku 108 nowej ery, tj. 9091 wspólnego kalendarza, za rządów drugiego murskiego Obrońcy Umatauka [ˌʔʊməˈ tʰɒʊ̯hə].<br />
<br />
Wojna w Szurze zakończyła się 84 (~30 ziemskich) lata wcześniej. W jej trakcie, a także po niej na Tolinę przypływali wszelkiego rodzaju uchodźcy z kontynentu — polityczni, religijni, jak i tacy, którym nie widziało się zbytnio żyć pod twardą, fanatycką tuwwską ręką. Gdyby gwałtowny wzrost populacji na nie-aż-znowu-takiej-wielkiej wyspie nie był wystarczającym problemem, pojawił się jeszcze jeden: polityka administracji tuwwskiej stała się bardzo izolacjonistyczna. Handel został zerwany, co boleśnie ugodziło w tolińską gospodarkę. Geopolitycznie wyspa była jednak bezpieczna — Tuwwa nie dysponowała flotą zdolną do inwazji. Z konieczności wzmocnił się handel z innymi krajami regionu — Buanią, Pinu, a nawet odleglejszą i niedostępną zimą Nuarią.<br />
<br />
Położenie geopolityczne wyspy sprawiło, że Murowie szybko zaczęli być bardzo ciepło przyjmowani. Po pierwsze handel z odległym krajem był wcale intratny; po wtóre kusiła murska technologia; ale najważniejszym czynnikiem była flota — wrogość mogła skończyć się inwazją lub blokowaniem handlu, przyjaźń zaś mogła zabezpieczyć i wzmocnić pozycję wyspy w regionie. A może murska pomoc mogłaby pomóc w pokonaniu Tuwwy…<br />
<br />
W roku 9107, wkrótce po koronacji Arnapadru [ˌʔɑːɳəˈpʰʌɽʊ], na mocy traktatu doża toliński oficjalnie ogłosił siebie i wszystkich swoich obywateli protegowanymi młodego murskiego Obrońcy.<br />
<br />
Traktat zawierał część tajną: odbicie Szuru. Murom nie podobało się, że tuwwczycy nie chcieli handlować. Ponadto, Szur jeszcze nie otrząsnął się w pełni po wojnie. Religijny terror wywoływał ciągłe insurekcje, liczne wysokogórskie królestewka opierały się podbojowi; samą klasę rządzącą trawiły częste oskarżenia o herezję i zdradę. Izolacja największym piętnem odcisnęła się na kupieckich miastach środkowego Szuru — które jak na ironię pierwsze poddały się tuwwskiej dominacji. Murowie ujrzeli w słabym państwie tuwwskim idealnego kandydata do kolonizacji — eksploatacji zasobów i wykorzystania strategicznego.<br />
<br />
Wojna rozpoczęła się wiosną 9122, pod pretekstem żądania otwarcia na handel. Murskie statki wpłynęły do Tawganu i Gahamy, przy okazji desantując wojska na ląd. Ein i Tuwwa zostały oblężone i ostrzelone z armat. Ein, wciąż odbudowujący się po wojnie i kiepsko ufortyfikowany, upadł szybko. Tuwwscy arcykapłani nakazali wojskom marsz na północ i południe w celu obrony dwóch najważniejszych miast — tym samym wpadając w murską pułapkę. Kolejne okręty z żądaniami wysłano do Ewanu, którego zubożali kupieccy patrycjusze przyjęli flotę entuzjastycznie. W międzyczasie wszędzie podsycano rebelie (choć często wcale nie trzeba już było nic podsycać, co najwyżej podlewać ogień sowicie oliwą). Ostatecznie komunikacja ze stolicą stała się niemożliwa, a dowódcy rozdzielonych wojsk zdani byli na siebie.<br />
<br />
Na północy sprzymierzyli się z górskim królestwem Chawanu (en. Xavā́n [xaˈvǎːn]), z pomocą którego pokonało wojska tuwwskie na północy. Insurekcje w centralnej części Szuru były skuteczne — górzysty przesmyk wciśnięty między wielotysięczniki a ocean był idealną, naturalną twierdzą dla rebeliantów. Zimę roku 9123 spędzono na obronie tej pozycji. W surowym południowym klimacie (przypominam, że to półkula południowa!) Tuwwa nie mogła się już dłużej bronić — zniszczona przez armaty i zdziesiątkowana przez głód upadła pod naporem najeźdźców i heretyków.<br />
<br />
Finał walk na południu wiązał się ze strategicznym powrotem potomkini fucckich władców, co ostatecznie zmobilizowało okoliczną ludność. Wieść o zdobyciu Tuwwy i doszczętnym zniszczeniu świątyni Taszina i wszytskich innych obiektów związanych z jego kultem złamała morale prawowiernych wojsk. Ostatnie potyczki miały miejsce latem 9124.<br />
<br />
Chawański władca i fuccka dziedziczka (spokojnie, jakieś imiona kiedyś dostaną) wzięli ślub i, za murską zgodą, namaszczeni zostali na władców całego Szuru, symbolicznie łącząc Północ z Południem. Poddali siebie i swych poddanych pod opiekę Obrońcy.<br />
<br />
Szur został podzielony na trzy części: Północ, Środek i Południe, gdzie każdy jest nieco inaczej związany z Murią. Stolicą całego Szuru stał się Ein, Tuwwa zaś, w której zniszczono bezwzględnie wszelkie pozostałości po kulcie Taszina, stała się miastem pod wyłączną murską jurysdykcją.<br />
<br />
Kult Taszina został zakazany, podobnie wszelkie jednobóstwo oraz krwawe ofiary. Nowi władcy, za rekomendacją Murii, wspierają najbardziej pokojowe i umiarkowane kulty.<br />
<br />
Nowemu zjednoczonemu enenckiemu państwu pozostawiono pewną autonomię. Murowie przede wszystkim mają dostęp do surowców i kontrolują handel oraz politykę zagraniczną. Kwestie wewnętrzne są w rękach enenckich, a Murowie nie mają prawa osiedlać się bez zgody lokalnych władz. Murowie wiedzą, że Szur jest wciąż bardzo niespokojnym regionem, a stłamszenie niespodziewanej rebelii może okazać się trudne; zresztą, niepokoje nie służą biznesowi.<br />
<br />
Tolina pozostaje niezależnym państwem, znacznie mocniej związanym z metropolią<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php?topic=2371.msg91910#msg91910</ref>.<br />
<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Miasta===<br />
====Watan-Ire====<br />
Ire jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Kultura==<br />
===Stany===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) — szlachta, tj. potomkowie dawnego rycerstwa (~10% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) — uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) — zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy i żołnierzy (~75% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament. Przynależność do stanu II otrzymuje się w wyniku ukończenia szkoły lub wygrania zawodów artystycznych (tradycyjnie poetyckich); ''de facto'' zazwyczaj synowie członków stanu II także zostają jego członkami.<br />
===Budownictwo===<br />
[[Plik:Full-frontal of Waiwhetu Marae.jpg|250px|thumb|right|Front tradycyjnego ''ku unka'' średniozamożnej rodziny stanu I]]<br />
Tradycyjny murski dom — ''ku unka'' (dosł. "długi dach") — jest typowym przykładem tzw. długiego domu, spotykanego w wielu kulturach. Pod jednym dachem mieszka jednak zawsze jedna (nuklearna) rodzina, więc w praktyce większość domów jest mała i tylko nieznacznie podłużna. Z tego powodu długość domu jest symbolicznie skorelowana z bogactwem; w sercu rezydencji zamożnych Murów niemal zawsze znajduje się wielkie reprezantatywne ''ku unka'' otoczone ogrodem.<br />
<br />
[[Plik:Kampung Naga Java110.jpg|250px|thumb|right|Typowa wioska w południowej Murii]]<br />
W centrum każdej murskiej osady mieści się ozdobna studnia, staw lub fontanna. Źródło wody ma zapewnić harmonię i pokój.<br />
====Wnętrza====<br />
[[Plik:Māori meeting house (Marae) - Waitangi (NZ).jpg|250px|thumb|right|Tradycyjne ''ki inbe'' z bożkiem ochronnym przy wejściu]]<br />
Tradycyjne ku unka składa się z czterech części (od frontu): ganku, ''mer mici'', ''ki inbe'' i pokoi użytkowych.<br />
<br />
''Mer mici'' to zwykle nieduży kwadratowy pokój, wyposażony w pufy i stolik. Służy do pracy, wypoczynku, ale także do przyjmowania gości — pełni więc też funkcję reprezentacyjną i bogatsze rodziny dbają o to, by był elegancko urządzony.<br />
<br />
W tyle ''mer mici'' lub za wejściem do ''ki inbe'' znajduje się ołtarzyk poświęcony przodkom i/lub statuetka ''wa ganya'' czyli bóstwa ochronnego domu. Każdy gość przechodzący z pierwszego pokoju do drugiego musi złożyć hołd ''wa ganya''.<br />
<br />
''Ki imbe'' to zazwyczaj największy pokój. Służy do jedzenia, dużych spotkań, pracy, rekreacji. W jego centrum znajduje się stół.<br />
<br />
W biedniejszych domach zazwyczaj ''mer mici'' i ''ki inbe'' stanowią jeden pokój lub są odseparowane jedynie kotarą. Z tyłu ''ku unka'' znajdują się najintymniejsze pomieszczenia: sypialnie i kuchnia.<br />
<br />
==== Wystrój ====<br />
W przestrzeni domowej rzadko używa się krzeseł. Siedzi się na podłodze, matach, poduszkach lub pufach. Z tego powodu większość stołów jest niskich.<br />
<br />
Meble są zazwyczaj proste i funkcjonalne. Kontrastuje to z tradycyjnymi zdobnymi podłogami, ścianami i sufitami wykonanymi z jasnego drewna.<br />
<br />
===Moda===<br />
===Kuchnia===<br />
===Zwyczaje===<br />
===Etykieta===<br />
Przestrzeganie etykiety jest ważnym elementem życia w Murii, szczególnie wśród wyższych klas.<br />
====Powitania i pożegnania====<br />
Sposób powitania i pożegnania zależy od kontekstu.<br />
<br />
Gdy dwie osoby spotykają się w miejscu publicznym, witają się słowem ''Kidie'' {{IPA|[ˈkʰɪɾiə]}} "Pokój". Jeśli są ze sobą blisko związane (używają [[Język_murski#Zaimki_osobowe|zaimków A]]), to podczas powitania chwytają się za ręce. Jeśli zaś istnieje między nimi dystans (używają zaimków B), witając się, wystawiają prawą dłoń do przodu wnętrzem na zewnątrz i palcami do dołu. Żegnając się, w pierwszym przypadku podobnie następuje złapanie się za ręce, a w drugim pochyla się głowę; w obu mówi się ''Ku aku paru'' {{IPA|[ku ˈʌxu ˈpʰʌɻu]}} "Dobrej drogi"; w bardziej formalnych sytuacjach osoba o wyższej pozycji może powiedzieć ''Nar kidie pen'' {{IPA|[ˈnɑː ˈkʰɪɾiə fə̃]}} "Idź w pokoju", na co rozmówca odpowiada ''Kanku nar'' {{IPA|[kʰɑ̃xu ˈnɑː]}} "Idę".<br />
<br />
Inaczej jest, gdy przyjmuje się kogoś do swojego domu. Wówczas gość przy powitaniu wkłada lewą dłoń gospodarza między swoje dłonie (z prawą dłonią na górze) i mówi: ''Gakwa ku undu unka kakua'' {{IPA|[ˈgʌʍə ku ˌʔũɾu ˈʔũhə ˈkʰʌxuə]}} "Niech twoje/wasze domostwo będzie zdrowe". Natomiast podczas pożegnania to gospodarz wkłada prawą dłoń gościa między swoje dłonie i mówi: ''Adā wa (we jipi) undu ka'' {{IPA|[ʔəˈduː wɑː (wə ˈɟɪfi) ˈʔũɾu hə]}} "Zabierz je (szczęście) ze sobą".<br />
<br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Religia Murów}}<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=45242Muria2021-05-10T21:52:23Z<p>Spiritus: /* Wnętrza */</p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz Archipelagu Murskiego, składają się nań również [[Medengia]] oraz [[Piri]], jednak ich mieszkańcy nie cieszą się pełnią praw murskiego obywatela. Muria uważa za sobie podległe [[Wyspy Zachodnie]].<br />
<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|Mīrūnir<br>[{{IPA|mɨɾu:'ɲir}}] <br />
|Mīrôs<br>[{{IPA|mɨ'ɾɤs}}] <br />
|Samrasheqvan Mīrūnirani<br>[{{IPA|samraʂɛq'van mɨɾu:ɲi'raɲi}}] <br />
|-<br />
|[[Język olseski|olseski]]<br />
|Smy̆zvé<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞}}] <br />
|Smy̆zve<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬we̞}}] <br />
|Saxăkákxe Smy̆zvég<br>[{{IPA|saʃá͜à'kákʃe̞ smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞g }}]<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
{{Klimat Watan}}<br />
<br />
==Ustrój==<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
===Samorząd===<br />
===Parlament===<br />
Posłowie do Ngau wybierani są na dożywotnią kadencję na zebraniach sejmików. W złotym wieku Republiki przyjęto zasadę, że każdy region wysyła 1 posła na 100 000 mieszkańców, przy czym po równo posłów z każdego stanu. Prowadzi do nadreprezentacji stanów I i II i niedoreprezentacji stanu III..<br />
===Konsulowie===<br />
Ngau wybiera dwóch konsulów na sześcioletnią kadencję. Parlament ma prawo wybrać dowolnego murskiego obywatela na ten urząd, a po złożeniu urzędu konsul automatycznie uzyskuje status posła. Konsul może być reelegowany, ale tylko raz. Konsulowie nie mogą być z tego samego stanu. <br />
===Prawodawstwo===<br />
<br />
==Historia==<br />
===Przewrót przewrotu i wojna domowa roku 8974 [[EK]]===<br />
Rok 8973 [[EK]] był ostatnim rokiem sześcioletniej (lata kyońskie) kadencji murskich konsulów, którymi byli Ngātra Min [ˈŋuːʈə ˈmæ̃], pochodzący ze stanu II (kupcy, rzemieślnicy, pomniejsi urzędnicy wolne zawody), oraz Tamau kwede Pēge [təˈmɒʊ̯ kwəɾə ˈpʰiːɣə], po ojcu pochodzącego ze stanu I (szlachta związana z wojskowością), który to jednak wżenił się był w rodzinę stanu II, ażeby to pozyskać majątek w zamian za nobilitację rodziny<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
Kwede Pēge zdobył popularność, dowodząc wojskom podczas kampanii przeciw koloniom na wybrzeżu w roku 8944. Trzon jego armii stanowili drobni szlachcice z prowincji i członkowie stanu II. Nie dość, że kampania zakończyła się sukcesem, to wielu jej uczestników i ich rodzin sporo na niej zarobiło. Wykorzystując sympatię wśród najambitniejszych klas murskiego społeczeństwa, młody wojskowy szybko wspiął się na wyżyny i został wybrany na konsula w roku 8968.<br />
<br />
Drugą osobą wybraną na tę kadencję był Ngātra Min, wywodzący się ze stanu II uczony-idealista, który mimo to jakoś radził sobie w niebezpiecznych (także dla życia) meandrach murskiej polityki. Jest on niejako mentorem kwede Pēge — dostrzegłszy jego talent, przepchnął jego kandydaturę na dowódcę podczas organizacji kampanii przeciw zbuntowanym koloniom. Z czasem jednak zaczął zauważać gorsze strony charakteru kwede Pēge — porywczość, bezwzględność, chorobliwą ambicję i pragnienie władzy. Min, będąc nieco staromodnym republikaninem, wybrał „mniejsze zło” i zaangażował się w spisek wielkich rodów stanu I, którym z oczywistych względów kwede Pēge niezbyt się podobał.<br />
<br />
I tak przyszła równonoc wiosenna roku 8974 wspólnego kalendarza, czyli — dzień elekcji konsuli; a zgodnie ze zwyczajem raczej reelekcji, jako że upłynęła dopiero pierwsza kadencja konsuli i połowa kadencji parlamentu. Spiskowcy wymyślili bardzo prosty sposób na pozbycie się kwede Pēge — zamierzali zatrzymać go w drodze, parlamentarzystów w razie potrzeby postraszyć wojskiem, wybrać do konsulatu Mina i wojskowego Ēdre Āmu [ˈʔiːɽə ˈuːmu], a nieco później uwięzionego niedoszłego konsula oskarżyć o działania przeciwko dobru Republiki. I stracić.<br />
<br />
Plan jednak zawiódł: Tamau dowiedział się o spisku i uciekł z Watán [wəˈtʰɑ̃] (siedziby parlamentu) do pobliskiej Hiry [ˈçɪɻə] (dawnej siedziby królewskiej), gdzie skrył się w twierdzy. Spiskowcy nie wiedzieli jednak o niczym — znajdował się wśród nich wtyk: goniec, który przekazał informację, że Tamau został pochwycony w drodze ze swojej rezydencji na prowincji do stolicy. W międzyczasie ten objął władzę nad garnizonem twierdzy. Wkrótce po tym, jak ogłoszono wybór konsulów i rozpoczęto paradny pochód, Tamau obnażył publicznie spisek i zaczął mobilizować mieszkańców Hiry. Trzeba wiedzieć, że Hira jest miastem właściwie sąsiedzkim dla Watán, więc wieści rozeszły się dosyć szybko.<br />
<br />
Dowiedziawszy się o całym zajściu, spiskowcy byli nieco skonsternowali i nie wiedzieli, co począć. Kwede Pēge wykorzystał to — rozesłał małe oddziały żołnierzy, których zadaniem było robieniem rozróby i atakowanie punktów, gdzie stacjonowało poukrywane po kątach wojsko ściągnięte na wszelki wypadek. Zaczęły się drobne walki i spiskowcy podjęli decyzję o wyprowadzeniu wojsk na ulice.<br />
<br />
Mieszkańców Watán, którzy dowiedzieli się, że podobno miał miejsce spisek, to jednak tylko rozjuszyło. Zaczęły się zamieszki i walki uliczne. Trwały one cały dzień, a Ēdre Āmu wraz z poplecznikami uciekł z miasta i zza murów zarządził odwrót swoich oddziałów. Uciekł na północ.<br />
<br />
Watán zostało zdobyte przez rebeliantów, a Ngātra Min doprowadzony pod oblicze kwede Pēge i stracony za zdradę stanu. Parlament wkrótce ogłosił kwede Pēge dyktatorem (to znaczy, murskim odpowiednikiem tego urzędu).<br />
<br />
Zaczęły zbierać się dwie armie: na północy, w twierdzy Kwada Jajwar [kwəɾə ˈɟʌʝwə] (dosłownie „Djyazhoarek”, „Mały [[Djyazhoar]]”, nazwana tak ze względu na okcydentalną architekturę) — ta magnacka, w dwumieście Watán-Hira — ta dyktatorska.<br />
<br />
Kwede Pēge nie zamierzał czekać i ryzykować niezadowolenie społeczne związane z ewentualnym oblężeniem — pozostawił miasto i ruszył na spotkanie wrogiej armii ku niemu zmierzającej.<br />
<br />
Po raz kolejny kwede Pēge posłużył się fortelem — armia magnacka oczywiście dowiedziała się o ciągnących jej na spotkanie przeciwnikach i dowiedziawszy się o ich położeniu, zaczęła za nimi podążać błędnymi kotlinami środkowo-północnej Murii. Nim zdążyli się jednak z nimi spotkać, zostali ostrzelani z góry z kusz i muszkietów. Następnie ruszył główny trzon armii kwede Pēge.<br />
<br />
Ēdre Āmu i jego najbliżsi współpracownicy próbowali ratować się ucieczką, zostali jednak schwytani w pobliżu dworku Koukuru [ˈkʰɒʊ̯h(ʊ)ɻu], którego właścicielem był weteran kampanii przeciwko zbuntowanym koloniom. Po zwycięstwie w bitwie na miejsce przybył sam kwede Pēge i osobiście ściął swojemu rywali głowę mieczem.<br />
<br />
Pomniejsze walki, zawieruchy i niepokoje trwały jeszcze przez najbliższy rok, ale kwede Pēge wrócił do stolicy i wprowadził dwa edykty: jeden, który zmienia zasady działania dyktatury: przywraca działanie wszystkich urzędów i parlamentu, tymczasem dyktator posiada odtąd uprawnienia konsula z bonusami, jednakże jest nieusuwalny ze swego urzędu; drugi edykt dotyczy rozprawienia się z wrogami Republiki (który też dodaje dyktatorowi parę fajnych bonusów, pozwalających pozbyć się nie tylko dotychczasowych wrogów, ale także wszelkich przyszłych).<br />
<br />
Rok 8974 jest początkiem dyktatury Tamau kwede Pēge w Murii<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
===Przyszłość===<br />
Murskie okręty dobiły do wschodnich wybrzeży Toliny w roku 108 nowej ery, tj. 9091 wspólnego kalendarza, za rządów drugiego murskiego Obrońcy Umatauka [ˌʔʊməˈ tʰɒʊ̯hə].<br />
<br />
Wojna w Szurze zakończyła się 84 (~30 ziemskich) lata wcześniej. W jej trakcie, a także po niej na Tolinę przypływali wszelkiego rodzaju uchodźcy z kontynentu — polityczni, religijni, jak i tacy, którym nie widziało się zbytnio żyć pod twardą, fanatycką tuwwską ręką. Gdyby gwałtowny wzrost populacji na nie-aż-znowu-takiej-wielkiej wyspie nie był wystarczającym problemem, pojawił się jeszcze jeden: polityka administracji tuwwskiej stała się bardzo izolacjonistyczna. Handel został zerwany, co boleśnie ugodziło w tolińską gospodarkę. Geopolitycznie wyspa była jednak bezpieczna — Tuwwa nie dysponowała flotą zdolną do inwazji. Z konieczności wzmocnił się handel z innymi krajami regionu — Buanią, Pinu, a nawet odleglejszą i niedostępną zimą Nuarią.<br />
<br />
Położenie geopolityczne wyspy sprawiło, że Murowie szybko zaczęli być bardzo ciepło przyjmowani. Po pierwsze handel z odległym krajem był wcale intratny; po wtóre kusiła murska technologia; ale najważniejszym czynnikiem była flota — wrogość mogła skończyć się inwazją lub blokowaniem handlu, przyjaźń zaś mogła zabezpieczyć i wzmocnić pozycję wyspy w regionie. A może murska pomoc mogłaby pomóc w pokonaniu Tuwwy…<br />
<br />
W roku 9107, wkrótce po koronacji Arnapadru [ˌʔɑːɳəˈpʰʌɽʊ], na mocy traktatu doża toliński oficjalnie ogłosił siebie i wszystkich swoich obywateli protegowanymi młodego murskiego Obrońcy.<br />
<br />
Traktat zawierał część tajną: odbicie Szuru. Murom nie podobało się, że tuwwczycy nie chcieli handlować. Ponadto, Szur jeszcze nie otrząsnął się w pełni po wojnie. Religijny terror wywoływał ciągłe insurekcje, liczne wysokogórskie królestewka opierały się podbojowi; samą klasę rządzącą trawiły częste oskarżenia o herezję i zdradę. Izolacja największym piętnem odcisnęła się na kupieckich miastach środkowego Szuru — które jak na ironię pierwsze poddały się tuwwskiej dominacji. Murowie ujrzeli w słabym państwie tuwwskim idealnego kandydata do kolonizacji — eksploatacji zasobów i wykorzystania strategicznego.<br />
<br />
Wojna rozpoczęła się wiosną 9122, pod pretekstem żądania otwarcia na handel. Murskie statki wpłynęły do Tawganu i Gahamy, przy okazji desantując wojska na ląd. Ein i Tuwwa zostały oblężone i ostrzelone z armat. Ein, wciąż odbudowujący się po wojnie i kiepsko ufortyfikowany, upadł szybko. Tuwwscy arcykapłani nakazali wojskom marsz na północ i południe w celu obrony dwóch najważniejszych miast — tym samym wpadając w murską pułapkę. Kolejne okręty z żądaniami wysłano do Ewanu, którego zubożali kupieccy patrycjusze przyjęli flotę entuzjastycznie. W międzyczasie wszędzie podsycano rebelie (choć często wcale nie trzeba już było nic podsycać, co najwyżej podlewać ogień sowicie oliwą). Ostatecznie komunikacja ze stolicą stała się niemożliwa, a dowódcy rozdzielonych wojsk zdani byli na siebie.<br />
<br />
Na północy sprzymierzyli się z górskim królestwem Chawanu (en. Xavā́n [xaˈvǎːn]), z pomocą którego pokonało wojska tuwwskie na północy. Insurekcje w centralnej części Szuru były skuteczne — górzysty przesmyk wciśnięty między wielotysięczniki a ocean był idealną, naturalną twierdzą dla rebeliantów. Zimę roku 9123 spędzono na obronie tej pozycji. W surowym południowym klimacie (przypominam, że to półkula południowa!) Tuwwa nie mogła się już dłużej bronić — zniszczona przez armaty i zdziesiątkowana przez głód upadła pod naporem najeźdźców i heretyków.<br />
<br />
Finał walk na południu wiązał się ze strategicznym powrotem potomkini fucckich władców, co ostatecznie zmobilizowało okoliczną ludność. Wieść o zdobyciu Tuwwy i doszczętnym zniszczeniu świątyni Taszina i wszytskich innych obiektów związanych z jego kultem złamała morale prawowiernych wojsk. Ostatnie potyczki miały miejsce latem 9124.<br />
<br />
Chawański władca i fuccka dziedziczka (spokojnie, jakieś imiona kiedyś dostaną) wzięli ślub i, za murską zgodą, namaszczeni zostali na władców całego Szuru, symbolicznie łącząc Północ z Południem. Poddali siebie i swych poddanych pod opiekę Obrońcy.<br />
<br />
Szur został podzielony na trzy części: Północ, Środek i Południe, gdzie każdy jest nieco inaczej związany z Murią. Stolicą całego Szuru stał się Ein, Tuwwa zaś, w której zniszczono bezwzględnie wszelkie pozostałości po kulcie Taszina, stała się miastem pod wyłączną murską jurysdykcją.<br />
<br />
Kult Taszina został zakazany, podobnie wszelkie jednobóstwo oraz krwawe ofiary. Nowi władcy, za rekomendacją Murii, wspierają najbardziej pokojowe i umiarkowane kulty.<br />
<br />
Nowemu zjednoczonemu enenckiemu państwu pozostawiono pewną autonomię. Murowie przede wszystkim mają dostęp do surowców i kontrolują handel oraz politykę zagraniczną. Kwestie wewnętrzne są w rękach enenckich, a Murowie nie mają prawa osiedlać się bez zgody lokalnych władz. Murowie wiedzą, że Szur jest wciąż bardzo niespokojnym regionem, a stłamszenie niespodziewanej rebelii może okazać się trudne; zresztą, niepokoje nie służą biznesowi.<br />
<br />
Tolina pozostaje niezależnym państwem, znacznie mocniej związanym z metropolią<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php?topic=2371.msg91910#msg91910</ref>.<br />
<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Miasta===<br />
====Watan-Ire====<br />
Ire jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Kultura==<br />
===Stany===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) — szlachta, tj. potomkowie dawnego rycerstwa (~10% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) — uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) — zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy i żołnierzy (~75% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament. Przynależność do stanu II otrzymuje się w wyniku ukończenia szkoły lub wygrania zawodów artystycznych (tradycyjnie poetyckich); ''de facto'' zazwyczaj synowie członków stanu II także zostają jego członkami.<br />
===Budownictwo===<br />
[[Plik:Full-frontal of Waiwhetu Marae.jpg|250px|thumb|right|Front tradycyjnego ''ku unka'' średniozamożnej rodziny stanu I]]<br />
Tradycyjny murski dom — ''ku unka'' (dosł. "długi dach") — jest typowym przykładem tzw. długiego domu, spotykanego w wielu kulturach. Pod jednym dachem mieszka jednak zawsze jedna (nuklearna) rodzina, więc w praktyce większość domów jest mała i tylko nieznacznie podłużna. Z tego powodu długość domu jest symbolicznie skorelowana z bogactwem; w sercu rezydencji zamożnych Murów niemal zawsze znajduje się wielkie reprezantatywne ''ku unka'' otoczone ogrodem.<br />
<br />
[[Plik:Kampung Naga Java110.jpg|250px|thumb|right|Typowa wioska w południowej Murii]]<br />
W centrum każdej murskiej osady mieści się ozdobna studnia, staw lub fontanna. Źródło wody ma zapewnić harmonię i pokój.<br />
====Wnętrza====<br />
[[Plik:Māori meeting house (Marae) - Waitangi (NZ).jpg|250px|thumb|right|Tradycyjne ''ki inbe'' z bożkiem ochronnym przy wejściu]]<br />
Tradycyjne ku unka składa się z czterech części (od frontu): ganku, ''mer mici'', ''ki imbe'' i pokoi użytkowych.<br />
<br />
''Mer mici'' to zwykle nieduży kwadratowy pokój, wyposażony w pufy i stolik. Służy do pracy, wypoczynku, ale także do przyjmowania gości — pełni więc też funkcję reprezentacyjną i bogatsze rodziny dbają o to, by był elegancko urządzony.<br />
<br />
W tyle ''mer mici'' lub za wejściem do ''ki imbe'' znajduje się ołtarzyk poświęcony przodkom i/lub statuetka ''wa ganya'' czyli bóstwa ochronnego domu. Każdy gość przechodzący z pierwszego pokoju do drugiego musi złożyć hołd ''wa ganya''.<br />
<br />
''Ki imbe'' to zazwyczaj największy pokój. Służy do jedzenia, dużych spotkań, pracy, rekreacji. W jego centrum znajduje się stół.<br />
<br />
W biedniejszych domach zazwyczaj ''mer mici'' i ''ki imbe'' stanowią jeden pokój lub są odseparowane jedynie kotarą. Z tyłu ''ku unka'' znajdują się najintymniejsze pomieszczenia: sypialnie i kuchnia.<br />
<br />
==== Wystrój ====<br />
W przestrzeni domowej rzadko używa się krzeseł. Siedzi się na podłodze, matach, poduszkach lub pufach. Z tego powodu większość stołów jest niskich.<br />
<br />
Meble są zazwyczaj proste i funkcjonalne. Kontrastuje to z tradycyjnymi zdobnymi podłogami, ścianami i sufitami wykonanymi z jasnego drewna.<br />
<br />
===Moda===<br />
===Kuchnia===<br />
===Zwyczaje===<br />
===Etykieta===<br />
Przestrzeganie etykiety jest ważnym elementem życia w Murii, szczególnie wśród wyższych klas.<br />
====Powitania i pożegnania====<br />
Sposób powitania i pożegnania zależy od kontekstu.<br />
<br />
Gdy dwie osoby spotykają się w miejscu publicznym, witają się słowem ''Kidie'' {{IPA|[ˈkʰɪɾiə]}} "Pokój". Jeśli są ze sobą blisko związane (używają [[Język_murski#Zaimki_osobowe|zaimków A]]), to podczas powitania chwytają się za ręce. Jeśli zaś istnieje między nimi dystans (używają zaimków B), witając się, wystawiają prawą dłoń do przodu wnętrzem na zewnątrz i palcami do dołu. Żegnając się, w pierwszym przypadku podobnie następuje złapanie się za ręce, a w drugim pochyla się głowę; w obu mówi się ''Ku aku paru'' {{IPA|[ku ˈʌxu ˈpʰʌɻu]}} "Dobrej drogi"; w bardziej formalnych sytuacjach osoba o wyższej pozycji może powiedzieć ''Nar kidie pen'' {{IPA|[ˈnɑː ˈkʰɪɾiə fə̃]}} "Idź w pokoju", na co rozmówca odpowiada ''Kanku nar'' {{IPA|[kʰɑ̃xu ˈnɑː]}} "Idę".<br />
<br />
Inaczej jest, gdy przyjmuje się kogoś do swojego domu. Wówczas gość przy powitaniu wkłada lewą dłoń gospodarza między swoje dłonie (z prawą dłonią na górze) i mówi: ''Gakwa ku undu unka kakua'' {{IPA|[ˈgʌʍə ku ˌʔũɾu ˈʔũhə ˈkʰʌxuə]}} "Niech twoje/wasze domostwo będzie zdrowe". Natomiast podczas pożegnania to gospodarz wkłada prawą dłoń gościa między swoje dłonie i mówi: ''Adā wa (we jipi) undu ka'' {{IPA|[ʔəˈduː wɑː (wə ˈɟɪfi) ˈʔũɾu hə]}} "Zabierz je (szczęście) ze sobą".<br />
<br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Religia Murów}}<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=45241Muria2021-05-10T21:51:45Z<p>Spiritus: /* Wnętrza */</p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz Archipelagu Murskiego, składają się nań również [[Medengia]] oraz [[Piri]], jednak ich mieszkańcy nie cieszą się pełnią praw murskiego obywatela. Muria uważa za sobie podległe [[Wyspy Zachodnie]].<br />
<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|Mīrūnir<br>[{{IPA|mɨɾu:'ɲir}}] <br />
|Mīrôs<br>[{{IPA|mɨ'ɾɤs}}] <br />
|Samrasheqvan Mīrūnirani<br>[{{IPA|samraʂɛq'van mɨɾu:ɲi'raɲi}}] <br />
|-<br />
|[[Język olseski|olseski]]<br />
|Smy̆zvé<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞}}] <br />
|Smy̆zve<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬we̞}}] <br />
|Saxăkákxe Smy̆zvég<br>[{{IPA|saʃá͜à'kákʃe̞ smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞g }}]<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
{{Klimat Watan}}<br />
<br />
==Ustrój==<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
===Samorząd===<br />
===Parlament===<br />
Posłowie do Ngau wybierani są na dożywotnią kadencję na zebraniach sejmików. W złotym wieku Republiki przyjęto zasadę, że każdy region wysyła 1 posła na 100 000 mieszkańców, przy czym po równo posłów z każdego stanu. Prowadzi do nadreprezentacji stanów I i II i niedoreprezentacji stanu III..<br />
===Konsulowie===<br />
Ngau wybiera dwóch konsulów na sześcioletnią kadencję. Parlament ma prawo wybrać dowolnego murskiego obywatela na ten urząd, a po złożeniu urzędu konsul automatycznie uzyskuje status posła. Konsul może być reelegowany, ale tylko raz. Konsulowie nie mogą być z tego samego stanu. <br />
===Prawodawstwo===<br />
<br />
==Historia==<br />
===Przewrót przewrotu i wojna domowa roku 8974 [[EK]]===<br />
Rok 8973 [[EK]] był ostatnim rokiem sześcioletniej (lata kyońskie) kadencji murskich konsulów, którymi byli Ngātra Min [ˈŋuːʈə ˈmæ̃], pochodzący ze stanu II (kupcy, rzemieślnicy, pomniejsi urzędnicy wolne zawody), oraz Tamau kwede Pēge [təˈmɒʊ̯ kwəɾə ˈpʰiːɣə], po ojcu pochodzącego ze stanu I (szlachta związana z wojskowością), który to jednak wżenił się był w rodzinę stanu II, ażeby to pozyskać majątek w zamian za nobilitację rodziny<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
Kwede Pēge zdobył popularność, dowodząc wojskom podczas kampanii przeciw koloniom na wybrzeżu w roku 8944. Trzon jego armii stanowili drobni szlachcice z prowincji i członkowie stanu II. Nie dość, że kampania zakończyła się sukcesem, to wielu jej uczestników i ich rodzin sporo na niej zarobiło. Wykorzystując sympatię wśród najambitniejszych klas murskiego społeczeństwa, młody wojskowy szybko wspiął się na wyżyny i został wybrany na konsula w roku 8968.<br />
<br />
Drugą osobą wybraną na tę kadencję był Ngātra Min, wywodzący się ze stanu II uczony-idealista, który mimo to jakoś radził sobie w niebezpiecznych (także dla życia) meandrach murskiej polityki. Jest on niejako mentorem kwede Pēge — dostrzegłszy jego talent, przepchnął jego kandydaturę na dowódcę podczas organizacji kampanii przeciw zbuntowanym koloniom. Z czasem jednak zaczął zauważać gorsze strony charakteru kwede Pēge — porywczość, bezwzględność, chorobliwą ambicję i pragnienie władzy. Min, będąc nieco staromodnym republikaninem, wybrał „mniejsze zło” i zaangażował się w spisek wielkich rodów stanu I, którym z oczywistych względów kwede Pēge niezbyt się podobał.<br />
<br />
I tak przyszła równonoc wiosenna roku 8974 wspólnego kalendarza, czyli — dzień elekcji konsuli; a zgodnie ze zwyczajem raczej reelekcji, jako że upłynęła dopiero pierwsza kadencja konsuli i połowa kadencji parlamentu. Spiskowcy wymyślili bardzo prosty sposób na pozbycie się kwede Pēge — zamierzali zatrzymać go w drodze, parlamentarzystów w razie potrzeby postraszyć wojskiem, wybrać do konsulatu Mina i wojskowego Ēdre Āmu [ˈʔiːɽə ˈuːmu], a nieco później uwięzionego niedoszłego konsula oskarżyć o działania przeciwko dobru Republiki. I stracić.<br />
<br />
Plan jednak zawiódł: Tamau dowiedział się o spisku i uciekł z Watán [wəˈtʰɑ̃] (siedziby parlamentu) do pobliskiej Hiry [ˈçɪɻə] (dawnej siedziby królewskiej), gdzie skrył się w twierdzy. Spiskowcy nie wiedzieli jednak o niczym — znajdował się wśród nich wtyk: goniec, który przekazał informację, że Tamau został pochwycony w drodze ze swojej rezydencji na prowincji do stolicy. W międzyczasie ten objął władzę nad garnizonem twierdzy. Wkrótce po tym, jak ogłoszono wybór konsulów i rozpoczęto paradny pochód, Tamau obnażył publicznie spisek i zaczął mobilizować mieszkańców Hiry. Trzeba wiedzieć, że Hira jest miastem właściwie sąsiedzkim dla Watán, więc wieści rozeszły się dosyć szybko.<br />
<br />
Dowiedziawszy się o całym zajściu, spiskowcy byli nieco skonsternowali i nie wiedzieli, co począć. Kwede Pēge wykorzystał to — rozesłał małe oddziały żołnierzy, których zadaniem było robieniem rozróby i atakowanie punktów, gdzie stacjonowało poukrywane po kątach wojsko ściągnięte na wszelki wypadek. Zaczęły się drobne walki i spiskowcy podjęli decyzję o wyprowadzeniu wojsk na ulice.<br />
<br />
Mieszkańców Watán, którzy dowiedzieli się, że podobno miał miejsce spisek, to jednak tylko rozjuszyło. Zaczęły się zamieszki i walki uliczne. Trwały one cały dzień, a Ēdre Āmu wraz z poplecznikami uciekł z miasta i zza murów zarządził odwrót swoich oddziałów. Uciekł na północ.<br />
<br />
Watán zostało zdobyte przez rebeliantów, a Ngātra Min doprowadzony pod oblicze kwede Pēge i stracony za zdradę stanu. Parlament wkrótce ogłosił kwede Pēge dyktatorem (to znaczy, murskim odpowiednikiem tego urzędu).<br />
<br />
Zaczęły zbierać się dwie armie: na północy, w twierdzy Kwada Jajwar [kwəɾə ˈɟʌʝwə] (dosłownie „Djyazhoarek”, „Mały [[Djyazhoar]]”, nazwana tak ze względu na okcydentalną architekturę) — ta magnacka, w dwumieście Watán-Hira — ta dyktatorska.<br />
<br />
Kwede Pēge nie zamierzał czekać i ryzykować niezadowolenie społeczne związane z ewentualnym oblężeniem — pozostawił miasto i ruszył na spotkanie wrogiej armii ku niemu zmierzającej.<br />
<br />
Po raz kolejny kwede Pēge posłużył się fortelem — armia magnacka oczywiście dowiedziała się o ciągnących jej na spotkanie przeciwnikach i dowiedziawszy się o ich położeniu, zaczęła za nimi podążać błędnymi kotlinami środkowo-północnej Murii. Nim zdążyli się jednak z nimi spotkać, zostali ostrzelani z góry z kusz i muszkietów. Następnie ruszył główny trzon armii kwede Pēge.<br />
<br />
Ēdre Āmu i jego najbliżsi współpracownicy próbowali ratować się ucieczką, zostali jednak schwytani w pobliżu dworku Koukuru [ˈkʰɒʊ̯h(ʊ)ɻu], którego właścicielem był weteran kampanii przeciwko zbuntowanym koloniom. Po zwycięstwie w bitwie na miejsce przybył sam kwede Pēge i osobiście ściął swojemu rywali głowę mieczem.<br />
<br />
Pomniejsze walki, zawieruchy i niepokoje trwały jeszcze przez najbliższy rok, ale kwede Pēge wrócił do stolicy i wprowadził dwa edykty: jeden, który zmienia zasady działania dyktatury: przywraca działanie wszystkich urzędów i parlamentu, tymczasem dyktator posiada odtąd uprawnienia konsula z bonusami, jednakże jest nieusuwalny ze swego urzędu; drugi edykt dotyczy rozprawienia się z wrogami Republiki (który też dodaje dyktatorowi parę fajnych bonusów, pozwalających pozbyć się nie tylko dotychczasowych wrogów, ale także wszelkich przyszłych).<br />
<br />
Rok 8974 jest początkiem dyktatury Tamau kwede Pēge w Murii<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
===Przyszłość===<br />
Murskie okręty dobiły do wschodnich wybrzeży Toliny w roku 108 nowej ery, tj. 9091 wspólnego kalendarza, za rządów drugiego murskiego Obrońcy Umatauka [ˌʔʊməˈ tʰɒʊ̯hə].<br />
<br />
Wojna w Szurze zakończyła się 84 (~30 ziemskich) lata wcześniej. W jej trakcie, a także po niej na Tolinę przypływali wszelkiego rodzaju uchodźcy z kontynentu — polityczni, religijni, jak i tacy, którym nie widziało się zbytnio żyć pod twardą, fanatycką tuwwską ręką. Gdyby gwałtowny wzrost populacji na nie-aż-znowu-takiej-wielkiej wyspie nie był wystarczającym problemem, pojawił się jeszcze jeden: polityka administracji tuwwskiej stała się bardzo izolacjonistyczna. Handel został zerwany, co boleśnie ugodziło w tolińską gospodarkę. Geopolitycznie wyspa była jednak bezpieczna — Tuwwa nie dysponowała flotą zdolną do inwazji. Z konieczności wzmocnił się handel z innymi krajami regionu — Buanią, Pinu, a nawet odleglejszą i niedostępną zimą Nuarią.<br />
<br />
Położenie geopolityczne wyspy sprawiło, że Murowie szybko zaczęli być bardzo ciepło przyjmowani. Po pierwsze handel z odległym krajem był wcale intratny; po wtóre kusiła murska technologia; ale najważniejszym czynnikiem była flota — wrogość mogła skończyć się inwazją lub blokowaniem handlu, przyjaźń zaś mogła zabezpieczyć i wzmocnić pozycję wyspy w regionie. A może murska pomoc mogłaby pomóc w pokonaniu Tuwwy…<br />
<br />
W roku 9107, wkrótce po koronacji Arnapadru [ˌʔɑːɳəˈpʰʌɽʊ], na mocy traktatu doża toliński oficjalnie ogłosił siebie i wszystkich swoich obywateli protegowanymi młodego murskiego Obrońcy.<br />
<br />
Traktat zawierał część tajną: odbicie Szuru. Murom nie podobało się, że tuwwczycy nie chcieli handlować. Ponadto, Szur jeszcze nie otrząsnął się w pełni po wojnie. Religijny terror wywoływał ciągłe insurekcje, liczne wysokogórskie królestewka opierały się podbojowi; samą klasę rządzącą trawiły częste oskarżenia o herezję i zdradę. Izolacja największym piętnem odcisnęła się na kupieckich miastach środkowego Szuru — które jak na ironię pierwsze poddały się tuwwskiej dominacji. Murowie ujrzeli w słabym państwie tuwwskim idealnego kandydata do kolonizacji — eksploatacji zasobów i wykorzystania strategicznego.<br />
<br />
Wojna rozpoczęła się wiosną 9122, pod pretekstem żądania otwarcia na handel. Murskie statki wpłynęły do Tawganu i Gahamy, przy okazji desantując wojska na ląd. Ein i Tuwwa zostały oblężone i ostrzelone z armat. Ein, wciąż odbudowujący się po wojnie i kiepsko ufortyfikowany, upadł szybko. Tuwwscy arcykapłani nakazali wojskom marsz na północ i południe w celu obrony dwóch najważniejszych miast — tym samym wpadając w murską pułapkę. Kolejne okręty z żądaniami wysłano do Ewanu, którego zubożali kupieccy patrycjusze przyjęli flotę entuzjastycznie. W międzyczasie wszędzie podsycano rebelie (choć często wcale nie trzeba już było nic podsycać, co najwyżej podlewać ogień sowicie oliwą). Ostatecznie komunikacja ze stolicą stała się niemożliwa, a dowódcy rozdzielonych wojsk zdani byli na siebie.<br />
<br />
Na północy sprzymierzyli się z górskim królestwem Chawanu (en. Xavā́n [xaˈvǎːn]), z pomocą którego pokonało wojska tuwwskie na północy. Insurekcje w centralnej części Szuru były skuteczne — górzysty przesmyk wciśnięty między wielotysięczniki a ocean był idealną, naturalną twierdzą dla rebeliantów. Zimę roku 9123 spędzono na obronie tej pozycji. W surowym południowym klimacie (przypominam, że to półkula południowa!) Tuwwa nie mogła się już dłużej bronić — zniszczona przez armaty i zdziesiątkowana przez głód upadła pod naporem najeźdźców i heretyków.<br />
<br />
Finał walk na południu wiązał się ze strategicznym powrotem potomkini fucckich władców, co ostatecznie zmobilizowało okoliczną ludność. Wieść o zdobyciu Tuwwy i doszczętnym zniszczeniu świątyni Taszina i wszytskich innych obiektów związanych z jego kultem złamała morale prawowiernych wojsk. Ostatnie potyczki miały miejsce latem 9124.<br />
<br />
Chawański władca i fuccka dziedziczka (spokojnie, jakieś imiona kiedyś dostaną) wzięli ślub i, za murską zgodą, namaszczeni zostali na władców całego Szuru, symbolicznie łącząc Północ z Południem. Poddali siebie i swych poddanych pod opiekę Obrońcy.<br />
<br />
Szur został podzielony na trzy części: Północ, Środek i Południe, gdzie każdy jest nieco inaczej związany z Murią. Stolicą całego Szuru stał się Ein, Tuwwa zaś, w której zniszczono bezwzględnie wszelkie pozostałości po kulcie Taszina, stała się miastem pod wyłączną murską jurysdykcją.<br />
<br />
Kult Taszina został zakazany, podobnie wszelkie jednobóstwo oraz krwawe ofiary. Nowi władcy, za rekomendacją Murii, wspierają najbardziej pokojowe i umiarkowane kulty.<br />
<br />
Nowemu zjednoczonemu enenckiemu państwu pozostawiono pewną autonomię. Murowie przede wszystkim mają dostęp do surowców i kontrolują handel oraz politykę zagraniczną. Kwestie wewnętrzne są w rękach enenckich, a Murowie nie mają prawa osiedlać się bez zgody lokalnych władz. Murowie wiedzą, że Szur jest wciąż bardzo niespokojnym regionem, a stłamszenie niespodziewanej rebelii może okazać się trudne; zresztą, niepokoje nie służą biznesowi.<br />
<br />
Tolina pozostaje niezależnym państwem, znacznie mocniej związanym z metropolią<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php?topic=2371.msg91910#msg91910</ref>.<br />
<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Miasta===<br />
====Watan-Ire====<br />
Ire jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Kultura==<br />
===Stany===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) — szlachta, tj. potomkowie dawnego rycerstwa (~10% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) — uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) — zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy i żołnierzy (~75% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament. Przynależność do stanu II otrzymuje się w wyniku ukończenia szkoły lub wygrania zawodów artystycznych (tradycyjnie poetyckich); ''de facto'' zazwyczaj synowie członków stanu II także zostają jego członkami.<br />
===Budownictwo===<br />
[[Plik:Full-frontal of Waiwhetu Marae.jpg|250px|thumb|right|Front tradycyjnego ''ku unka'' średniozamożnej rodziny stanu I]]<br />
Tradycyjny murski dom — ''ku unka'' (dosł. "długi dach") — jest typowym przykładem tzw. długiego domu, spotykanego w wielu kulturach. Pod jednym dachem mieszka jednak zawsze jedna (nuklearna) rodzina, więc w praktyce większość domów jest mała i tylko nieznacznie podłużna. Z tego powodu długość domu jest symbolicznie skorelowana z bogactwem; w sercu rezydencji zamożnych Murów niemal zawsze znajduje się wielkie reprezantatywne ''ku unka'' otoczone ogrodem.<br />
<br />
[[Plik:Kampung Naga Java110.jpg|250px|thumb|right|Typowa wioska w południowej Murii]]<br />
W centrum każdej murskiej osady mieści się ozdobna studnia, staw lub fontanna. Źródło wody ma zapewnić harmonię i pokój.<br />
====Wnętrza====<br />
[[Plik:Māori meeting house (Marae) - Waitangi (NZ).jpg|250px|thumb|right|Tradycyjne ''ki inbe'' z bożkiem ochronnym przy wejściu]]<br />
Tradycyjne ku unka składa się z czterech części (od frontu): ganku, ''mer mici'', ''ki imbe'' i pokoi użytkowych.<br />
<br />
''Mer mici'' to zwykle nieduży kwadratowy pokój, wyposażony w pufy i stolik. Służy do pracy, wypoczynku, ale też do przyjmowania gości — pełni więc też funkcję reprezentacyjną i bogatsze rodziny dbają o to, by był elegancko urządzony.<br />
<br />
W tyle ''mer mici'' lub za wejściem do ''ki imbe'' znajduje się ołtarzyk poświęcony przodkom i/lub statuetka ''wa ganya'' czyli bóstwa ochronnego domu. Każdy gość przechodzący z pierwszego pokoju do drugiego musi złożyć hołd ''wa ganya''.<br />
<br />
''Ki imbe'' to zazwyczaj największy pokój. Służy do jedzenia, dużych spotkań, pracy, rekreacji. W jego centrum znajduje się stół.<br />
<br />
W biedniejszych domach zazwyczaj ''mer mici'' i ''ki imbe'' stanowią jeden pokój lub są odseparowane jedynie kotarą. Z tyłu ''ku unka'' znajdują się najintymniejsze pomieszczenia: sypialnie i kuchnia.<br />
<br />
==== Wystrój ====<br />
W przestrzeni domowej rzadko używa się krzeseł. Siedzi się na podłodze, matach, poduszkach lub pufach. Z tego powodu większość stołów jest niskich.<br />
<br />
Meble są zazwyczaj proste i funkcjonalne. Kontrastuje to z tradycyjnymi zdobnymi podłogami, ścianami i sufitami wykonanymi z jasnego drewna.<br />
<br />
===Moda===<br />
===Kuchnia===<br />
===Zwyczaje===<br />
===Etykieta===<br />
Przestrzeganie etykiety jest ważnym elementem życia w Murii, szczególnie wśród wyższych klas.<br />
====Powitania i pożegnania====<br />
Sposób powitania i pożegnania zależy od kontekstu.<br />
<br />
Gdy dwie osoby spotykają się w miejscu publicznym, witają się słowem ''Kidie'' {{IPA|[ˈkʰɪɾiə]}} "Pokój". Jeśli są ze sobą blisko związane (używają [[Język_murski#Zaimki_osobowe|zaimków A]]), to podczas powitania chwytają się za ręce. Jeśli zaś istnieje między nimi dystans (używają zaimków B), witając się, wystawiają prawą dłoń do przodu wnętrzem na zewnątrz i palcami do dołu. Żegnając się, w pierwszym przypadku podobnie następuje złapanie się za ręce, a w drugim pochyla się głowę; w obu mówi się ''Ku aku paru'' {{IPA|[ku ˈʌxu ˈpʰʌɻu]}} "Dobrej drogi"; w bardziej formalnych sytuacjach osoba o wyższej pozycji może powiedzieć ''Nar kidie pen'' {{IPA|[ˈnɑː ˈkʰɪɾiə fə̃]}} "Idź w pokoju", na co rozmówca odpowiada ''Kanku nar'' {{IPA|[kʰɑ̃xu ˈnɑː]}} "Idę".<br />
<br />
Inaczej jest, gdy przyjmuje się kogoś do swojego domu. Wówczas gość przy powitaniu wkłada lewą dłoń gospodarza między swoje dłonie (z prawą dłonią na górze) i mówi: ''Gakwa ku undu unka kakua'' {{IPA|[ˈgʌʍə ku ˌʔũɾu ˈʔũhə ˈkʰʌxuə]}} "Niech twoje/wasze domostwo będzie zdrowe". Natomiast podczas pożegnania to gospodarz wkłada prawą dłoń gościa między swoje dłonie i mówi: ''Adā wa (we jipi) undu ka'' {{IPA|[ʔəˈduː wɑː (wə ˈɟɪfi) ˈʔũɾu hə]}} "Zabierz je (szczęście) ze sobą".<br />
<br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Religia Murów}}<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=45240Muria2021-05-10T21:49:04Z<p>Spiritus: /* Budownictwo */</p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz Archipelagu Murskiego, składają się nań również [[Medengia]] oraz [[Piri]], jednak ich mieszkańcy nie cieszą się pełnią praw murskiego obywatela. Muria uważa za sobie podległe [[Wyspy Zachodnie]].<br />
<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|Mīrūnir<br>[{{IPA|mɨɾu:'ɲir}}] <br />
|Mīrôs<br>[{{IPA|mɨ'ɾɤs}}] <br />
|Samrasheqvan Mīrūnirani<br>[{{IPA|samraʂɛq'van mɨɾu:ɲi'raɲi}}] <br />
|-<br />
|[[Język olseski|olseski]]<br />
|Smy̆zvé<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞}}] <br />
|Smy̆zve<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬we̞}}] <br />
|Saxăkákxe Smy̆zvég<br>[{{IPA|saʃá͜à'kákʃe̞ smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞g }}]<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
{{Klimat Watan}}<br />
<br />
==Ustrój==<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
===Samorząd===<br />
===Parlament===<br />
Posłowie do Ngau wybierani są na dożywotnią kadencję na zebraniach sejmików. W złotym wieku Republiki przyjęto zasadę, że każdy region wysyła 1 posła na 100 000 mieszkańców, przy czym po równo posłów z każdego stanu. Prowadzi do nadreprezentacji stanów I i II i niedoreprezentacji stanu III..<br />
===Konsulowie===<br />
Ngau wybiera dwóch konsulów na sześcioletnią kadencję. Parlament ma prawo wybrać dowolnego murskiego obywatela na ten urząd, a po złożeniu urzędu konsul automatycznie uzyskuje status posła. Konsul może być reelegowany, ale tylko raz. Konsulowie nie mogą być z tego samego stanu. <br />
===Prawodawstwo===<br />
<br />
==Historia==<br />
===Przewrót przewrotu i wojna domowa roku 8974 [[EK]]===<br />
Rok 8973 [[EK]] był ostatnim rokiem sześcioletniej (lata kyońskie) kadencji murskich konsulów, którymi byli Ngātra Min [ˈŋuːʈə ˈmæ̃], pochodzący ze stanu II (kupcy, rzemieślnicy, pomniejsi urzędnicy wolne zawody), oraz Tamau kwede Pēge [təˈmɒʊ̯ kwəɾə ˈpʰiːɣə], po ojcu pochodzącego ze stanu I (szlachta związana z wojskowością), który to jednak wżenił się był w rodzinę stanu II, ażeby to pozyskać majątek w zamian za nobilitację rodziny<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
Kwede Pēge zdobył popularność, dowodząc wojskom podczas kampanii przeciw koloniom na wybrzeżu w roku 8944. Trzon jego armii stanowili drobni szlachcice z prowincji i członkowie stanu II. Nie dość, że kampania zakończyła się sukcesem, to wielu jej uczestników i ich rodzin sporo na niej zarobiło. Wykorzystując sympatię wśród najambitniejszych klas murskiego społeczeństwa, młody wojskowy szybko wspiął się na wyżyny i został wybrany na konsula w roku 8968.<br />
<br />
Drugą osobą wybraną na tę kadencję był Ngātra Min, wywodzący się ze stanu II uczony-idealista, który mimo to jakoś radził sobie w niebezpiecznych (także dla życia) meandrach murskiej polityki. Jest on niejako mentorem kwede Pēge — dostrzegłszy jego talent, przepchnął jego kandydaturę na dowódcę podczas organizacji kampanii przeciw zbuntowanym koloniom. Z czasem jednak zaczął zauważać gorsze strony charakteru kwede Pēge — porywczość, bezwzględność, chorobliwą ambicję i pragnienie władzy. Min, będąc nieco staromodnym republikaninem, wybrał „mniejsze zło” i zaangażował się w spisek wielkich rodów stanu I, którym z oczywistych względów kwede Pēge niezbyt się podobał.<br />
<br />
I tak przyszła równonoc wiosenna roku 8974 wspólnego kalendarza, czyli — dzień elekcji konsuli; a zgodnie ze zwyczajem raczej reelekcji, jako że upłynęła dopiero pierwsza kadencja konsuli i połowa kadencji parlamentu. Spiskowcy wymyślili bardzo prosty sposób na pozbycie się kwede Pēge — zamierzali zatrzymać go w drodze, parlamentarzystów w razie potrzeby postraszyć wojskiem, wybrać do konsulatu Mina i wojskowego Ēdre Āmu [ˈʔiːɽə ˈuːmu], a nieco później uwięzionego niedoszłego konsula oskarżyć o działania przeciwko dobru Republiki. I stracić.<br />
<br />
Plan jednak zawiódł: Tamau dowiedział się o spisku i uciekł z Watán [wəˈtʰɑ̃] (siedziby parlamentu) do pobliskiej Hiry [ˈçɪɻə] (dawnej siedziby królewskiej), gdzie skrył się w twierdzy. Spiskowcy nie wiedzieli jednak o niczym — znajdował się wśród nich wtyk: goniec, który przekazał informację, że Tamau został pochwycony w drodze ze swojej rezydencji na prowincji do stolicy. W międzyczasie ten objął władzę nad garnizonem twierdzy. Wkrótce po tym, jak ogłoszono wybór konsulów i rozpoczęto paradny pochód, Tamau obnażył publicznie spisek i zaczął mobilizować mieszkańców Hiry. Trzeba wiedzieć, że Hira jest miastem właściwie sąsiedzkim dla Watán, więc wieści rozeszły się dosyć szybko.<br />
<br />
Dowiedziawszy się o całym zajściu, spiskowcy byli nieco skonsternowali i nie wiedzieli, co począć. Kwede Pēge wykorzystał to — rozesłał małe oddziały żołnierzy, których zadaniem było robieniem rozróby i atakowanie punktów, gdzie stacjonowało poukrywane po kątach wojsko ściągnięte na wszelki wypadek. Zaczęły się drobne walki i spiskowcy podjęli decyzję o wyprowadzeniu wojsk na ulice.<br />
<br />
Mieszkańców Watán, którzy dowiedzieli się, że podobno miał miejsce spisek, to jednak tylko rozjuszyło. Zaczęły się zamieszki i walki uliczne. Trwały one cały dzień, a Ēdre Āmu wraz z poplecznikami uciekł z miasta i zza murów zarządził odwrót swoich oddziałów. Uciekł na północ.<br />
<br />
Watán zostało zdobyte przez rebeliantów, a Ngātra Min doprowadzony pod oblicze kwede Pēge i stracony za zdradę stanu. Parlament wkrótce ogłosił kwede Pēge dyktatorem (to znaczy, murskim odpowiednikiem tego urzędu).<br />
<br />
Zaczęły zbierać się dwie armie: na północy, w twierdzy Kwada Jajwar [kwəɾə ˈɟʌʝwə] (dosłownie „Djyazhoarek”, „Mały [[Djyazhoar]]”, nazwana tak ze względu na okcydentalną architekturę) — ta magnacka, w dwumieście Watán-Hira — ta dyktatorska.<br />
<br />
Kwede Pēge nie zamierzał czekać i ryzykować niezadowolenie społeczne związane z ewentualnym oblężeniem — pozostawił miasto i ruszył na spotkanie wrogiej armii ku niemu zmierzającej.<br />
<br />
Po raz kolejny kwede Pēge posłużył się fortelem — armia magnacka oczywiście dowiedziała się o ciągnących jej na spotkanie przeciwnikach i dowiedziawszy się o ich położeniu, zaczęła za nimi podążać błędnymi kotlinami środkowo-północnej Murii. Nim zdążyli się jednak z nimi spotkać, zostali ostrzelani z góry z kusz i muszkietów. Następnie ruszył główny trzon armii kwede Pēge.<br />
<br />
Ēdre Āmu i jego najbliżsi współpracownicy próbowali ratować się ucieczką, zostali jednak schwytani w pobliżu dworku Koukuru [ˈkʰɒʊ̯h(ʊ)ɻu], którego właścicielem był weteran kampanii przeciwko zbuntowanym koloniom. Po zwycięstwie w bitwie na miejsce przybył sam kwede Pēge i osobiście ściął swojemu rywali głowę mieczem.<br />
<br />
Pomniejsze walki, zawieruchy i niepokoje trwały jeszcze przez najbliższy rok, ale kwede Pēge wrócił do stolicy i wprowadził dwa edykty: jeden, który zmienia zasady działania dyktatury: przywraca działanie wszystkich urzędów i parlamentu, tymczasem dyktator posiada odtąd uprawnienia konsula z bonusami, jednakże jest nieusuwalny ze swego urzędu; drugi edykt dotyczy rozprawienia się z wrogami Republiki (który też dodaje dyktatorowi parę fajnych bonusów, pozwalających pozbyć się nie tylko dotychczasowych wrogów, ale także wszelkich przyszłych).<br />
<br />
Rok 8974 jest początkiem dyktatury Tamau kwede Pēge w Murii<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
===Przyszłość===<br />
Murskie okręty dobiły do wschodnich wybrzeży Toliny w roku 108 nowej ery, tj. 9091 wspólnego kalendarza, za rządów drugiego murskiego Obrońcy Umatauka [ˌʔʊməˈ tʰɒʊ̯hə].<br />
<br />
Wojna w Szurze zakończyła się 84 (~30 ziemskich) lata wcześniej. W jej trakcie, a także po niej na Tolinę przypływali wszelkiego rodzaju uchodźcy z kontynentu — polityczni, religijni, jak i tacy, którym nie widziało się zbytnio żyć pod twardą, fanatycką tuwwską ręką. Gdyby gwałtowny wzrost populacji na nie-aż-znowu-takiej-wielkiej wyspie nie był wystarczającym problemem, pojawił się jeszcze jeden: polityka administracji tuwwskiej stała się bardzo izolacjonistyczna. Handel został zerwany, co boleśnie ugodziło w tolińską gospodarkę. Geopolitycznie wyspa była jednak bezpieczna — Tuwwa nie dysponowała flotą zdolną do inwazji. Z konieczności wzmocnił się handel z innymi krajami regionu — Buanią, Pinu, a nawet odleglejszą i niedostępną zimą Nuarią.<br />
<br />
Położenie geopolityczne wyspy sprawiło, że Murowie szybko zaczęli być bardzo ciepło przyjmowani. Po pierwsze handel z odległym krajem był wcale intratny; po wtóre kusiła murska technologia; ale najważniejszym czynnikiem była flota — wrogość mogła skończyć się inwazją lub blokowaniem handlu, przyjaźń zaś mogła zabezpieczyć i wzmocnić pozycję wyspy w regionie. A może murska pomoc mogłaby pomóc w pokonaniu Tuwwy…<br />
<br />
W roku 9107, wkrótce po koronacji Arnapadru [ˌʔɑːɳəˈpʰʌɽʊ], na mocy traktatu doża toliński oficjalnie ogłosił siebie i wszystkich swoich obywateli protegowanymi młodego murskiego Obrońcy.<br />
<br />
Traktat zawierał część tajną: odbicie Szuru. Murom nie podobało się, że tuwwczycy nie chcieli handlować. Ponadto, Szur jeszcze nie otrząsnął się w pełni po wojnie. Religijny terror wywoływał ciągłe insurekcje, liczne wysokogórskie królestewka opierały się podbojowi; samą klasę rządzącą trawiły częste oskarżenia o herezję i zdradę. Izolacja największym piętnem odcisnęła się na kupieckich miastach środkowego Szuru — które jak na ironię pierwsze poddały się tuwwskiej dominacji. Murowie ujrzeli w słabym państwie tuwwskim idealnego kandydata do kolonizacji — eksploatacji zasobów i wykorzystania strategicznego.<br />
<br />
Wojna rozpoczęła się wiosną 9122, pod pretekstem żądania otwarcia na handel. Murskie statki wpłynęły do Tawganu i Gahamy, przy okazji desantując wojska na ląd. Ein i Tuwwa zostały oblężone i ostrzelone z armat. Ein, wciąż odbudowujący się po wojnie i kiepsko ufortyfikowany, upadł szybko. Tuwwscy arcykapłani nakazali wojskom marsz na północ i południe w celu obrony dwóch najważniejszych miast — tym samym wpadając w murską pułapkę. Kolejne okręty z żądaniami wysłano do Ewanu, którego zubożali kupieccy patrycjusze przyjęli flotę entuzjastycznie. W międzyczasie wszędzie podsycano rebelie (choć często wcale nie trzeba już było nic podsycać, co najwyżej podlewać ogień sowicie oliwą). Ostatecznie komunikacja ze stolicą stała się niemożliwa, a dowódcy rozdzielonych wojsk zdani byli na siebie.<br />
<br />
Na północy sprzymierzyli się z górskim królestwem Chawanu (en. Xavā́n [xaˈvǎːn]), z pomocą którego pokonało wojska tuwwskie na północy. Insurekcje w centralnej części Szuru były skuteczne — górzysty przesmyk wciśnięty między wielotysięczniki a ocean był idealną, naturalną twierdzą dla rebeliantów. Zimę roku 9123 spędzono na obronie tej pozycji. W surowym południowym klimacie (przypominam, że to półkula południowa!) Tuwwa nie mogła się już dłużej bronić — zniszczona przez armaty i zdziesiątkowana przez głód upadła pod naporem najeźdźców i heretyków.<br />
<br />
Finał walk na południu wiązał się ze strategicznym powrotem potomkini fucckich władców, co ostatecznie zmobilizowało okoliczną ludność. Wieść o zdobyciu Tuwwy i doszczętnym zniszczeniu świątyni Taszina i wszytskich innych obiektów związanych z jego kultem złamała morale prawowiernych wojsk. Ostatnie potyczki miały miejsce latem 9124.<br />
<br />
Chawański władca i fuccka dziedziczka (spokojnie, jakieś imiona kiedyś dostaną) wzięli ślub i, za murską zgodą, namaszczeni zostali na władców całego Szuru, symbolicznie łącząc Północ z Południem. Poddali siebie i swych poddanych pod opiekę Obrońcy.<br />
<br />
Szur został podzielony na trzy części: Północ, Środek i Południe, gdzie każdy jest nieco inaczej związany z Murią. Stolicą całego Szuru stał się Ein, Tuwwa zaś, w której zniszczono bezwzględnie wszelkie pozostałości po kulcie Taszina, stała się miastem pod wyłączną murską jurysdykcją.<br />
<br />
Kult Taszina został zakazany, podobnie wszelkie jednobóstwo oraz krwawe ofiary. Nowi władcy, za rekomendacją Murii, wspierają najbardziej pokojowe i umiarkowane kulty.<br />
<br />
Nowemu zjednoczonemu enenckiemu państwu pozostawiono pewną autonomię. Murowie przede wszystkim mają dostęp do surowców i kontrolują handel oraz politykę zagraniczną. Kwestie wewnętrzne są w rękach enenckich, a Murowie nie mają prawa osiedlać się bez zgody lokalnych władz. Murowie wiedzą, że Szur jest wciąż bardzo niespokojnym regionem, a stłamszenie niespodziewanej rebelii może okazać się trudne; zresztą, niepokoje nie służą biznesowi.<br />
<br />
Tolina pozostaje niezależnym państwem, znacznie mocniej związanym z metropolią<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php?topic=2371.msg91910#msg91910</ref>.<br />
<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Miasta===<br />
====Watan-Ire====<br />
Ire jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Kultura==<br />
===Stany===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) — szlachta, tj. potomkowie dawnego rycerstwa (~10% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) — uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) — zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy i żołnierzy (~75% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament. Przynależność do stanu II otrzymuje się w wyniku ukończenia szkoły lub wygrania zawodów artystycznych (tradycyjnie poetyckich); ''de facto'' zazwyczaj synowie członków stanu II także zostają jego członkami.<br />
===Budownictwo===<br />
[[Plik:Full-frontal of Waiwhetu Marae.jpg|250px|thumb|right|Front tradycyjnego ''ku unka'' średniozamożnej rodziny stanu I]]<br />
Tradycyjny murski dom — ''ku unka'' (dosł. "długi dach") — jest typowym przykładem tzw. długiego domu, spotykanego w wielu kulturach. Pod jednym dachem mieszka jednak zawsze jedna (nuklearna) rodzina, więc w praktyce większość domów jest mała i tylko nieznacznie podłużna. Z tego powodu długość domu jest symbolicznie skorelowana z bogactwem; w sercu rezydencji zamożnych Murów niemal zawsze znajduje się wielkie reprezantatywne ''ku unka'' otoczone ogrodem.<br />
<br />
[[Plik:Kampung Naga Java110.jpg|250px|thumb|right|Typowa wioska w południowej Murii]]<br />
W centrum każdej murskiej osady mieści się ozdobna studnia, staw lub fontanna. Źródło wody ma zapewnić harmonię i pokój.<br />
====Wnętrza====<br />
[[Plik:Māori meeting house (Marae) - Waitangi (NZ).jpg|250px|thumb|right|Tradycyjne ''ki inbe'' z bożkiem ochronnym przy wejściu]]<br />
Tradycyjne ku unka składa się z czterech części (od frontu): ganku, ''mer mici'', ''ki imbe'' i pokoi użytkowych.<br />
<br />
''Mer mici'' to zazwyczaj nieduży kwadratowy pokój, wyposażony zazwyczaj w pufy i stolik. Służy do pracy, wypoczynku, ale też do przyjmowania gości — pełni więc też funkcję reprezentacyjną i bogatsze rodziny dbają o to, by był elegancko urządzony.<br />
<br />
W tyle ''mer mici'' lub za wejściem do ''ki imbe'' znajduje się ołtarzyk poświęcony przodkom i/lub statuetka ''wa ganya'' czyli bóstwa ochronnego domu. Każdy gość przechodzący z pierwszego pokoju do drugiego musi złożyć hołd ''wa ganya''.<br />
<br />
''Ki imbe'' to zazwyczaj największy pokój. Służy do jedzenia, dużych spotkań, pracy, rekreacji. W jego centrum znajduje się stół.<br />
<br />
W biedniejszych domach zazwyczaj ''mer mici'' i ''ki imbe'' stanowią jeden pokój lub są odseparowane jedynie kotarą. Z tyłu ''ku unka'' znajdują się najintymniejsze pomieszczenia: sypialnie i kuchnia.<br />
==== Wystrój ====<br />
W przestrzeni domowej rzadko używa się krzeseł. Siedzi się na podłodze, matach, poduszkach lub pufach. Z tego powodu większość stołów jest niskich.<br />
<br />
Meble są zazwyczaj proste i funkcjonalne. Kontrastuje to z tradycyjnymi zdobnymi podłogami, ścianami i sufitami wykonanymi z jasnego drewna.<br />
<br />
===Moda===<br />
===Kuchnia===<br />
===Zwyczaje===<br />
===Etykieta===<br />
Przestrzeganie etykiety jest ważnym elementem życia w Murii, szczególnie wśród wyższych klas.<br />
====Powitania i pożegnania====<br />
Sposób powitania i pożegnania zależy od kontekstu.<br />
<br />
Gdy dwie osoby spotykają się w miejscu publicznym, witają się słowem ''Kidie'' {{IPA|[ˈkʰɪɾiə]}} "Pokój". Jeśli są ze sobą blisko związane (używają [[Język_murski#Zaimki_osobowe|zaimków A]]), to podczas powitania chwytają się za ręce. Jeśli zaś istnieje między nimi dystans (używają zaimków B), witając się, wystawiają prawą dłoń do przodu wnętrzem na zewnątrz i palcami do dołu. Żegnając się, w pierwszym przypadku podobnie następuje złapanie się za ręce, a w drugim pochyla się głowę; w obu mówi się ''Ku aku paru'' {{IPA|[ku ˈʌxu ˈpʰʌɻu]}} "Dobrej drogi"; w bardziej formalnych sytuacjach osoba o wyższej pozycji może powiedzieć ''Nar kidie pen'' {{IPA|[ˈnɑː ˈkʰɪɾiə fə̃]}} "Idź w pokoju", na co rozmówca odpowiada ''Kanku nar'' {{IPA|[kʰɑ̃xu ˈnɑː]}} "Idę".<br />
<br />
Inaczej jest, gdy przyjmuje się kogoś do swojego domu. Wówczas gość przy powitaniu wkłada lewą dłoń gospodarza między swoje dłonie (z prawą dłonią na górze) i mówi: ''Gakwa ku undu unka kakua'' {{IPA|[ˈgʌʍə ku ˌʔũɾu ˈʔũhə ˈkʰʌxuə]}} "Niech twoje/wasze domostwo będzie zdrowe". Natomiast podczas pożegnania to gospodarz wkłada prawą dłoń gościa między swoje dłonie i mówi: ''Adā wa (we jipi) undu ka'' {{IPA|[ʔəˈduː wɑː (wə ˈɟɪfi) ˈʔũɾu hə]}} "Zabierz je (szczęście) ze sobą".<br />
<br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Religia Murów}}<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Plik:M%C4%81ori_meeting_house_(Marae)_-_Waitangi_(NZ).jpg&diff=45236Plik:Māori meeting house (Marae) - Waitangi (NZ).jpg2021-05-10T21:16:26Z<p>Spiritus: By W. Bulach - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=91345369</p>
<hr />
<div>== Opis ==<br />
By W. Bulach - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=91345369</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Plik:Full-frontal_of_Waiwhetu_Marae.jpg&diff=45235Plik:Full-frontal of Waiwhetu Marae.jpg2021-05-10T21:14:25Z<p>Spiritus: By Stuartyeates - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=44379722</p>
<hr />
<div>== Opis ==<br />
By Stuartyeates - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=44379722</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Plik:Kampung_Naga_Java110.jpg&diff=45234Plik:Kampung Naga Java110.jpg2021-05-10T21:02:40Z<p>Spiritus: By Arabsalam - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=49880327</p>
<hr />
<div>== Opis ==<br />
By Arabsalam - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=49880327</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45219Język murski2021-05-10T19:16:38Z<p>Spiritus: /* Dzierżawczość */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Uderzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~x~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ~ɭ~l<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃xu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ban<br/>/ˈbɑ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kwa <br/>/tə̃ ˈkʷɑː/<br />
|ban kwa <br/>/bə̃ ˈkʷɑː/<br />
|yan kwa <br/>/jə̃ ˈkʷɑː/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks podlega harmonii koronalnej:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''puju''' [ˈpʰʊɟu] ↔ '''pujuca''' [ˈpʰʊɟʊcə] ''płakać<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Prze rodzajniki ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika.<br />
<br />
'''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ku ngātra''' "korzeń"<br />
<br />
'''je jē''' "koło" (fizyczne)<br />
<br/>'''mer jē''' (płaszczyzna, figura matematyczna)<br />
<br/>'''ki jē''' "okrąg", "cykl"<br />
<br />
'''ku maya''' "drzewo"<br />
<br/>'''pā maya''' "drewno"<br />
<br />
'''we nike''' "zachód słońca"<br />
<br/>'''mer nike''' "zachód (kierunek)"<br />
<br />
'''we teni''' "śpiew"<br />
<br/>'''te teni''' "śpiewak"<br />
<br/>'''ki teni''' "piosenka"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym; ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone poimkiem allatywnym '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Wimpi gakwa pā barku tātau bu.<br/><br />
{{IPA|[ˈwĩfi ˈgʌʍə pʊ ˈbɑːxu ˈtʰuːtɒʊ̯ bu]}}<br/><br />
kobieta dawać CL-V woda dziecko ALL<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Wimpi gakwa tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[ˈwĩfi ˈgʌʍə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbɑːxu]}}<br/><br />
kobieta dawać dziecko CL-V woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Tātau rauba-yunga kauma ka.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈɻɒʊ̯bəˈˌjʊŋə ˈkʰɒʊ̯mə hə]}}<br/><br />
dziecko widzieć.PASS mężczyzna INS<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''denki''.<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau denki jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː də̃çi ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG.CL:II być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra denki ketrē.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə də̃çi ˈkʰəʈɨː]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Nin kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[ɲĩ kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Nin nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|ɲĩ ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza między rodzajnikiem a rzeczownikiem posiadanym:<br />
<br />
(2.1) '''Ta tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
CL:I dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Wa ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[wə ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''':<br />
<br />
(2.3)'''Ja tātau nu kurka'''<br/><br />
{{IPA|[ɟə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
CL:V dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ki ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ki ŋæɪ̯ nɪ ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
CL:III 1.SG POSS książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45218Język murski2021-05-10T19:10:16Z<p>Spiritus: /* Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Uderzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~x~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ~ɭ~l<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃xu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ban<br/>/ˈbɑ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kwa <br/>/tə̃ ˈkʷɑː/<br />
|ban kwa <br/>/bə̃ ˈkʷɑː/<br />
|yan kwa <br/>/jə̃ ˈkʷɑː/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks podlega harmonii koronalnej:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''puju''' [ˈpʰʊɟu] ↔ '''pujuca''' [ˈpʰʊɟʊcə] ''płakać<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Prze rodzajniki ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika.<br />
<br />
'''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ku ngātra''' "korzeń"<br />
<br />
'''je jē''' "koło" (fizyczne)<br />
<br/>'''mer jē''' (płaszczyzna, figura matematyczna)<br />
<br/>'''ki jē''' "okrąg", "cykl"<br />
<br />
'''ku maya''' "drzewo"<br />
<br/>'''pā maya''' "drewno"<br />
<br />
'''we nike''' "zachód słońca"<br />
<br/>'''mer nike''' "zachód (kierunek)"<br />
<br />
'''we teni''' "śpiew"<br />
<br/>'''te teni''' "śpiewak"<br />
<br/>'''ki teni''' "piosenka"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym; ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone poimkiem allatywnym '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Wimpi gakwa pā barku tātau bu.<br/><br />
{{IPA|[ˈwĩfi ˈgʌʍə pʊ ˈbɑːxu ˈtʰuːtɒʊ̯ bu]}}<br/><br />
kobieta dawać CL-V woda dziecko ALL<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Wimpi gakwa tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[ˈwĩfi ˈgʌʍə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbɑːxu]}}<br/><br />
kobieta dawać dziecko CL-V woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Tātau rauba-yunga kauma ka.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈɻɒʊ̯bəˈˌjʊŋə ˈkʰɒʊ̯mə hə]}}<br/><br />
dziecko widzieć.PASS mężczyzna INS<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''denki''.<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau denki jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː də̃çi ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG.CL:II być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra denki ketrē.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə də̃çi ˈkʰəʈɨː]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Nin kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[ɲĩ kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Nin nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|ɲĩ ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza przed rzeczownikiem posiadanym, które traci swój przedimek:<br />
<br />
(2.1) '''Tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''' stawianą po głowie a przed posiadaczem; przedimek pozostaje na miejscu:<br />
<br />
(2.3)'''Kwada tātau na kurka'''<br/><br />
{{IPA|[kʷəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ɟə ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
DF dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ nɪ ɟə ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
1.SG POSS DF książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45217Język murski2021-05-10T18:55:28Z<p>Spiritus: /* Słowotwórstwo */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Uderzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~x~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ~ɭ~l<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃xu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ban<br/>/ˈbɑ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kwa <br/>/tə̃ ˈkʷɑː/<br />
|ban kwa <br/>/bə̃ ˈkʷɑː/<br />
|yan kwa <br/>/jə̃ ˈkʷɑː/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks podlega harmonii koronalnej:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''puju''' [ˈpʰʊɟu] ↔ '''pujuca''' [ˈpʰʊɟʊcə] ''płakać<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Prze rodzajniki ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika.<br />
<br />
'''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ku ngātra''' "korzeń"<br />
<br />
'''je jē''' "koło" (fizyczne)<br />
<br/>'''mer jē''' (płaszczyzna, figura matematyczna)<br />
<br/>'''ki jē''' "okrąg", "cykl"<br />
<br />
'''ku maya''' "drzewo"<br />
<br/>'''pā maya''' "drewno"<br />
<br />
'''we nike''' "zachód słońca"<br />
<br/>'''mer nike''' "zachód (kierunek)"<br />
<br />
'''we teni''' "śpiew"<br />
<br/>'''te teni''' "śpiewak"<br />
<br/>'''ki teni''' "piosenka"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym; ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Ta kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
DF mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Ta kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone partykułą celownikową '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Te wimpi gakwa pā bāku bu kwada tātau.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə pʊ ˈbuːhu bʊ kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF woda DAT DF dziecko<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Te wimpi gakwa kwada tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbuːhu]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF dziecko DF woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Kwada tātau rabha-yunga ka ta kauma.'''<br/><br />
{{IPA|[kʷʰɑɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ ˌɻɒʊ̯bəˈjʊŋə kə tə ˈkʰɒʊ̯mə]}}<br/><br />
DF dziecko widzieć.PASS INS DF mężczyzna<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''dankú/denkí''', który jest o tyle charakterystyczny, że podlega harmonii samogłoskowej względem orzecznika. Dodatkowo, kopula pojawia się po orzeczniku<ref>Z tych dwóch względów można uznać ją za sufiks</ref>:<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau dan'kú jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː ˈtʰuːtɒʊ̯ də̃ˌhu ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra ketrē den'kí.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə ˈkʰəʈɨː də̃ˌhi]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Mēne kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Mēne nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
====Zdanie mnarzędnikowe====<br />
Charakterystyczną cechą murskiej składni jest to, że rzeczownik z klasy II, kiedy semantycznie spełnia funkcję narzędzia, zazwyczaj staje się podmiotem zdania. Agens tymczasem wyrażony jest celownikiem i następuje zaraz za podmiotem. Np.<br />
<br />
(1.10) '''Ngei cāmar na nhē-mei ka traku.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯ kə ˈʈʰʌku]}}<br/><br />
1.SG przebijać ACC wróg INS miecz<br/><br />
''Przebijam wroga mieczem.''<br />
<br />
może być równie dobrze wyrażone jako<br />
<br />
(1.11) '''Traku bi ngei cāmar na nhē-mei.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈʈʰʌku bi ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯]<br/><br />
Miecz DAT 1.SG przebijać ACC wróg<br/><br />
''Miecz przebija (*mi) wroga.''<br />
<br />
Jeżeli owo narzędzie jest częścią ciała, agens zostaje zwykle zainkorporowany do jego frazy i zostaje wyrażony konstrukcją dzierżawczą (patrz niżej):<br />
<br />
(1.12) '''Ngei uhwa treye.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə ˈʈʰɛjə]}}<br/><br />
1.SG ręka rysować<br/><br />
''Rysuję.'', ''*Ręka mi rysuje''.<br />
<br />
Co ważne wiele czasowników, np. powyższy czasownik ''theye'' "rysować" wymaga konstrukcji narzędnikowej w swojej rekcji; np. zdanie<br />
<br />
(1.13) *'''Ngei treye (ka nuhwa).'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʈʰɛjə (kə ˈnʊʍə)]}}<br/><br />
1.SG rysować (INS ręka)<br/><br />
''Rysuję (ręką).''<br />
<br />
Byłoby niegramatyczne.<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza przed rzeczownikiem posiadanym, które traci swój przedimek:<br />
<br />
(2.1) '''Tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''' stawianą po głowie a przed posiadaczem; przedimek pozostaje na miejscu:<br />
<br />
(2.3)'''Kwada tātau na kurka'''<br/><br />
{{IPA|[kʷəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ɟə ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
DF dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ nɪ ɟə ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
1.SG POSS DF książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45216Język murski2021-05-10T18:40:16Z<p>Spiritus: /* Forma teraźniejsza i przeszła */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Uderzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~x~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ~ɭ~l<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃xu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ban<br/>/ˈbɑ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kwa <br/>/tə̃ ˈkʷɑː/<br />
|ban kwa <br/>/bə̃ ˈkʷɑː/<br />
|yan kwa <br/>/jə̃ ˈkʷɑː/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks podlega harmonii koronalnej:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''puju''' [ˈpʰʊɟu] ↔ '''pujuca''' [ˈpʰʊɟʊcə] ''płakać<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Konstrukcja rodzajnikowa ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika; doklejony ów rodzajnik nie pełni jednak żadnej funkcji gramatycznej — w celu zmiany określoności "podwaja" się go.<br />
<br />
'''ngātra''', '''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ja ngātra''', '''ja ja ngātra''' "korzeń",<br />
<br />
'''wimpi''', '''te wimpi''' "kobieta"<br />
<br/>'''kwede wimpi''', '''kwede kwede wimpi''' "kobietka, kobiecina, babka"<br />
<br />
Wrato zauważyć, że w przypadku takich podwojonych rodzajników pierwszy ma tendencję do fonetycznego wzdłużenia — szczególnie w rejestrze wysokim, gdzie redukcja samogłosek jest słabsza — tak że ja ja zostanie wymówiona jako /ɟɑː ɟə/, a je je — /ɟæː ɟə/.<br />
<br />
Należy jednak pamiętać, że podwojenie ma miejsce wyłącznie w liczbie pojedynczej — wyłącznie pierwszy element pełni funkcję rodzajnika:<br />
<br />
'''mar augu''', '''wa augu''' "żagiel, żagle"<br/><br />
'''ta augu''', '''''ya ta'' augu''' "żeglarz, żeglarze"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym;ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Ta kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
DF mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Ta kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone partykułą celownikową '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Te wimpi gakwa pā bāku bu kwada tātau.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə pʊ ˈbuːhu bʊ kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF woda DAT DF dziecko<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Te wimpi gakwa kwada tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbuːhu]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF dziecko DF woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Kwada tātau rabha-yunga ka ta kauma.'''<br/><br />
{{IPA|[kʷʰɑɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ ˌɻɒʊ̯bəˈjʊŋə kə tə ˈkʰɒʊ̯mə]}}<br/><br />
DF dziecko widzieć.PASS INS DF mężczyzna<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''dankú/denkí''', który jest o tyle charakterystyczny, że podlega harmonii samogłoskowej względem orzecznika. Dodatkowo, kopula pojawia się po orzeczniku<ref>Z tych dwóch względów można uznać ją za sufiks</ref>:<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau dan'kú jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː ˈtʰuːtɒʊ̯ də̃ˌhu ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra ketrē den'kí.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə ˈkʰəʈɨː də̃ˌhi]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Mēne kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Mēne nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
====Zdanie mnarzędnikowe====<br />
Charakterystyczną cechą murskiej składni jest to, że rzeczownik z klasy II, kiedy semantycznie spełnia funkcję narzędzia, zazwyczaj staje się podmiotem zdania. Agens tymczasem wyrażony jest celownikiem i następuje zaraz za podmiotem. Np.<br />
<br />
(1.10) '''Ngei cāmar na nhē-mei ka traku.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯ kə ˈʈʰʌku]}}<br/><br />
1.SG przebijać ACC wróg INS miecz<br/><br />
''Przebijam wroga mieczem.''<br />
<br />
może być równie dobrze wyrażone jako<br />
<br />
(1.11) '''Traku bi ngei cāmar na nhē-mei.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈʈʰʌku bi ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯]<br/><br />
Miecz DAT 1.SG przebijać ACC wróg<br/><br />
''Miecz przebija (*mi) wroga.''<br />
<br />
Jeżeli owo narzędzie jest częścią ciała, agens zostaje zwykle zainkorporowany do jego frazy i zostaje wyrażony konstrukcją dzierżawczą (patrz niżej):<br />
<br />
(1.12) '''Ngei uhwa treye.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə ˈʈʰɛjə]}}<br/><br />
1.SG ręka rysować<br/><br />
''Rysuję.'', ''*Ręka mi rysuje''.<br />
<br />
Co ważne wiele czasowników, np. powyższy czasownik ''theye'' "rysować" wymaga konstrukcji narzędnikowej w swojej rekcji; np. zdanie<br />
<br />
(1.13) *'''Ngei treye (ka nuhwa).'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʈʰɛjə (kə ˈnʊʍə)]}}<br/><br />
1.SG rysować (INS ręka)<br/><br />
''Rysuję (ręką).''<br />
<br />
Byłoby niegramatyczne.<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza przed rzeczownikiem posiadanym, które traci swój przedimek:<br />
<br />
(2.1) '''Tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''' stawianą po głowie a przed posiadaczem; przedimek pozostaje na miejscu:<br />
<br />
(2.3)'''Kwada tātau na kurka'''<br/><br />
{{IPA|[kʷəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ɟə ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
DF dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ nɪ ɟə ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
1.SG POSS DF książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45215Język murski2021-05-10T18:32:33Z<p>Spiritus: /* Czas i aspekt */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Uderzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~x~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ~ɭ~l<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃xu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ban<br/>/ˈbɑ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kwa <br/>/tə̃ ˈkʷɑː/<br />
|ban kwa <br/>/bə̃ ˈkʷɑː/<br />
|yan kwa <br/>/jə̃ ˈkʷɑː/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks jednak dostosowuje swoje miejsce artykulacji do ostatniej spógłoski dziąsłowej w słowie:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''tapu''' [ˈtʰʌfu]↔ '''taputa''' [ˈtʰʌfutə] ''być głębokim''<br />
<br />
Natomiast jeżeli czasownik kończy się sylabą z dziąsłowym nagłosem i krótką kodą, sufiks zostaje "zwinięty", a końcowa samogłoska zostaje wzdłużona, jednak bez zmiany akcentu:<br />
<br />
'''kebete''' [ˈkʰɛbətə] ↔ '''kébetē''' [ˈkʰɛbəˌtiː] ''zgubić''<br/><br />
'''juna''' [ˈɟʊnə] ↔ '''júnā''' [ˈjʊnuː] ''być gorącym''<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Konstrukcja rodzajnikowa ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika; doklejony ów rodzajnik nie pełni jednak żadnej funkcji gramatycznej — w celu zmiany określoności "podwaja" się go.<br />
<br />
'''ngātra''', '''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ja ngātra''', '''ja ja ngātra''' "korzeń",<br />
<br />
'''wimpi''', '''te wimpi''' "kobieta"<br />
<br/>'''kwede wimpi''', '''kwede kwede wimpi''' "kobietka, kobiecina, babka"<br />
<br />
Wrato zauważyć, że w przypadku takich podwojonych rodzajników pierwszy ma tendencję do fonetycznego wzdłużenia — szczególnie w rejestrze wysokim, gdzie redukcja samogłosek jest słabsza — tak że ja ja zostanie wymówiona jako /ɟɑː ɟə/, a je je — /ɟæː ɟə/.<br />
<br />
Należy jednak pamiętać, że podwojenie ma miejsce wyłącznie w liczbie pojedynczej — wyłącznie pierwszy element pełni funkcję rodzajnika:<br />
<br />
'''mar augu''', '''wa augu''' "żagiel, żagle"<br/><br />
'''ta augu''', '''''ya ta'' augu''' "żeglarz, żeglarze"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym;ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Ta kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
DF mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Ta kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone partykułą celownikową '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Te wimpi gakwa pā bāku bu kwada tātau.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə pʊ ˈbuːhu bʊ kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF woda DAT DF dziecko<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Te wimpi gakwa kwada tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbuːhu]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF dziecko DF woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Kwada tātau rabha-yunga ka ta kauma.'''<br/><br />
{{IPA|[kʷʰɑɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ ˌɻɒʊ̯bəˈjʊŋə kə tə ˈkʰɒʊ̯mə]}}<br/><br />
DF dziecko widzieć.PASS INS DF mężczyzna<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''dankú/denkí''', który jest o tyle charakterystyczny, że podlega harmonii samogłoskowej względem orzecznika. Dodatkowo, kopula pojawia się po orzeczniku<ref>Z tych dwóch względów można uznać ją za sufiks</ref>:<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau dan'kú jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː ˈtʰuːtɒʊ̯ də̃ˌhu ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra ketrē den'kí.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə ˈkʰəʈɨː də̃ˌhi]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Mēne kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Mēne nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
====Zdanie mnarzędnikowe====<br />
Charakterystyczną cechą murskiej składni jest to, że rzeczownik z klasy II, kiedy semantycznie spełnia funkcję narzędzia, zazwyczaj staje się podmiotem zdania. Agens tymczasem wyrażony jest celownikiem i następuje zaraz za podmiotem. Np.<br />
<br />
(1.10) '''Ngei cāmar na nhē-mei ka traku.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯ kə ˈʈʰʌku]}}<br/><br />
1.SG przebijać ACC wróg INS miecz<br/><br />
''Przebijam wroga mieczem.''<br />
<br />
może być równie dobrze wyrażone jako<br />
<br />
(1.11) '''Traku bi ngei cāmar na nhē-mei.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈʈʰʌku bi ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯]<br/><br />
Miecz DAT 1.SG przebijać ACC wróg<br/><br />
''Miecz przebija (*mi) wroga.''<br />
<br />
Jeżeli owo narzędzie jest częścią ciała, agens zostaje zwykle zainkorporowany do jego frazy i zostaje wyrażony konstrukcją dzierżawczą (patrz niżej):<br />
<br />
(1.12) '''Ngei uhwa treye.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə ˈʈʰɛjə]}}<br/><br />
1.SG ręka rysować<br/><br />
''Rysuję.'', ''*Ręka mi rysuje''.<br />
<br />
Co ważne wiele czasowników, np. powyższy czasownik ''theye'' "rysować" wymaga konstrukcji narzędnikowej w swojej rekcji; np. zdanie<br />
<br />
(1.13) *'''Ngei treye (ka nuhwa).'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʈʰɛjə (kə ˈnʊʍə)]}}<br/><br />
1.SG rysować (INS ręka)<br/><br />
''Rysuję (ręką).''<br />
<br />
Byłoby niegramatyczne.<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza przed rzeczownikiem posiadanym, które traci swój przedimek:<br />
<br />
(2.1) '''Tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''' stawianą po głowie a przed posiadaczem; przedimek pozostaje na miejscu:<br />
<br />
(2.3)'''Kwada tātau na kurka'''<br/><br />
{{IPA|[kʷəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ɟə ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
DF dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ nɪ ɟə ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
1.SG POSS DF książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45214Język murski2021-05-10T18:31:58Z<p>Spiritus: /* Zaimki osobowe */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Uderzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~x~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ~ɭ~l<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃xu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ban<br/>/ˈbɑ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kwa <br/>/tə̃ ˈkʷɑː/<br />
|ban kwa <br/>/bə̃ ˈkʷɑː/<br />
|yan kwa <br/>/jə̃ ˈkʷɑː/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks jednak dostosowuje swoje miejsce artykulacji do ostatniej spógłoski dziąsłowej w słowie:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''tapu''' [ˈtʰʌfu]↔ '''taputa''' [ˈtʰʌfutə] ''być głębokim''<br />
<br />
Natomiast jeżeli czasownik kończy się sylabą z dziąsłowym nagłosem i krótką kodą, sufiks zostaje "zwinięty", a końcowa samogłoska zostaje wzdłużona, jednak bez zmiany akcentu:<br />
<br />
'''kebete''' [ˈkʰɛbətə] ↔ '''kébetē''' [ˈkʰɛbəˌtiː] ''zgubić''<br/><br />
'''juna''' [ˈɟʊnə] ↔ '''júnā''' [ˈjʊnuː] ''być gorącym''<br />
<br />
====Czas i aspekt====<br />
{|class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Czas/Aspekt</small><br />
!<small>Niedokonany</small><br />
!<small>Dokonany</small><br />
!<small>Perfekt</small><br />
|-<br />
!<small>Teraźniejszy</small><br />
|style=background-color:lightblue colspan=2|''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink rowspan=2|nrā/nrē + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
!<small>Przyszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|wa/we + ''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink|wa/we + ''f. przeszła''<br />
|-style=background-color:pink<br />
!<small>Przeszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|ka/ce + ''f. teraźniejsza''<br />
|''f. przeszła''<br />
|pur/pir + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Konstrukcja rodzajnikowa ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika; doklejony ów rodzajnik nie pełni jednak żadnej funkcji gramatycznej — w celu zmiany określoności "podwaja" się go.<br />
<br />
'''ngātra''', '''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ja ngātra''', '''ja ja ngātra''' "korzeń",<br />
<br />
'''wimpi''', '''te wimpi''' "kobieta"<br />
<br/>'''kwede wimpi''', '''kwede kwede wimpi''' "kobietka, kobiecina, babka"<br />
<br />
Wrato zauważyć, że w przypadku takich podwojonych rodzajników pierwszy ma tendencję do fonetycznego wzdłużenia — szczególnie w rejestrze wysokim, gdzie redukcja samogłosek jest słabsza — tak że ja ja zostanie wymówiona jako /ɟɑː ɟə/, a je je — /ɟæː ɟə/.<br />
<br />
Należy jednak pamiętać, że podwojenie ma miejsce wyłącznie w liczbie pojedynczej — wyłącznie pierwszy element pełni funkcję rodzajnika:<br />
<br />
'''mar augu''', '''wa augu''' "żagiel, żagle"<br/><br />
'''ta augu''', '''''ya ta'' augu''' "żeglarz, żeglarze"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym;ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Ta kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
DF mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Ta kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone partykułą celownikową '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Te wimpi gakwa pā bāku bu kwada tātau.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə pʊ ˈbuːhu bʊ kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF woda DAT DF dziecko<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Te wimpi gakwa kwada tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbuːhu]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF dziecko DF woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Kwada tātau rabha-yunga ka ta kauma.'''<br/><br />
{{IPA|[kʷʰɑɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ ˌɻɒʊ̯bəˈjʊŋə kə tə ˈkʰɒʊ̯mə]}}<br/><br />
DF dziecko widzieć.PASS INS DF mężczyzna<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''dankú/denkí''', który jest o tyle charakterystyczny, że podlega harmonii samogłoskowej względem orzecznika. Dodatkowo, kopula pojawia się po orzeczniku<ref>Z tych dwóch względów można uznać ją za sufiks</ref>:<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau dan'kú jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː ˈtʰuːtɒʊ̯ də̃ˌhu ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra ketrē den'kí.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə ˈkʰəʈɨː də̃ˌhi]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Mēne kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Mēne nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
====Zdanie mnarzędnikowe====<br />
Charakterystyczną cechą murskiej składni jest to, że rzeczownik z klasy II, kiedy semantycznie spełnia funkcję narzędzia, zazwyczaj staje się podmiotem zdania. Agens tymczasem wyrażony jest celownikiem i następuje zaraz za podmiotem. Np.<br />
<br />
(1.10) '''Ngei cāmar na nhē-mei ka traku.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯ kə ˈʈʰʌku]}}<br/><br />
1.SG przebijać ACC wróg INS miecz<br/><br />
''Przebijam wroga mieczem.''<br />
<br />
może być równie dobrze wyrażone jako<br />
<br />
(1.11) '''Traku bi ngei cāmar na nhē-mei.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈʈʰʌku bi ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯]<br/><br />
Miecz DAT 1.SG przebijać ACC wróg<br/><br />
''Miecz przebija (*mi) wroga.''<br />
<br />
Jeżeli owo narzędzie jest częścią ciała, agens zostaje zwykle zainkorporowany do jego frazy i zostaje wyrażony konstrukcją dzierżawczą (patrz niżej):<br />
<br />
(1.12) '''Ngei uhwa treye.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə ˈʈʰɛjə]}}<br/><br />
1.SG ręka rysować<br/><br />
''Rysuję.'', ''*Ręka mi rysuje''.<br />
<br />
Co ważne wiele czasowników, np. powyższy czasownik ''theye'' "rysować" wymaga konstrukcji narzędnikowej w swojej rekcji; np. zdanie<br />
<br />
(1.13) *'''Ngei treye (ka nuhwa).'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʈʰɛjə (kə ˈnʊʍə)]}}<br/><br />
1.SG rysować (INS ręka)<br/><br />
''Rysuję (ręką).''<br />
<br />
Byłoby niegramatyczne.<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza przed rzeczownikiem posiadanym, które traci swój przedimek:<br />
<br />
(2.1) '''Tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''' stawianą po głowie a przed posiadaczem; przedimek pozostaje na miejscu:<br />
<br />
(2.3)'''Kwada tātau na kurka'''<br/><br />
{{IPA|[kʷəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ɟə ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
DF dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ nɪ ɟə ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
1.SG POSS DF książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45213Język murski2021-05-10T18:31:31Z<p>Spiritus: /* Podstawowe */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Uderzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~x~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ~ɭ~l<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
====Podstawowe====<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃xu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ban<br/>/ˈbɑ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kwa <br/>/tə̃ ˈkʷɑː/<br />
|ban kwa <br/>/bə̃ ˈkʷɑː/<br />
|yan kwa <br/>/jə̃ ˈkʷɑː/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
====Wyspecjalizowane====<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks jednak dostosowuje swoje miejsce artykulacji do ostatniej spógłoski dziąsłowej w słowie:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''tapu''' [ˈtʰʌfu]↔ '''taputa''' [ˈtʰʌfutə] ''być głębokim''<br />
<br />
Natomiast jeżeli czasownik kończy się sylabą z dziąsłowym nagłosem i krótką kodą, sufiks zostaje "zwinięty", a końcowa samogłoska zostaje wzdłużona, jednak bez zmiany akcentu:<br />
<br />
'''kebete''' [ˈkʰɛbətə] ↔ '''kébetē''' [ˈkʰɛbəˌtiː] ''zgubić''<br/><br />
'''juna''' [ˈɟʊnə] ↔ '''júnā''' [ˈjʊnuː] ''być gorącym''<br />
<br />
====Czas i aspekt====<br />
{|class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Czas/Aspekt</small><br />
!<small>Niedokonany</small><br />
!<small>Dokonany</small><br />
!<small>Perfekt</small><br />
|-<br />
!<small>Teraźniejszy</small><br />
|style=background-color:lightblue colspan=2|''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink rowspan=2|nrā/nrē + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
!<small>Przyszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|wa/we + ''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink|wa/we + ''f. przeszła''<br />
|-style=background-color:pink<br />
!<small>Przeszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|ka/ce + ''f. teraźniejsza''<br />
|''f. przeszła''<br />
|pur/pir + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Konstrukcja rodzajnikowa ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika; doklejony ów rodzajnik nie pełni jednak żadnej funkcji gramatycznej — w celu zmiany określoności "podwaja" się go.<br />
<br />
'''ngātra''', '''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ja ngātra''', '''ja ja ngātra''' "korzeń",<br />
<br />
'''wimpi''', '''te wimpi''' "kobieta"<br />
<br/>'''kwede wimpi''', '''kwede kwede wimpi''' "kobietka, kobiecina, babka"<br />
<br />
Wrato zauważyć, że w przypadku takich podwojonych rodzajników pierwszy ma tendencję do fonetycznego wzdłużenia — szczególnie w rejestrze wysokim, gdzie redukcja samogłosek jest słabsza — tak że ja ja zostanie wymówiona jako /ɟɑː ɟə/, a je je — /ɟæː ɟə/.<br />
<br />
Należy jednak pamiętać, że podwojenie ma miejsce wyłącznie w liczbie pojedynczej — wyłącznie pierwszy element pełni funkcję rodzajnika:<br />
<br />
'''mar augu''', '''wa augu''' "żagiel, żagle"<br/><br />
'''ta augu''', '''''ya ta'' augu''' "żeglarz, żeglarze"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym;ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Ta kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
DF mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Ta kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone partykułą celownikową '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Te wimpi gakwa pā bāku bu kwada tātau.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə pʊ ˈbuːhu bʊ kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF woda DAT DF dziecko<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Te wimpi gakwa kwada tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbuːhu]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF dziecko DF woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Kwada tātau rabha-yunga ka ta kauma.'''<br/><br />
{{IPA|[kʷʰɑɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ ˌɻɒʊ̯bəˈjʊŋə kə tə ˈkʰɒʊ̯mə]}}<br/><br />
DF dziecko widzieć.PASS INS DF mężczyzna<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''dankú/denkí''', który jest o tyle charakterystyczny, że podlega harmonii samogłoskowej względem orzecznika. Dodatkowo, kopula pojawia się po orzeczniku<ref>Z tych dwóch względów można uznać ją za sufiks</ref>:<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau dan'kú jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː ˈtʰuːtɒʊ̯ də̃ˌhu ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra ketrē den'kí.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə ˈkʰəʈɨː də̃ˌhi]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Mēne kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Mēne nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
====Zdanie mnarzędnikowe====<br />
Charakterystyczną cechą murskiej składni jest to, że rzeczownik z klasy II, kiedy semantycznie spełnia funkcję narzędzia, zazwyczaj staje się podmiotem zdania. Agens tymczasem wyrażony jest celownikiem i następuje zaraz za podmiotem. Np.<br />
<br />
(1.10) '''Ngei cāmar na nhē-mei ka traku.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯ kə ˈʈʰʌku]}}<br/><br />
1.SG przebijać ACC wróg INS miecz<br/><br />
''Przebijam wroga mieczem.''<br />
<br />
może być równie dobrze wyrażone jako<br />
<br />
(1.11) '''Traku bi ngei cāmar na nhē-mei.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈʈʰʌku bi ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯]<br/><br />
Miecz DAT 1.SG przebijać ACC wróg<br/><br />
''Miecz przebija (*mi) wroga.''<br />
<br />
Jeżeli owo narzędzie jest częścią ciała, agens zostaje zwykle zainkorporowany do jego frazy i zostaje wyrażony konstrukcją dzierżawczą (patrz niżej):<br />
<br />
(1.12) '''Ngei uhwa treye.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə ˈʈʰɛjə]}}<br/><br />
1.SG ręka rysować<br/><br />
''Rysuję.'', ''*Ręka mi rysuje''.<br />
<br />
Co ważne wiele czasowników, np. powyższy czasownik ''theye'' "rysować" wymaga konstrukcji narzędnikowej w swojej rekcji; np. zdanie<br />
<br />
(1.13) *'''Ngei treye (ka nuhwa).'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʈʰɛjə (kə ˈnʊʍə)]}}<br/><br />
1.SG rysować (INS ręka)<br/><br />
''Rysuję (ręką).''<br />
<br />
Byłoby niegramatyczne.<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza przed rzeczownikiem posiadanym, które traci swój przedimek:<br />
<br />
(2.1) '''Tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''' stawianą po głowie a przed posiadaczem; przedimek pozostaje na miejscu:<br />
<br />
(2.3)'''Kwada tātau na kurka'''<br/><br />
{{IPA|[kʷəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ɟə ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
DF dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ nɪ ɟə ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
1.SG POSS DF książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45212Język murski2021-05-10T18:30:29Z<p>Spiritus: /* Spółgłoski */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Uderzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~x~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ~ɭ~l<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
====Podstawowe====<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃hu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ban<br/>/ˈbɑ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kwa <br/>/tə̃ ˈkʷɑː/<br />
|ban kwa <br/>/bə̃ ˈkʷɑː/<br />
|yan kwa <br/>/jə̃ ˈkʷɑː/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
====Wyspecjalizowane====<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks jednak dostosowuje swoje miejsce artykulacji do ostatniej spógłoski dziąsłowej w słowie:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''tapu''' [ˈtʰʌfu]↔ '''taputa''' [ˈtʰʌfutə] ''być głębokim''<br />
<br />
Natomiast jeżeli czasownik kończy się sylabą z dziąsłowym nagłosem i krótką kodą, sufiks zostaje "zwinięty", a końcowa samogłoska zostaje wzdłużona, jednak bez zmiany akcentu:<br />
<br />
'''kebete''' [ˈkʰɛbətə] ↔ '''kébetē''' [ˈkʰɛbəˌtiː] ''zgubić''<br/><br />
'''juna''' [ˈɟʊnə] ↔ '''júnā''' [ˈjʊnuː] ''być gorącym''<br />
<br />
====Czas i aspekt====<br />
{|class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Czas/Aspekt</small><br />
!<small>Niedokonany</small><br />
!<small>Dokonany</small><br />
!<small>Perfekt</small><br />
|-<br />
!<small>Teraźniejszy</small><br />
|style=background-color:lightblue colspan=2|''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink rowspan=2|nrā/nrē + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
!<small>Przyszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|wa/we + ''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink|wa/we + ''f. przeszła''<br />
|-style=background-color:pink<br />
!<small>Przeszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|ka/ce + ''f. teraźniejsza''<br />
|''f. przeszła''<br />
|pur/pir + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Konstrukcja rodzajnikowa ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika; doklejony ów rodzajnik nie pełni jednak żadnej funkcji gramatycznej — w celu zmiany określoności "podwaja" się go.<br />
<br />
'''ngātra''', '''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ja ngātra''', '''ja ja ngātra''' "korzeń",<br />
<br />
'''wimpi''', '''te wimpi''' "kobieta"<br />
<br/>'''kwede wimpi''', '''kwede kwede wimpi''' "kobietka, kobiecina, babka"<br />
<br />
Wrato zauważyć, że w przypadku takich podwojonych rodzajników pierwszy ma tendencję do fonetycznego wzdłużenia — szczególnie w rejestrze wysokim, gdzie redukcja samogłosek jest słabsza — tak że ja ja zostanie wymówiona jako /ɟɑː ɟə/, a je je — /ɟæː ɟə/.<br />
<br />
Należy jednak pamiętać, że podwojenie ma miejsce wyłącznie w liczbie pojedynczej — wyłącznie pierwszy element pełni funkcję rodzajnika:<br />
<br />
'''mar augu''', '''wa augu''' "żagiel, żagle"<br/><br />
'''ta augu''', '''''ya ta'' augu''' "żeglarz, żeglarze"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym;ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Ta kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
DF mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Ta kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone partykułą celownikową '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Te wimpi gakwa pā bāku bu kwada tātau.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə pʊ ˈbuːhu bʊ kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF woda DAT DF dziecko<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Te wimpi gakwa kwada tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbuːhu]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF dziecko DF woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Kwada tātau rabha-yunga ka ta kauma.'''<br/><br />
{{IPA|[kʷʰɑɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ ˌɻɒʊ̯bəˈjʊŋə kə tə ˈkʰɒʊ̯mə]}}<br/><br />
DF dziecko widzieć.PASS INS DF mężczyzna<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''dankú/denkí''', który jest o tyle charakterystyczny, że podlega harmonii samogłoskowej względem orzecznika. Dodatkowo, kopula pojawia się po orzeczniku<ref>Z tych dwóch względów można uznać ją za sufiks</ref>:<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau dan'kú jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː ˈtʰuːtɒʊ̯ də̃ˌhu ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra ketrē den'kí.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə ˈkʰəʈɨː də̃ˌhi]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Mēne kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Mēne nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
====Zdanie mnarzędnikowe====<br />
Charakterystyczną cechą murskiej składni jest to, że rzeczownik z klasy II, kiedy semantycznie spełnia funkcję narzędzia, zazwyczaj staje się podmiotem zdania. Agens tymczasem wyrażony jest celownikiem i następuje zaraz za podmiotem. Np.<br />
<br />
(1.10) '''Ngei cāmar na nhē-mei ka traku.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯ kə ˈʈʰʌku]}}<br/><br />
1.SG przebijać ACC wróg INS miecz<br/><br />
''Przebijam wroga mieczem.''<br />
<br />
może być równie dobrze wyrażone jako<br />
<br />
(1.11) '''Traku bi ngei cāmar na nhē-mei.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈʈʰʌku bi ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯]<br/><br />
Miecz DAT 1.SG przebijać ACC wróg<br/><br />
''Miecz przebija (*mi) wroga.''<br />
<br />
Jeżeli owo narzędzie jest częścią ciała, agens zostaje zwykle zainkorporowany do jego frazy i zostaje wyrażony konstrukcją dzierżawczą (patrz niżej):<br />
<br />
(1.12) '''Ngei uhwa treye.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə ˈʈʰɛjə]}}<br/><br />
1.SG ręka rysować<br/><br />
''Rysuję.'', ''*Ręka mi rysuje''.<br />
<br />
Co ważne wiele czasowników, np. powyższy czasownik ''theye'' "rysować" wymaga konstrukcji narzędnikowej w swojej rekcji; np. zdanie<br />
<br />
(1.13) *'''Ngei treye (ka nuhwa).'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʈʰɛjə (kə ˈnʊʍə)]}}<br/><br />
1.SG rysować (INS ręka)<br/><br />
''Rysuję (ręką).''<br />
<br />
Byłoby niegramatyczne.<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza przed rzeczownikiem posiadanym, które traci swój przedimek:<br />
<br />
(2.1) '''Tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''' stawianą po głowie a przed posiadaczem; przedimek pozostaje na miejscu:<br />
<br />
(2.3)'''Kwada tātau na kurka'''<br/><br />
{{IPA|[kʷəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ɟə ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
DF dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ nɪ ɟə ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
1.SG POSS DF książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=S%C5%82ownik:J%C4%99zyk_murski&diff=45211Słownik:Język murski2021-05-10T16:22:06Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{Artykuł}}<br />
:1. umu (I) - człowiek<br />
:2. jenje - jeszcze, wciąż<br />
:3. kapār - być pięknym<br />
:4. tātau (II) - dziecko<br />
:5. kwerke - spać<br />
:6. mar ngātra - ziemia, kraj<br />
:7. je drengwe - książka<br />
:8. pē ketrē - lawa<br />
:9. anau - jeść<br />
:10. cāmar - ciąć<br />
:11. gakwa - dawać<br />
:12. rauba - widzieć<br />
:13. kauma (I) - mężczyzna<br />
:14. padru (I) - pies<br />
:15. dēmer (I) - ojciec<br />
:16. wimpi (I) - kobieta<br />
:17. treye - rysować<br />
:18. uhwa (II) - ręka<br />
:19. ja traku - miecz<br />
:20. peike - myśleć, uważać<br />
:21. tēger - pewny, bezpieczny<br />
:22. ja ngāmu - pierścień<br />
:23. traupu (I) - ????<br />
:24. drebe (II) - stopa<br />
:25. mar kau - niebo<br />
:26. mar āa - wyspa<br />
:27. mar aua - morze, ocean<br />
:28. rumar (II) - słońce<br />
:29. ku maya - drzewo<br />
:30. jāma (II) - wiatr<br />
:31. madru - być małym<br />
:32. (pā) barku - woda<br />
:33. ja nruma - dzban, naczynie<br />
:34. peri (I) - ptak<br />
:35. ki tere - chmura<br />
:36. ku taga - tęcza<br />
:37. je ēte - góra<br />
:38. peine (II) - kwiat<br />
:39. ku paru - droga<br />
:40. traumu (II) - głowa<br />
:41. iki (II) - oko<br />
:42. yanra (II) - ucho<br />
:43. wara (II) - fala<br />
:44. jaugu (II) - gwiazda<br />
:45. kaya - mówić<br />
:46. (wa) ngauma (II) - język (organ, bez rodzajnika), mowa (z rodzajnikiem)<br />
:47. nike - zachodzić (o słońcu)<br />
:48. wa nike - zachód słońca<br />
:49. mer nike - zachód (kierunek, strona świata)<br />
:50. ngedre (I) - wąż<br />
:51. rēpi - błyszczeć<br />
:52. drāmu - śnić<br />
:53. wa drāmu - sen, marzenie senne<br />
:54. mar dagu - miasto<br />
:55. purma - prosić<br />
:56. wa purma - prośba<br />
:57. rēme - serce<br />
:58. kara - być czerwonym<br />
:59. wa kara - czerwień<br />
:60. mernie - być niebieskim<br />
:61. we mernie - niebieść, niebień<br />
:62. kudada - być zielonym<br />
:63. wa kudada - zieleń<br />
:64. mar augu - żagiel<br />
:65. ta augu - żeglarz, marynarz<br />
:66. udua (II) - piorun<br />
:67. ki meki - rzeka<br />
:68. ka mauka - włos<br />
:69. ipi - siedzieć<br />
:70. mer ipi - siedzenie, krzesło<br />
:71. mar tabā - pole<br />
:72. je yidren - owoc<br />
:73. pē ewi - piasek<br />
:74. pā ankwā - plaża<br />
:75. tapu - być głębokim<br />
:76. mar tapu - głębina, głębia, głąb<br />
:77. aku - być dobrym<br />
:78. kebete - zgubić<br />
:79. juna - być gorącym<br />
:80. geinre - więzić<br />
:81. we geinre - więzienie<br />
:89. geinremi - więzień<br />
:90. auba - prawo<br />
:91. aubamu - prawnik, jurysta<br />
:92. aba - wiedzieć<br />
:93. abandru - uczyć<br />
:94. ta abandru - nauczyciel<br />
:95. kabu - pisać<br />
:96. mar kabu - list<br />
:97. kabundru - dyktować<br />
:98. kapardru - upiększać<br />
:99. pundru - kłaść, wsadzać, włożyć<br />
:100. kurka - bawić się<br />
:101. wa kurka - zabawa<br />
:102. ja kurka - zabawka<br />
:103. derde (II) - deszcz<br />
:104. mar unka - dach, dom<br />
:105. mar tapada - tafla wody<br />
:106. ki kende - okręt, statek<br />
:107. mer tēki - sklep<br />
:108. ermen - pracować<br />
:109. gēpe - walczyć, prowadzić wojnę<br />
:110. we gēpe - wojna<br />
:111. gēpemi (I) - żołnierz, wojak<br />
:112. yagwa (I) - brat<br />
:113. umba - znać<br />
:114. kanga (II) - twarz<br />
:115. rimrin - brzmieć, wydawać dźwięk<br />
:116. we rimrin - brzmienie, dźwięk<br />
:117. kipewe - być dziwnym<br />
:118. te kipewe - dziwak<br />
:119. beie (II) - dzień<br />
:120. trapa - odsiewać, oddzielać<br />
:121. kēder - być pustym<br />
:122. mar baguda - tunika<br />
:123. ekewe - palić się, płonąć<br />
:124. we ekewe - pożar<br />
:125. cēne - być starym<br />
:126. te cēne - starzeć<br />
:127. we cēne - starość<br />
:128. nuada - zdradzić<br />
:129. wa nuada - zdrada<br />
:130. ta nuada - zdrajca<br />
:131. mer imite - bok<br />
:132. intimi (I) - sąsiad<br />
:133. adaru - być głośnym<br />
:134. wa adaru - hałas<br />
:135. ēten (II) - żebro<br />
:136. ine - zrobić, stworzyć<br />
:137. trua (II) - słowo<br />
:138. wāan (II) - prawda<br />
:139. kaya wāan - mówić prawdę<br />
:140. eie (II) - kłamstwo<br />
:144. kaya eie - kłamać<br />
:145. te eie - kłamca<br />
:146. kwakwa - być dużym, wielkim<br />
:147. manru ''przysł.'' - mało, trochę<br />
:148. kwangwu ''przysł.'' - bardzo, dużo<br />
:149. pā madru - mało, parę, kilka<br />
:150. pā kwakwa - wiele, dużo<br />
:151. pā ngā - bardzo wiele, bardzo dużo<br />
:152. wekei ''rzecz./zaim.'' - inny, inne<br />
:153. kiki - być długim<br />
:154. marmar - być szerokim<br />
:155. gayu - być grubym, tłustym, otyłym<br />
:156. pā gayu - tłuszcz<br />
:157. ta gayu - grubas, tłuścioch<br />
:158. emin - być krótkim, niskim<br />
:159. drire - być wąskim, chudym, szczupłym<br />
:160. ki drire - szczelina, szpara<br />
:161. nepi (I) - matka<br />
:162. ēbene - być ciężkim<br />
:163. ngiki (II) - ryba<br />
:164. wawuka (II) - zwierzę<br />
:166. pē irmi - las<br />
:167. ku panyara - patyk<br />
:168. pikwe - siać<br />
:169. pē pikwe - ziarno<br />
:170. mer bēne - liść<br />
:171. mer drengwe - kora<br />
:172. ku ngātra - korzeń<br />
:173. bikibi - kwiat<br />
:174. pā nguadun - trawa<br />
:175. gēbi - ciągnąć<br />
:176. ki gēbi - lina, sznur<br />
:177. traga (I) - skóra (na ciele)<br />
:178. mar traga - skóra (jako materiał)<br />
:179. ki penei - ogon<br />
:180. bama (II) - kość<br />
:181. pā drādra - mięso<br />
:182. ja auju - jajko<br />
:183. ku yāmau - róg (zwierzęcy)<br />
:184. gaca (II) - nos<br />
:185. andau (II) - usta<br />
:186. ēwē (II) - ząb<br />
:187. bengi - pić<br />
:188. bēei (II) - noga<br />
:189. nar - iść<br />
:190. nraua (II) - kolano<br />
:191. pā kwana - jelita, bebechy<br />
:192. nginin (II) - szyja<br />
:193. ancu (II) - plecy<br />
:193. mar ancu - tył, tło<br />
:194. tendin (II) - pierś<br />
:195. drāgwan (II) - wątroba<br />
:196. mauda - gryźć, kąsać<br />
:197. carca - ssać<br />
:198. papa - pluć<br />
:199. pā papa - ślina<br />
:200. tinyē - oddychać<br />
:201. wa tinyē - dech, oddech<br />
:202. kutu - śmiać się<br />
:203. wa kutu - śmiech<br />
:204. tranun - słyszeć<br />
:205. wa tranun - słuch<br />
:206. wa rauba - wzrok<br />
:207. mimēki - pachnieć<br />
:208. wa mimēki - zapach<br />
:209. tunda - bać się<br />
:210. wa tunda - strach<br />
:211. mumyu - żyć<br />
:212. wa mumyu - życie<br />
:213. yede - umierać<br />
:214. we yede - śmierć<br />
:215. yenri - zabijać<br />
:216. we yenri - zabójstwo, morderstwo<br />
:217. te yenri - zabójca, morderca<br />
:218. eimei - bić, bić się, walczyć<br />
:219. wakuna - polować<br />
:220. wa wakuna - polowanie<br />
:221. ta wakuna - łowca, myśliwy<br />
:222. digwei - uderzyć<br />
:223. mēe - kopać (w ziemi)<br />
:224. ki mēe - łopata<br />
:225. tunya - pływać<br />
:226. maga - leżeć<br />
:227. mar maga - łóżko<br />
:228. ngē - stać<br />
:229. yauau - spaść, upaść, przewrócić się<br />
:230. wa yauau - upadek<br />
:231. dreme - trzymać<br />
:232. nyēkwe - ściskać<br />
:233. birpe - trzeć, pocierać<br />
:234. kwēre - myć, czyścić, płukać<br />
:235. puma - pchać<br />
:236. banga - rzucać<br />
:237. wa banga - rzut<br />
:238. wēkwi - szyć<br />
:239. te wēkwi - szewc<br />
:240. ngenre - wiązać<br />
:241. teni - śpiewać<br />
:242. we teni - śpiew<br />
:243. te teni - śpiewak<br />
:244. ki teni - pieśń, wiersz, ballada<br />
:245. rāna - liczyć<br />
:246. ja rāna - liczba<br />
:247. mer pegnerte - jezioro<br />
:2498. gwar - być słonym<br />
:249. pā gwar - sól<br />
:250. gwardru - posolić<br />
:251. ja ngwadra - kamień, głaz<br />
:252. pā ngwadra - kamień (materiał)<br />
:253. pē nrewe - kurz, pył<br />
:254. pāna - mazać, zamazywać<br />
:255. wa pāna - mgła<br />
:256. gata (II) - śnieg<br />
:257. magwa (II) - lód<br />
:258. magwanru - zamrozić<br />
:259. kakāwa (II) - dym<br />
:260. kene (II) - ogień<br />
:261. kadrau - spalić<br />
:262. pā kadrau - popiół<br />
:263. enge - być czarnym<br />
:264. we enge - czerń<br />
:265. aya - biały<br />
:266. wa aya - biel<br />
:267. rāba - być żółtym<br />
:268. wa rāba - żółtość, żółć<br />
:269. ampa (II) - noc<br />
:270. drā (II) - rok<br />
:271. mudru - być zimnym<br />
:272. wa mudru - zimno, chłód<br />
:273. takan - być nowym<br />
:274. kua - być młody<br />
:275. wa kua - młodość<br />
:276. ta kua - młodzieniec, młoda osoba<br />
:277. pā kua - młodzież<br />
:278. inwe - zły, niedobry, kiepski<br />
:279. teibe - być zgniłym, zgnitym<br />
:280. we teibe - zgnilizna<br />
:281. teibeben - gnić<br />
:282. meger - być brudnym<br />
:283. pē meger - brud<br />
:284. te meger - brudas, człowiek brudny<br />
:285. nembe - 1) być prostym; 2) być poprawnym, 3) mieć rację<br />
:286. drunda - 1) być krzywym; 2) być niepoprawnym, 4) nie mieć racji<br />
:287. jaja - okrągły; jędrny<br />
:288. je jē - koło<br />
:289. nurku - być tępym; być gładkim<br />
:290. wemge - być mokrym<br />
:291. wemgeben - zmoczyć się<br />
:292. jupun - być suchym<br />
:293. jupumben - suszyć się<br />
:294. uku - być blisko<br />
:295. banta - być daleko<br />
:296. ātu - (w) prawo<br />
:297. mēti - (w) lewo<br />
:298. kunda - lubić, chcieć<br />
:299. adā - brać<br />
:300. pemg' adā - wyciągać<br />
:301. nrubudru - połykać<br />
* āra - królować, panować (o królu)<br />
* ta āra - król<br />
* āranru - rządzić, władać (nienacechowane)<br />
* ta āranru - władca<br />
* wa āranru - rządy, panowanie<br />
* mar āranru - władza<br />
* madrua (II) - część, kawałek, członek<br />
* ta madrua - 1. członek organizacji; 2. obywatel<br />
* pitikir - być dzikim<br />
* mer pitikir - dzicz<br />
* te pitikir - dzikus<br />
* tindi - bronić<br />
* we tindi - obrona<br />
* te tindi - obrońca<br />
* putun - imię<br />
* gakwa putun - nazywać, nadawać imię<br />
* kidie (II) - pokój, spokój<br />
* egete - wierzyć<br />
* we egete - wiara<br />
* geme - łamać<br />
* we geme - złamanie<br />
* igi - robić, czynić<br />
* je igi - czyn<br />
* dada - ''nż.'' ten/taki sam<br />
* dandan - ''ż.'' ten/taki sam<br />
* aubanku - być sprawiedliwym<br />
* wa aubanku - sprawiedliwość<br />
* birmi - prosić<br />
* je birmi - prośba<br />
* ginmikirdru - odkrywać, wyjawiać, zdradzać tajemnicę<br />
* gurdu - boleć, cierpieć<br />
* wa gurdu - ból, cierpienie<br />
* treiti - być otwartym<br />
* treitinru - otwierać<br />
* tumyu (II) - port<br />
* ankun (I) - przyjaciel<br />
* tēnge - handlować<br />
* we tēnge - handel<br />
* je tēnge - transakcja<br />
* te tēnge - handlowiec, kupiec<br />
* dumba - 1. oznaczać, naznaczać; 2. nazywać<br />
* mar dumba - znak<br />
* pundranku - być poukładanym, ułożonym, harmonijnym<br />
* wa pundranku - ład, porządek<br />
* einewe - być ostatnim<br />
* ikinewe - być spóźnionym<br />
* bugaya - być odważnym<br />
* wa bugaya - odwaga<br />
* buganru - zachęcać<br />
* metrē (II) - nadzieja<br />
* metrē pen mege - mieć nadzieję<br />
* tatra - słuchać<br />
* mēye - więcej<br />
* repidi - być sławnym, sławetnym, chwalebnym<br />
* we repidi - sława, chwała<br />
* kakua - być zdrowym<br />
* wa kakua - zdrowie<br />
* kakuaban - zdrowieć<br />
* mer pēge - tarcza<br />
* wāba - zaznać, poznać (coś), doznać<br />
* ja wāba - doznanie, uczucie<br />
* ibe - walczyć, wojować<br />
* we ibe - walka, bój<br />
* te ibe - wojownik<br />
* je ibe - bitwa<br />
* takamnra - wracać<br />
* ja takamnra - powrót<br />
* takamnranru - przywracać<br />
* ta takamnranru - przywróciciel<br />
* kupa - uciekać<br />
* ta kupa - uciekinier<br />
* kupanru - odganiać, odstraszać<br />
* jipi - być szczęśliwym<br />
* wa jipi - szczęście<br />
* ganya - bóstwo, bożek, bóg<br />
* bedre - być wysokim<br />
* nanta - być niskim<br />
==Zapożyczenia==<br />
===Z Qin===<br />
* gankā - szpiegować<br />
* mar ētrā - urząd<br />
* mar nāmā - dzielnica<br />
* ku kan - dokument, ustawa<br />
* pā jandē - kwarc, ametyst<br />
* ki tētun - traktat, pakt<br />
* gwagu (II) - ''polit.'' państwo<br />
* ngauba - naradzać się, obradować<ref>Dopasownie fono-semantyczne</ref><br />
==Funkcyjne==<br />
1. au - wszyscy, wszystko<br />
[[Kategoria:Słowniki języków Kyonu|Murski]]<br />
[[Kategoria:Słowniki: język sztuczny — język polski]]<br />
==Przypisy==</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45210Język murski2021-05-10T16:14:47Z<p>Spiritus: /* Podstawowe */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>derzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
====Podstawowe====<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃hu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ban<br/>/ˈbɑ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kwa <br/>/tə̃ ˈkʷɑː/<br />
|ban kwa <br/>/bə̃ ˈkʷɑː/<br />
|yan kwa <br/>/jə̃ ˈkʷɑː/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
====Wyspecjalizowane====<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks jednak dostosowuje swoje miejsce artykulacji do ostatniej spógłoski dziąsłowej w słowie:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''tapu''' [ˈtʰʌfu]↔ '''taputa''' [ˈtʰʌfutə] ''być głębokim''<br />
<br />
Natomiast jeżeli czasownik kończy się sylabą z dziąsłowym nagłosem i krótką kodą, sufiks zostaje "zwinięty", a końcowa samogłoska zostaje wzdłużona, jednak bez zmiany akcentu:<br />
<br />
'''kebete''' [ˈkʰɛbətə] ↔ '''kébetē''' [ˈkʰɛbəˌtiː] ''zgubić''<br/><br />
'''juna''' [ˈɟʊnə] ↔ '''júnā''' [ˈjʊnuː] ''być gorącym''<br />
<br />
====Czas i aspekt====<br />
{|class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Czas/Aspekt</small><br />
!<small>Niedokonany</small><br />
!<small>Dokonany</small><br />
!<small>Perfekt</small><br />
|-<br />
!<small>Teraźniejszy</small><br />
|style=background-color:lightblue colspan=2|''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink rowspan=2|nrā/nrē + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
!<small>Przyszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|wa/we + ''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink|wa/we + ''f. przeszła''<br />
|-style=background-color:pink<br />
!<small>Przeszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|ka/ce + ''f. teraźniejsza''<br />
|''f. przeszła''<br />
|pur/pir + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Konstrukcja rodzajnikowa ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika; doklejony ów rodzajnik nie pełni jednak żadnej funkcji gramatycznej — w celu zmiany określoności "podwaja" się go.<br />
<br />
'''ngātra''', '''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ja ngātra''', '''ja ja ngātra''' "korzeń",<br />
<br />
'''wimpi''', '''te wimpi''' "kobieta"<br />
<br/>'''kwede wimpi''', '''kwede kwede wimpi''' "kobietka, kobiecina, babka"<br />
<br />
Wrato zauważyć, że w przypadku takich podwojonych rodzajników pierwszy ma tendencję do fonetycznego wzdłużenia — szczególnie w rejestrze wysokim, gdzie redukcja samogłosek jest słabsza — tak że ja ja zostanie wymówiona jako /ɟɑː ɟə/, a je je — /ɟæː ɟə/.<br />
<br />
Należy jednak pamiętać, że podwojenie ma miejsce wyłącznie w liczbie pojedynczej — wyłącznie pierwszy element pełni funkcję rodzajnika:<br />
<br />
'''mar augu''', '''wa augu''' "żagiel, żagle"<br/><br />
'''ta augu''', '''''ya ta'' augu''' "żeglarz, żeglarze"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym;ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Ta kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
DF mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Ta kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone partykułą celownikową '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Te wimpi gakwa pā bāku bu kwada tātau.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə pʊ ˈbuːhu bʊ kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF woda DAT DF dziecko<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Te wimpi gakwa kwada tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbuːhu]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF dziecko DF woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Kwada tātau rabha-yunga ka ta kauma.'''<br/><br />
{{IPA|[kʷʰɑɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ ˌɻɒʊ̯bəˈjʊŋə kə tə ˈkʰɒʊ̯mə]}}<br/><br />
DF dziecko widzieć.PASS INS DF mężczyzna<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''dankú/denkí''', który jest o tyle charakterystyczny, że podlega harmonii samogłoskowej względem orzecznika. Dodatkowo, kopula pojawia się po orzeczniku<ref>Z tych dwóch względów można uznać ją za sufiks</ref>:<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau dan'kú jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː ˈtʰuːtɒʊ̯ də̃ˌhu ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra ketrē den'kí.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə ˈkʰəʈɨː də̃ˌhi]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Mēne kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Mēne nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
====Zdanie mnarzędnikowe====<br />
Charakterystyczną cechą murskiej składni jest to, że rzeczownik z klasy II, kiedy semantycznie spełnia funkcję narzędzia, zazwyczaj staje się podmiotem zdania. Agens tymczasem wyrażony jest celownikiem i następuje zaraz za podmiotem. Np.<br />
<br />
(1.10) '''Ngei cāmar na nhē-mei ka traku.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯ kə ˈʈʰʌku]}}<br/><br />
1.SG przebijać ACC wróg INS miecz<br/><br />
''Przebijam wroga mieczem.''<br />
<br />
może być równie dobrze wyrażone jako<br />
<br />
(1.11) '''Traku bi ngei cāmar na nhē-mei.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈʈʰʌku bi ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯]<br/><br />
Miecz DAT 1.SG przebijać ACC wróg<br/><br />
''Miecz przebija (*mi) wroga.''<br />
<br />
Jeżeli owo narzędzie jest częścią ciała, agens zostaje zwykle zainkorporowany do jego frazy i zostaje wyrażony konstrukcją dzierżawczą (patrz niżej):<br />
<br />
(1.12) '''Ngei uhwa treye.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə ˈʈʰɛjə]}}<br/><br />
1.SG ręka rysować<br/><br />
''Rysuję.'', ''*Ręka mi rysuje''.<br />
<br />
Co ważne wiele czasowników, np. powyższy czasownik ''theye'' "rysować" wymaga konstrukcji narzędnikowej w swojej rekcji; np. zdanie<br />
<br />
(1.13) *'''Ngei treye (ka nuhwa).'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʈʰɛjə (kə ˈnʊʍə)]}}<br/><br />
1.SG rysować (INS ręka)<br/><br />
''Rysuję (ręką).''<br />
<br />
Byłoby niegramatyczne.<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza przed rzeczownikiem posiadanym, które traci swój przedimek:<br />
<br />
(2.1) '''Tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''' stawianą po głowie a przed posiadaczem; przedimek pozostaje na miejscu:<br />
<br />
(2.3)'''Kwada tātau na kurka'''<br/><br />
{{IPA|[kʷəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ɟə ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
DF dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ nɪ ɟə ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
1.SG POSS DF książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=J%C4%99zyk_murski&diff=45209Język murski2021-05-10T16:11:14Z<p>Spiritus: /* Podstawowe */</p>
<hr />
<div>{{język<br />
| kolor = lightgreen<br />
| nazwa = Język murski<br />
| nazwa własna = Murngauma<br />
| twórca = Spiritus<br />
| rok = 2017<br />
| nazwa conworldu = Kyon<br />
| regiony = [[Republika Murów|Muria]] i jej kolonie<br />
| mówiący = ok. 30 milionów<br />
| alfabet = w conworldzie: pismo murskie; autor używa alfabetu łacińskiego<br />
| typologia = SVO<br />
| klasyfikacja = języki wschodniego wybrzeża<br />
*grupa pirińsko-murska<br />
**język murski<br />
| tekst jaki = <br />
| tekst = <br />
}}<br />
{{Słownik}}<br />
'''Język murski''' (mur. ''Murngauma'' {{IPA|[ˈməːŋʊmə]}}) — język używany głównie na Wyspach Murskich oraz w koloniach i terytoriach zależnych Republiki Murów.<br />
==Fonologia==<br />
===Spółgłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
!colspan=2|<br />
!<small>Wargowe</small><br />
!<small>Zębowe</small><br />
!<small>Retrofleksyjne</small><br />
!<small>Podniebienne</small><br />
!<small>Tylnojęzykowe</small><br />
!<small> Tylnoj. zaokr.</small><br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Nosowe</small><br />
|m<br />
|n<br />
|ɳ<br />
|ɲ<br />
|ŋ<br />
|ŋʷ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>derzeniowe</small><br />
|<br />
|rowspan=2|d~ɾ<br />
|rowspan=2|ɖ~ɽ<br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>Zwarte</small><br />
!<small>dźwięczne</small><br />
|b<br />
|ɟ<br />
|g<br />
|gʷ<br />
|-<br />
!<small>bezdźwięczne</small><br />
|rowspan=2|pʰ~f<br />
|tʰ<br />
|ʈʰ<br />
|cʰ<br />
|rowspan=2|kʰ~h<br />
|rowspan=2|kʷʰ~ʍ<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Szczelinowe</small><br />
|<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!colspan=2|<small>Aproksymanty</small><br />
|<br />
|<br />
|ɻ<br />
|j<br />
|<br />
|w<br />
|}<br />
<br />
===Samogłoski===<br />
{|class="wikitable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!rowspan=2|<br />
!colspan=4|<small>Przednie</small><br />
!colspan=3|<small>Centralne</small><br />
!colspan=4|<small>Tylne</small><br />
|-<br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>krótkie</small><br />
!<small>długie</small><br />
!<small>nosowe</small><br />
!<small>dyftong</small><br />
|-<br />
!<small>Przymknięte</small><br />
|ɪ<br />
|<font color="darkred">iː</font><br />
|ĩ(ˑ)<br />
|rowspan=3|æɪ<br />
|colspan=3|<br />
|ʊ<br />
|<font color="darkred">uː</font><br />
|ũ(ˑ)<br />
|rowspan=3|ɒʊ<br />
|-<br />
!<small>Środkowe</small><br />
|<font color="darkred">ɛ</font><br />
|<br />
|<br />
|<font color="darkgreen">ə</font><br />
|<font color="darkred">əː</font><br />
|<font color="darkgreen">ə̃</font><br />
|<font color="darkred">ʌ</font><br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!<small>Otwarte</small><br />
|<br />
|<font color="darkred">æː</font><br />
|<font color="darkred">æ̃(ˑ)</font><br />
|colspan=3|<br />
|<br />
|<font color="darkred">ɑː</font><br />
|<font color="darkred">ɑ̃(ˑ)</font><br />
|}<small>Kolorem <font color="darkred">ciemnoczerwonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie akcentowanej.<br/>Kolorem <font color="darkgreen">ciemnozielonym</font> oznaczono samogłoski występujące tylko w sylabie nieakcentowanej.</small><br />
<br />
===Fonotaktyka===<br />
===Alofonia===<br />
* /d, ɖ/ między samogłoskami wymawiane są uderzeniowo [ɾ, ɽ]<br />
*Interwokaliczne /p, c, k/ ulegają lenicji do [f, ç, h]. Podobnie /b, ɟ, g/ mogą ulec lenicji, ale wymowa ta nie jest jeszcze w pełni usankcjonowana.<br />
*Interwokaliczne /t, ʈ/ mogą ulec glottalizacji [ʔ].<br />
*/ɪ, iː/ po retrofleksyjnych centralizują się [ɪ̈, ɨː]<br />
*Przed /iː/, rzadziej /ɪ/ /t, d/ mogą ulec spirantyzacji do [s, z] lub [ʃ, ʒ]. Taka wymowa jest jednak unikana w mowie starannej. Palatalizacja /n/ do [ɲ] w tej pozycji staje się ostatnimi czasy bardzo powszechna.<br />
*Wymowa nieakcentowanych /ɪ, ʊ/ jest niestabilna. W starannej mowie zalecane jest [i, u] w wygłosie, a kanoniczna wymowa wszędzie indziej, ale w mowie potocznej te samogłoski często zbliżają się do szwy [ɘ, ɵ], a nawet mogą zupełnie w nią przejść, co jednak poza najczęstszymi słowami pomocniczymi jest uznawane za niechlujne.<br />
*Nieakcentowane /æɪ̯, ɒʊ̯/ mogą ulec centralizacji [əɪ̯, əʊ̯]. W mowie potocznej w słowach pomocniczych mogą także zostać zredukowane do szwy, np. ngei [ŋə].<br />
<br />
==Pismo==<br />
==Morfologia==<br />
===Klasy rzeczownikowe===<br />
Murski posiada 5 klas rzeczownikowych. Klasę rzeczownika rozpoznaje się po rodzajniku (lub jego braku), zaimkach i związkach zgody z przymiotnikami.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Numer klasy</small><br />
!<small>Pojedyncza</small><br />
!<small>Podwójna</small><br />
!<small>Mnoga</small><br />
!width="30%"|<small>Opis</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
|-<br />
!I<br />
|0<br/>ta/e<br />
|rowspan=2|ba/e<br />
|ya/e<br />
|klasa ożywiona — dorośli ludzie i zwierzęta<br />
|umu ''człowiek''<br/>ta augu ''żeglarz''<br />
|-<br />
!II<br />
|0<br/>wa/e<br />
|ngā/ē<br />
| klasa nieożywiona ogólna — zawiera różnego rodzaju rzeczowniki nieożywione bez bliższego związku semantycznego, a także rzeczowniki odczasownikowe oraz niektóre abstrakcyjne<br />
|tātau ''dziecko''<br/>udua ''piorun''<br/>we kwerke ''sen''<br />
|-<br />
!III<br />
|ku/i<br />
|ba/e ku/i<br />
|ngā/ē ku/i<br />
|klasa ''jednowymiarowa'' — podłużne przedmioty<br />
|ki mēki ''rzeka''<br/>ku mauka ''włos''<br />
|-<br />
!IV<br />
|mar/er<br />
|ba/e mar/er<br />
|ngā/ē mar/er<br />
|klasa ''dwuwymiarowa'' — rozległe i płaskie przedmioty, przestrzenie<br />
|mer ipi ''siedzenie''<br/>mar tabā ''pole''<br />
|-<br />
!V<br />
|ja/je<br />
|ba/e ja/e<br />
||ngā/ē ja/e<br />
|klasa ''trójwymiarowa''<br />
|je yidren ''owoc''<br/>je ēte ''góra''<br />
|-<br />
!V<br />
|pā/ē<br />
|colspan=2|''n/d''<br />
|klasa niepoliczalna — rzeczowniki niepoliczalne<br />
|pē ewi ''piasek''<br/>pā ankwā ''plaża''<br />
|-<br />
|}<br />
Rzeczowniki I i II klasy mają w liczbie pojedynczej rodzajnik zerowy, jeżeli są pierwotnie w tej klasie lub utworzone są przez afiksy domyślnie przyporządkowujące je do jednej z tych klas. Rzeczowniki utoworzone drogą derywacji przez zmianę klasy muszą być poprzedzone rodzajnikiem; podobnie rzeczowniki odczasownikowe.<br />
<br />
===Zaimki osobowe===<br />
====Podstawowe====<br />
Zaimki osobowe dzielą się na dwa typy — pierwszy typ, rozróżniający liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą, jest używany z przyjaciółmi i rodziną; drugi — który nie rozróżnia liczby — używany jest w stosunku do osób obcych oraz przez dzieci w stosunku do wszystkich ludzi spoza rodziny.<br />
<br />
Zaimki trzeciej osoby rozróżniają liczbę oraz klasę. Zaimki odpowiadające rzeczownikom z klasy I pochodzą ze zlania się rodzajnika z rzeczownikiem umu ''człowiek''; rzeczownikom klasy II odpowiadają zaimki bezpośrednio powiązane z ich rodzajnikiem. Dla klas III-VI zaimek tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego rodzajnika do zaimka klasy II.<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!colspan=2|Osoba/Liczba<br />
!<small>SG</small><br />
!<small>DU</small><br />
!<small>PL</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>1</small><br />
!<small>A</small><br />
|ngei<br/>/ŋæɪ̯/<br />
|be ngei<br/>/bə ˈŋæɪ̯/<br />
|ye ngei<br/>/jə ˈŋæɪ̯/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|kanku<br/>/ˈkʰɑ̃hu/<br />
|-<br />
!rowspan=2|<small>2</small><br />
!<small>A</small><br />
|nim<br/>/ˈɲĩ/<br />
|be nim<br/>/bə ˈɲĩ/<br />
|ye nim<br/>/jə ˈɲĩ/<br />
|-<br />
!<small>B</small><br />
|colspan=3|undu<br/>/ˈũɾu/<br />
|-<br />
!rowspan=3|<small>3</small><br />
!<small>żA</small><br />
|tan<br/>/ˈtʰɑ̃/, /tə̃/<br />
|ben<br/>/ˈbæ̃/, /bə̃/<br />
|yan<br/>/ˈjɑ̃/, /jə̃/<br />
|-<br />
!<small>żB</small><br />
|tan kauma <br/>/tə̃ ˈkʰɒʊ̯mə/<br />
|ben keime <br/>/bə̃ ˈkʰæɪ̯mə/<br />
|yan kauma <br/>/jə̃ ˈkʰɒʊ̯mə/<br />
|-<br />
!<small>nż</small><br />
|(CL +)wa<br/>/ˈwɑː/, /wə/<br />
|(CL +)bā<br/>/ˈbuː/, /bʊ/<br />
|(CL +)ngā<br/>/ˈŋuː/, /ˈŋʊ/<br />
|}<br />
<br />
====Wyspecjalizowane====<br />
<br />
===Czasownik===<br />
====Forma teraźniejsza i przeszła====<br />
Czasowniki murskie mają formę teraźniejszą (niedokonaną, współczesną) i przeszłą (dokonaną, aorystową). Forma teraźniejsza to domyślna forma czasownika. Formę przeszłą tworzy się poprzez sufiks ''-tra/e'':<br />
<br />
'''aku''' [ˈʔʌhu] ↔ '''akutra''' [ˈʔʌhuʈə] ''być dobrym''<br />
<br />
Sufiks jednak dostosowuje swoje miejsce artykulacji do ostatniej spógłoski dziąsłowej w słowie:<br />
<br />
'''anau''' [ʔəˈnɒʊ̯] ↔ '''anuata''' [ʔəˈnɒʊ̯tə] ''jeść''<br/><br />
'''tapu''' [ˈtʰʌfu]↔ '''taputa''' [ˈtʰʌfutə] ''być głębokim''<br />
<br />
Natomiast jeżeli czasownik kończy się sylabą z dziąsłowym nagłosem i krótką kodą, sufiks zostaje "zwinięty", a końcowa samogłoska zostaje wzdłużona, jednak bez zmiany akcentu:<br />
<br />
'''kebete''' [ˈkʰɛbətə] ↔ '''kébetē''' [ˈkʰɛbəˌtiː] ''zgubić''<br/><br />
'''juna''' [ˈɟʊnə] ↔ '''júnā''' [ˈjʊnuː] ''być gorącym''<br />
<br />
====Czas i aspekt====<br />
{|class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Czas/Aspekt</small><br />
!<small>Niedokonany</small><br />
!<small>Dokonany</small><br />
!<small>Perfekt</small><br />
|-<br />
!<small>Teraźniejszy</small><br />
|style=background-color:lightblue colspan=2|''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink rowspan=2|nrā/nrē + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
!<small>Przyszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|wa/we + ''f. teraźniejsza''<br />
|style=background-color:pink|wa/we + ''f. przeszła''<br />
|-style=background-color:pink<br />
!<small>Przeszły</small><br />
|style=background-color:lightblue|ka/ce + ''f. teraźniejsza''<br />
|''f. przeszła''<br />
|pur/pir + ''f. przeszła''<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
=== Słowotwórstwo ===<br />
==== Konstrukcja rodzajnikowa ====<br />
Częstym sposobem urabiania nowych rzeczowników w języku murskim jest zmiana klasy. Dokonuje się tego poprzez postawienie przed rzeczownik odpowiedniego rodzajnika; doklejony ów rodzajnik nie pełni jednak żadnej funkcji gramatycznej — w celu zmiany określoności "podwaja" się go.<br />
<br />
'''ngātra''', '''mar ngātra''' "ziemia, podstawa"<br />
<br/>'''ja ngātra''', '''ja ja ngātra''' "korzeń",<br />
<br />
'''wimpi''', '''te wimpi''' "kobieta"<br />
<br/>'''kwede wimpi''', '''kwede kwede wimpi''' "kobietka, kobiecina, babka"<br />
<br />
Wrato zauważyć, że w przypadku takich podwojonych rodzajników pierwszy ma tendencję do fonetycznego wzdłużenia — szczególnie w rejestrze wysokim, gdzie redukcja samogłosek jest słabsza — tak że ja ja zostanie wymówiona jako /ɟɑː ɟə/, a je je — /ɟæː ɟə/.<br />
<br />
Należy jednak pamiętać, że podwojenie ma miejsce wyłącznie w liczbie pojedynczej — wyłącznie pierwszy element pełni funkcję rodzajnika:<br />
<br />
'''mar augu''', '''wa augu''' "żagiel, żagle"<br/><br />
'''ta augu''', '''''ya ta'' augu''' "żeglarz, żeglarze"<br />
====Sufiksy====<br />
Innym częstym sposobem derywacji jest sufiksacja. Sufiksy murskie w większości w przejrzysty sposób pochodzą od powiązanych słów i tak też są zapisywane<ref>Zarówno w łacince jak i piśmie murskim.</ref>. Jednakże w wymowie akcent pozostaje na rdzeniu słowa sufigowanego, a sufiks ulega redukcji — tym większej w języku potocznym;ponadto ulegają one prawom harmonii wokalicznej. Poniżej znajduje się tabela najczęstszych sufiksów:<br />
{| class=wikitable style=text-align:center<br />
|-<br />
!<small>Sufiks</small><br />
!<small>Wymowa</small><br />
!<small>Pochodzenie</small><br />
!<small>Znaczenie</small><br />
!<small>Przykłady</small><br />
!<small>Podstawy</small><br />
|-<br />
!rowspan=2|-mu/mi<br />
|rowspan=2|[mu]/[mi]<br/><br />
[Ṽ]<br />
|rowspan=2|umu<br/><br />
''człowiek''<br />
|rowspan=2|osoba związana z, zawód<br />
|geinremi<br/><br />
''więzień''<br/><br />
|geinre<br/><br />
''więzić''<br />
|-<br />
|aubamu<br/><br />
''prawnik, jurysta''<br />
|auba<br/><br />
''prawo''<br />
|-<br />
!-unka/inke<br />
|[ɑ̃hə][æ̃hə]<br />
|unka<br />
''dach, dom''<br />
|tworzy nazwy rodzin i instytucji<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-āa/-ēe<br />
|rowspan=3|[uə]/[iə]<br />
|rowspan=3|āa<br />
''wyspa''<br />
|rowspan=3|tworzy nazwy wysp<br />
|Murāa<br />
''Muria''<br />
|Mur<br />
''Mur(ski)''<br />
|-<br />
|Tangāa<br />
''Tangia''<br />
|<small>dopasowanie fono-semantyczne</small><br />
|-<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
!rowspan=3|-(n)dru/-(n)dri<br />
|rowspan=3|<br />
|rowspan=3|pundru<br/><br />
''kłaść, wsadzać''<br />
|rowspan=3|kauzatyw<br />
|abandru<br/><br />
''uczyć''<br />
|aba<br/><br />
''wiedzieć''<br />
|-<br />
|kabundru<br/><br />
''dyktować''<br />
|kabu<br/><br />
''pisać''<br />
|-<br />
|kapardru<br />
''upiększyć''<br />
|kapar<br />
''być piękny(m)''<br />
|}<br />
<br />
==Składnia==<br />
===Podstawowe stosunki morfosyntaktyczne===<br />
Domyślnym szykiem murskiego zdania jest SVO, jednakże nie jest on sztywny. Murski jest językiem nominatywno-akuzatywnym. Podmiot czasownika nieprzechodniego, agens czasownika przechodniego i dopełnienie bliższe pozostają nieoznaczone:<br />
<br />
(1.1) '''Ta kauma kwerke.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈkʷæːhə]}}<br/><br />
DF mężczyzna spać<br/><br />
''Mężczyzna śpi.''<br />
<br />
(1.2) '''Ta kauma rauba tātau.'''<br/><br />
{{IPA|[tə ˈkʰɒʊ̯mə ˈɻɒʊ̯bə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF mężczyzna widzieć dziecko<br/><br />
''Mężczyzna widzi dziecko.''<br />
<br />
W zdaniach z czasownikiem dwuprzechodnim dopełnienie dalsze zostaje oznaczone partykułą celownikową '''bu/bi'''. Zazwyczaj stoi wówczas po dopełnieniu bliższym:<br />
<br />
(1.3) '''Te wimpi gakwa pā bāku bu kwada tātau.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə pʊ ˈbuːhu bʊ kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF woda DAT DF dziecko<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
W niektórych często używanych czasownikach dwuprzechodnich dopełnienie dalsze może pozostać nieoznaczone. Znajduje się wówczas bezpośrednio po czasowniku:<br />
<br />
(1.4) '''Te wimpi gakwa kwada tātau pā bāku.<br/><br />
{{IPA|[tə ˈwæ̃fi ˈgʌhʷə kwəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ pʊ ˈbuːhu]}}<br/><br />
DF kobieta dawać DF dziecko DF woda<br/><br />
''Kobieta daje dziecku wody.''<br />
<br />
====Strona Bierna====<br />
W stronie biernej agens oznaczany jest poprzez partykułę narzędnika '''ka/ke''':<br />
<br />
(1.5) '''Kwada tātau rabha-yunga ka ta kauma.'''<br/><br />
{{IPA|[kʷʰɑɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ ˌɻɒʊ̯bəˈjʊŋə kə tə ˈkʰɒʊ̯mə]}}<br/><br />
DF dziecko widzieć.PASS INS DF mężczyzna<br/><br />
''Dziecko jest widziane przez mężczyznę.''<br />
====Zdania kopulatywne====<br />
Murską kopulą jest czasownik '''dankú/denkí''', który jest o tyle charakterystyczny, że podlega harmonii samogłoskowej względem orzecznika. Dodatkowo, kopula pojawia się po orzeczniku<ref>Z tych dwóch względów można uznać ją za sufiks</ref>:<br />
<br />
(1.6) '''Wa tātau dan'kú jenje!'''<br/><br />
{{IPA|[wɑː ˈtʰuːtɒʊ̯ də̃ˌhu ˈɟæ̃ɟə]}}<br/><br />
3.SG być dziecko tylko<br/><br />
''On jest tylko dzieckiem!''<br/><br />
<br />
(1.7) '''Mar ngātra ketrē den'kí.'''<br />
<br/>{{IPA|[məː ˈŋuːʈə ˈkʰəʈɨː də̃ˌhi]}}<br />
<br/>DF podłoga być lawa<br/><br />
''Podłoga to lawa.''<br />
<br />
Przymiotniki traktowane są jak czasowniki i nie potrzebują kopuli (mogą przyjmować natomiast partykuły czasu i aspektu).<br />
<br />
(1.8) '''Mēne kapar.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə kʰəˈfɑː]}}<br/><br />
2.SG piękny<br/><br />
''Jesteś piękny/a.''<br/><br />
<br />
(1.9) '''Mēne nrē kapartra.'''<br/><br />
{{IPA|[miːnə ɳiː kʰəˈfɑːʈə]}}<br/><br />
2.SG PERF piękny<br/><br />
''Wypiękniałe/aś.''<br />
<br />
====Zdanie mnarzędnikowe====<br />
Charakterystyczną cechą murskiej składni jest to, że rzeczownik z klasy II, kiedy semantycznie spełnia funkcję narzędzia, zazwyczaj staje się podmiotem zdania. Agens tymczasem wyrażony jest celownikiem i następuje zaraz za podmiotem. Np.<br />
<br />
(1.10) '''Ngei cāmar na nhē-mei ka traku.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯ kə ˈʈʰʌku]}}<br/><br />
1.SG przebijać ACC wróg INS miecz<br/><br />
''Przebijam wroga mieczem.''<br />
<br />
może być równie dobrze wyrażone jako<br />
<br />
(1.11) '''Traku bi ngei cāmar na nhē-mei.'''<br/><br />
{{IPA|[ˈʈʰʌku bi ŋæɪ̯ ˈcʰʉːmə nə ˈɳiːmæɪ̯]<br/><br />
Miecz DAT 1.SG przebijać ACC wróg<br/><br />
''Miecz przebija (*mi) wroga.''<br />
<br />
Jeżeli owo narzędzie jest częścią ciała, agens zostaje zwykle zainkorporowany do jego frazy i zostaje wyrażony konstrukcją dzierżawczą (patrz niżej):<br />
<br />
(1.12) '''Ngei uhwa treye.'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə ˈʈʰɛjə]}}<br/><br />
1.SG ręka rysować<br/><br />
''Rysuję.'', ''*Ręka mi rysuje''.<br />
<br />
Co ważne wiele czasowników, np. powyższy czasownik ''theye'' "rysować" wymaga konstrukcji narzędnikowej w swojej rekcji; np. zdanie<br />
<br />
(1.13) *'''Ngei treye (ka nuhwa).'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʈʰɛjə (kə ˈnʊʍə)]}}<br/><br />
1.SG rysować (INS ręka)<br/><br />
''Rysuję (ręką).''<br />
<br />
Byłoby niegramatyczne.<br />
<br />
===Dzierżawczość===<br />
Murski posiada dwa typy dzierżawczości — zbywalną (ang. alienable) i niezbywalną (ang. inalienable). Dzierżawczość niezbywalną wyraża się poprzez postawienie posiadacza przed rzeczownikiem posiadanym, które traci swój przedimek:<br />
<br />
(2.1) '''Tātau dēmer'''<br/><br />
{{IPA|[ˈtʰuːtɒʊ̯ ˈdiːmə]}}<br/><br />
dziecko ojciec<br/><br />
''Ojciec dziecka''<br />
<br />
(2.2) '''Ngei uhwa'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ ˈʊʍə]}}<br/><br />
1.SG ręka<br/><br />
''Moja ręka''<br />
<br />
Dzierżawczość zbywalną oznacza się natomiast poprzez partykułę '''nu/ni''' stawianą po głowie a przed posiadaczem; przedimek pozostaje na miejscu:<br />
<br />
(2.3)'''Kwada tātau na kurka'''<br/><br />
{{IPA|[kʷəɾə ˈtʰuːtɒʊ̯ nʊ̯ ɟə ˈkʰəːhə]}}<br/><br />
DF dziecko POSS DF zabawka<br/><br />
''Zabawka dziecka''<br />
<br />
(2.4)'''Ngei ni drengwe'''<br/><br />
{{IPA|[ŋæɪ̯ nɪ ɟə ˈɖɛŋʷə]}}<br/><br />
1.SG POSS DF książka<br/><br />
''Moja książka''<br />
<br />
==Słownictwo==<br />
==Przykłady==<br />
===Teksty===<br />
{| class="wikitable" style="text-align:left"<br />
|-<br />
!style=text-align:center colspan=2|Pibloktoq<br />
|-<br />
|Inwe ni wau ngei deine nar<br />
<br/>Pā drādra ngei bi drāmu, pē terbe ngei bi drāmu<br />
<br/>Dē ni kunda adā rēme ēten werge<br />
<br/>Wa deine nrubudru wa au ngei ni wa tunda <br />
|Dzieje się ze mną coś niedobrego<br />
<br/>Śni mi się mięso, śni mi się krew<br />
<br/>Chciałabym wyjąć serce spod żeber<br />
<br/>I połknąć z nim cały mój lęk<br />
|}<br />
===Zdania===<br />
'''Au ku paru Rāma bu neri.'''<br/><br />
{{IPA|[ʔɒʊ̯ kʊ ˈpʰʌɻu ˈruːmə bu ˈnɛɻi]}}<br/><br />
wszystko KL.3 droga Rzym DAT wieść<br/><br />
''Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.''<br />
<br />
'''Wa turnu pan we kēder maga.'''<br/><br />
{{IPA|[wə ˈtʰəːɲu fə̃ wə ˈkʰiːdə məgə]}}<br/><br />
KL.2 zacząć LOC KL.2 pusty KOP.LOC<br/><br />
''Na początku był chaos.''<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Języki Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Języki Kyonu|Murski]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=45208Muria2021-05-10T16:08:39Z<p>Spiritus: /* Zwyczaje */</p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz Archipelagu Murskiego, składają się nań również [[Medengia]] oraz [[Piri]], jednak ich mieszkańcy nie cieszą się pełnią praw murskiego obywatela. Muria uważa za sobie podległe [[Wyspy Zachodnie]].<br />
<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|Mīrūnir<br>[{{IPA|mɨɾu:'ɲir}}] <br />
|Mīrôs<br>[{{IPA|mɨ'ɾɤs}}] <br />
|Samrasheqvan Mīrūnirani<br>[{{IPA|samraʂɛq'van mɨɾu:ɲi'raɲi}}] <br />
|-<br />
|[[Język olseski|olseski]]<br />
|Smy̆zvé<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞}}] <br />
|Smy̆zve<br>[{{IPA|smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬we̞}}] <br />
|Saxăkákxe Smy̆zvég<br>[{{IPA|saʃá͜à'kákʃe̞ smɯ́͜ɯ̀ꞎ̬wé̞g }}]<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
{{Klimat Watan}}<br />
<br />
==Ustrój==<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
===Samorząd===<br />
===Parlament===<br />
Posłowie do Ngau wybierani są na dożywotnią kadencję na zebraniach sejmików. W złotym wieku Republiki przyjęto zasadę, że każdy region wysyła 1 posła na 100 000 mieszkańców, przy czym po równo posłów z każdego stanu. Prowadzi do nadreprezentacji stanów I i II i niedoreprezentacji stanu III..<br />
===Konsulowie===<br />
Ngau wybiera dwóch konsulów na sześcioletnią kadencję. Parlament ma prawo wybrać dowolnego murskiego obywatela na ten urząd, a po złożeniu urzędu konsul automatycznie uzyskuje status posła. Konsul może być reelegowany, ale tylko raz. Konsulowie nie mogą być z tego samego stanu. <br />
===Prawodawstwo===<br />
<br />
==Historia==<br />
===Przewrót przewrotu i wojna domowa roku 8974 [[EK]]===<br />
Rok 8973 [[EK]] był ostatnim rokiem sześcioletniej (lata kyońskie) kadencji murskich konsulów, którymi byli Ngātra Min [ˈŋuːʈə ˈmæ̃], pochodzący ze stanu II (kupcy, rzemieślnicy, pomniejsi urzędnicy wolne zawody), oraz Tamau kwede Pēge [təˈmɒʊ̯ kwəɾə ˈpʰiːɣə], po ojcu pochodzącego ze stanu I (szlachta związana z wojskowością), który to jednak wżenił się był w rodzinę stanu II, ażeby to pozyskać majątek w zamian za nobilitację rodziny<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
Kwede Pēge zdobył popularność, dowodząc wojskom podczas kampanii przeciw koloniom na wybrzeżu w roku 8944. Trzon jego armii stanowili drobni szlachcice z prowincji i członkowie stanu II. Nie dość, że kampania zakończyła się sukcesem, to wielu jej uczestników i ich rodzin sporo na niej zarobiło. Wykorzystując sympatię wśród najambitniejszych klas murskiego społeczeństwa, młody wojskowy szybko wspiął się na wyżyny i został wybrany na konsula w roku 8968.<br />
<br />
Drugą osobą wybraną na tę kadencję był Ngātra Min, wywodzący się ze stanu II uczony-idealista, który mimo to jakoś radził sobie w niebezpiecznych (także dla życia) meandrach murskiej polityki. Jest on niejako mentorem kwede Pēge — dostrzegłszy jego talent, przepchnął jego kandydaturę na dowódcę podczas organizacji kampanii przeciw zbuntowanym koloniom. Z czasem jednak zaczął zauważać gorsze strony charakteru kwede Pēge — porywczość, bezwzględność, chorobliwą ambicję i pragnienie władzy. Min, będąc nieco staromodnym republikaninem, wybrał „mniejsze zło” i zaangażował się w spisek wielkich rodów stanu I, którym z oczywistych względów kwede Pēge niezbyt się podobał.<br />
<br />
I tak przyszła równonoc wiosenna roku 8974 wspólnego kalendarza, czyli — dzień elekcji konsuli; a zgodnie ze zwyczajem raczej reelekcji, jako że upłynęła dopiero pierwsza kadencja konsuli i połowa kadencji parlamentu. Spiskowcy wymyślili bardzo prosty sposób na pozbycie się kwede Pēge — zamierzali zatrzymać go w drodze, parlamentarzystów w razie potrzeby postraszyć wojskiem, wybrać do konsulatu Mina i wojskowego Ēdre Āmu [ˈʔiːɽə ˈuːmu], a nieco później uwięzionego niedoszłego konsula oskarżyć o działania przeciwko dobru Republiki. I stracić.<br />
<br />
Plan jednak zawiódł: Tamau dowiedział się o spisku i uciekł z Watán [wəˈtʰɑ̃] (siedziby parlamentu) do pobliskiej Hiry [ˈçɪɻə] (dawnej siedziby królewskiej), gdzie skrył się w twierdzy. Spiskowcy nie wiedzieli jednak o niczym — znajdował się wśród nich wtyk: goniec, który przekazał informację, że Tamau został pochwycony w drodze ze swojej rezydencji na prowincji do stolicy. W międzyczasie ten objął władzę nad garnizonem twierdzy. Wkrótce po tym, jak ogłoszono wybór konsulów i rozpoczęto paradny pochód, Tamau obnażył publicznie spisek i zaczął mobilizować mieszkańców Hiry. Trzeba wiedzieć, że Hira jest miastem właściwie sąsiedzkim dla Watán, więc wieści rozeszły się dosyć szybko.<br />
<br />
Dowiedziawszy się o całym zajściu, spiskowcy byli nieco skonsternowali i nie wiedzieli, co począć. Kwede Pēge wykorzystał to — rozesłał małe oddziały żołnierzy, których zadaniem było robieniem rozróby i atakowanie punktów, gdzie stacjonowało poukrywane po kątach wojsko ściągnięte na wszelki wypadek. Zaczęły się drobne walki i spiskowcy podjęli decyzję o wyprowadzeniu wojsk na ulice.<br />
<br />
Mieszkańców Watán, którzy dowiedzieli się, że podobno miał miejsce spisek, to jednak tylko rozjuszyło. Zaczęły się zamieszki i walki uliczne. Trwały one cały dzień, a Ēdre Āmu wraz z poplecznikami uciekł z miasta i zza murów zarządził odwrót swoich oddziałów. Uciekł na północ.<br />
<br />
Watán zostało zdobyte przez rebeliantów, a Ngātra Min doprowadzony pod oblicze kwede Pēge i stracony za zdradę stanu. Parlament wkrótce ogłosił kwede Pēge dyktatorem (to znaczy, murskim odpowiednikiem tego urzędu).<br />
<br />
Zaczęły zbierać się dwie armie: na północy, w twierdzy Kwada Jajwar [kwəɾə ˈɟʌʝwə] (dosłownie „Djyazhoarek”, „Mały [[Djyazhoar]]”, nazwana tak ze względu na okcydentalną architekturę) — ta magnacka, w dwumieście Watán-Hira — ta dyktatorska.<br />
<br />
Kwede Pēge nie zamierzał czekać i ryzykować niezadowolenie społeczne związane z ewentualnym oblężeniem — pozostawił miasto i ruszył na spotkanie wrogiej armii ku niemu zmierzającej.<br />
<br />
Po raz kolejny kwede Pēge posłużył się fortelem — armia magnacka oczywiście dowiedziała się o ciągnących jej na spotkanie przeciwnikach i dowiedziawszy się o ich położeniu, zaczęła za nimi podążać błędnymi kotlinami środkowo-północnej Murii. Nim zdążyli się jednak z nimi spotkać, zostali ostrzelani z góry z kusz i muszkietów. Następnie ruszył główny trzon armii kwede Pēge.<br />
<br />
Ēdre Āmu i jego najbliżsi współpracownicy próbowali ratować się ucieczką, zostali jednak schwytani w pobliżu dworku Koukuru [ˈkʰɒʊ̯h(ʊ)ɻu], którego właścicielem był weteran kampanii przeciwko zbuntowanym koloniom. Po zwycięstwie w bitwie na miejsce przybył sam kwede Pēge i osobiście ściął swojemu rywali głowę mieczem.<br />
<br />
Pomniejsze walki, zawieruchy i niepokoje trwały jeszcze przez najbliższy rok, ale kwede Pēge wrócił do stolicy i wprowadził dwa edykty: jeden, który zmienia zasady działania dyktatury: przywraca działanie wszystkich urzędów i parlamentu, tymczasem dyktator posiada odtąd uprawnienia konsula z bonusami, jednakże jest nieusuwalny ze swego urzędu; drugi edykt dotyczy rozprawienia się z wrogami Republiki (który też dodaje dyktatorowi parę fajnych bonusów, pozwalających pozbyć się nie tylko dotychczasowych wrogów, ale także wszelkich przyszłych).<br />
<br />
Rok 8974 jest początkiem dyktatury Tamau kwede Pēge w Murii<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2094.msg83464.html#msg83464</ref>.<br />
<br />
===Przyszłość===<br />
Murskie okręty dobiły do wschodnich wybrzeży Toliny w roku 108 nowej ery, tj. 9091 wspólnego kalendarza, za rządów drugiego murskiego Obrońcy Umatauka [ˌʔʊməˈ tʰɒʊ̯hə].<br />
<br />
Wojna w Szurze zakończyła się 84 (~30 ziemskich) lata wcześniej. W jej trakcie, a także po niej na Tolinę przypływali wszelkiego rodzaju uchodźcy z kontynentu — polityczni, religijni, jak i tacy, którym nie widziało się zbytnio żyć pod twardą, fanatycką tuwwską ręką. Gdyby gwałtowny wzrost populacji na nie-aż-znowu-takiej-wielkiej wyspie nie był wystarczającym problemem, pojawił się jeszcze jeden: polityka administracji tuwwskiej stała się bardzo izolacjonistyczna. Handel został zerwany, co boleśnie ugodziło w tolińską gospodarkę. Geopolitycznie wyspa była jednak bezpieczna — Tuwwa nie dysponowała flotą zdolną do inwazji. Z konieczności wzmocnił się handel z innymi krajami regionu — Buanią, Pinu, a nawet odleglejszą i niedostępną zimą Nuarią.<br />
<br />
Położenie geopolityczne wyspy sprawiło, że Murowie szybko zaczęli być bardzo ciepło przyjmowani. Po pierwsze handel z odległym krajem był wcale intratny; po wtóre kusiła murska technologia; ale najważniejszym czynnikiem była flota — wrogość mogła skończyć się inwazją lub blokowaniem handlu, przyjaźń zaś mogła zabezpieczyć i wzmocnić pozycję wyspy w regionie. A może murska pomoc mogłaby pomóc w pokonaniu Tuwwy…<br />
<br />
W roku 9107, wkrótce po koronacji Arnapadru [ˌʔɑːɳəˈpʰʌɽʊ], na mocy traktatu doża toliński oficjalnie ogłosił siebie i wszystkich swoich obywateli protegowanymi młodego murskiego Obrońcy.<br />
<br />
Traktat zawierał część tajną: odbicie Szuru. Murom nie podobało się, że tuwwczycy nie chcieli handlować. Ponadto, Szur jeszcze nie otrząsnął się w pełni po wojnie. Religijny terror wywoływał ciągłe insurekcje, liczne wysokogórskie królestewka opierały się podbojowi; samą klasę rządzącą trawiły częste oskarżenia o herezję i zdradę. Izolacja największym piętnem odcisnęła się na kupieckich miastach środkowego Szuru — które jak na ironię pierwsze poddały się tuwwskiej dominacji. Murowie ujrzeli w słabym państwie tuwwskim idealnego kandydata do kolonizacji — eksploatacji zasobów i wykorzystania strategicznego.<br />
<br />
Wojna rozpoczęła się wiosną 9122, pod pretekstem żądania otwarcia na handel. Murskie statki wpłynęły do Tawganu i Gahamy, przy okazji desantując wojska na ląd. Ein i Tuwwa zostały oblężone i ostrzelone z armat. Ein, wciąż odbudowujący się po wojnie i kiepsko ufortyfikowany, upadł szybko. Tuwwscy arcykapłani nakazali wojskom marsz na północ i południe w celu obrony dwóch najważniejszych miast — tym samym wpadając w murską pułapkę. Kolejne okręty z żądaniami wysłano do Ewanu, którego zubożali kupieccy patrycjusze przyjęli flotę entuzjastycznie. W międzyczasie wszędzie podsycano rebelie (choć często wcale nie trzeba już było nic podsycać, co najwyżej podlewać ogień sowicie oliwą). Ostatecznie komunikacja ze stolicą stała się niemożliwa, a dowódcy rozdzielonych wojsk zdani byli na siebie.<br />
<br />
Na północy sprzymierzyli się z górskim królestwem Chawanu (en. Xavā́n [xaˈvǎːn]), z pomocą którego pokonało wojska tuwwskie na północy. Insurekcje w centralnej części Szuru były skuteczne — górzysty przesmyk wciśnięty między wielotysięczniki a ocean był idealną, naturalną twierdzą dla rebeliantów. Zimę roku 9123 spędzono na obronie tej pozycji. W surowym południowym klimacie (przypominam, że to półkula południowa!) Tuwwa nie mogła się już dłużej bronić — zniszczona przez armaty i zdziesiątkowana przez głód upadła pod naporem najeźdźców i heretyków.<br />
<br />
Finał walk na południu wiązał się ze strategicznym powrotem potomkini fucckich władców, co ostatecznie zmobilizowało okoliczną ludność. Wieść o zdobyciu Tuwwy i doszczętnym zniszczeniu świątyni Taszina i wszytskich innych obiektów związanych z jego kultem złamała morale prawowiernych wojsk. Ostatnie potyczki miały miejsce latem 9124.<br />
<br />
Chawański władca i fuccka dziedziczka (spokojnie, jakieś imiona kiedyś dostaną) wzięli ślub i, za murską zgodą, namaszczeni zostali na władców całego Szuru, symbolicznie łącząc Północ z Południem. Poddali siebie i swych poddanych pod opiekę Obrońcy.<br />
<br />
Szur został podzielony na trzy części: Północ, Środek i Południe, gdzie każdy jest nieco inaczej związany z Murią. Stolicą całego Szuru stał się Ein, Tuwwa zaś, w której zniszczono bezwzględnie wszelkie pozostałości po kulcie Taszina, stała się miastem pod wyłączną murską jurysdykcją.<br />
<br />
Kult Taszina został zakazany, podobnie wszelkie jednobóstwo oraz krwawe ofiary. Nowi władcy, za rekomendacją Murii, wspierają najbardziej pokojowe i umiarkowane kulty.<br />
<br />
Nowemu zjednoczonemu enenckiemu państwu pozostawiono pewną autonomię. Murowie przede wszystkim mają dostęp do surowców i kontrolują handel oraz politykę zagraniczną. Kwestie wewnętrzne są w rękach enenckich, a Murowie nie mają prawa osiedlać się bez zgody lokalnych władz. Murowie wiedzą, że Szur jest wciąż bardzo niespokojnym regionem, a stłamszenie niespodziewanej rebelii może okazać się trudne; zresztą, niepokoje nie służą biznesowi.<br />
<br />
Tolina pozostaje niezależnym państwem, znacznie mocniej związanym z metropolią<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php?topic=2371.msg91910#msg91910</ref>.<br />
<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Miasta===<br />
====Watan-Ire====<br />
Ire jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Kultura==<br />
===Stany===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) — szlachta, tj. potomkowie dawnego rycerstwa (~10% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) — uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) — zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy i żołnierzy (~75% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament. Przynależność do stanu II otrzymuje się w wyniku ukończenia szkoły lub wygrania zawodów artystycznych (tradycyjnie poetyckich); ''de facto'' zazwyczaj synowie członków stanu II także zostają jego członkami.<br />
===Budownictwo===<br />
Tradycyjny murski dom — ''ku unka'' (dosł. "długi dach") — jest typowym przykładem tzw. długiego domu, spotykanego w wielu kulturach. Pod jednym dachem mieszka jednak zawsze jedna (nuklearna) rodzina, więc w praktyce większość domów jest mała i tylko neiznacznie podłużna. Z tego powodu długość domu jest symbolicznie skorelowana z bogactwem; w sercu rezydencji zamożnych Murów niemal zawsze znajduje się wielkie reprezantatywne ''ku unka'' otoczone ogrodem.<br />
<br />
W centrum każdej murskiej osady mieści się ozdobna studnia, staw lub fontanna. Źródło wody ma zapewnić harmonię i pokój.<br />
===Moda===<br />
===Kuchnia===<br />
===Zwyczaje===<br />
===Etykieta===<br />
Przestrzeganie etykiety jest ważnym elementem życia w Murii, szczególnie wśród wyższych klas.<br />
====Powitania i pożegnania====<br />
Sposób powitania i pożegnania zależy od kontekstu.<br />
<br />
Gdy dwie osoby spotykają się w miejscu publicznym, witają się słowem ''Kidie'' {{IPA|[ˈkʰɪɾiə]}} "Pokój". Jeśli są ze sobą blisko związane (używają [[Język_murski#Zaimki_osobowe|zaimków A]]), to podczas powitania chwytają się za ręce. Jeśli zaś istnieje między nimi dystans (używają zaimków B), witając się, wystawiają prawą dłoń do przodu wnętrzem na zewnątrz i palcami do dołu. Żegnając się, w pierwszym przypadku podobnie następuje złapanie się za ręce, a w drugim pochyla się głowę; w obu mówi się ''Ku aku paru'' {{IPA|[ku ˈʌxu ˈpʰʌɻu]}} "Dobrej drogi"; w bardziej formalnych sytuacjach osoba o wyższej pozycji może powiedzieć ''Nar kidie pen'' {{IPA|[ˈnɑː ˈkʰɪɾiə fə̃]}} "Idź w pokoju", na co rozmówca odpowiada ''Kanku nar'' {{IPA|[kʰɑ̃xu ˈnɑː]}} "Idę".<br />
<br />
Inaczej jest, gdy przyjmuje się kogoś do swojego domu. Wówczas gość przy powitaniu wkłada lewą dłoń gospodarza między swoje dłonie (z prawą dłonią na górze) i mówi: ''Gakwa ku undu unka kakua'' {{IPA|[ˈgʌʍə ku ˌʔũɾu ˈʔũhə ˈkʰʌxuə]}} "Niech twoje/wasze domostwo będzie zdrowe". Natomiast podczas pożegnania to gospodarz wkłada prawą dłoń gościa między swoje dłonie i mówi: ''Adā wa (we jipi) undu ka'' {{IPA|[ʔəˈduː wɑː (wə ˈɟɪfi) ˈʔũɾu hə]}} "Zabierz je (szczęście) ze sobą".<br />
<br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Religia Murów}}<br />
<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Religia_Mur%C3%B3w&diff=34613Religia Murów2020-06-26T14:29:36Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>Murowie wierzą, iż świat tworzy się poprzez ciągłe współdziałanie trzech żywiołów: ognia, ziemi i wody. Przekonanie to sięga jeszcze czasów przed przybyciem pra-Murów na wyspy, a wyznacza ono także podział murskiego społeczeństwa na stany. Każdy żywioł ma swoje bóstwa i specyfikę kultu, a wiedza o niektórych z nich jest trzymana w tajemnicy.<br />
<br />
Ogień, utożsamiany też ze słońcem, reprezentuje dynamiczny aspekt życia — zmianę, czynną postawę, walkę. Ziemia aspekt statyczny — niezmienność, bierność. Cały świat natomiast wyłania z wody, którą jest także powietrze i nocne niebo, która jest jednocześnie zmienna i stała, idealnie płynna i dostosowująca się do otoczenia; to dopiero z jej bezaspektowości wyłaniają się pozostałe dwa żywioły, jako jej skrajne przejawy.<br />
<br />
==Kosmologia==<br />
Murska kosmologia nie jest geo- czy też kyno-centryczna. Świat tworzy się tam, gdzie wyważona prapustka przechodzi w dualizm ognia i ziemi. A skoro gwiazdy płoną jak odległe słońca pośród niezgłębionej czerni niebiańskiego oceanu, to oznacza to, że woda wyszła tam ze stanu równowagi i powstał ogień — a gdzie ogień, tam ziemia, a więc każda gwiazda to inny świat.<br />
<br />
Rozgwieżdżona i bezgwiezdna części nieba oraz Wielki Wir również mają swoje wytłumaczenie w murskiej kosmologii. Reprezentują one cykl życia poprzez wędrówkę światów. Gęsto rozświetloną stronę nieba zajmują młode światy, które dopiero co straciły równowagę i cechują się niekończącą się zmianą. Im dalej ku stronie ciemnej, tym światy stają się starsze i zaczyna na nich dominować niezmienna ziemia, aż w końcu zupełnie przygasają i umierają. Na końcu tej ścieżki znajduje się Wielki Wir. Jego dokładna istota bywa różnorako interpretowana, co rodzi częste teologiczne dysputy. Jednak według ogólnego konsensusu jest on miejscem ponownych narodzin, gdzie życie, wyłoniwszy się w ogniu z prabezładu, a później ulegnąwszy powolnej atrofii w ziemi, zmartwychwstaje i przez Wir, jako bramę, przechodzi na nowy poziom istnienia.<br />
<br />
==Czerwoni i kult ognia==<br />
Ludzie ognia, tudzież czerwoni, wywodzą się od dawnej klasy wojowników i wodzów. Z czasem stworzyli oni klasę szlachecką, o silnie militarnym tradycyjnym nastawieniu. Przysługują im liczne przywileje. Do tego stanu dostać się można jedynie przez ojca lub państwową nobilitację.<br />
<br />
Kult ognia, poza rodzinnymi bóstewkami, jest najbardziej jawny ze wszystkich trzech. Szlachta oddaje cześć potężnym i porywczym bóstwom patronującym wojnie, sławie, inteligencji itp.<br />
<br />
==Niebiescy i kult wody==<br />
Ludzie wody, tudzież niebiescy, wywodzą się od dawnej klasy szamanów i nawigatorów. Ich zadaniem, a zarazem przywilejem, jest zgłębianie wiedzy — zarówno o niebie, jak i o morzu, oraz duszy — oraz pilnowanie tego, co powinno zostać tajemnicą.<br />
<br />
Kult wody jest najbardziej tajemniczy z całej trójki; jednocześnie najmniej teistyczny i najbardziej mistyczny. Co do zasady niebiescy wierni nie czczą antropomorficznych bóstw sprawującym pieczę nad konkretnymi aspektami życia, a raczej różnego rodzaju duchy, legendarne istoty i potężne, acz nierzadko tajemnicze siły. Kult wody odznacza się także dużą ilością tajemnych organizacji czy sekt, do walki z którymi powołany został nawet specjalny urząd.<br />
<br />
==Zieloni i kult ziemi==<br />
Ostatnią klasą są ludzie ziemi, czyli zieloni, którzy wywodzą się od niegdysiejszego chłopstwa, którego głównym zadaniem jest uprawa roli oraz wszelka praca fizyczna m.in. w budownictwie.<br />
<br />
Kult ziemi różni się tak naprawdę od wioski do wioski. Czci się zarówno przodków, duchy i bóstwa patronujące elementom krajobrazu, jak i antropomorficznych bogów czuwających nad rozmaitymi aspektami życia, jak np. plony, małżeństwo, narodziny itp. Podczas gdy kult ognia ma miejsce zazwyczaj wewnątrz poszczególnych rodów, a kult wody w organizacjach zrzeszających członków stanu II, kult ziemi jest najbardziej gminny i wspólnotowy, a w obrzędach biorą zazwyczaj udział całe wioski czy duże społeczności zielonych mieszkające w danym mieście.<br />
<br />
[[Kategoria:Religie Kyonu]] [[Kategoria:Muria]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Ajdynir&diff=34503Ajdynir2020-06-21T22:40:52Z<p>Spiritus: /* Nazwy w innych językach */</p>
<hr />
<div>{{AM}}<br />
{{Ajdynir Intro}}<br />
<br />
{{ajdpaństwo}}<br />
'''Ajdynir''' (ajd. [[Plik:Ymperjum.png|75px]] ''Aydīnir'' [{{IPA|ajdɨ'ɲiɾ}}]), oficjalnie '''Wielkie Imperium Ajdyniriańskie''' (ajd. [[Plik:WjelgeYmperjum.png|250px]] ''Éxan Khshāyarvan Aydīnirani'' [{{IPA|ɛj'ksan χʂa:jaɾ'van ajdɨɲi'ɾʲaɲi}}]), od nazwy [[Ród Żysudrydów|rządzącej dynastii]] znane również jako '''Imperium Żysudrydzkie''' — państwo leżące w środkowej części [[Kyon|Kyonu]] i posiadające pozycję niekwestionowanego hegemona w regionie. Kontroluje ogromne terytoria od [[Morze Słone|Morza Słonego]] na północy, aż po [[Wielka Pustynia|Wielką Pustynię]] i [[Góry Pochodzenia]] na południu. Jest to dziedziczna monarchia absolutna, w której władcy posiadają status żywych bogów. W przeszłości kraj niezwykle agresywny i ekspansjonistyczny. Mimo to, Ajdynir niejednokrotnie przejawiał również silne tendencje izolacjonistyczne, wyraźne zwłaszcza obecnie, za panowania Rhavanisa III. Imperium ograniczyło większość interwencji poza własnymi granicami i wycofało się z polityki międzynarodowej, skupiając się na kwestiach polityki wewnętrznej. Pomimo promowania handlu wewnętrznego i jego zwiększonego udziału w ekonomii Imperium, nie wycofano się jednak z handlu międzynarodowego. Ten okres zwiększonej izolacji spowodowany jest to długim okresem dobrobytu i dostatku oraz ajdyniriańskim przeświadczeniem o własnej wyjątkowości. Powszechne jest przekonanie, że Ajdynir jest centrum cywilizowanego świata, a ziemia znajdujące się poza jego granicami to, poza kilkoma wyjątkami, terany dzikie i barbarzyńskie, jednocześnie nie stanowiące dla Imperium zagrożenia i nie warte jego uwagi. Mimo to, Imperium uznaje kilka sąsiednich państw za swoją wyłączną strefę wpływów i jest gotowe interweniować zarówno dyplomatycznie jak i militarnie wszędzie tam, gdzie wymaga tego [[Święta Racja Stanu]]. <br />
<br />
Imperium jest znane ze swego bogatego dziedzictwa literatury, poezji, sztuki i architektury, jako że cywilizacja ajdyniriańska jest jedną z najstarszych cywilizacji [[Kyon|Kyonu]], a także z rozwiniętej sieci pocztowej oraz dróg łączących najodleglejsze prowincje państwa, niezwykle zaawansowanej medycyny, wyrobu wysokiej jakości dywanów, a także jako producent jednych z najlepszych na świecie win, herbat oraz narkotyków. Istotna jest także rozbudowany aparat biurokratyczny, pozwalający sprawnie administrować ogromnym obszarem znajdującym się pod władaniem Imperatorów. <br />
Ajdynir jest krajem bardzo różnorodnym. Popularne jest stwierdzenie, że ''"Imperium zamieszkuje tysiąc ludów"'', a niemal każdy z nich oraz z regionów które zamieszkują, charakteryzuje się innymi cechami. <br />
<br />
Prawdopodobnie najsławniejsza, zarówno w Imperium jak i poza jego granicami, jest jednak ajdyniriańska sztuka prowadzenia wojny. Armia Imperium cieszy się opinią niepokonanej i niezwyciężonej, a przy tym niezwykle licznej. Każdy dorosły obywatel płci męskiej zobowiązany jest podjąć czasową służbę wojskową. Do imperialnej armii mogą zaciągać się również kobiety, stanowią one jednak znaczną mniejszość pośród żołnierzy. Przeważnie zajmują one pozycje administracyjne. Sama obecność kobiet w imperialnej armii dała jednak początek pojawiającemu się u wielu sąsiednich nacji stereotypowi, przedstawiającego Ajdynir jako egzotyczną ojczyznę kobiet-wojowniczek. <br />
<br />
Etniczni [[Ajdyniriańczycy]] słyną ze swego unikalnego wyglądu, często stawianego w Imperium jako ideał piękna, a także jako wielcy wojownicy, artyści, uczeni. Powszechnie znana jest ich miłość do poezji, ogrodów, spisków oraz intryg. <br />
<br />
Stolicą Imperium jest położone u ujścia rzeki Eqarosi do Jeziora Szmaragdowego miasto [[Djyazhoar]], będące jednym z największych miast Kyonu. Z powodu charakterystycznej, monumentalnej architektury, znane jest również jako '''Miasto Złotych Kopuł''' (ajd. ''Bān Alladas Adrashanew'').<br />
<br />
Ajdynir jako projekt prowadzi [[Użytkownik:Borlach|Borlach]]. Pomimo swojej wiodącej roli, został dodany do listy państw projektu [[Kyon]] stosunkowo późno. Ajdynir jest sztandarowym i głównym projektem tego autora, pomimo faktu, że praca nad nim trwała (i trwa nadal) przez okres kilku lat<ref>Od około 2016 do 2020 (stan obecny)</ref>. Swój udział w projekcie mają również inne osoby, którym oddano niektóre z ludów i mniejszości etnicznych zamieszkujących Ajdynir. Autorami takimi są [[Użytkownik:Artaxes|Artaxes]] (który stworzył pierwotną wersję [[Język tahareński|języka tahareńskiego]] oraz [[Język mhasalski|mhasalskiego]], [[Użytkownik:커래얟쓰|Korejec]] (któremu oddano pod opiekę [[Ludy Lasu]] oraz ich języki), [[Użytkownik:Grímkel|Grzymkieł]] (zajmujący się [[Unagurowie|Unagurami]]) oraz [[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]] (który stworzył znaczną ilość języków starożytnej Ajdyniriany, takich jak [[Język zaedraski|zaedraski]] i [[Język ozarnijski|ozarnijski]], oraz rodziny [[Języki anakijskie|języków anakijskich]], [[Języki waraskie|waraskich]] i [[Języki sarnackie|sarnackich]]). <br />
==Nazwa kraju==<br />
===Etymologia===<br />
Nazwa Ajdynir (''Aydīnir'') składa się z dwóch członów - rzeczownika ''aydīn'' oraz sufiksu słowotwórczego ''-(n)ir''. ''Aydīn'' znaczy tyle co "Ajdyniriańczyk" natomiast sufiks ''-(n)ir'' tworzy nazwy krain. ''Aydīnir'' znaczy więc tyle co "ziemia/kraina Ajdyniriańczyków". Dokładne pochodzenie i etymologia słowa ''aydīn'' nie są do końca jasne. Pochodzi ono najprawdopodobniej starożytnego, na wpół legendarnego ludu [[Ajniadzi|Ajniadów]], od którego wywodzą się Ajdyniriańczycy. Według dawnych podań i staroajdyniriańskich tekstów, sami Ajniadowie (''Ainıad'') zwali siebie "Pierworodnymi" lub "Najstarszymi" (''Arnıathan''), a oba słowa wydają się być ze sobą spokrewnione. <br />
<br />
Historycznie, nazwa ''Aydīnir'' odnosiła się jedynie do ajdyniriańskiej ojczyzny i kolebki ich cywilizacji, czyli terenów położonych dookoła Jeziora Szmaragdowego, zwanych obecnie [[Serce Imperium|Sercem Imperium]]. Dopiero po okresie panowanie Drugiej Hierokracji nazwa ta zmieniła swoje znaczenie, stając się określeniem całego ajdyniriańskiego państwa. Wcześniej w tym znaczeniu używano nazwy ''Aydīnharıantā'' (staroajdyniriańskie ''aydīn'' oraz ''harıanta'', od czasownika ''harıantae'' "posiadać, dysponować, władać"), oznaczającej tyle co "ajdyniriańskie panowanie", to co posiadają Ajdyniriańczycy. Na przestrzeni wieków również i ta nazwa zmieniła, czy raczej rozszerzyła swoje znaczenie, w swojej nowoajdyniriańskiej formie ''Aydīniryanah'' oznaczając cały geograficzny region [[Ajdyniriana|Ajdyniriany]].<br />
<br />
===Nazwy w innych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!pełna nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Ajdynir<br />
|Wielkie Imperium Ajdyniriańskie<br />
|Ajdyniriańczyk<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Aydinir<br />
|Great Aydinirian Empire<br />
|Aydinirian / Aydiniri<br />
|-<br />
|włoski<br />
|Aidiniria<br />
|L'Impero Grande Aidiniro<br />
|L'Aidiniro<br />
|-<br />
|perski<br />
|آیدینستان <br> Ājdinistān<br />
|فرمانروایی بزرگ آیدینستان <br> Farmānravāji-je Bozorg-e Ājdinistān <br />
|آیدینستانی <br> Ājdinistāni<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[Język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|Aydīnir <br> /{{IPA|ajdɨ'ɲiɾ}}/<br />
|Éxan Khshāyarvan Aydīnirani <br> /{{IPA|ɛj'ksan χʂa:jaɾ'van ajdɨɲi'ɾʲaɲi}}/<br />
|Aydīn / Aydīnirôs <br> /{{IPA|aj'dɨn}}/ ~ /{{IPA|ajdɨɲi'ɾɤs}}/<br />
|-<br />
|[[Język ayu|ayu]]<br />
|AITINI <br> Aitini <br> /{{IPA|'ajtini}}/<br />
|TAY ΤΗΛΑΝΛΕΡΑ Υ ΑΙΤΙΝΙ <br> Tau Teilanlera i Aitini <br> /{{IPA|'tau 'tejlan'leraj 'ajtini}}/<br />
|ΑΙΤΙΝΙΡΑΙ <br> Aitinirai <br> /{{IPA|'ajtini'raj}}/<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Ēdinir <br> /{{IPA|ˈʔiːdɪnə}}/<br />
|Kwakwa Ēdinir Trāyarngātra <br> /{{IPA|ˈkʷʌʍə ˈʔiːdɪnə ˈʈʰuːjəŋʊʈə}}/<br />
|te Ēdinir <br> /{{IPA|tə ˈʔiːdɪnə}}/<br />
|-<br />
|[[Język nešši|neszyjski]]<br />
|Ēduner <br> /{{IPA|'ɛ:duner}}/ <br />
|B'ān Ēdunerlin Nṓikes <br> /{{IPA|'ƥa:n 'ɛ:dunerlin 'nɔ᷈:ikes}}/ <br />
|<br />
|-<br />
|[[Język olseski|olseski]]<br />
|Ajdýnire <br> /{{IPA|aj'dɯ́ɲire̞}}/<br />
|Ky̆k Ehtíprugsul Ajdýniregs <br> /{{IPA|kɯ́͜ɯ̀k e̞x'típrugzul aj'dɯ́ɲire̞gz}}/<br />
|<br />
|-<br />
|[[Język qin|qin]]<br />
|Aídiè <br> /{{IPA|ɐɪ̯˦˥djɛː˥˩}}/<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
|[[Język truski|truski]]<br />
|Audòr Gasr, Audòr Masr<ref>Dosłownie "Wielki [[Mhasal]]"</ref> <br> /{{IPA|awdor˧˨ gasr}}/,/{{IPA|awdor˧˨ masr}}/<br />
| —<br />
|<br />
|-<br />
|unagurski<br />
|Fajaru<ref>Zapożyczenie z ajd. ''kshāyar'' "imperator"</ref> <br> /{{IPA|ˈfajaru}}/<br />
| —<br />
|<br />
|-<br />
|surandralski<br />
|Aydanir<br />
|<br />
|<br />
|-<br />
|[[Język wertyński|wertyński]]<br />
|Eyderīv <br> /{{IPA|ɛjdɛ'riːβ}}/<br />
|Jirvāyen Qeryānyonivę Eyderīve <br> /{{IPA|ʒir'βaːjɛn kɛr'jaːnjoni'βɛː ɛjdɛ'riːβɛ}}/<br />
|<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Symbole narodowe==<br />
[[Plik:Aydinirian Empire2.png|thumb|right|300px|Flaga Imperium]]<br />
[[Plik:Za Duży Gołomb, Król Przestwoży I-Dyniru.png|thumb|right|300px|Flaga monarsza]]<br />
[[Plik:Aydinirian Empire.png|thumb|right|200px|Pieczęć Khshāyarów]]<br />
[[Plik:Chamzhir1.jpg|thumb|left|350px|Chątrizhar]] <br />
===Flaga Imperium===<br />
Na flagę Imperium składają się trzy horyzontalne pasy - dwa szkarłatne i jeden biały. Największy jest pas biały, będący dwukrotnie szerszy niż pasy szkarłatne. Znajduje się on pośrodku, a pasy szkarłatne powyżej i poniżej. Czarny ńarmad, będący narodowym zwierzęciem Ajdyniru, znajduje się na środkowym pasie. Na górnym pasie znajduje się siedem białych siedmioramiennych gwiazd, tak zwane Gwiazdy Cesarskie. Ułożone są one w półokręgu, rozpościerając się ponad skrzydłami ńarmada.<br />
<br />
Tradycyjnie, kolorom ajdyniriańskiej flagi przypisuje się następujące znaczenie:<br />
*kolor szkarłatny jest kolorem monarchii, a więc i Boskiego Khshāyara, a także honoru, męstwa i krwi przelanej w imię Imperium<br />
*kolor biały symbolizuje światło, prawdę i szlachetność, reprezentuje także teokratyczny charakter Imperium<ref>Poprzez nawiązanie do białych szat noszonych przez dżaryjskie kapłaństwo</ref><br />
<br />
Obecna flaga Imperium została ustanowiona podczas wraz ze wstąpieniem na tron Zhisūdrisa Odnowiciela, pierwszego władcy z dynastii Żysudrydów. W ramach umowy między Imperatorem a dżaryjskim kapłaństwem, zawartej w Deklaracji z Shahinay, do jednolitej szkarłatnej flagi monarszej dodano pas biały, a połączenie obu kolorów symbolizować ma obopólnie korzystną współpracę, czy wręcz jedność, między oboma filarami państwa.<br />
<br />
Elementem wyróżniającym flagę Imperium od większości innych ajdyniriańskich flag jest brak ciftanu (''ciftān''), czyli charakterystycznego elementu ajdyniriańskiej ikonografii, w postaci ozdobnej ramy na krawędziach. Fakt ten tłumaczy się niekiedy chęcią przedstawienia Imperium jako kraju ponadnarodowego i uzyskania przychylności innych ludów wchodzących w jego skład. <br />
===Flaga monarsza===<br />
Flaga monarchii składa się ze szkarłatnego pola, na którym widnieje czarny ńarmad, a nad nim Gwiazdy Cesarskie. Dookoła krawędzi biegnie prosty, biały ciftan, z geometrycznym przedstawieniem gwiazdy w każdym z czterech rogów. Flagi monarszej używana się zawsze w obecności Imperatora lub Jego wysoko postawionych sług i przedstawicieli, co wyróżnia ich od zwyczajnej i powszechniej używanej flagi Imperium. Flaga monarsza jest identyczna jak flaga miasta [[Djyazhoar]].<br />
<br />
Symbolika flagi monarszej odwołuje się do legendy o zakończeniu [[Wielka Tułaczka|Wielkiej Tułaczki]], osiedleniu się Ajniadów nad Jeziorem Szmaragdowym i założeniu Djyazhoaru.<br />
===Pieczęć Khshāyarów===<br />
Boscy Khshāyarowie posługują się ponadto własną pieczęcią, która stanowi świadectwo wiarygodności pism, dekretów i dokumentów, nadając im moc prawną. Jako taka, funkcjonuje również jako niezależny symbol, podobny w funkcji do herbu. Pieczęć przedstawia geometryczny wzór podobny do gwiazdy, w którego środku znajduje się okrąg, zawierający czerwony płomień na czarnym tle. Motywy ognia lub płomienia również często pojawiają się w ajdynirańskiej ikonografii, reprezentując Wieczny Ogień. Jego użycie w imperialnej pieczęci ma w zamierzeniu umocnić poczucie boskiego pochodzenia imperialnej władzy a także samego boskiego statusu Imperatorów. <br />
<br />
Pieczęcią tą zatwierdzane są najważniejsze dokumenty państwowe, a próba jego podrobienia traktowana jest na równi ze zdradą stanu. <br />
===Ńarmad===<br />
Głównym symbolem kraju jest czarny ńarmad (Orzeł Haasta), czyli ogromny drapieżny ptak charakteryzujący się potężnymi szponami, występujący naturalnie na znacznych obszarach państwa. Widnieje on zarówno na fladze państwowej jak i fladze monarszej. Pojawia się także na wielu innych herbach i godłach, stosowanych zarówno przez arystokratyczne rody, prywatne biznesy czy instytucje państwowe. Ptak ten stanowi bowiem ogólnonarodowy i ogólnopaństwowy symbol, wspólny wszystkim etnicznym Ajdyniriańczykom, a częściowo nawet i nie-ajdyniriańskim obywatelom Imperium. W ramach ajdyniriańskiej kultury zajmuje natomiast ńarmad niezwykle ważne miejsce jako święte zwierze i symbol [[Radhevar|Radhevara]] - przywódcy Trójcy i najwyższego boga panteonu. Motyw ńarmada bardzo często pojawia się w ajdyniriańskiej sztuce i ikonografii, a samo zwierzę ma głębokie symboliczne znaczenie, uosabiając mądrość, dumę, siłę i odwagę.<br />
<br />
===Gwiazdy Cesarskie===<br />
Gwiazdy Cesarskie (''Śaetrāya Khshāyaranęri'') to siedem gwiazd jaśniejących na kyońskim niebie. Motyw ten, występujący często w ajdyniriańskiej ikonografii, ma swoje źródło symbolice kulturowo-religijnej. Gwiazdy Cesarskie przewijają się bowiem przez wiele ajdyniriańskich legend, poczynając od stworzenia ludzkości, aż po Wielką Tułaczkę, podczas której Gwiazdy Cesarskie prowadziły starożytnych Ajniadów do ich nowej ojczyzny. Odgrywają one znaczącą rolę w ajdyniriańskiej astronomii i mistycyzmie. Koniunkcja wszystkich siedmiu Gwiazd w jednej linii lub łuku uważana jest za zwiastun przełomowych zmian oraz wielkości<ref>Powiązane jest to najprawdopodobniej z faktem, że spora część ajdyniriańskich bohaterów i władców urodzić się miała właśnie podczas takiej koniunkcji Gwiazd</ref>.<br />
===Pozostałe===<br />
Poza symbolami narodowymi, istnieją także trzy symbole imperialnej władzy. Są to kolejno:<br />
<br />
'''Słoneczny Tron''' (''Tirkān Xarani''), znajdujący się w sali tronowej Imperialnego Pałacu w Djyazhoarze. Ogromny i bogato zdobiony, z wbudowanymi w niego wieloma kawałkami perfekcyjnie wypolerowanego szkła. Na zagłówku znajduje się rzeźba ńarmada o rozpostartych skrzydłach, za którym znajduje się wielki dysk, obłożony szkłem i klejnotami. Od niego tron bierze swą nazwę. W połączeniu ze skomplikowanym systemem platform i luster znajdujących się w sali tronowej, światło odbite od Słonecznego Tronu jest w stanie chwilowo oślepić petentów przybywających przed obliczę Boskiego Władcy. <br />
<br />
'''Burzowe Ostrze''' (''Zoaghar Vakshyani''), zwane również '''Ostrzem Vakshara''' (''Zaoghar Vaksharaz''), to chątrizhar stanowiący symbol majestatu władzy, będący jednocześnie mieczem koronacyjnym ajdyniriańskich władców. W czasach Starego Państwa Ostrze Vakshara było najświętszą z relikwii [[Assurhan|Assurhanu]]. Ostrze jest długie i zakrzywione, różniące się jednak od typowych ajdyniriańskich szabli. Wykonane jest z brązu, a według legendy wykute zostało jeszcze w czasach przed [[Wojna Bogów|Wojną Bogów]] przez samego [[Vakshar|Vakshara]]. <br />
<br />
'''Korona Cesarska''' (''Ŝaris Khshāyarani'') jest unikalna dla każdego władcy. Nowa korona wykonywana jest na zamówienie dworu, a w dniu swojej koronacji każdy kolejny Imperator zakłada na swą głowę własną koronę. Niektóre z koron przymocowane były do złotego łańcucha zwisającego ze stropu sali tronowej, były one bowiem tak bogato zdobione i tak ciężkie, że władca nie był w stanie utrzymać na szyi takiego ciężaru. Na imperialnych monetach poszczególnych Imperatorów można rozpoznać i odróżnić od siebie właśnie po kształcie ich korony. Korony poprzednich władców przechowywane są w imperialnym skarbcu, w specjalnie dedykowanej im sali.<br />
<br />
Innym symbolem kraju jest '''chątrizhar''' - ajdyniriańska broń narodowa. Jest to rodzaj zakrzywionej broni białej, przypominający szablę, szamszir lub sejmitar. Ostrza te są podstawowym elementem uzbrojenia imperialnej armii a chątrizhar uznawany jest za nieodłączny element kultury i tożsamości narodu. Każdy Ajdyniriańczyk, niezależnie od płci, jest od małego uczony władania tą bronią. Klinga kuta jest tak, by być zarówno zabójczą jak i piękną, chątrizhar jest bowiem bardzo często sam w sobie przejawem sztuki. Przez swoje specjalne znaczenie broń ta bywa bogato zdobiona, a na ostrzu wykuwane są wszelkiego rodzaju inskrypcje, często spersonalizowane do właściciela, wyrażające jakieś życzenie lub sentencję. Chątrizhar jest terminem dość ogólnym, może powiem odnosić się do broni jednoręcznej, półtoraręcznej, a nawet sztyletów o zakrzywionym ostrzu.<br />
<br />
==Polityka==<br />
===Ustrój polityczny===<br />
<br />
[[Plik:Piramida.png|thumb|right|450px|Piramida ajdyniriańskiej administracji]]<br />
Ajdynir jest dziedziczną monarchią absolutną o cechach teokratycznych. Dziedziczenie władzy odbywa się zwykle na zasadach primogenitury, gdzie najstarsze dziecko poprzedniego władcy dziedziczy po nim wszelkie tytuły, niezależnie od płci. Od tej zasady istnieje niewiele wyjątków. Władcy Imperium noszą oficjalny tytuł '''Khshāyar''' [{{IPA|χʂa:'jaɾ}}], co tłumaczy się jako "Imperator" lub rzadziej "Cesarz", a równie często nie tłumaczy wcale. W oficjalnych dokumentach często pojawia się wiele innych tytułów przysługujących monarsze. Część z nich odnosi się do jego majestatu i wyższości nad innymi władcami, czego przykładami są poniższe tytuły: <br />
*Wielki Król (''Éxan Rozh'' [{{IPA|ɛj'ksan rɔʐ}}])<br />
*Król Wszystkich Królów (''Ruj Rujaur̄'' [{{IPA|rud͡ʐ ru'd͡ʐaur:}}])<br />
*Władca Wszystkich Władców (''Ahwatar Ahwataraur̄'' [{{IPA|axʷa'tar axʷata'raur:}}]) <br />
*Kagan Wszystkich Kaganów (''Anir Aniraur̄'' [{{IPA|a'ɲir aɲi'raur:}}])<br />
*Pan Czterech Stron Świata (''Rasheqar Śniahaso Aibhadas Awestaraz'' [{{IPA|raʂɛ'qar ɕɲiaxa'sɔ aɪbʰa'das awɛsta'ɾaz}}])<br />
*Pan Wszechświata (''Rasheqar Dûsawestaraz'' [{{IPA|raʂɛ'qar dʉsawɛsta'ɾaz}}])<br />
<br />
Używanych jest również wiele innych tytułów, charakterystycznych dla poszczególnych regionów Imperium i wyrażających panowanie nad nimi ajdyniriańskiego monarchy. Pośród nich, trzema najistotniejszymi są najprawdopodobniej tytuły:<br />
*Faraon ([[Język mhasalski|mhs.]] ''Pharrāuhat'' [{{IPA|pʰarɒː'hat}}], ajd. ''Fārohad'' [{{IPA|fa:ɾɔ'xad}}]), będący tradycyjnym tytułem władców [[Mhasal|Mhasalu]]. Należy on do ajdyniriańskich Imperatorów od czasu podboju tego kraju przez Imperium. Koronacja na Faraona Mhasalu odbywa się oddzielnie od koronacji na Imperatora Ajdyniru, monarchowie muszą więc specjalnie udać się do [[Gaurakah]], mhasalskiej stolicy, by ceremonialnie przyjąć od tamtejszego kapłana koronę krainy. Pośród wszystkich tytułów należących do Imperatorów jest to jednak wyjątek.<br />
*Tanar<br />
*Pan nad Poitami<br />
<br />
Inne tytuły odnoszą się zaś do ajdyniriańskiej tradycji religijnej oraz powszechnie przyjętego boskiego statusu khshāyarów. Tytułami takimi są:<br />
*Boski Władca (''Ahûrani Ahwatar'' [{{IPA|axʉ'ɾaɲi axʷa'tar}}])<br />
*Syn Zbawcy (''Bazdir Aerishnaz'' [{{IPA|baz'dir aɛɾi'ʂnaz}}])<br />
*Namiestnik Bogów (''Ḱapūr Dévanas'' [{{IPA|k'a'pu:r dɛjva'naz}}])<br />
*Cień Trójcy (''Revan Azhirhamaz'' [{{IPA|rɛ'van aʐiʀa'maz}}])<br />
*Opiekun Wiecznego Ognia Djyazhoaru (xxx [{{IPA|rud͡ʐ ru'd͡ʐaur:}}])<br />
<br />
Bardzo interesującym tytułem jest również '''Ayńadātar''' [{{IPA|ajɲada:'taɾ}}] WYJAŚNIĆ<br />
Niektórzy Imperatorowie przyjmują na siebie także tytuły specjalne, podkreślające jakieś wielkie dokonania lub ważne wydarzenia, charakterystyczne dla nich oraz ich panowania. Przykładem może być tytuł (poskromiciel ptasich wojowników)<br />
<br />
Khshāyarowie cieszą się statusem żywych bogów, legitymizując się pochodzeniem w prostej linii od boga Radhevara i bogini Ishār, czyli jednych z najważniejszych ajdyniriańskich bóstw. Założenie boskiego pochodzenia Imperatorów i ich władzy jest jednym z niepodważalnych dogmatów państwowych, a jego negacja równa się zdradzie stanu. Imperatorzy mają praktycznie nieograniczoną i absolutną władzę. Są oni namiestnikiem bogów na ziemi oraz ich cieniem. Stanowią zatem sam szczyt piramidy, z którego spływa cała władza. Mimo to, w praktyce, Imperatorzy związani są ajdyniriańską tradycją oraz normami kulturowymi, które są tak silnym imperatywem, że nawet bogowie wolą działać z nim w zgodzie. Jednym z takich zwyczajów jest przejście przez następce tak zwanych Prób, które maja zdecydować czy nadaje się do sprawowania władzy nad państwem. Próby sprawdzają walory intelektualne, psychiczne i fizyczne przyszłego władcy, a zakończone są religijnym rytuałem w którym następca musi przejść przez Święte Płomienie rozpalone w Złotej Świątyni. Owa ostatnia Próba udowadnia odwagę, hart ducha a także przychylność samych bogów. <br />
<br />
PIRAMIDA<br />
====Administracja====<br />
Khshāyarom służy organ doradczy, tak zwana Wielka Rada (''Éxan Aeram''), choć jej nazwa może być dość myląca. W dosłownym tłumaczeniu z ajdyniriańskiego "éxan aeram" znaczy ni mniej ni więcej jak "wielki pomocnik". To znacznie lepiej odwzorowuje rzeczywistość, bowiem członkowie Wielkiej Rady to jedynie słudzy państwa, dostępujący zaszczytu służenia swą mądrością i radą boskiemu Imperatorowi. Członkami Rady mogą być jedynie osoby o niebywałej wiedzy i umiejętnościach, o nieoszkalowanej opinii i zasługach dla państwa. Na czele Rady stoi natomiast Wielki Haszfar (''Éxan Hashfār''), będący najwyższym urzędnikiem państwowym i prawą ręką Imperatora. <br />
<br />
Silną rolę posiadają również starożytne arystokratyczne familie, czyli tak zwane [[Wielkie Rody]] (''Éxanęri Ekhshabaya'') a także Siedmiu Arcykapłanów (''Swāhir Carjaehamaya''), czyli najwyższych duchowych przywódców ajdyniriańskiej religii. Posiadają oni znaczny autorytet moralny w państwie, w Ajdynirze jednak władza świecka i duchowna idą zazwyczaj ramię w ramię, wspierając i dopełniając się wzajemnie. Wielkie Rody posiadają natomiast znaczne wpływy i bogactwa, działają również nieco bardziej na zasadzie organizacji niż tylko rodzin związanych więzami krwii, każdy kto wykazał się użytecznością i kompetencjami może bowiem, najczęściej po wieloletniej służbie, zostać przez Ród adoptowany i wliczony w jego szeregi. Rody rywalizują między sobą o pozycje w państwie i przychylność Imperatora. Pałacowa polityka Wielkich Rodów potrafi być bardzo brutalna, zdarzały się już w historii rozrachunki między Rodami i stronnictwami politycznymi, które niejednokrotnie kończyły się wyciągnięciem broni i rozlewem krwi. Takie rozgrywki osłabiają jednak Imperium i były zazwyczaj karane przez władców z najwyższą surowością. Imperator ma również zbyt mocną pozycje by jakikolwiek Ród mógł wystąpić przeciw niemu lub podważyć jego pozycję. Przynajmniej bezpośrednio. Jest również mało prawdopodobne by jakikolwiek Ród by się na to poważył, kto śmiałby w końcu wystąpić przeciw samemu bogu?<br />
====Propaganda i slogany====<br />
====Tajne służby====<br />
====Religia====<br />
=====Dashanarāmi=====<br />
=====Legitymizacja władzy=====<br />
{{zobacz też|Hwennār}}<br />
=====Wolność wyznania=====<br />
<br />
===Podział administracyjny===<br />
Kraj podzielony jest na 44 prowincje (''hītras''), na czele których stoją namiestnicy (''hītrasind''), dowolnie mianowani i odwoływani ze stanowiska przez Imperatora. Stanowią oni jego przedstawicieli na terenie prowincji i sprawują władzę w jego imieniu. Mogą oni nosić również tytuły króla (''ruj/rozh'') lub księcia (''isūr''), w zależności od prowincji którą władają. Królestwa i księstwa były z reguły dawniej niepodległymi państwami, których władcy wykazali się mądrością i rozwagą, uginając kolana przed potęgą ajdyniriańskich Imperatorów oraz ich armii i składając im przysięgę wierności. W ten sposób wiele państw zostało wcielonych do Imperium, lecz ich władcy zachowali swoją pozycję a lokalna administracja pozostała w rękach miejscowych.<br />
Istnieje również kilka miast, które działają jako osobne prowincje, a ich namiestnicy posiadają tytuły książęce. <br />
<br />
Rdzenne ziemie ajdyniriańskie również noszą miana królestw, co jest pozostałością istnienia w zamierzchłych czasach miast-państw, z których zrodziło się Imperium.<br />
<br />
<br />
====Kolonizacja i osadnictwo====<br />
====Lista prowincji====<br />
[[Plik:AjdAdm.png|thumb|right|850px|Złote kropki oznaczają lokalizacje stolic prowincji, stolica Imperium zaznaczona jest dodatkowo białą gwiazdą.]]<br />
'''Serce Imperium'''<br />
*'''1''' - Królestwo Djyazhoarskie, stolica: [[Djyazhoar]]<br />
*'''2''' - Królestwo Kiwarańskie, stolica: [[Ḱivarā]]<br />
*'''3''' - Królestwo Assurhańskie, stolica: [[Assurhan]] <br />
*'''4''' - Królestwo Śranirhskie, stolica: [[Śranirh]]<br />
*'''5''' - Królestwo Mazdarbańskie, stolica: [[Mazdharbān]]<br />
*'''6''' - Królestwo Bhaťipurskie, stolica: [[Bhaťipur]]<br />
<br />
'''Sûrenna'''<br />
*'''7''' - Pądoran, stolica: Ikheril<br />
*'''40''' - Nishid, stolica: Tar̄ubān<br />
<br />
'''Wybrzeże'''<br />
*'''8''' - Goran, stolica: Vôssepur<br />
*'''9''' - Feanios, stolica: [[Ezhid]]<br />
*'''10''' - Imracir, stolica: Yazhun<br />
*'''11''' - Kharendas, stolica: [[Jazyôd]]<br />
*'''12''' - Mnar, stolica: [[Mandaran]]<br />
<br />
'''Mhasal'''<br />
*'''13''' - Księstwo Matalskie, stolica [[Matāl]]<br />
*'''14''' -<br />
*'''20''' -<br />
*'''21''' -<br />
*'''22''' - Miasto [[Gaurakah]] (dawna stolica Mhasalu)<br />
*'''23''' -<br />
*'''24''' -<br />
*'''25''' -<br />
*'''26''' -<br />
<br />
'''Aezisnir'''<br />
*'''15''' -<br />
*'''16''' -<br />
*'''17''' -<br />
*'''18''' -<br />
*'''19''' -<br />
<br />
'''Yandir'''<br />
*'''41''' -<br />
*'''30''' -<br />
*'''31''' -<br />
*'''41''' -<br />
*'''28''' -<br />
*'''29''' -<br />
<br />
'''Zuran'''<br />
*'''32''' -<br />
*'''33''' -<br />
*'''34''' -<br />
*'''35''' -<br />
*'''36''' -<br />
*'''37''' -<br />
*'''38''' -<br />
<br />
'''Taharen'''<br />
*'''39''' - Królestwo Tahareńskie, stolica: [[Kahrakort]] <br />
<br />
'''Pustkowia'''<br />
*'''42''' - Azherim<br />
*'''43''' -<br />
*'''27''' -<br />
*'''44''' -<br />
<br />
===Polityka zagraniczna===<br />
[[Plik:Kraje.png|thumb|left|Ajdynir oraz kraje wasalne|500px]]<br />
<br />
==Siły zbrojne== <br />
{{Główny artykuł|Wojskowość Ajdyniru}}<br />
===Imperialna armia===<br />
===Imperialna flota===<br />
===Wywiad i kontrwywiad===<br />
Imperialny aparat państwowej propagandy jest prawdopodobnie najlepiej rozwiniętym na całym Kyonie, podobnie sprawa ma się z instytucją wywiadu i tajnej policji. Wszystkie te kompetencje skupiają się natomiast w ręku jednej, potężnej organizacji - Oczu Imperatora (''Anûshaya Khshāyaraz''). Stanowi ona usta, oczy i uszy Boskiego Władcy, jego tuby propagandowej, pełni rolę tajnej policji, wywiadu i służby bezpieczeństwa wewnętrznego. Jest także jednym z najważniejszych filarów jego władzy i najgroźniejszych narzędzi w jego arsenale. Agenci Anûshayi są obecni wszędzie, w każdym zakątku państwa i również poza nim, a przez lata poddawani są niezwykle rygorystycznemu treningowi i indoktrynacji, czyniąc z nich prawdziwą elitę, jednych z najlepszych szpiegów na świecie, fanatycznie wiernych swojemu władcy. Na dworach obcych władców zbierając informacje o potencjalnych rywalach, sojusznikach i przyszłych nowych prowincjach Imperium, ruchach wojsk, sojuszach i ogólnej sytuacji politycznej. Wewnątrz Imperium z cienia czuwają nad wypełnieniem woli boskiego Imperatora, likwidując wszelkie potencjalne zagrożenia i zajmują się rozpowszechnieniem państwowej propagandy. Zbierają informacje o wszystkim co mogło by zainteresować Imperatora i co mogło by posłużyć racji stanu Imperium. Anûshaya jest tak bana i szanowana, że nawet sami namiestnicy prowincji, mimo że przynajmniej teoretycznie posiadają wyższą pozycje, drżą na myśl o agentach obserwujących ich poczynania i relacjonujących wszystko Boskiemu Imperatorowi. <br />
<br />
Stąd wzięło się ajdyniriańskie przysłowie: Gdzie Imperator sam nie pójdzie, tam swe Oczy pośle.<br />
<br />
==Historia==<br />
===Cywilizacje przedajniadzkie===<br />
{{Główny artykuł|Starożytna Ajdyniriana}}<br />
<br />
===Przybycie Ajniadów===<br />
{{Główny artykuł|Wielka Tułaczka}}<br />
<br />
===Okres Starego Państwa===<br />
====Podboje Aŝamānisha Wielkiego====<br />
====Królestwa Ajdyniriańskie====<br />
====Assurhan====<br />
====Pierwsza Hierokracja====<br />
====Restytucja imperialnej władzy==== <br />
===Czasy Pustego Tronu===<br />
====Inwazja Tahareńska====<br />
====Druga Hierokracja====<br />
===Okres Nowego Państwa===<br />
====Imperium pseudopartów====<br />
====Imperium Żysudrydów====<br />
===Kalendarium===<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:GóryŻelazneDoliny.jpg|thumb|right|200px|Góry Żelazne]]<br />
[[Plik:Góry Pochodzenia.jpg|thumb|right|200px|Góry Pochodzenia]]<br />
[[Plik:Góry zachodu.jpg|thumb|right|200px|Harrun, górzysty płaskowyż za zachodzie Imperium]]<br />
===Klimat===<br />
Imperium, z racji swojego rozmiaru, rozciąga się na obszarze wielu stref klimatycznych i pod względem klimatu jest obszarem niezwykle różnorodnym, dominuje jednak klimat tropikalny i sub-tropikalny. Północne ziemie państwa, czyli wybrzeża Morza Słonego, pokrywają lasy deszczowe, wilgotne lasy równikowe i nieprzebyte dżungle, znane przez Ajdyniriańczyków jako Zielone Lasy. Mimo to, tereny te są jednymi z najgęściej zaludnionych ze względu na żyzne gleby i wilgotny klimat. Na północy znajdują się również Białe Wzgórza, gdzie z recji dużych wysokości klimat jest o wiele chłodniejszy. Porastają one wysokogórskie lasy, sięgające aż do podnóży Góry Férhan, która jest wiecznie pokryta śniegiem. Idąc dalej na południe, w dolnym biegu rzek Ar̄ea i Eqarosi znajdują się suche lasy subtropikalne, znajdujące się na Równinach Ikheril. Są to również dość gęsto zaludnione tereny, zwłaszcza nad rzekami. Dalej na południe znajduje się samo serce Imperium, czyli Jezioro Szmaragdowe, rdzenne ziemie Ajdyniriańczyków i najgęściej zaludniony obszar kraju. Są to żyzne niziny, sprzyjające rolnictwu i porośnięte wiecznie zielonymi, wilgotnymi lasami strefy umiarkowanej. Im dalej od Jeziora Szmaragdowego tym klimat robi się suchszy a teren wznosi się wyżej, aż docieramy do Równin Azrif, czyli rozległego obszaru porośniętego ogromną sawanną, który na wschodzie sięga aż do podnóży Gór Żelaznych. Osadnictwo skupia się tam głównie nad rzeką Eqarosi i jej dopływami, lub nielicznymi zbiornikami wodnymi. Dalej w kierunku południowo-zachodnim znajduje się wąski pas szczególnie suchych sawann. W kierunku południowo-wschodnim rozciąga się rozległy step, znajdujący się pomiędzy Górami Żelaznymi a Górami Pochodzenia. W kierunku południowo-zachodnim natomiast znajduje się natomiast najrozleglejszy obszar Ajdyniru, czyli sięgające po horyzont wyżyny porośnięte krzewami kserofitycznymi, przystosowanymi do tych wyjątkowo suchych i trudnych warunków, a także ogromne tereny pustynne i półpustynne. Dalej na południe rozciąga się już jedynie niezmierzony obszar Wielkiej Pustyni, tak nieprzyjazny, że nikomu nie udało się jeszcze przebyć na drugą stronę. Opadów deszczu nie ma tam niemal nigdy, występują również niespotykane nigdzie indziej wahania temperatur - w ciągu dnia z łatwością mogą one sięgać nawet do 100°C, a w nocy spaść mocno poniżej zera. Jedynymi miejscami gdzie występuje woda są nieliczne oazy, znalezienie ich jest jednak niemal niemożliwe.<br />
<br />
===Rzeźba terenu===<br />
<br />
Kraj położony jest w znacznej mierze na ogromnych równinach, pokroju Równin Ikheril, wyżynach, jak Równiny Azrif, czy stepach i płaskowyżach, pokrywających większość południa i południowego-zachodu. Sięgają one na wysokość od 1000 do 2500m n.p.m. Najgęściej zaludnione tereny, czyli tereny nad Jeziorem Szmaragdowym a także wybrzeża Morza Słonego położone są nieco niżej. Przejście między nizinnymi terenami Jeziora Szmaragdowego a płaskowyżem Równin Azrif odbywa się w formie stromych wzgórz, opadających w stronę Jeziora, pokrytych lesistą sawanną. Góry Żelazne i Góry Pochodzenia sięgają natomiast aż na niebotyczną wysokość 10000-12000m n.p.m, podobną wysokość posiada również położona w Białych Wzgórzach Góra Férhan, czyli ogromny, mierzący ponad 11000m wulkan, widoczny z odległości niemal 1000 kilometrów. Same Wzgórza sięgają przeciętnie na wysokość około 4000m. Na terenach Imperium występują czasami pasma wzgórz, teren jest jednak w przeważającej części płaski, nie licząc również dolin rzecznych.<br />
<br />
===Akweny===<br />
Ajdynir znajduje się przeważnie w strefie gorącego, suchego klimatu, niewiele jest więc zbiorników wodnych. Istnieje jednak kilka szczególnie istotnych akwenów, pozwalających państwu kwitnąć mimo trudnych warunków. Pierwszym jest Jezioro Szmaragdowe, ogromny zbiornik słodkiej wody znajdujący się w Sercu Imperium, zapewniający znacznie łagodniejszy klimat niźli na innych terenach państwa. To nad nim osiedlili się protoplaści Ajdyniriańczyków i to z żyznych dolin dookoła niego zrodziło się Imperium. Innymi są trzy wielkie rzeki wraz z ich dopływami, Eqarosi, Ar̄ea i Ehwatri. Są one niezwykle ważnymi arteriami komunikacyjnymi i handlowymi, płynąc przez wszystkie najważniejsze i najludniejsze prowincje kraju. Są one szerokie, Eqarosi i Ar̄ea mają w niektórych miejscach po kilka kilometrów a Ehwatri jest niewiele węższa, zapewniają również nieocenioną ilość pożywiania i użyźniają okoliczną glebę. Poza tym, Eqarosi i Ar̄ea są połączone Kanałem Djyazhoarskim.<br />
Rzeka Ehwatri bierze początek na stokach Góry Férhan, płynie przez Kotlinę Mhasalu i wpada do Morza Słonego, dokładnie tak samo jak Ar̄ea. Eqarosi płynie natomiast na północ aż z Gór Żelaznych, wpadając do Jeziora Szmaragdowego.<br />
<br />
===Góry===<br />
Mimo wysokiego położenia większość ziem Ajdyniru jest płaska, zdominowana przez rozległe wyżyny i płaskowyże. Istnieje jednak kilka pasm górskich i wzgórz, które wznoszą się wysoko ponad otaczające je równiny. Na północnym wybrzeżu, na południowy-zachód od Zielonych Lasów, znajdują się Białe Wzgórza, czyli pasmo stromych i skalistych grzbietów, niegdyś bogatych we wszelkie metale, których wszystkie znane złoża zostały już jednak wyeksploatowane a także wielu kamieni szlachetnych. Nazwę swą Białe Wzgórza zawdzięczają licznym krasowym wapiennym formacją, będących charakterystycznym widokiem dla rejonu. Sięgają one przeciętnie na wysokość 4000m, lecz najwyższy szczyt Wzgórz, czyli święta Góra Férhan, będąca równocześnie prawdopodobnie najwyższym wulkanem na planecie, wznosi się na wysokość ponad 11000m. Wzgórza Kiwarańskie oddzielają niziny Jeziora Szmaragdowego od wyżynnych Równin Azrif. Są one bardzo strome i opadają z równin ku jezioru, tworząc idealne warunki dla uprawy herbaty czy winnych gron. Na wschodniej granicy państwa, przy granicy z [[Kavelia|Kavelią]] znajdują się Góry Żelazne. Ich posępne, szare szczyty wznoszą się nawet na 12000m, a swą nazwę zawdzięczają nie tylko bogactwu tej rudy, lecz przede wszystkim wrażeniu jakie wywierają. Zdają się bowiem potężne, niczym wykute z żelaza, grożąc samemu niebu. Na najdalszym zachodzie kraju znajdują się natomiast Wzgórza Harrunu, długi pas skalistych i stromych wzgórz i masywów skalnych. Wznoszą się na wysokość średnio 500m ponad otaczające je wyżyny i oddzielają [[Rikkadan]] i zachodnie prowincje Imperium do rozciągającej się za nimi Wielkiej Pustyni. Wzgórza Harrunu rozciągają się aż po granice ziem Unagurów. Znajdują się w nich źródła wody, zaopatrując ziemie na ich północno-wschodnich stokach w odrobinę tego życiodajnego składniku, tak ważnego w pustynnym klimacie.<br />
<br />
===Gleby===<br />
Najżyźniejsze gleby rozciągają się na wybrzeżu Morza Słonego, na równinach otaczających Jezioro Szmaragdowe a także w dolinach trzech wielkich rzek Imperium. To właśnie tam koncentruje się znaczna większość upraw, natomiast im dalej na południe tym ziemia staje się suchsza i trudniejsza do uprawy. Sawanny zmieniają się w busz i półpustynie, a te natomiast same wkrótce pokrywają się piaskiem. Najdalej na południe położone prowincje państwa praktycznie nie nadają się pod jakąkolwiek uprawę, nie licząc nielicznych oaz.<br />
<br />
==Środowisko naturalne==<br />
===Flora===<br />
[[Plik:Kagozhi.jpg|thumb|left|300px|Liście ziela ḱagozhi]]<br />
[[Plik:Szmaragdowe.jpg|thumb|right|300px|Typowy zmierzch nad Jeziorem Szmaragdowym]]<br />
<br />
Zielone Lasy, czyli dżungle nad Morzem Słonym, są domem niezliczonej ilości egzotycznych gatunków roślin, z których dwa są szczególnie cenione - hebanowce, ze względu na swoje czarne drewno, i drzewo Ghąruan, o drewnie w biało-błękitnym kolorze. Rozległe stepy i sawanny najbardziej przypominają Afrykę a porastają je baobaby, akacje i palmy, ogromne tereny pustyń i półpustyń zachodniego Imperium natomiast kaktusy i inne kserofity. Niziny nad Jeziorem Szmaragdowym porastają drzewa charakterystyczne dla wilgotnych lasów nadczarnomorskich, głównie wiecznie zielone drzewa liściaste oraz palmy. Najbardziej jednak charakterystyczne rośliny tego regiony, a przy tym całego Imperium, to krzewy herbaciane, winorośle i ziele ''ḱagozhi''. Ogromne winnice i pola herbaciane pokrywają niemal całe serce kraju, a rodzai wina i herbaty Ajdyniriańczycy znają kilkaset. Podobnie sprawa ma się z opisywanym wcześniej ḱagozhi, o drobnych niebieskich liściach. Samo Jezioro Szmaragdowe jest niezwykłe nie tylko ze względu na czystość i zielone zabarwienie swoich wód - jest ono domem dla mikroskopijnych organizmów roślinnych, podobnych do tych występujących na Malediwach (lingulodinium polyedrum). Rośliny te posiadają luminescencyjne właściwości i świecą mocnym niebiesko-turkusowym blaskiem każdego wieczoru gdy fale wyrzucają je na plaże Jeziora. Rośliny te występują też w dolnym brzegu rzeki Eqarosi.<br />
Nad brzegami rzek rośnie również papirus, a w Ajdynirze znane są cytrusy, kilka odmian ostrej papryki, imbir, sałata, kapusta, cebula, wiele rodzai zbóż, w niektórych regionach kraju rośnie również kukurydza.<br />
<br />
===Fauna===<br />
[[Plik:Lemur.jpg|200px|Lemur Olbrzymi|thumb|right|200px|Ulukar, lemur olbrzymi]]<br />
[[Plik:Koteł.jpg|thumb|left|200px|Pāyrīn]]<br />
[[Plik:Podr2.jpg|thumb|left|200px|Polujący ńarmad]]<br />
[[Plik:Ruskland.jpg|thumb|right|200px|Moa]]<br />
[[Plik:Słoń.jpg||thumb|left|200px|Mamut cesarski]]<br />
[[Plik:Waran.jpg|thumb|right|200px|Megalania]]<br />
[[Plik:Smok.jpg|thumb|left|200px|Ŝarhatan <br>''Zamiast kolców ma łuski'']]<br />
<br />
Z racji swojego ogromu w Imperium znaleźć można bogactwo zwierzyny. W tropikalnych Zielonych Lasach na północy kraju żyją liczne gatunki zwierząt, miedzy innymi megafauna pokroju lemurów olbrzymich (Megaladapis), tropikalne mrówki i termity, a także wielkie anakondy oraz pāyrīn, jedno ze świętych ajdyniriańskich zwierząt, przypominające przerośniętego rysia. W suchych lasach tropikalnych znajdujących się w dolnym biegu rzek Ar̄ea i Eqarosi, a także na Równinach Ikheril żyją słonie, wiele nielotnych ptaków pokroju dodo (Raphus Cucullatus), Genyornis Newtoni i moa (Dinornithiformes), a także sławny ńarmad - symbol i narodowe zwierze Ajdyniru i Ajdyniriańczyków, będący niczym innym jak Orłem Haasta (Harpagornis Moorei). Zarówno w Eqarosi jak i Ar̄ea, a także w samym Jeziorze Szmaragdowym żyją słodkowodne delfiny zwane qor̄u oraz wielkie żółwie słoniowe, w rzekach występują również hippopotamy i krokodyle. W sercu Imperium żyje djeśpar, gryzoń przypominający koszatniczkę, osiągający jednak rozmiary domowego kota i często tak jak koty trzymany przez bogaczy jako zwierzątko domowe. Na południowych sawannach również występują żyrafy, słonie, mamuty cesarskie i stepowe, moa, ńarmady, a także lwy, gazele i tygrysy szablozębne. W Kawelii, u podnóży Gór Żelaznych, Gór Pochodzenia, a także w Białych Wzgórzach, czyli tam gdzie klimat jest nieco chłodniejszy, żyją jelenie i wilki straszliwe (Canis Dirus). Na rozgrzanych pustkowiach południa żyją natomiast wielbłądy, w tym ogromny wielbłąd syryjski, lwy workowate, strusie a także kilka jaszczurczych gatunków, takich jak megalania (Varanus Priscus), waran z komodo, czy ŝarhatan - wielki gad wielkości konia przypominający nieco dinozaura lub smoka bez skrzydeł, który został co ciekawe udomowiony a Jeźdźcy Ŝarhatanów stanowią dumę imperialnej kawalerii. <br />
<br />
'''Lemury olbrzymie''' są przez Ajdyniriańczyków znane jako ''ulukar'', co jest zniekształconą i zajdynirianizowaną wersją miana jakie nadały mu [[Ludy Lasów]]. Mierzy ~1,5 m i niezwykle ceniony ze względu na swoje futro. Podobnie jak u koali jego ulubionymi zajęciami są jedzenie i spanie wysoko w koronach drzew. <br />
<br />
'''Pāyrīn''' to święte zwierze bogini Ishār. Jego długość ciała wynosi od 2 do nawet 2.5m, ma również około 1m wysokości. Jego futro jest towarem luksusowym, jednak ze względu na niezwykle ważny dla Ajdyniriańczyków status religijny i kulturowy polowania na te szlachetne zwierzęta mogą odbywać się jedynie w określonych okresach i przez najlepszych myśliwych. Niezarejestrowane polowania traktowane są na równi z kłusownictwem - śmiercią. Nie żeby pāyrīn samemu nie był w stanie się obronić przed większością myśliwych. Zdecydowanie jest.<br />
<br />
'''Ptak dodo''', o długość ciała około 70–75 cm, to istny kulinarny przysmak, ceniony ze względu na swoje wyborne mięso. Ponadto z jaj dodo można sporządzić równie wyborną jajecznicę.<br />
<br />
'''Moa''' to wielki nielotny ptak, wysoki na około 3,6 m (przy czym samice są znacznie większe od samców), posiada masę do 250 kg. Ten olbrzymi roślinożerca jest charakterystycznym widokiem na ajdyniriańskich równinach, a do tego wielkim przysmakiem - zarówno ludzi jak i ńarmadów.<br />
<br />
'''Orzeł Haasta''', czyli ńarmad - ajdyniriańskie narodowe zwierze i święty symbol boga Radhevara, tutaj polujący na moa. Długość ciała do 130 cm, rozpiętość skrzydeł nawet do 260 cm, masa 10-13 kg. Ptak ten jest częściowo oswojony, przez elitę używany na polowaniach.<br />
<br />
'''Qor̄u''' to słodkowodny delfin, zamieszkujący rzeki Eqarosi i Ar̄ea oraz Jezioro Szmaragdowe. Jest to bardzo inteligentne zwierze, darzone sympatia przez wszystkich żeglujących po wodach Imperium, znane ze swoje sympatii i łagodnego usposobienia. Żeglarze opowiadają nawet legendy o tym jak qor̄u wielokrotnie ratowały topiących się pływaków. Poluje się na nie bardzo rzadko, ze względu na bogactwo ryb i owoców morza, które obficie występują także w rzekach.<br />
<br />
'''Mamut cesarski''', kolos mierzący ponad 4-5m wysokości i ważący około 10 ton. Częściowo udomowiony i używany w imperialnym wojsku tak jak słonie.<br />
<br />
'''Megalania''', kuzyn Warana z Komodo, nazywana Postrachem Pustkowi. Bydle osiąga średnio długość 4m i wagę kilkuset kilogramów, największe osobniki mogą mieć jednak nawet ponad 7m i wagę 1.5 tony. Ma bardzo twarde mięso, które źle się gotuje, istnieją jednak przepisy jak poprawnie przyrządzić Postrach.<br />
<br />
'''Ŝarhatan''', to potężny jaszczur niewiele mniejszy od konia, przypominający pozbawionego skrzydeł smoka. Jest to drapieżnik bardzo inteligentny, uważany za święte zwierze boga Ghrezdana. Częściowo udomowione, chluba imperialnej armii.<br />
<br />
==Gospodarka==<br />
==Społeczeństwo==<br />
Z racji swojego ogromu, Imperium jest zamieszkane przez niezliczone ludy o różnym stopniu rozwoju cywilizacyjnego, porozumiewających się setkami języków i gwar. Nikt nie wie dokładnie ile jest narodów i mów, które z nich to języki a które jedynie dialekty, jakie plemiona tworzą jeden lud a jakie inny. Za każdym razem gdy ktoś podejmuje się takiej próby, uzyskuje inny wynik, często sprzeczny z konkluzjami innych mędrców. Mimo to jednak, badania trwają.<br />
<br />
Imperialni uczeni naliczyli ostatnio ponad 400 różnych języków używanych na terenie Ajdyniru, należących do kilku różnych rodzin językowych, wyodrębnili również 51 głównych ludów i grup etnicznych, zamieszkujących ziemie Imperium, jego wasali i sojuszników.<br />
<br />
===Demografia===<br />
<br />
----<br />
<br />
[[Plik:KhshayarvanJęzyki2.png|1100px]]<br />
<br />
----<br />
<br />
===Lista ludów zamieszkujących Imperium===<br />
<div style="column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3"><br />
*'''1''' - Ajdyniriańczycy<br />
*'''2''' - Larowie<br />
*'''3''' - Emnarowie<br />
*'''4''' - Kasarowie<br />
*'''5''' - Turianie<br />
*'''6''' - Dżaszowie<br />
*'''7''' - Dekowie<br />
*'''8''' - Goranie<br />
*'''9''' - Imrakowie<br />
*'''10''' - Lud Pasi<br />
*'''11''' - Fardunowie<br />
*'''12''' - Ludy Lasów <br />
*'''13''' - Mnaryjczycy<br />
*'''14''' - Matalowie<br />
*'''15''' - Sarnaci<br />
*'''16''' - Ilarnekowie<br />
*'''17''' - Liryjczycy<br />
*'''18''' - Trasowie<br />
*'''19''' - Mhasalowie<br />
*'''20''' - Warachowie<br />
*'''21'''<br />
*'''22'''<br />
*'''23'''<br />
*'''24'''<br />
*'''25'''<br />
*'''26'''<br />
*'''27'''<br />
*'''28'''<br />
*'''29''' - Tahareńczycy<br />
*'''30''' - Kaldowie<br />
*'''31''' - Naratowie<br />
*'''32'''<br />
*'''33'''<br />
*'''34'''<br />
*'''35'''<br />
*'''36'''<br />
*'''37'''<br />
*'''38''' - Kawelowie<br />
*'''39'''<br />
*'''40''' - Ażimerowie<br />
*'''41''' - Esalowie<br />
*'''42''' - Unagurowie<br />
*'''43''' - Rikkadańczycy<br />
*'''44'''<br />
*'''45'''<br />
*'''46'''<br />
*'''47'''<br />
*'''48'''<br />
*'''49'''<br />
*'''50'''<br />
*'''51'''<br />
</div><br />
<br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Dżarizm}}<br />
<br />
==Kultura==<br />
===Moda===<br />
<br />
Ajdyniriańska moda jest swoistą wariacją wielu motywów, które przypominają nieco mieszaninę strojów indyjskich i chińskich z naszego świata. Ze względu na kulturowe znaczenie Serca Imperium, a zwłaszcza wpływ imperialnej stolicy, ajdyniriańska moda jest względnie jednolita, niewiele jest więc różnic w ubiorach Ajdyniriańczyków zamieszkujących różne prowincje państwa. Każdy bowiem stara się dopasować do poczynań djyazhoarskiej elity i stylu stolicy. Nie znaczy to jednak, że wszyscy obywatele Imperium ubierają się podobnie - niemal każdy z niezliczonych ludów zamieszkujących Ajdynir posiada własną modę i tradycyjne stroje, w każdym większym mieście da się więc zaobserwować przedziwną mozaikę ubiorów różnych ludów. Ze względu na dużą tolerancję kulturową nikt nie narzuca nikomu ajdyniriańskiego ubioru ani imperialnej mody, jednak wiele osób, zwłaszcza kupcy i bogaci nie-Ajdyniriańczycy zajmujący wyższe pozycje społeczne, preferuje stroje ajdyniriańskie ponad swoje własne.<br />
<br />
W ajdyniriańskiej modzie charakterystyczne są odkryte ręce i przedramiona, zarówno u kobiet jak i u mężczyzn, a długie rękawy występują jedynie w najbardziej oficjalnych i ceremonialnych strojach. Ze względu na bardzo luźne podejście do szeroko pojętej seksualności niemal wszechobecne są głębokie dekolty, odkryte brzuchy czy plecy. Natomiast z powodu silnych wojskowych wpływów w ajdyniriańskiej modzie popularne są naramienniki z utwardzanego materiału a czasem nawet metali. Dominują różne odcięcie czerwieni, czerń i biel, rzadziej występują również złoty, pomarańczowy, zielony i niebieski. Ubrania są często zdobione w koliste lub geometryczne wzory, zwłaszcza po bokach i przy szwach. Im zamożniejszy obywatel tym piękniejsze wzory, a ludzie najbiedniejsi nie mają przeważnie żadnych. <br />
<br />
Wspólną cechą wszystkich strojów, zarówno codziennych jak i ceremonialnych, jest występowanie dwóch elementów, szerokiego pasa zawiązanego tuż nad biodrami (''kirzas'') i długiego płaszcza bądź peleryny (''zaytar''). Kirzas jest nieodłącznym elementem każdego stroju, u mniej zamożnych obywateli bywa zwykłym jednokolorowym kawałkiem tkaniny przepasającym strój, podobnym do pasów w kimonach czy strojach chińskich, u bardziej zamożnych potrafi być jednak bogato zdobiony i wyszywany. Popularne jest noszenie chątrizharów, mieczy czy sztyletów w pochwach umocowanych do kirzasu, zarówno przez kobiety jak i mężczyzn.<br />
<br />
Zaytar jest zaś opcjonalnym elementem każdego stroju, jednak niezwykle często stosowanym. Jest on, podobnie jak chątrizhar, ważnym elementem kulturowym, używanym często do pewnego rodzaju reprezentacji - bywa, że widnieje na nim wyhaftowany rodowy herb posiadacza, symbol organizacji dla której pracuje lub Wielkiego Rodu do którego należy lub którego reprezentuje. Państwowi urzędnicy i dygnitarze mają tam wyhaftowane godło Imperium. Z tego powodu zaytar traktowanym często jako przedstawienie samego siebie, utarło się nawet powiedzenie "dbać o własny płaszcz", odpowiadające z grubsza polskiemu "nie wtrącać się w nie swoje sprawy". Zaytar nosi się przeważnie na dwa sposoby, zapięty z tyłu i opadający na plecy lub zapięty z boku, opadający na lewą stronę ciała. <br />
<br />
Co do fryzur - mężczyźni posiadają zazwyczaj mocno wygolone boki i tył głowy, zostawiając przy tym dłuższe włosy na górze, czasami jednak włosy ścinane są krócej. Kobiety noszą za to przede wszystkim rozpuszczone włosy, warkoczyki są praktycznie nieobecne. Jedynie czasami włosy są zgarniane w jeden koński warkocz. Poza tym, Ajdynirianki malują się, głównie oczy i usta. Makijaż ten jest zazwyczaj dość mocny, usta są malowane na odcienie czerwonego, oczy zaś są przeważnie malowane na czarno. Stosuje się również hennę, którą kobiety malują sobie często paznokcie i brwi. Używa się również biżuterii, często wykonanej ze złota, srebra czy kamieni szlachetnych. Zwłaszcza w przypadku strojów okazjonalnych, jak déxran, noszenie biżuterii jest popularne. Przybiera ona kształt naszyjników, które zakłada się na szyję, oraz diademów i innych błyskotek wplatanych we włosy, które tworzą czasami swego rodzaju siatkę. <br />
====Stroje codzienne====<br />
[[Plik:Ajdyniriańskie stroje codzienne.jpg|thumb|left|200px| Ajdyniriańskie stroje codzienne]]<br />
<br />
'''Ćwavri'''<br>Jest to najprostszy i najpowszechniejszy strój kobiecy a także najluźniejszy. Składa się z długiego kawałka tkaniny, zazwyczaj bawełny (lecz występują również takie zrobione z droższych materiałów), przewiązanego na krzyż na piersi, tak aby układało się w kształt litery "x" i zawiązanego na szyi, a także sięgającej zazwyczaj do kolan spódniczki, przewiązanej pasem kirzas. Do ćwavri nosi się zazwyczaj sandały lub pantofle, mogą pojawić się również wyższe skórzane buty. <br />
<br />
'''Kshasra''' <br> Kshasra jest z kolei najprostszym i najluźniejszym strojem męskim. Składa się wyłącznie z jednoczęściowej, sięgającej do kolan tuniki bez rękawów, przepasanej nad biodrami kirzasem i rozciętej u dołu. Pod tuniką nosi się z reguły cienkie spodnie, lecz nie jest to konieczne, a chodzi się zazwyczaj w sandałach lub pełnych skórzanych butach. <br />
<br />
'''Nissara''' <br> Nissara to kobiecy strój codzienny ceniony zwłaszcza przez nieco wyższe warstwy społeczne, jest on też bardziej złożony od ćwavri. Przypomina on indyjskie ''sari''. Składa się z krótkiej i cienkiej koszuli bez rękawków odsłaniającej brzuch i tył pleców, zwanej ''zhina'', która jest jednak dość dobrze przylegająca do ciała. Ciało opasa również szeroka szarfa, ''itram'', opadająca zazwyczaj z lewego ramienia. Bywa ona bogato haftowana w geometryczne, koliste lub kwieciste wzory. Dolną część ciała zakrywa długa spódnica, dość sztywna do kolan lecz luźniejsza i opadająca ku dołowi poniżej. <br />
<br />
'''Ādzwar''' <br> Ādzwar jest w pewnym sensie męskim odpowiednikiem nissary, cenionym zwłaszcza przez bardziej majętnych obywateli Imperium. Jest to długa tunika bez rękawów, lecz z utwardzanymi i podniesionymi ramionami, na które często nakłada się również naramienniki, wykonane z cienkiej warstwy metalu. Tunika jest oczywiście przepasana kirzasem, posiada również mocne rozcięcie na dole. Dół jest dość sztywny, prawa noga jest osłonięta tuniką, na wysokości lewej natomiast znajduje się wcięcie. Pod spodem nosi się cienkie spodnie, które pod bywają również utwardzane lub pokryte podobnymi do kolczugi drobnymi metalicznymi płytkami, co jest elementem zainspirowanym imperialnym wojskiem. Do ādzwaru nosi się wysokie skórzane buty z charakterystycznym dla mody ajdyniriańskiej podniesionym nosem.<br />
<br />
====Stroje ceremonialne====<br />
[[Plik:Ajdyniriańskie stroje ceremonialne.jpg|thumb|left|200px|Ajdyniriańskie stroje ceremonialne]]<br />
<br />
Stroje ceremonialne to stroje uznawane za najbardziej eleganckie i wytworne, zakładane zawsze przy okazji głównych świąt lub na inne ważne uroczystości czy ceremonie. Są one również najdroższe i warte znacznie więcej niż stroje codzienne, zwłaszcza te najpiękniej zdobione. Skala i kunszt zdobień może się jednak znacznie różnić. Najubożsi nie posiadają za zwyczaj żadnych ornamentów czy ozdób poza samym strojem, najbogatsi zaś posiadają po bokach swoich szat piękne i dokładnie wyhaftowane ornamenty. Z tego też powodu stroje ceremonialne są ulubionym ubiorem ajdyniriańskiej szlachty. <br />
<br />
'''Déxran''' <br> Déxran to długa suknia sięgająca do praktycznie ziemi. Od pasa w górę jest ona niezwykle dopasowana, doskonale przylegając do ciała. Posiada bardzo głęboki dekolt, który na samym dole pokryty jest tiulem i zgodnie z ajdyniriańskim standardem kończy się na ramionach. Tam jednak występują naramienniki, zazwyczaj o dość kolistym kształcie. Mogą one przybierać rożne formy - od zwykłych utwardzeń aż po przypominające łuski drobne metalowe płytki, podobne do spodni w ādzwarze. Większa część pleców pozostaje odkryta, pojawia się jednak pewna forma rękawów w postaci na wpół przeźroczystego tiulu pokrywającego ok. 3/4 ręki. Suknia jest przepasana kirzasem, a od pasa w dół zaczyna opadać luźno aż do ziemi. Posiada również głębokie wcięcie po boku. Pod suknią noszony jest rodzaj rajstop, a na nogach eleganckie buty z podniesionym czubem. <br />
<br />
'''Ťārzul''' <br> Jest to sztywna jednoczęściowa męska szata bądź tunika, sięgająca poniżej kolan. Jako jedno z nielicznych ajdyniriańskich ubrań posiada długi rękaw, sięgający do nadgarstka. Pod szyją znajduje się wysoki i sztywny kołnierz, na ramionach zaś duże naramienniki o bardzo podniesionych i niejako "zaostrzonych" końcach. Są one często zdobione w przeróżne wzory. Strój jest przepasany kirzasem nad biodrami, poniżej zaś ťārzul zaczyna się nieznacznie rozszerzać ku dołowi. Na samym dole znajduje się pas ciemniejszego materiału, po bokach zaś zdobienia. Ubiór jest zapinany na guziki, znajdujące się na całej długości ťārzulu. Pod spodem nosi się zazwyczaj rajstopy, a na nogach ajdyniriańskie buty z podniesionym nosem.<br />
<br />
===Tradycje i zwyczaje===<br />
====Imiona====<br />
<br />
Charakterystyczne dla ajdyniriańskiej tradycji nadawania imion jest występowanie imion złożonych, składających się z 3 członów, nazywanych "prawdziwymi imionami" (''Erťiyudran''). Są to imiona abstrakcyjne, odwołujące się przeważnie do idei, cech i cnót, stanowiące pewnego rodzaju życzenie lub wróżbę odnośnie osoby noszącej owe imię. Imiona męskie i kobiece mają taką samą budowę, różniąc się jedynie ostatnim członem.<br />
<br />
Pierwsze dwa człony imienia odwołują się do przymiotników i idei, czasami również rzeczowników oraz imion bogów, natomiast imiona z nich złożone można często interpretować na kilka różnych sposobów, niekiedy wręcz sprzecznych ze sobą. Niektóre człony mogą występować jedynie na początku lub na końcu, inne zaś można zamieniać miejscami, tworząc pary imion o takim samym znaczeniu (na przykład ''Eltariyel'' i ''Ariyeltel''). <br />
<br />
{| class="wikitable"<br />
|-<br />
! Człon<br />
! Znaczenie<br />
! Przykład<br />
|-<br />
| '''aeshm''' <br />
| gniew, szał, furia <br />
| Aeshmahwaos<br>''ten, który panuje nad gniewem/szałem/furią''<br />
|-<br />
| '''aezis''' <br />
| święty ogień <br />
| Aezispanûvir<br>''ten, który jest obrońcą świętego ognia'' lub ''ten, którego chroni święty ogień'' <br />
|-<br />
| '''aewa'''<br />
| potrzeba, konieczność <br />
| Aewākheos<br>''ten, który walczy w razie konieczności'' <br />
|-<br />
| '''aŝa'''<br />
| nadzieja <br />
| Aŝacarmat<br>''ta, która jest blaskiem nadziei'' <br />
|-<br />
| '''ariy''' <br />
| cierpliwość, rozwaga <br />
| Ariysūdren<br>''ta, która postępuje rozważnie'' lub ''ta, która cierpliwie dąży do celu'' <br />
|-<br />
| '''ahwa''' <br />
| władać, panować, władca <br />
| Ahwaerťion<br>''ten, który włada przy pomocy prawdy'' lub ''ten, który jest prawdziwym władcą'' <br />
|-<br />
| '''akhe''' <br />
| uderzać, walczyć, wojownik <br />
| Akhefarus<br>''ten, który wojuje z Losem'' <br />
|-<br />
| '''avriť''' <br />
| myśl, myśleć, rozum <br />
| Avriťelqaiyav<br>''Ta, która używa rozumu na własny pożytek'' <br />
|-<br />
| '''ąnār''' <br />
| kwiat, subtelność, wrażliwość <br />
| Ąnārxofarel<br>''ta, która subtelnie prowadzi/kieruje ludźmi'' <br />
|-<br />
| '''bhāg''' <br />
| radość, cieszyć się, szczęście<br />
| Bhāgérakhish<br>''ten, który cieszy się szacunkiem'' <br />
|-<br />
| '''bhāv'''<br />
| godność, dostojność <br />
| Bhāvéxanas<br>''ta, która jest dostojna w swej wielkości'' lub ''ta, która jest wielkości godna''<br />
|-<br />
| '''chaht'''<br />
| słuszność, prawość <br />
| Chahtakheon<br>''ten, który walczy za słuszną sprawę'' <br />
|-<br />
| '''caiv'''<br />
| wola<br />
| Caivraheav<br>''ta, sama kształtuje swój los'' albo ''ta, która kieruje swoim życiem za pomocą własnej woli''<ref>inaczej: ta, która jest kowalem własnego losu</ref><br />
|-<br />
| '''carm'''<br />
| świecić, blask<br />
| Carmśaetis<br>''ten, który świeci niczym gwiazda'' <br />
|-<br />
| '''cif'''<br />
| niszczyć, kazić, zaburzać, przerywać <br />
| Cifrinah<br>''ta, która przerywa ciszę'' lub ''ta, która niszczy wrogom spokój'' <br />
|-<br />
| '''dash''' <br />
| posłuszeństwo, oddane, lojalność, pokłon <br />
| Dashérakhis<br>''ten, który z jest oddany szlachetności'' lub ''ten, który jest lojalny/kłania się tym którzy są godni szacunku'' <br />
|-<br />
| '''dina''' <br />
| przyjemność, uciecha, żądza, pragnienie <br />
| Dinashéwen<br>''ta, która pragnie miłości'' lub ''ta, która cieszy się miłością''<br />
|-<br />
| '''dhir''' <br />
| piękno, uroda <br />
| Dhirxiryal<br>''ta, która została pobłogosławiona pięknem/urodą'' <br />
|-<br />
| '''elqai''' <br />
| samemu sobie, dla siebie<br />
| Elqaifeanon<br>''ten, który przezwyciężana przeciwności na swoją własną chwałę'' <br />
|-<br />
| '''elt''' <br />
| sądzić, rozsądzać <br />
| Eltariyel<br>''ta, która sądzi z rozwagą'' lub ''ta, która cierpliwie rozsądza spory'' <br />
|-<br />
| '''erťi'''<br />
| prawda<br />
| Erťipanûvir<br>''ten, który strzeże prawdy'' <br />
|-<br />
| '''érakh''' <br />
| szlachectwo, szacunek, respekt<br />
| Érakhfarish<br>''ten, który ma przed sobą los pełen respektu/szlachetny los'' <br />
|-<br />
| '''éxan''' <br />
| wielki, wielkość<br />
| Éxancaivos<br>''ten, którego wola jest wielka'' <br />
|-<br />
| '''far''' <br />
| los<br />
| Farxiryah<br>''ta, której sprzyja Los''<br />
|-<br />
| '''fean''' <br />
| przezwyciężenie przeciwności, sukces <br />
| Feanraheal<br>''ta, która odnosi sukces w życiu''<br />
|-<br />
| '''frae'''<br />
| przetrwanie <br />
| Fraecifes<br>''ta, która przetrwa zniszczenie'' <br />
|-<br />
| '''gamāx'''<br />
| pokój, sprawiedliwość <br />
| Gamāxahwail<br>''ten, który jest sprawiedliwym władcą'' lub ''ten, który włada w pokoju'' <br />
|-<br />
| '''hwaem'''<br />
| poświęcenie <br />
| Hwaembhāgal<br>''ta, która z radością poświęca się w razie konieczności'' <br />
|-<br />
| '''név'''<br />
| dom, ród <br />
| Névtālaivis<br>''ten, który jest włócznią swego domu/rodu''<br />
|-<br />
| '''panûv'''<br />
| strzec, chronić, bronić <br />
| Panûvgamāxes<br>''ta, która strzeże pokoju/sprawiedliwości'' <br />
|-<br />
| '''rahe'''<br />
| życie<br />
| Rahedinaen<br>''ta, która wiedzie życie pełne przyjemności/uciech''<br />
|-<br />
| '''rean'''<br />
| zemsta<br />
| Reansūdril<br>''ten, który postępuje w imię zemsty''<br />
|-<br />
| '''rin'''<br />
| spokój, cisza <br />
| Rinavriťen<br>''ta, która rozmyśla w ciszy'' <br />
|-<br />
| '''rha'''<br />
| zawsze<br />
| Rhavanis<br>''ten, który jest zawsze czujny/zaciekły/gotowy''<br />
|-<br />
| '''sūdr'''<br />
| czyn, służba, postępek, cel <br />
| Sūdrbhāvon<br>''ten, który postępuje godnie'' lub ''ten, który służy dostojnym'' <br />
|-<br />
| '''śaet'''<br />
| gwiazda<br />
| Śaetxiryah<br>''ta, której sprzyjają/błogosławią gwiazdy'' <br />
|-<br />
| '''shan'''<br />
| zdrowie<br />
| Shanrhain<br>''ten, któremu zawsze dopisuje zdrowie'' <br />
|-<br />
| '''shéw'''<br />
| miłość, kochać <br />
| Shéwąnāren<br>''ta, która kocha kwiaty'' lub ''ta, która jest subtelną kochanką'' <br />
|-<br />
| '''tālaiv'''<br />
| włócznia <br />
| Tālaivchahtish<br>''ten, który jest włócznią prawości''<br />
|-<br />
| '''van'''<br />
| gotowy, zaciekły, czujny <br />
| Vannéver<br>''ta, która czuwa nad domem'' <br />
|-<br />
| '''varish'''<br />
| mądrość<br />
| Varishraheal<br>''ta, która posiadła mądrość życia'' <br />
|-<br />
| '''vať'''<br />
| zrozumienie<br />
| Vaťéxanis<br>''ten, który rozumie wielkość'' <br />
|-<br />
| '''zīmr'''<br />
| klejnot <br />
| Zīmrvarishav<br>''ta, która jest klejnotem mądrości''<br />
|-<br />
| '''zhi''' <ref>dawniej ''cazhif''</ref><br />
| potęga, chwała, wspaniałość<br />
| Zhisūdris<br>''ten, który dokona wspaniałych czynów'' lub ''ten, który służy potędze'' <br />
|-<br />
| '''dzar'''<br />
| zwycięstwo, zwyciężyć <br />
| Dzaraeshmes<br>''ta, która zwycięża gniew'' <br />
|-<br />
| '''xiry''' <br />
| sprzyjać, błogosławić<br />
| Xiryariyus<br>''ten, który błogosławi rozwadze/cierpliwości'' <br />
|-<br />
| '''xofar''' <br />
| prowadzić<br />
| Xofarfeanes <br>''ta, która prowadzi do sukcesu'' <br />
|}<br />
<br />
Trzeci człon imienia definiuje czy jest to imię żeńskie czy męskie. Imiona męskie mają swój zestaw możliwych końcowych członów, składających się z samogłoski i spółgłoski, kobiece zaś swoje. To właśnie samogłoska, składająca się na rdzeń końcówki, definiuje czy jest to imię męskie czy żeńskie. Istnieją również 3 możliwe końcówki, tworzące imię neutralne, mogące zostać nadane zarówno synowi jak i córce. Historycznie, 2 z nich były w przeszłości końcówkami żeńskimi, jedna zaś końcówką męską, z biegiem jednak czasu za ich pomocą zaczęto nadawać imiona tak męskie jak i kobiece. Końcówki same w sobie nie mają żadnego znaczenia, jednak w ajdyniriańskiej tradycji numerologicznej i astrologicznej zwykło się przypisywać im konkretne liczby czy gwiazdy, odnoszące się zazwyczaj do dnia i miesiąca narodzin dziecka. <br />
<br />
{| class="wikitable"<br />
|-<br />
! Końcówka męska <br />
! Końcówka neutralna <br />
! Końcówka żeńska<br />
|-<br />
| align="center" | -il<br />
| align="center" | -iv<br />
| align="center" | -el<br />
|-<br />
| align="center" | -ir<br />
| align="center" | -ar<br />
| align="center" | -er<br />
|-<br />
| align="center" | -in<br />
| align="center" | -an<br />
| align="center" | -en<br />
|-<br />
| align="center" | -is<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -es<br />
|-<br />
| align="center" | -ish<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -et<br />
|-<br />
| align="center" | -us<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -al<br />
|-<br />
| align="center" | -ush<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -av<br />
|-<br />
| align="center" | -on<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -ah<br />
|-<br />
| align="center" | -os<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -ash<br />
|}<br />
<br />
Występują również imiona proste, składające się tylko z jednego słowa-członu. Zazwyczaj są to nazwy roślin, zwierząt, przedmiotów lub zjawisk przyrodniczych. Każdemu dziecku przy narodzinach nadawane jest zarówno imię proste jak i Prawdziwe Imię, jednak przez pierwsze 43 lata (ok. 16 lat ziemskich) swojego życia, dziecko posługuje się jedynie prostym imieniem. Imię Prawdziwe jest znane jedynie rodzicom, oraz zazwyczaj samemu dziecku, nie może jednak zostać wyjawione nikomu innemu. <br />
<br />
Wraz z ukończeniem 16 roku życia, czyli osiągnięciem pełnoletności, proste imię zostaje odrzucone, a Prawdziwe Imię ponownie wypowiedziane oraz ponownie nadane, tym razem przez osobę która je nosi. Stanowi to ważną część ajdyniriańskiego rytuału przejścia, wejścia w dorosłość, który przechodzi każdy rodowity Ajdyniriańczyk. Odrzucenie starego imienia oraz wyjawienie sekretu Prawdziwego Imienia stanowi ofiarę złożoną Ghrezdanowi, bogowi tajemnic i sekretów. <br />
<br />
Najprawdopodobniej w czasach Pierwszego Królestwa imiona złożone nadawane były jedynie ajniadańskiej arystokracji, podczas gdy reszta ludności nosiła imiona proste. Jednak wraz z Upadkiem i migracją na północ, wszyscy przodkowie Ajdyniriańczyków zaadoptowali tradycje szlacheckich imion, także obecnie noszą je nawet osoby z gminu.<br />
<br />
====Imiona archaiczne====<br />
===Sztuka===<br />
===Literatura===<br />
===Architektura===<br />
====Styl imperialny====<br />
====Architektura regionalna====<br />
====Klejnoty Imperium====<br />
{{Główny artykuł|Klejnoty Imperium}}<br />
<br />
===Muzyka===<br />
===Kuchnia===<br />
==Nauka i odkrycia==<br />
===Osiągnięcia===<br />
<br />
==Ajdynir jako projekt internetowy==<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Użytkownik:Borlach]]<br />
[[Kategoria:Ajdynir| ]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Szablon:Murpa%C5%84stwo&diff=34502Szablon:Murpaństwo2020-06-21T22:37:43Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{ Cpaństwo<br />
|czasy litera = R3<br />
|czasy kolor otoczki litery = #cc0000<br />
|czasy kolor tła tekstu = #cc0000<br />
|czasy kolor tekstu = white<br />
|tło tekstu = black<br />
|poziom tekst kolor = white<br />
|czasy kolor otoczki cyfry = #990000<br />
|czasy kolor tła tekstu cyfry = #990000<br />
|poziom rozwoju kolor tekstu = white<br />
|poziom rozwoju cyfra = 5<br />
|poziom tekst = ''Państwo conworldu [[Kyon|<font color="white"><b><u>KYON</u></b></font>]]''.<br />
|rok = ROK 8973<br />
|flaga = <br />
|herb = <br />
|przed = [[Królestwo Murii]]<br />
|po = [[Cesarstwo Murskie]]<br />
|transliteracja nazwy państwa = Republika Murów<br />
|nazwa własna państwa = <font size="6" face="Quivira">Ya Mur Umungātra</font><br />
|lokalizacja = [[Plik:Muriamini.png|150px]]<br/><small>Archipelag Murski</small><br/>[[Plik:Muria8973.png|350px]]<br/><small>Muria na [[Kyon|świecie]]</small><br />
|stolica = [[Watan]]<br />
|porządek prawny = prawo stanowione<br />
|języki urzędowe = [[Język murski|murski]]<br />
|języki = <br />
|głowa państwa = Konsulowie<br />
|władca = <small>ostatni</small><br/>Ngātra Min (<font color=darkblue>II</font>)<br/>Tumau (kwede) Pēge (<font color=darkred>I</font>/<font color=darkblue>II</font>)<br />
|ustrój = republika, oligarchia<br />
|ustawa zasadnicza = <br />
|kiedy = (rok 8973)<br />
|ludność całkowita = 23,1 mln + ok. 2 mln poza Archipelagiem<br />
|średnia długość życia = 56 lat<br />
|etnografia = [[Murowie]], inni<br />
|pojawienie = obalenie króla w ???<br />
|koniec = przewrót i ustanowienie Cesarstwa w 9000 r.<br />
|religia dominująca = [[Religia Murów]] (~90%)<br />
|typ religii = system filozoficzno-religijny, deizm/politeizm<br />
|wolność wyznaniowa = znaczna<br/><small>przy założeniu przestrzegania prawa i obyczaju</small><br />
|eksport do = [[Ajdynir]], [[Harensuran]], [[Siedmiomieście]], [[Monarchia Olsów|Olsenia]]<br />
||towary eksportowe = miedź, srebro, papier, proch, sprzęt nawigacyjny, herbata, szkło, porcelana<br />
|import z = [[Ajdynir]], [[Harensuran]], [[Siedmiomieście]], [[Monarchia Olsów|Olsenia]]<br />
|towary importowe = niewolnicy, żywność, medykamenty, towary luksusowe<br />
|system monetarny = scentralizowany?<br />
|waluta = <br />
|kod waluty =<br />
}}</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=34501Muria2020-06-21T22:35:40Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz Archipelagu Murskiego, składają się nań również [[Medengia]] oraz [[Piri]], jednak ich mieszkańcy nie cieszą się pełnią praw murskiego obywatela. Muria uważa za sobie podległe [[Wyspy Zachodnie]].<br />
<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|Mīrūnir<br>[{{IPA|mɨɾu:'ɲir}}] <br />
|Mīrôs<br>[{{IPA|mɨ'ɾɤs}}] <br />
|Kyarainvan Mīrūnirani<br>[{{IPA|kjaɾaɪn'van mɨɾu:ɲi'raɲi}}] <br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
{{Klimat Watan}}<br />
<br />
==Ustrój==<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
===Samorząd===<br />
===Parlament===<br />
Posłowie do Ngau wybierani są na dożywotnią kadencję na zebraniach sejmików. W złotym wieku Republiki przyjęto zasadę, że każdy region wysyła 1 posła na 100 000 mieszkańców, przy czym po równo posłów z każdego stanu. Prowadzi do nadreprezentacji stanów I i II i niedoreprezentacji stanu III..<br />
===Konsulowie===<br />
Ngau wybiera dwóch konsulów na sześcioletnią kadencję. Parlament ma prawo wybrać dowolnego murskiego obywatela na ten urząd, a po złożeniu urzędu konsul automatycznie uzyskuje status posła. Konsul może być reelegowany, ale tylko raz. Konsulowie nie mogą być z tego samego stanu. <br />
===Prawodawstwo===<br />
<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Miasta===<br />
====Watan-Ire====<br />
Ire jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Kultura==<br />
===Stany===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) — szlachta, tj. potomkowie dawnego rycerstwa (~10% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) — uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) — zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy i żołnierzy (~75% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament. Przynależność do stanu II otrzymuje się w wyniku ukończenia szkoły lub wygrania zawodów artystycznych (tradycyjnie poetyckich); ''de facto'' zazwyczaj synowie członków stanu II także zostają jego członkami.<br />
===Budownictwo===<br />
Tradycyjny murski dom — ''ku unka'' (dosł. "długi dach") — jest typowym przykładem tzw. długiego domu, spotykanego w wielu kulturach. Pod jednym dachem mieszka jednak zawsze jedna (nuklearna) rodzina, więc w praktyce większość domów jest mała i tylko neiznacznie podłużna. Z tego powodu długość domu jest symbolicznie skorelowana z bogactwem; w sercu rezydencji zamożnych Murów niemal zawsze znajduje się wielkie reprezantatywne ''ku unka'' otoczone ogrodem.<br />
<br />
W centrum każdej murskiej osady mieści się ozdobna studnia, staw lub fontanna. Źródło wody ma zapewnić harmonię i pokój.<br />
===Moda===<br />
===Kuchnia===<br />
===Zwyczaje===<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Szablon:Klimat_Watan&diff=34500Szablon:Klimat Watan2020-06-21T22:12:09Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{|class="wikitable" align=center border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=75%<br />
!colspan=14|Dane klimatyczne dla [[Watan]], [[Muria]]<br />
|-<br />
!width=20%|Miesiąc<br />
! ''We Kiben''<br/>Wiosna<br />
! ''We Pipi''<br/>Lato<br />
! ''We Enben''<br/>Jesień<br />
! ''Wa Jupu''<br/>Zima<br />
!style="border-left-width:medium"|Rocznie<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Rekord ciepła (°C)<br />
| 39,3<br />
| 35,9<br />
| 36,1<br />
| 38,1<br />
| 39,3<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnio ciepła doba (°C)<br />
| 33,5<br />
| 31,4<br />
| 30,8<br />
| 31,8<br />
| 31,9<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnia temperatura dobowa (°C)<br />
| 29,2<br />
| 27,9<br />
| 27,2<br />
| 27,3<br />
| 27,9<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnio chłodna doba (°C)<br />
| 25,8<br />
| 25<br />
| 23,9<br />
| 23,5<br />
| 24,6<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Rekord zimna (°C)<br />
| 18,1<br />
| 17,1<br />
| 14,8 <br />
| 14,2<br />
| 14,2<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnie opady (mm)<br />
| 172,6<br />
| 388,2<br />
| 158,2 <br />
| 14<br />
| 733<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnio dni z opadami<br />
| 7,3<br />
| 13<br />
| 7,6<br />
| 1,5<br />
| 29,4<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Wilgotność (%)<br />
| 74<br />
| 82<br />
| 78<br />
| 70<br />
| 76<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnie usłonecznienie (godz.)<br />
| 225<br />
| 164<br />
| 193<br />
| 246<br />
| 828<br />
|}</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Plik:Kyondlacanisa.png&diff=34495Plik:Kyondlacanisa.png2020-06-21T17:48:42Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div></div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=34494Muria2020-06-21T15:43:58Z<p>Spiritus: /* Klimat */</p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz archipelagu, składają się na nią również podległe miasta-państwa nad oceanem i kolonie zamorskie po nim rozproszone.<br />
<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|Mīrūnir<br>[{{IPA|mɨɾu:'ɲir}}] <br />
|Mīrôs<br>[{{IPA|mɨ'ɾɤs}}] <br />
|Kyarainvan Mīrūnirani<br>[{{IPA|kjaɾaɪn'van mɨɾu:ɲi'raɲi}}] <br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
{{Klimat Watan}}<br />
<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Miasta===<br />
====Watan-Ire====<br />
Ire jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Kultura==<br />
===Stany===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) — szlachta, tj. potomkowie dawnego rycerstwa (~10% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) — uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) — zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy i żołnierzy (~75% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament. Przynależność do stanu II otrzymuje się w wyniku ukończenia szkoły lub wygrania zawodów artystycznych (tradycyjnie poetyckich); ''de facto'' zazwyczaj synowie członków stanu II także zostają jego członkami.<br />
===Budownictwo===<br />
Tradycyjny murski dom — ''ku unka'' (dosł. "długi dach") — jest typowym przykładem tzw. długiego domu, spotykanego w wielu kulturach. Pod jednym dachem mieszka jednak zawsze jedna (nuklearna) rodzina, więc w praktyce większość domów jest mała i tylko neiznacznie podłużna. Z tego powodu długość domu jest symbolicznie skorelowana z bogactwem; w sercu rezydencji zamożnych Murów niemal zawsze znajduje się wielkie reprezantatywne ''ku unka'' otoczone ogrodem.<br />
<br />
W centrum każdej murskiej osady mieści się ozdobna studnia, staw lub fontanna. Źródło wody ma zapewnić harmonię i pokój.<br />
===Moda===<br />
===Kuchnia===<br />
===Zwyczaje===<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Szablon:Klimat_Watan&diff=34493Szablon:Klimat Watan2020-06-21T15:42:16Z<p>Spiritus: Utworzono nową stronę "{|class="wikitable" align=center border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: c..."</p>
<hr />
<div>{|class="wikitable" align=center border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=75%<br />
!colspan=14|Dane klimatyczne dla [[Watan]], [[Muria]]<br />
|-<br />
!width=20%|Miesiąc<br />
! Wiosna<br />
! Lato<br />
! Jesień<br />
! Zima<br />
!style="border-left-width:medium"|Rocznie<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Rekord ciepła (°C)<br />
| 39,3<br />
| 35,9<br />
| 36,1<br />
| 38,1<br />
| 39,3<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnio ciepła doba (°C)<br />
| 33,5<br />
| 31,4<br />
| 30,8<br />
| 31,8<br />
| 31,9<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnia temperatura dobowa (°C)<br />
| 29,2<br />
| 27,9<br />
| 27,2<br />
| 27,3<br />
| 27,9<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnio chłodna doba (°C)<br />
| 25,8<br />
| 25<br />
| 23,9<br />
| 23,5<br />
| 24,6<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Rekord zimna (°C)<br />
| 18,1<br />
| 17,1<br />
| 14,8 <br />
| 14,2<br />
| 14,2<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnie opady (mm)<br />
| 172,6<br />
| 388,2<br />
| 158,2 <br />
| 14<br />
| 733<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnio dni z opadami<br />
| 7,3<br />
| 13<br />
| 7,6<br />
| 1,5<br />
| 29,4<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Wilgotność (%)<br />
| 74<br />
| 82<br />
| 78<br />
| 70<br />
| 76<br />
|-<br />
!style="text-align: left;"|Średnie usłonecznienie (godz.)<br />
| 225<br />
| 164<br />
| 193<br />
| 246<br />
| 828<br />
|}</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=34396Muria2020-06-18T19:41:40Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz archipelagu, składają się na nią również podległe miasta-państwa nad oceanem i kolonie zamorskie po nim rozproszone.<br />
<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Miasta===<br />
====Watan-Ire====<br />
Ire jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Kultura==<br />
===Stany===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) — szlachta, tj. potomkowie dawnego rycerstwa (~10% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) — uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) — zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy i żołnierzy (~75% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament. Przynależność do stanu II otrzymuje się w wyniku ukończenia szkoły lub wygrania zawodów artystycznych (tradycyjnie poetyckich); ''de facto'' zazwyczaj synowie członków stanu II także zostają jego członkami.<br />
===Budownictwo===<br />
Tradycyjny murski dom — ''ku unka'' (dosł. "długi dach") — jest typowym przykładem tzw. długiego domu, spotykanego w wielu kulturach. Pod jednym dachem mieszka jednak zawsze jedna (nuklearna) rodzina, więc w praktyce większość domów jest mała i tylko neiznacznie podłużna. Z tego powodu długość domu jest symbolicznie skorelowana z bogactwem; w sercu rezydencji zamożnych Murów niemal zawsze znajduje się wielkie reprezantatywne ''ku unka'' otoczone ogrodem.<br />
<br />
W centrum każdej murskiej osady mieści się ozdobna studnia, staw lub fontanna. Źródło wody ma zapewnić harmonię i pokój.<br />
===Moda===<br />
===Kuchnia===<br />
===Zwyczaje===<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Religia_Mur%C3%B3w&diff=34395Religia Murów2020-06-18T19:06:11Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>Murowie wierzą, iż świat tworzy się poprzez ciągłe współdziałanie trzech żywiołów: ognia, ziemi i wody. Przekonanie to sięga jeszcze czasów przed przybyciem pra-Murów na wyspy, a wyznacza ono także podział murskiego społeczeństwa na stany. Każdy żywioł ma swoje bóstwa i specyfikę kultu, a wiedza o niektórych z nich jest trzymana w tajemnicy.<br />
<br />
Ogień, utożsamiany też ze słońcem, reprezentuje dynamiczny aspekt życia — zmianę, czynną postawę, walkę. Ziemia aspekt statyczny — niezmienność, bierność. Cały świat natomiast wyłania z wody, którą jest także powietrze i nocne niebo, która jest jednocześnie zmienna i stała, idealnie płynna i dostosowująca się do otoczenia; to dopiero z jej bezaspektowości wyłaniają się pozostałe dwa żywioły, jako jej skrajne przejawy.<br />
<br />
==Kosmologia==<br />
Murska kosmologia nie jest geo- czy też kyno-centryczna. Świat tworzy się tam, gdzie wyważona prapustka przechodzi w dualizm ognia i ziemi. A skoro gwiazdy płoną jak odległe słońca pośród niezgłębionej czerni niebiańskiego oceanu, to oznacza to, że woda wyszła tam ze stanu równowagi i powstał ogień — a gdzie ogień, tam ziemia, a więc każda gwiazda to inny świat.<br />
<br />
Rozgwieżdżona i bezgwiezdna części nieba oraz Wielki Wir również mają swoje wytłumaczenie w murskiej kosmologii. Reprezentują one cykl życia poprzez wędrówkę światów. Gęsto rozświetloną stronę nieba zajmują młode światy, które dopiero co straciły równowagę i cechują się niekończącą się zmianą. Im dalej ku stronie ciemnej, tym światy stają się starsze i zaczyna na nich dominować niezmienna ziemia, aż w końcu zupełnie przygasają i umierają. Na końcu tej ścieżki znajduje się Wielki Wir. Jego dokładna istota bywa różnorako interpretowana, co rodzi częste teologiczne dysputy. Jednak według ogólnego konsensusu jest on miejscem ponownych narodzin, gdzie życie, wyłoniwszy się w ogniu z prabezładu, a później ulegnąwszy powolnej atrofii w ziemi, zmartwychwstaje i przez Wir, jako bramę, przechodzi na nowy poziom istnienia.<br />
<br />
==Czerwoni i kult ognia==<br />
Ludzie ognia, tudzież czerwoni, wywodzą się od dawnej klasy wojowników i wodzów. Z czasem stworzyli oni klasę szlachecką, o silnie militarnym tradycyjnym nastawieniu. Przysługują im liczne przywileje. Do tego stanu dostać się można jedynie przez ojca lub państwową nobilitację.<br />
<br />
Kult ognia, poza rodzinnymi bóstewkami, jest najbardziej jawny ze wszystkich trzech. Szlachta oddaje cześć potężnym i porywczym bóstwom patronującym wojnie, sławie, inteligencji itp.<br />
<br />
==Niebiescy i kult wody==<br />
Ludzie wody, tudzież niebiescy, wywodzą się od dawnej klasy szamanów i nawigatorów. Ich zadaniem, a zarazem przywilejem, jest zgłębianie wiedzy — zarówno o niebie, jak i o morzu, oraz duszy — oraz pilnowanie tego, co powinno zostać tajemnicą.<br />
<br />
Kult wody jest najbardziej tajemniczy z całej trójki; jednocześnie najmniej teistyczny i najbardziej mistyczny. Co do zasady niebiescy wierni nie czczą antropomorficznych bóstw sprawującym pieczę nad konkretnymi aspektami życia, a raczej różnego rodzaju duchy, legendarne istoty i potężne, acz nierzadko tajemnicze siły. Kult wody odznacza się także dużą ilością tajemnych organizacji czy sekt, do walki z którymi powołany został nawet specjalny urząd.<br />
<br />
==Zieloni i kult ziemi==<br />
Ostatnią klasą są ludzie ziemi, czyli zieloni, którzy wywodzą się od niegdysiejszego chłopstwa, którego głównym zadaniem jest uprawa roli oraz wszelka praca fizyczna m.in. w budownictwie.<br />
<br />
Kult ziemi różni się tak naprawdę od wioski do wioski. Czci się zarówno przodków, duchy i bóstwa patronujące elementom krajobrazu, jak i antropomorficznych bogów czuwających nad rozmaitymi aspektami życia, jak np. plony, małżeństwo, narodziny itp. Podczas gdy kult ognia ma miejsce zazwyczaj wewnątrz poszczególnych rodów, a kult wody w organizacjach zrzeszających członków stanu II, kult ziemi jest najbardziej gminny i wspólnotowy, a w obrzędach biorą zazwyczaj udział całe wioski czy duże społeczności zielonych mieszkające w danym mieście.<br />
<br />
[[Kategoria:Religie Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=34393Muria2020-06-18T18:43:07Z<p>Spiritus: /* Demografia */</p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz archipelagu, składają się na nią również podległe miasta-państwa nad oceanem i kolonie zamorskie po nim rozproszone.<br />
<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
==Demografia==<br />
===Populacja===<br />
Populacja wynosi ok. 23 100 000 mieszkańców Archipelagu Murskiego i ok. 2 000 000 mieszkańców ziem podległych<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Region<br />
!Populacja<br/>w milionach<br />
!%<br />
!Stolica<br />
!Populacja<br/>w tysiącach<br />
!%<br />
|-<br />
!Południe<br />
|9,1<br />
|39,4<br />
!<br />
|163<br />
|0,7<br />
|-<br />
!Północ<br />
|2,07<br />
|9<br />
!<br />
|109<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Środek<br />
|5,21<br />
|22,5<br />
!Ire<br />
|101<br />
|0,4<br />
|-<br />
!Watan<br />
|0,27<br />
|1,2<br />
!Watan<br />
|267<br />
|1,2<br />
|-<br />
!Wyspa Samotna<br />
|0,05<br />
|0,2<br />
!<br />
|19<br />
|0<br />
|-<br />
!Zachód<br />
|6,4<br />
|27,7<br />
!<br />
|125<br />
|0,6<br />
|-<br />
!Suma<br />
|23,1<br />
|100<br />
!Suma<br />
|784<br />
|3,4<br />
|-<br />
|}<br />
===Społeczeństwo===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) – przede wszystkim rycerstwo, wojsko, członkowie starych rodów, szpiedzy, strażnicy i latarnicy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) – uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~25% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) – zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy (~60% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament.<br />
<br />
==Miasta==<br />
===Watan-Kirre===<br />
Kirre jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=34319Muria2020-06-17T23:06:35Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz archipelagu, składają się na nią również podległe miasta-państwa nad oceanem i kolonie zamorskie po nim rozproszone.<br />
<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Murāa'' jest złożeniem dwóch elementów, gdzie drugi — ''āa'' — oznacza w języku murskim wyspę. Pierwszy człon, ''mur'', pochodzi od staromurskiego słowa oznaczającego pysk lub łeb, co wiąże się z zapożyczonym od [[Cywilizacja Gumutów|Gumutów]] mitem, jakoby archipelag murski miał być łbem wielkiego smoka zabitego na początku świata.<br />
===Nazwa w różnych językach===<br />
{| class=wikitable border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
|-<br />
!język<br />
!nazwa państwa<br />
!nazwa mieszkańca<br />
!pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
!colspan=4|języki ziemskie<br />
|-<br />
|polski<br />
|Muria<br />
|Mur<br />
|Republika Murów<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Muria<br />
|Mur/Murian<br />
|Republic of the Murs/Murians<br />
|-<br />
|francuski<br />
|Mourie<br />
|Mour/Mourois<br />
|République des Mours/Mourois<br />
|-<br />
!colspan=4|języki kyońskie<br />
|-<br />
|[[język murski|murski]]<br />
|Murāa<br />
|ta Mur<br />
|Ya Mur Umungātra<br />
|-<br />
|}<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 18 000 000.<br />
===Społeczeństwo===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) – przede wszystkim rycerstwo, wojsko, członkowie starych rodów, szpiedzy, strażnicy i latarnicy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) – uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~25% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) – zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy (~60% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament.<br />
==Miasta==<br />
===Watan-Kirre===<br />
Kirre jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Szablon:Murpa%C5%84stwo&diff=34251Szablon:Murpaństwo2020-06-15T17:12:10Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{ Cpaństwo<br />
|czasy litera = R3<br />
|czasy kolor otoczki litery = #cc0000<br />
|czasy kolor tła tekstu = #cc0000<br />
|czasy kolor tekstu = white<br />
|tło tekstu = black<br />
|poziom tekst kolor = white<br />
|czasy kolor otoczki cyfry = #990000<br />
|czasy kolor tła tekstu cyfry = #990000<br />
|poziom rozwoju kolor tekstu = white<br />
|poziom rozwoju cyfra = 5<br />
|poziom tekst = ''Państwo conworldu [[Kyon|<font color="white"><b><u>KYON</u></b></font>]]''.<br />
|rok = ROK 8973<br />
|flaga = <br />
|herb = <br />
|przed = [[Królestwo Murii]]<br />
|po = [[Cesarstwo Murskie]]<br />
|transliteracja nazwy państwa = Republika Murów<br />
|nazwa własna państwa = <font size="6" face="Quivira">Ya Mur Umungātra</font><br />
|lokalizacja = [[Plik:Muriamini.png|150px]]<br/><small>Archipelag murski</small><br/>[[Plik:Muria8973.png|350px]]<br/><small>Muria na [[Kyon|świecie]]</small><br />
|stolica = [[Watan]]<br />
|porządek prawny = prawo stanowione<br />
|języki urzędowe = [[Język murski|murski]]<br />
|języki = <br />
|głowa państwa = Konsulowie<br />
|władca = <small>ostatni</small><br/>Ngātra Min (<font color=darkblue>II</font>)<br/>Tumau (kwede) Pēge (<font color=darkred>I</font>/<font color=darkblue>II</font>)<br />
|ustrój = republika, oligarchia<br />
|ustawa zasadnicza = <br />
|kiedy = (rok 8973)<br />
|ludność całkowita = ok. 18 000 000<br />
|średnia długość życia = 56 lat<br />
|etnografia = [[Murowie]], inni<br />
|pojawienie = obalenie króla w ???<br />
|koniec = przewrót i ustanowienie Cesarstwa w 9000 r.<br />
|religia dominująca = [[Religia Murów]] (~90%)<br />
|typ religii = system filozoficzno-religijny, deizm/politeizm<br />
|wolność wyznaniowa = znaczna<br/><small>przy założeniu przestrzegania prawa i obyczaju</small><br />
|eksport do = [[Ajdynir]], [[Harensuran]], [[Siedmiomieście]], [[Monarchia Olsów|Olsenia]]<br />
||towary eksportowe = miedź, srebro, papier, proch, sprzęt nawigacyjny, herbata, szkło, porcelana<br />
|import z = [[Ajdynir]], [[Harensuran]], [[Siedmiomieście]], [[Monarchia Olsów|Olsenia]]<br />
|towary importowe = niewolnicy, żywność, medykamenty, towary luksusowe<br />
|system monetarny = scentralizowany?<br />
|waluta = <br />
|kod waluty =<br />
}}</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Plik:Muriamini.png&diff=34250Plik:Muriamini.png2020-06-15T17:09:48Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div></div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Plik:Muria8973.png&diff=34249Plik:Muria8973.png2020-06-15T17:03:56Z<p>Spiritus: Muria w 8973 roku</p>
<hr />
<div>== Opis ==<br />
Muria w 8973 roku</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=34248Muria2020-06-15T16:49:54Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{Szablon:Murpaństwo}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz archipelagu, składają się na nią również podległe miasta-państwa nad oceanem i kolonie zamorskie po nim rozproszone.<br />
<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 18 000 000.<br />
===Społeczeństwo===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) – przede wszystkim rycerstwo, wojsko, członkowie starych rodów, szpiedzy, strażnicy i latarnicy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) – uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~25% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) – zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy (~60% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament.<br />
==Miasta==<br />
===Watan-Kirre===<br />
Kirre jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=U%C5%BCytkownik:Spiritus&diff=34247Użytkownik:Spiritus2020-06-15T16:47:45Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{| style="float: right; 1px silver;"<br />
|align="center"|'''Wieża natlangów'''<br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|pl|Rodzimym językiem tego użytkownika jest '''polski'''.}}<br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|śl|Tyn użytkownik je Hanys i godo po '''ślonsku''', nale niy gynialnie.}}<br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|en B2/C1|This user speaks '''English'''.}}<br/><br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|fr B2|Cet utilisateur parle '''français'''.}}<br/><br />
|-<br />
|align="center"|'''Wieża conlangów'''<br />
|-<br />
|{{Userbox|#99B3FF|#E0E8FF|mur|Kanku ine [[język murski|Murngauma]].}}<br />
|-<br />
|{{Userbox|#99B3FF|#E0E8FF|poj|Tworzę [[język pojski]].}}<br />
|-<br />
|{{Userbox|#99B3FF|#E0E8FF|enn|Šo fṓn [[język enencki|Ehínenki]].}}<br />
|-<br />
|}</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Szablon:Murpa%C5%84stwo&diff=34246Szablon:Murpaństwo2020-06-15T16:47:40Z<p>Spiritus: Utworzono nową stronę "{{ Cpaństwo |czasy litera = R3 |czasy kolor otoczki litery = #cc0000 |czasy kolor tła tekstu = #cc0000 |czasy kolor tekstu = white |tło tekstu = black |poziom tekst k..."</p>
<hr />
<div>{{ Cpaństwo<br />
|czasy litera = R3<br />
|czasy kolor otoczki litery = #cc0000<br />
|czasy kolor tła tekstu = #cc0000<br />
|czasy kolor tekstu = white<br />
|tło tekstu = black<br />
|poziom tekst kolor = white<br />
|czasy kolor otoczki cyfry = #990000<br />
|czasy kolor tła tekstu cyfry = #990000<br />
|poziom rozwoju kolor tekstu = white<br />
|poziom rozwoju cyfra = 5<br />
|poziom tekst = ''Państwo conworldu [[Kyon|<font color="white"><b><u>KYON</u></b></font>]]''.<br />
|rok = ROK 8973<br />
|flaga = <br />
|herb = <br />
|przed = [[Królestwo Murii]]<br />
|po = [[Cesarstwo Murskie]]<br />
|transliteracja nazwy państwa = Republika Murów<br />
|nazwa własna państwa = <font size="6" face="Quivira">Ya Mur Umungātra</font><br />
|lokalizacja = <br/>[[Plik:Muriametropolia.png|350px]]<br/><small>Muria na [[Kyon|świecie]]</small><br />
|stolica = [[Watan]]<br />
|porządek prawny = prawo stanowione<br />
|języki urzędowe = [[Język murski|murski]]<br />
|języki = <br />
|głowa państwa = Konsulowie<br />
|władca = <small>ostatni</small><br/>Ngātra Min (<font color=darkblue>II</font>)<br/>Tumau (kwede) Pēge (<font color=darkred>I</font>/<font color=darkblue>II</font>)<br />
|ustrój = republika, oligarchia<br />
|ustawa zasadnicza = <br />
|kiedy = (rok 8973)<br />
|ludność całkowita = ok. 18 000 000<br />
|średnia długość życia = 56 lat<br />
|etnografia = [[Murowie]], inni<br />
|pojawienie = obalenie króla w ???<br />
|koniec = przewrót i ustanowienie Cesarstwa w 9000 r.<br />
|religia dominująca = [[Religia Murów]] (~90%)<br />
|typ religii = system filozoficzno-religijny, deizm/politeizm<br />
|wolność wyznaniowa = znaczna<br/><small>przy założeniu przestrzegania prawa i obyczaju</small><br />
|eksport do = [[Ajdynir]], [[Harensuran]], [[Siedmiomieście]], [[Monarchia Olsów|Olsenia]]<br />
||towary eksportowe = miedź, srebro, papier, proch, sprzęt nawigacyjny, herbata, szkło, porcelana<br />
|import z = [[Ajdynir]], [[Harensuran]], [[Siedmiomieście]], [[Monarchia Olsów|Olsenia]]<br />
|towary importowe = niewolnicy, żywność, medykamenty, towary luksusowe<br />
|system monetarny = scentralizowany?<br />
|waluta = <br />
|kod waluty =<br />
}}</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=U%C5%BCytkownik:Spiritus&diff=34227Użytkownik:Spiritus2020-06-14T22:07:35Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{ Cpaństwo<br />
|czasy litera = R3<br />
|czasy kolor otoczki litery = #cc0000<br />
|czasy kolor tła tekstu = #cc0000<br />
|czasy kolor tekstu = white<br />
|tło tekstu = black<br />
|poziom tekst kolor = white<br />
|czasy kolor otoczki cyfry = #990000<br />
|czasy kolor tła tekstu cyfry = #990000<br />
|poziom rozwoju kolor tekstu = white<br />
|poziom rozwoju cyfra = 5<br />
|poziom tekst = ''Państwo conworldu [[Kyon|<font color="white"><b><u>KYON</u></b></font>]]''.<br />
|rok = ROK 8973<br />
|flaga = <br />
|herb = <br />
|przed = [[Królestwo Murii]]<br />
|po = [[Cesarstwo Murskie]]<br />
|transliteracja nazwy państwa = Republika Murów<br />
|nazwa własna państwa = <font size="6" face="Quivira">Ya Mur Umungātra</font><br />
|lokalizacja = <br/>[[Plik:Muriametropolia.png|350px]]<br/><small>Muria na [[Kyon|świecie]]</small><br />
|stolica = [[Watan]]<br />
|porządek prawny = prawo kazusowe<br />
|języki urzędowe = [[Język murski|murski]]<br />
|języki = <br />
|głowa państwa = Konsulowie<br />
|władca = Ngātra Min (<font color=darkblue>II</font>)<br/><br />
Tumau (kwede) Pēge (<font color=darkred>I</font>/<font color=darkblue>II</font>)<br />
|ustrój = republika oligarchiczna<br />
|kiedy = (rok 8973)<br />
|ludność całkowita = ok. 18 000 000<br />
|etnografia = [[Murowie]], inni<br />
|pojawienie = obalenie króla w ???<br />
|koniec = przewrót w ???<br />
|religia dominująca = [[Religia Murów]] (~90%)<br />
|typ religii = system filozoficzno-religijny, deizm<br />
|wolność wyznaniowa = znaczna<small>przy założeniu przestrzegania prawa i obyczaju</small><br />
|eksport do = [[Ajdynir]], [[Harensuran]], [[Siedmiomieście]], [[Monarchia Olsów|Olsenia]]<br />
||towary eksportowe = miedź, srebro, papier, proch, sprzęt nawigacyjny, herbata, szkło, porcelana<br />
|import z = [[Ajdynir]], [[Harensuran]], [[Siedmiomieście]], [[Monarchia Olsów|Olsenia]]<br />
|towary importowe = niewolnicy, żywność, medykamenty, towary luksusowe<br />
|system monetarny = ???<br />
|waluta = centralna: ???<br />
|kod waluty = ???<br />
}}<br />
<br />
{| style="float: right; 1px silver;"<br />
|align="center"|'''Wieża natlangów'''<br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|pl|Rodzimym językiem tego użytkownika jest '''polski'''.}}<br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|śl|Tyn użytkownik je Hanys i godo po '''ślonsku''', nale niy gynialnie.}}<br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|en B2/C1|This user speaks '''English'''.}}<br/><br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|fr B2|Cet utilisateur parle '''français'''.}}<br/><br />
|-<br />
|align="center"|'''Wieża conlangów'''<br />
|-<br />
|{{Userbox|#99B3FF|#E0E8FF|mur|Kanku ine [[język murski|Murngauma]].}}<br />
|-<br />
|{{Userbox|#99B3FF|#E0E8FF|poj|Tworzę [[język pojski]].}}<br />
|-<br />
|{{Userbox|#99B3FF|#E0E8FF|enn|Šo fṓn [[język enencki|Ehínenki]].}}<br />
|-<br />
|}</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Plik:Muriaorientacyjna.png&diff=34207Plik:Muriaorientacyjna.png2020-06-14T18:55:29Z<p>Spiritus: Spiritus przesłał nową wersję Plik:Muriaorientacyjna.png</p>
<hr />
<div></div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Plik:Muriaorientacyjna.png&diff=34154Plik:Muriaorientacyjna.png2020-06-14T12:07:47Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div></div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=U%C5%BCytkownik:Spiritus&diff=34119Użytkownik:Spiritus2020-06-14T00:30:38Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{ Cpaństwo<br />
|czasy litera = R3<br />
|czasy kolor otoczki litery = #cc0000<br />
|czasy kolor tła tekstu = #cc0000<br />
|czasy kolor tekstu = white<br />
|tło tekstu = black<br />
|poziom tekst kolor = white<br />
|czasy kolor otoczki cyfry = #990000<br />
|czasy kolor tła tekstu cyfry = #990000<br />
|poziom rozwoju kolor tekstu = white<br />
|poziom rozwoju cyfra = 5<br />
|poziom tekst = ''Państwo conworldu [[Kyon|<font color="white"><b><u>KYON</u></b></font>]]''.<br />
|rok = ROK 8973<br />
|flaga = <br />
|herb = <br />
|przed = [[Królestwo Murii]]<br />
|po = [[Cesarstwo Murskie]]<br />
|transliteracja nazwy państwa = Republika Murów<br />
|nazwa własna państwa = <font size="6" face="Quivira">Ya Mur Umungātra</font><br />
|lokalizacja = <br/>[[Plik:Muriametropolia.png|350px]]<br/><small>Muria na [[Kyon|świecie]]</small><br />
|stolica = [[Watan]]<br />
|porządek prawny = prawo kazusowe<br />
|języki urzędowe = [[Język murski|murski]]<br />
|języki = <br />
|głowa państwa = konsulowie<br />
|władca = Yul-Yoa Kalia<br/>Γιυλ-γιοα Καλια<br />
|ustrój = republika oligarchiczna<br />
|kiedy = (rok 8973)<br />
|ludność całkowita = ok. 18 000 000<br />
|etnografia = [[Murowie]], inni<br />
|pojawienie = obalenie króla w ???<br />
|koniec = przewrót w ???<br />
|religia dominująca = [[Religia Murów]] (~90%)<br />
|typ religii = system filozoficzno-religijny, deizm<br />
|wolność wyznaniowa = znaczna<small>przy założeniu przestrzegania prawa i obyczaju</small><br />
||towary eksportowe = ?<br />
|import z = ?<br />
|towary importowe = ??<br />
|system monetarny = ???<br />
|waluta = centralna: ???<br />
|kod waluty = ???<br />
}}<br />
<br />
{| style="float: right; 1px silver;"<br />
|align="center"|'''Wieża natlangów'''<br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|pl|Rodzimym językiem tego użytkownika jest '''polski'''.}}<br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|śl|Tyn użytkownik je Hanys i godo po '''ślonsku''', nale niy gynialnie.}}<br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|en B2/C1|This user speaks '''English'''.}}<br/><br />
|-<br />
|{{userbox|#6EF7A7|#C5FCDC|fr B2|Cet utilisateur parle '''français'''.}}<br/><br />
|-<br />
|align="center"|'''Wieża conlangów'''<br />
|-<br />
|{{Userbox|#99B3FF|#E0E8FF|mur|Kanku ine [[język murski|Murngauma]].}}<br />
|-<br />
|{{Userbox|#99B3FF|#E0E8FF|poj|Tworzę [[język pojski]].}}<br />
|-<br />
|{{Userbox|#99B3FF|#E0E8FF|enn|Šo fṓn [[język enencki|Ehínenki]].}}<br />
|-<br />
|}</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Ajdynir&diff=34000Ajdynir2020-06-12T12:06:50Z<p>Spiritus: /* Nazwy w innych językach */</p>
<hr />
<div>{{AM}}<br />
{{Ajdynir Intro}}<br />
<br />
{{Cpaństwo<br />
|czasy litera = R3<br />
|czasy kolor otoczki litery = #cc0000<br />
|czasy kolor tła tekstu = #cc0000<br />
|czasy kolor tekstu = white<br />
|tło tekstu = black<br />
|poziom tekst kolor = white<br />
|czasy kolor otoczki cyfry = #990000<br />
|czasy kolor tła tekstu cyfry = #990000<br />
|poziom rozwoju kolor tekstu = white<br />
|poziom rozwoju cyfra = 5<br />
|poziom tekst = ''Państwo conworldu [[Kyon|<font color="white"><b><u>KYON</u></b></font>]]''.<br />
|rok = ROK 8973<br />
|flaga = [[Plik:Aydinirian Empire2.png|300px]]<br/><small>Flaga Imperium</small><br />
|herb = [[Plik:Aydinirian Empire.png|150px]]<br/><small>Pieczęć Khshāyarów</small><br />
|przed = -<br />
|po = -<br />
|transliteracja nazwy państwa = Wielkie Imperium Ajdyniriańskie<br/>[[Plik:WjelgeYmperjumSzare.png|250px]]<br />
|nazwa własna państwa = <font size="6" face="Quivira">Éxan Khshāyarvan Aydīnirani</font><br />
|lokalizacja = [[Plik:Kraje.png|350px]]<br/><small>Ajdynir, kraje wasalne oraz imperialna strefa wpływów</small><br />
|stolica = [[Djyazhoar]]<br />
|języki urzędowe = [[Język ajdyniriański|ajdyniriański]]<br />
|języki = [[Język ajdyniriański|ajdyniriański]], [[Język tahareński|tahareński]], [[Język mhasalski|mhasalski]], [[Język matalski|matalski]], [[Język nowowaraski|nowowaraski]], inne<br />
|głowa państwa = Imperator<br />
|władca = Khshāyari Rhavanis III Zhisūdrissif<br />
|ustrój = dziedziczna monarchia absolutna z elementami teokratycznymi<br />
|kiedy = &nbsp;<br />
|ludność całkowita = ~30-35 milionów<br />
|etnografia = &nbsp;<br />
|średnia długość życia = &nbsp;<br />
|pojawienie = &nbsp;<br />
|koniec = &nbsp;<br />
|eksport do = &nbsp;<br />
|towary eksportowe = &nbsp;<br />
|import z = &nbsp;<br />
|towary importowe = &nbsp;<br />
|system monetarny = &nbsp;<br />
|waluta = 1 adrash = 100 zuvwarów<br />
|kod waluty = ADR<br />
|motto = <font face="Quivira" size="4">"Hwadāmi, er̄atāmi akhé dzaraman"</font><br>[[Plik:MottoYmper.png|300px]]</font><br>Wiedza, siła i zwycięstwo<br />
}}<br />
<br />
'''Ajdynir''' (ajd. [[Plik:Ymperjum.png|75px]] ''Aydīnir'' [{{IPA|ajdɨ'ɲiɾ}}]), oficjalnie '''Wielkie Imperium Ajdyniriańskie''' (ajd. [[Plik:WjelgeYmperjum.png|250px]] ''Éxan Khshāyarvan Aydīnirani'' [{{IPA|ɛj'ksan χʂa:jaɾ'van ajdɨɲi'ɾʲaɲi}}]), od nazwy [[Ród Żysudrydów|rządzącej dynastii]] znane również jako '''Imperium Żysudrydzkie''' — państwo leżące w środkowej części [[Kyon|Kyonu]] i posiadające pozycję niekwestionowanego hegemona w regionie. Kontroluje ogromne terytoria od [[Morze Słone|Morza Słonego]] na północy, aż po [[Wielka Pustynia|Wielką Pustynię]] i [[Góry Pochodzenia]] na południu. Jest to dziedziczna monarchia absolutna, w której władcy posiadają status żywych bogów. W przeszłości kraj niezwykle agresywny i ekspansjonistyczny. Mimo to, Ajdynir niejednokrotnie przejawiał również silne tendencje izolacjonistyczne, wyraźne zwłaszcza obecnie, za panowania Rhavanisa III. Imperium ograniczyło większość interwencji poza własnymi granicami i wycofało się z polityki międzynarodowej, skupiając się na kwestiach polityki wewnętrznej. Pomimo promowania handlu wewnętrznego i jego zwiększonego udziału w ekonomii Imperium, nie wycofano się jednak z handlu międzynarodowego. Ten okres zwiększonej izolacji spowodowany jest to długim okresem dobrobytu i dostatku oraz ajdyniriańskim przeświadczeniem o własnej wyjątkowości. Powszechne jest przekonanie, że Ajdynir jest centrum cywilizowanego świata, a ziemia znajdujące się poza jego granicami to, poza kilkoma wyjątkami, terany dzikie i barbarzyńskie, jednocześnie nie stanowiące dla Imperium zagrożenia i nie warte jego uwagi. Mimo to, Imperium uznaje kilka sąsiednich państw za swoją wyłączną strefę wpływów i jest gotowe interweniować zarówno dyplomatycznie jak i militarnie wszędzie tam, gdzie wymaga tego [[Święta Racja Stanu]]. <br />
<br />
Imperium jest znane ze swego bogatego dziedzictwa literatury, poezji, sztuki i architektury, jako że cywilizacja ajdyniriańska jest jedną z najstarszych cywilizacji [[Kyon|Kyonu]], a także z rozwiniętej sieci pocztowej oraz dróg łączących najodleglejsze prowincje państwa, niezwykle zaawansowanej medycyny, wyrobu wysokiej jakości dywanów, a także jako producent jednych z najlepszych na świecie win, herbat oraz narkotyków. Istotna jest także rozbudowany aparat biurokratyczny, pozwalający sprawnie administrować ogromnym obszarem znajdującym się pod władaniem Imperatorów. <br />
Ajdynir jest krajem bardzo różnorodnym. Popularne jest stwierdzenie, że ''"Imperium zamieszkuje tysiąc ludów"'', a niemal każdy z nich oraz z regionów które zamieszkują, charakteryzuje się innymi cechami. <br />
<br />
Prawdopodobnie najsławniejsza, zarówno w Imperium jak i poza jego granicami, jest jednak ajdyniriańska sztuka prowadzenia wojny. Armia Imperium cieszy się opinią niepokonanej i niezwyciężonej, a przy tym niezwykle licznej. Każdy dorosły obywatel płci męskiej zobowiązany jest podjąć czasową służbę wojskową. Do imperialnej armii mogą zaciągać się również kobiety, stanowią one jednak znaczną mniejszość pośród żołnierzy. Przeważnie zajmują one pozycje administracyjne. Sama obecność kobiet w imperialnej armii dała jednak początek pojawiającemu się u wielu sąsiednich nacji stereotypowi, przedstawiającego Ajdynir jako egzotyczną ojczyznę kobiet-wojowniczek. <br />
<br />
Etniczni [[Ajdyniriańczycy]] słyną ze swego unikalnego wyglądu, często stawianego w Imperium jako ideał piękna, a także jako wielcy wojownicy, artyści, uczeni. Powszechnie znana jest ich miłość do poezji, ogrodów, spisków oraz intryg. <br />
<br />
Stolicą Imperium jest położone u ujścia rzeki Eqarosi do Jeziora Szmaragdowego miasto [[Djyazhoar]], będące jednym z największych miast Kyonu. Z powodu charakterystycznej, monumentalnej architektury, znane jest również jako '''Miasto Złotych Kopuł''' (ajd. ''Bān Alladas Adrashanew'').<br />
<br />
Ajdynir jako projekt prowadzi [[Użytkownik:Borlach|Borlach]]. Pomimo swojej wiodącej roli, został dodany do listy państw projektu [[Kyon]] stosunkowo późno. Ajdynir jest sztandarowym i głównym projektem tego autora, pomimo faktu, że praca nad nim trwała (i trwa nadal) przez okres kilku lat<ref>Od około 2016 do 2020 (stan obecny)</ref>. Swój udział w projekcie mają również inne osoby, którym oddano niektóre z ludów i mniejszości etnicznych zamieszkujących Ajdynir. Autorami takimi są [[Użytkownik:Artaxes|Artaxes]] (który stworzył pierwotną wersję [[Język tahareński|języka tahareńskiego]] oraz [[Język mhasalski|mhasalskiego]], [[Użytkownik:커래얟쓰|Korejec]] (któremu oddano pod opiekę [[Ludy Lasu]] oraz ich języki), [[Użytkownik:Grímkel|Grzymkieł]] (zajmujący się [[Unagurowie|Unagurami]]) oraz [[Użytkownik:Henryk Pruthenia|Henryk Pruthenia]] (który stworzył znaczną ilość języków starożytnej Ajdyniriany, takich jak [[Język zaedraski|zaedraski]] i [[Język ozarnijski|ozarnijski]], oraz rodziny [[Języki anakijskie|języków anakijskich]], [[Języki waraskie|waraskich]] i [[Języki sarnackie|sarnackich]]). <br />
==Nazwa kraju==<br />
===Etymologia===<br />
Nazwa Ajdynir (''Aydīnir'') składa się z dwóch członów - rzeczownika ''aydīn'' oraz sufiksu słowotwórczego ''-(n)ir''. ''Aydīn'' znaczy tyle co "Ajdyniriańczyk" natomiast sufiks ''-(n)ir'' tworzy nazwy krain. ''Aydīnir'' znaczy więc tyle co "ziemia/kraina Ajdyniriańczyków". Dokładne pochodzenie i etymologia słowa ''aydīn'' nie są do końca jasne. Pochodzi ono najprawdopodobniej starożytnego, na wpół legendarnego ludu [[Ajniadzi|Ajniadów]], od którego wywodzą się Ajdyniriańczycy. Według dawnych podań i staroajdyniriańskich tekstów, sami Ajniadowie (''Ainıad'') zwali siebie "Pierworodnymi" lub "Najstarszymi" (''Arnıathan''), a oba słowa wydają się być ze sobą spokrewnione. <br />
<br />
Historycznie, nazwa ''Aydīnir'' odnosiła się jedynie do ajdyniriańskiej ojczyzny i kolebki ich cywilizacji, czyli terenów położonych dookoła Jeziora Szmaragdowego, zwanych obecnie [[Serce Imperium|Sercem Imperium]]. Dopiero po okresie panowanie Drugiej Hierokracji nazwa ta zmieniła swoje znaczenie, stając się określeniem całego ajdyniriańskiego państwa. Wcześniej w tym znaczeniu używano nazwy ''Aydīnharıantā'' (staroajdyniriańskie ''aydīn'' oraz ''harıanta'', od czasownika ''harıantae'' "posiadać, dysponować, władać"), oznaczającej tyle co "ajdyniriańskie panowanie", to co posiadają Ajdyniriańczycy. Na przestrzeni wieków również i ta nazwa zmieniła, czy raczej rozszerzyła swoje znaczenie, w swojej nowoajdyniriańskiej formie ''Aydīniryanah'' oznaczając cały geograficzny region [[Ajdyniriana|Ajdyniriany]].<br />
<br />
===Nazwy w innych językach===<br />
{|class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Język<br />
!Skrócona nazwa<br />
!Pełna nazwa państwa<br />
|-<br />
|polski<br />
|Ajdynir<br />
|Wielkie Imperium Ajdyniriańskie<br />
|-<br />
|angielski<br />
|Aydinir<br />
|Great Aydinirian Empire<br />
|-<br />
|[[Język ayu|ayu]]<br />
|AITINI <br> Aitini <br> /{{IPA|'ajtini}}/<br />
|TAY ΤΗΛΑΝΛΕΡΑ Υ ΑΙΤΙΝΙ <br> Tau Teilanlera i Aitini <br> /{{IPA|'tau 'tejlan'leraj 'ajtini}}/<br />
|-<br />
| [[Język murski|murski]]<br />
| Ēdinir <br/> {{IPA|[ˈʔiːdɪnə]}}<br />
| Kwakwa Ēdinir Trāyarngātra <br/> {{IPA|[ˈkʷʌʍə ˈʔiːdɪnə ˈʈʰuːjəŋʊʈə]}}<br />
|-<br />
| [[Język nešši|neszyjski]]<br />
| Ēduner <br> /{{IPA|'ɛ:duner}}/ <br />
| B'ān Ēdunerlin Nṓikes <br> /{{IPA|'ƥa:n 'ɛ:dunerlin 'nɔ᷈:ikes}}/ <br />
|-<br />
| [[Język olseski|olseski]]<br />
| Ajdýnire <br> /{{IPA|aj'dɯ́ɲire̞}}/<br />
| Ky̆k Ehtíprugsul Ajdýniregs <br> /{{IPA|kɯ́͜ɯ̀k e̞x'típrugzul aj'dɯ́ɲire̞gz}}/<br />
|-<br />
| [[Język truski|truski]]<br />
| Audòr Gasr, Audòr Masr<ref>Dosłownie "Wielki [[Mhasal]]"</ref> <br> /{{IPA|awdor˧˨ gasr}}/,/{{IPA|awdor˧˨ masr}}/<br />
| —<br />
|-<br />
| unagurski<br />
| Fajaru<ref>Zapożyczenie z ajd. ''kshāyar'' "imperator"</ref> <br> /{{IPA|ˈfajaru}}/<br />
| —<br />
|-<br />
| [[Język surandralski|surandralski]]<br />
| Aydanir<br />
|<br />
|-<br />
| [[Język wertyński|wertyński]]<br />
| Eyderīv <br> /{{IPA|ɛjdɛ'riːβ}}/<br />
| Jirvāyen Qeryānyonivę Eyderīve <br> /{{IPA|ʒir'βaːjɛn kɛr'jaːnjoni'βɛː ɛjdɛ'riːβɛ}}/<br />
|}<br />
<br />
==Symbole narodowe==<br />
[[Plik:Aydinirian Empire2.png|thumb|right|300px|Flaga Imperium]]<br />
[[Plik:Za Duży Gołomb, Król Przestwoży I-Dyniru.png|thumb|right|300px|Flaga monarsza]]<br />
[[Plik:Aydinirian Empire.png|thumb|right|200px|Pieczęć Khshāyarów]]<br />
[[Plik:Chamzhir1.jpg|thumb|left|350px|Chątrizhar]] <br />
===Flaga Imperium===<br />
Na flagę Imperium składają się trzy horyzontalne pasy - dwa szkarłatne i jeden biały. Największy jest pas biały, będący dwukrotnie szerszy niż pasy szkarłatne. Znajduje się on pośrodku, a pasy szkarłatne powyżej i poniżej. Czarny ńarmad, będący narodowym zwierzęciem Ajdyniru, znajduje się na środkowym pasie. Na górnym pasie znajduje się siedem białych siedmioramiennych gwiazd, tak zwane Gwiazdy Cesarskie. Ułożone są one w półokręgu, rozpościerając się ponad skrzydłami ńarmada.<br />
<br />
Tradycyjnie, kolorom ajdyniriańskiej flagi przypisuje się następujące znaczenie:<br />
*kolor szkarłatny jest kolorem monarchii, a więc i Boskiego Khshāyara, a także honoru, męstwa i krwi przelanej w imię Imperium<br />
*kolor biały symbolizuje światło, prawdę i szlachetność, reprezentuje także teokratyczny charakter Imperium<ref>Poprzez nawiązanie do białych szat noszonych przez dżaryjskie kapłaństwo</ref><br />
<br />
Obecna flaga Imperium została ustanowiona podczas wraz ze wstąpieniem na tron Zhisūdrisa Odnowiciela, pierwszego władcy z dynastii Żysudrydów. W ramach umowy między Imperatorem a dżaryjskim kapłaństwem, zawartej w Deklaracji z Shahinay, do jednolitej szkarłatnej flagi monarszej dodano pas biały, a połączenie obu kolorów symbolizować ma obopólnie korzystną współpracę, czy wręcz jedność, między oboma filarami państwa.<br />
<br />
Elementem wyróżniającym flagę Imperium od większości innych ajdyniriańskich flag jest brak ciftanu (''ciftān''), czyli charakterystycznego elementu ajdyniriańskiej ikonografii, w postaci ozdobnej ramy na krawędziach. Fakt ten tłumaczy się niekiedy chęcią przedstawienia Imperium jako kraju ponadnarodowego i uzyskania przychylności innych ludów wchodzących w jego skład. <br />
===Flaga monarsza===<br />
Flaga monarchii składa się ze szkarłatnego pola, na którym widnieje czarny ńarmad, a nad nim Gwiazdy Cesarskie. Dookoła krawędzi biegnie prosty, biały ciftan, z geometrycznym przedstawieniem gwiazdy w każdym z czterech rogów. Flagi monarszej używana się zawsze w obecności Imperatora lub Jego wysoko postawionych sług i przedstawicieli, co wyróżnia ich od zwyczajnej i powszechniej używanej flagi Imperium. Flaga monarsza jest identyczna jak flaga miasta [[Djyazhoar]].<br />
<br />
Symbolika flagi monarszej odwołuje się do legendy o zakończeniu [[Wielka Tułaczka|Wielkiej Tułaczki]], osiedleniu się Ajniadów nad Jeziorem Szmaragdowym i założeniu Djyazhoaru.<br />
===Pieczęć Khshāyarów===<br />
Boscy Khshāyarowie posługują się ponadto własną pieczęcią, która stanowi świadectwo wiarygodności pism, dekretów i dokumentów, nadając im moc prawną. Jako taka, funkcjonuje również jako niezależny symbol, podobny w funkcji do herbu. Pieczęć przedstawia geometryczny wzór podobny do gwiazdy, w którego środku znajduje się okrąg, zawierający czerwony płomień na czarnym tle. Motywy ognia lub płomienia również często pojawiają się w ajdynirańskiej ikonografii, reprezentując Wieczny Ogień. Jego użycie w imperialnej pieczęci ma w zamierzeniu umocnić poczucie boskiego pochodzenia imperialnej władzy a także samego boskiego statusu Imperatorów. <br />
<br />
Pieczęcią tą zatwierdzane są najważniejsze dokumenty państwowe, a próba jego podrobienia traktowana jest na równi ze zdradą stanu. <br />
===Ńarmad===<br />
Głównym symbolem kraju jest czarny ńarmad (Orzeł Haasta), czyli ogromny drapieżny ptak charakteryzujący się potężnymi szponami, występujący naturalnie na znacznych obszarach państwa. Widnieje on zarówno na fladze państwowej jak i fladze monarszej. Pojawia się także na wielu innych herbach i godłach, stosowanych zarówno przez arystokratyczne rody, prywatne biznesy czy instytucje państwowe. Ptak ten stanowi bowiem ogólnonarodowy i ogólnopaństwowy symbol, wspólny wszystkim etnicznym Ajdyniriańczykom, a częściowo nawet i nie-ajdyniriańskim obywatelom Imperium. W ramach ajdyniriańskiej kultury zajmuje natomiast ńarmad niezwykle ważne miejsce jako święte zwierze i symbol [[Radhevar|Radhevara]] - przywódcy Trójcy i najwyższego boga panteonu. Motyw ńarmada bardzo często pojawia się w ajdyniriańskiej sztuce i ikonografii, a samo zwierzę ma głębokie symboliczne znaczenie, uosabiając mądrość, dumę, siłę i odwagę.<br />
<br />
===Gwiazdy Cesarskie===<br />
Gwiazdy Cesarskie (''Śaetrāya Khshāyaranęri'') to siedem gwiazd jaśniejących na kyońskim niebie. Motyw ten, występujący często w ajdyniriańskiej ikonografii, ma swoje źródło symbolice kulturowo-religijnej. Gwiazdy Cesarskie przewijają się bowiem przez wiele ajdyniriańskich legend, poczynając od stworzenia ludzkości, aż po Wielką Tułaczkę, podczas której Gwiazdy Cesarskie prowadziły starożytnych Ajniadów do ich nowej ojczyzny. Odgrywają one znaczącą rolę w ajdyniriańskiej astronomii i mistycyzmie. Koniunkcja wszystkich siedmiu Gwiazd w jednej linii lub łuku uważana jest za zwiastun przełomowych zmian oraz wielkości<ref>Powiązane jest to najprawdopodobniej z faktem, że spora część ajdyniriańskich bohaterów i władców urodzić się miała właśnie podczas takiej koniunkcji Gwiazd</ref>.<br />
===Pozostałe===<br />
Poza symbolami narodowymi, istnieją także trzy symbole imperialnej władzy. Są to kolejno:<br />
<br />
'''Słoneczny Tron''' (''Tirkān Xarani''), znajdujący się w sali tronowej Imperialnego Pałacu w Djyazhoarze. Ogromny i bogato zdobiony, z wbudowanymi w niego wieloma kawałkami perfekcyjnie wypolerowanego szkła. Na zagłówku znajduje się rzeźba ńarmada o rozpostartych skrzydłach, za którym znajduje się wielki dysk, obłożony szkłem i klejnotami. Od niego tron bierze swą nazwę. W połączeniu ze skomplikowanym systemem platform i luster znajdujących się w sali tronowej, światło odbite od Słonecznego Tronu jest w stanie chwilowo oślepić petentów przybywających przed obliczę Boskiego Władcy. <br />
<br />
'''Burzowe Ostrze''' (''Zoaghar Vakshyani''), zwane również '''Ostrzem Vakshara''' (''Zaoghar Vaksharaz''), to chątrizhar stanowiący symbol majestatu władzy, będący jednocześnie mieczem koronacyjnym ajdyniriańskich władców. W czasach Starego Państwa Ostrze Vakshara było najświętszą z relikwii [[Assurhan|Assurhanu]]. Ostrze jest długie i zakrzywione, różniące się jednak od typowych ajdyniriańskich szabli. Wykonane jest z brązu, a według legendy wykute zostało jeszcze w czasach przed [[Wojna Bogów|Wojną Bogów]] przez samego [[Vakshar|Vakshara]]. <br />
<br />
'''Korona Cesarska''' (''Ŝaris Khshāyarani'') jest unikalna dla każdego władcy. Nowa korona wykonywana jest na zamówienie dworu, a w dniu swojej koronacji każdy kolejny Imperator zakłada na swą głowę własną koronę. Niektóre z koron przymocowane były do złotego łańcucha zwisającego ze stropu sali tronowej, były one bowiem tak bogato zdobione i tak ciężkie, że władca nie był w stanie utrzymać na szyi takiego ciężaru. Na imperialnych monetach poszczególnych Imperatorów można rozpoznać i odróżnić od siebie właśnie po kształcie ich korony. Korony poprzednich władców przechowywane są w imperialnym skarbcu, w specjalnie dedykowanej im sali.<br />
<br />
Innym symbolem kraju jest '''chątrizhar''' - ajdyniriańska broń narodowa. Jest to rodzaj zakrzywionej broni białej, przypominający szablę, szamszir lub sejmitar. Ostrza te są podstawowym elementem uzbrojenia imperialnej armii a chątrizhar uznawany jest za nieodłączny element kultury i tożsamości narodu. Każdy Ajdyniriańczyk, niezależnie od płci, jest od małego uczony władania tą bronią. Klinga kuta jest tak, by być zarówno zabójczą jak i piękną, chątrizhar jest bowiem bardzo często sam w sobie przejawem sztuki. Przez swoje specjalne znaczenie broń ta bywa bogato zdobiona, a na ostrzu wykuwane są wszelkiego rodzaju inskrypcje, często spersonalizowane do właściciela, wyrażające jakieś życzenie lub sentencję. Chątrizhar jest terminem dość ogólnym, może powiem odnosić się do broni jednoręcznej, półtoraręcznej, a nawet sztyletów o zakrzywionym ostrzu.<br />
<br />
==Polityka==<br />
===Ustrój polityczny===<br />
<br />
[[Plik:Piramida.png|thumb|right|450px|Piramida ajdyniriańskiej administracji]]<br />
Ajdynir jest dziedziczną monarchią absolutną o cechach teokratycznych. Dziedziczenie władzy odbywa się zwykle na zasadach primogenitury, gdzie najstarsze dziecko poprzedniego władcy dziedziczy po nim wszelkie tytuły, niezależnie od płci. Od tej zasady istnieje niewiele wyjątków. Władcy Imperium noszą oficjalny tytuł '''Khshāyar''' [{{IPA|χʂa:'jaɾ}}], co tłumaczy się jako "Imperator" lub rzadziej "Cesarz", a równie często nie tłumaczy wcale. W oficjalnych dokumentach często pojawia się wiele innych tytułów przysługujących monarsze. Część z nich odnosi się do jego majestatu i wyższości nad innymi władcami, czego przykładami są poniższe tytuły: <br />
*Wielki Król (''Éxan Rozh'' [{{IPA|ɛj'ksan rɔʐ}}])<br />
*Król Wszystkich Królów (''Ruj Rujaur̄'' [{{IPA|rud͡ʐ ru'd͡ʐaur:}}])<br />
*Władca Wszystkich Władców (''Ahwatar Ahwataraur̄'' [{{IPA|axʷa'tar axʷata'raur:}}]) <br />
*Kagan Wszystkich Kaganów (''Anir Aniraur̄'' [{{IPA|a'ɲir aɲi'raur:}}])<br />
*Pan Czterech Stron Świata (''Rasheqar Śniahaso Aibhadas Awestaraz'' [{{IPA|raʂɛ'qar ɕɲiaxa'sɔ aɪbʰa'das awɛsta'ɾaz}}])<br />
*Pan Wszechświata (''Rasheqar Dûsawestaraz'' [{{IPA|raʂɛ'qar dʉsawɛsta'ɾaz}}])<br />
<br />
Używanych jest również wiele innych tytułów, charakterystycznych dla poszczególnych regionów Imperium i wyrażających panowanie nad nimi ajdyniriańskiego monarchy. Pośród nich, trzema najistotniejszymi są najprawdopodobniej tytuły:<br />
*Faraon ([[Język mhasalski|mhs.]] ''Pharrāuhat'' [{{IPA|pʰarɒː'hat}}], ajd. ''Fārohad'' [{{IPA|fa:ɾɔ'xad}}]), będący tradycyjnym tytułem władców [[Mhasal|Mhasalu]]. Należy on do ajdyniriańskich Imperatorów od czasu podboju tego kraju przez Imperium. Koronacja na Faraona Mhasalu odbywa się oddzielnie od koronacji na Imperatora Ajdyniru, monarchowie muszą więc specjalnie udać się do [[Gaurakah]], mhasalskiej stolicy, by ceremonialnie przyjąć od tamtejszego kapłana koronę krainy. Pośród wszystkich tytułów należących do Imperatorów jest to jednak wyjątek.<br />
*Tanar<br />
*Pan nad Poitami<br />
<br />
Inne tytuły odnoszą się zaś do ajdyniriańskiej tradycji religijnej oraz powszechnie przyjętego boskiego statusu khshāyarów. Tytułami takimi są:<br />
*Boski Władca (''Ahûrani Ahwatar'' [{{IPA|axʉ'ɾaɲi axʷa'tar}}])<br />
*Syn Zbawcy (''Bazdir Aerishnaz'' [{{IPA|baz'dir aɛɾi'ʂnaz}}])<br />
*Namiestnik Bogów (''Ḱapūr Dévanas'' [{{IPA|k'a'pu:r dɛjva'naz}}])<br />
*Cień Trójcy (''Revan Azhirhamaz'' [{{IPA|rɛ'van aʐiʀa'maz}}])<br />
*Opiekun Wiecznego Ognia Djyazhoaru (xxx [{{IPA|rud͡ʐ ru'd͡ʐaur:}}])<br />
<br />
Bardzo interesującym tytułem jest również '''Ayńadātar''' [{{IPA|ajɲada:'taɾ}}] WYJAŚNIĆ<br />
Niektórzy Imperatorowie przyjmują na siebie także tytuły specjalne, podkreślające jakieś wielkie dokonania lub ważne wydarzenia, charakterystyczne dla nich oraz ich panowania. Przykładem może być tytuł (poskromiciel ptasich wojowników)<br />
<br />
Khshāyarowie cieszą się statusem żywych bogów, legitymizując się pochodzeniem w prostej linii od boga Radhevara i bogini Ishār, czyli jednych z najważniejszych ajdyniriańskich bóstw. Założenie boskiego pochodzenia Imperatorów i ich władzy jest jednym z niepodważalnych dogmatów państwowych, a jego negacja równa się zdradzie stanu. Imperatorzy mają praktycznie nieograniczoną i absolutną władzę. Są oni namiestnikiem bogów na ziemi oraz ich cieniem. Stanowią zatem sam szczyt piramidy, z którego spływa cała władza. Mimo to, w praktyce, Imperatorzy związani są ajdyniriańską tradycją oraz normami kulturowymi, które są tak silnym imperatywem, że nawet bogowie wolą działać z nim w zgodzie. Jednym z takich zwyczajów jest przejście przez następce tak zwanych Prób, które maja zdecydować czy nadaje się do sprawowania władzy nad państwem. Próby sprawdzają walory intelektualne, psychiczne i fizyczne przyszłego władcy, a zakończone są religijnym rytuałem w którym następca musi przejść przez Święte Płomienie rozpalone w Złotej Świątyni. Owa ostatnia Próba udowadnia odwagę, hart ducha a także przychylność samych bogów. <br />
<br />
PIRAMIDA<br />
====Administracja====<br />
Khshāyarom służy organ doradczy, tak zwana Wielka Rada (''Éxan Aeram''), choć jej nazwa może być dość myląca. W dosłownym tłumaczeniu z ajdyniriańskiego "éxan aeram" znaczy ni mniej ni więcej jak "wielki pomocnik". To znacznie lepiej odwzorowuje rzeczywistość, bowiem członkowie Wielkiej Rady to jedynie słudzy państwa, dostępujący zaszczytu służenia swą mądrością i radą boskiemu Imperatorowi. Członkami Rady mogą być jedynie osoby o niebywałej wiedzy i umiejętnościach, o nieoszkalowanej opinii i zasługach dla państwa. Na czele Rady stoi natomiast Wielki Haszfar (''Éxan Hashfār''), będący najwyższym urzędnikiem państwowym i prawą ręką Imperatora. <br />
<br />
Silną rolę posiadają również starożytne arystokratyczne familie, czyli tak zwane [[Wielkie Rody]] (''Éxanęri Ekhshabaya'') a także Siedmiu Arcykapłanów (''Swāhir Carjaehamaya''), czyli najwyższych duchowych przywódców ajdyniriańskiej religii. Posiadają oni znaczny autorytet moralny w państwie, w Ajdynirze jednak władza świecka i duchowna idą zazwyczaj ramię w ramię, wspierając i dopełniając się wzajemnie. Wielkie Rody posiadają natomiast znaczne wpływy i bogactwa, działają również nieco bardziej na zasadzie organizacji niż tylko rodzin związanych więzami krwii, każdy kto wykazał się użytecznością i kompetencjami może bowiem, najczęściej po wieloletniej służbie, zostać przez Ród adoptowany i wliczony w jego szeregi. Rody rywalizują między sobą o pozycje w państwie i przychylność Imperatora. Pałacowa polityka Wielkich Rodów potrafi być bardzo brutalna, zdarzały się już w historii rozrachunki między Rodami i stronnictwami politycznymi, które niejednokrotnie kończyły się wyciągnięciem broni i rozlewem krwi. Takie rozgrywki osłabiają jednak Imperium i były zazwyczaj karane przez władców z najwyższą surowością. Imperator ma również zbyt mocną pozycje by jakikolwiek Ród mógł wystąpić przeciw niemu lub podważyć jego pozycję. Przynajmniej bezpośrednio. Jest również mało prawdopodobne by jakikolwiek Ród by się na to poważył, kto śmiałby w końcu wystąpić przeciw samemu bogu?<br />
====Propaganda i slogany====<br />
====Tajne służby====<br />
====Legitymizacja władzy====<br />
{{zobacz też|Hwennār}}<br />
<br />
===Podział administracyjny===<br />
Kraj podzielony jest na 44 prowincje (''hītras''), na czele których stoją namiestnicy (''hītrasind''), dowolnie mianowani i odwoływani ze stanowiska przez Imperatora. Stanowią oni jego przedstawicieli na terenie prowincji i sprawują władzę w jego imieniu. Mogą oni nosić również tytuły króla (''ruj/rozh'') lub księcia (''isūr''), w zależności od prowincji którą władają. Królestwa i księstwa były z reguły dawniej niepodległymi państwami, których władcy wykazali się mądrością i rozwagą, uginając kolana przed potęgą ajdyniriańskich Imperatorów oraz ich armii i składając im przysięgę wierności. W ten sposób wiele państw zostało wcielonych do Imperium, lecz ich władcy zachowali swoją pozycję a lokalna administracja pozostała w rękach miejscowych.<br />
Istnieje również kilka miast, które działają jako osobne prowincje, a ich namiestnicy posiadają tytuły książęce. <br />
<br />
Rdzenne ziemie ajdyniriańskie również noszą miana królestw, co jest pozostałością istnienia w zamierzchłych czasach miast-państw, z których zrodziło się Imperium.<br />
<br />
<br />
====Kolonizacja i osadnictwo====<br />
====Lista prowincji====<br />
[[Plik:AjdAdm.png|thumb|right|850px|Złote kropki oznaczają lokalizacje stolic prowincji, stolica Imperium zaznaczona jest dodatkowo białą gwiazdą.]]<br />
'''Serce Imperium'''<br />
*'''1''' - Królestwo Djyazhoarskie, stolica: [[Djyazhoar]]<br />
*'''2''' - Królestwo Kiwarańskie, stolica: [[Ḱivarā]]<br />
*'''3''' - Królestwo Assurhańskie, stolica: [[Assurhan]] <br />
*'''4''' - Królestwo Śranirhskie, stolica: [[Śranirh]]<br />
*'''5''' - Królestwo Mazdarbańskie, stolica: [[Mazdharbān]]<br />
*'''6''' - Królestwo Bhaťipurskie, stolica: [[Bhaťipur]]<br />
<br />
'''Sûrenna'''<br />
*'''7''' - Pądoran, stolica: Ikheril<br />
*'''40''' - Nishid, stolica: Tar̄ubān<br />
<br />
'''Wybrzeże'''<br />
*'''8''' - Goran, stolica: Vôssepur<br />
*'''9''' - Feanios, stolica: [[Ezhid]]<br />
*'''10''' - Imracir, stolica: Yazhun<br />
*'''11''' - Kharendas, stolica: [[Jazyôd]]<br />
*'''12''' - Mnar, stolica: [[Mandaran]]<br />
<br />
'''Mhasal'''<br />
*'''13''' - Księstwo Matalskie, stolica [[Matāl]]<br />
*'''14''' -<br />
*'''20''' -<br />
*'''21''' -<br />
*'''22''' - Miasto [[Gaurakah]] (dawna stolica Mhasalu)<br />
*'''23''' -<br />
*'''24''' -<br />
*'''25''' -<br />
*'''26''' -<br />
<br />
'''Aezisnir'''<br />
*'''15''' -<br />
*'''16''' -<br />
*'''17''' -<br />
*'''18''' -<br />
*'''19''' -<br />
<br />
'''Yandir'''<br />
*'''41''' -<br />
*'''30''' -<br />
*'''31''' -<br />
*'''41''' -<br />
*'''28''' -<br />
*'''29''' -<br />
<br />
'''Zuran'''<br />
*'''32''' -<br />
*'''33''' -<br />
*'''34''' -<br />
*'''35''' -<br />
*'''36''' -<br />
*'''37''' -<br />
*'''38''' -<br />
<br />
'''Taharen'''<br />
*'''39''' - Królestwo Tahareńskie, stolica: [[Kahrakort]] <br />
<br />
'''Pustkowia'''<br />
*'''42''' - Azherim<br />
*'''43''' -<br />
*'''27''' -<br />
*'''44''' -<br />
<br />
===Polityka zagraniczna===<br />
<br />
==Historia==<br />
==Siły zbrojne== <br />
===Wywiad i kontrwywiad===<br />
Imperialny aparat państwowej propagandy jest prawdopodobnie najlepiej rozwiniętym na całym Kyonie, podobnie sprawa ma się z instytucją wywiadu i tajnej policji. Wszystkie te kompetencje skupiają się natomiast w ręku jednej, potężnej organizacji - Oczu Imperatora (''Anûshaya Khshāyaraz''). Stanowi ona usta, oczy i uszy Boskiego Władcy, jego tuby propagandowej, pełni rolę tajnej policji, wywiadu i służby bezpieczeństwa wewnętrznego. Jest także jednym z najważniejszych filarów jego władzy i najgroźniejszych narzędzi w jego arsenale. Agenci Anûshayi są obecni wszędzie, w każdym zakątku państwa i również poza nim, a przez lata poddawani są niezwykle rygorystycznemu treningowi i indoktrynacji, czyniąc z nich prawdziwą elitę, jednych z najlepszych szpiegów na świecie, fanatycznie wiernych swojemu władcy. Na dworach obcych władców zbierając informacje o potencjalnych rywalach, sojusznikach i przyszłych nowych prowincjach Imperium, ruchach wojsk, sojuszach i ogólnej sytuacji politycznej. Wewnątrz Imperium z cienia czuwają nad wypełnieniem woli boskiego Imperatora, likwidując wszelkie potencjalne zagrożenia i zajmują się rozpowszechnieniem państwowej propagandy. Zbierają informacje o wszystkim co mogło by zainteresować Imperatora i co mogło by posłużyć racji stanu Imperium. Anûshaya jest tak bana i szanowana, że nawet sami namiestnicy prowincji, mimo że przynajmniej teoretycznie posiadają wyższą pozycje, drżą na myśl o agentach obserwujących ich poczynania i relacjonujących wszystko Boskiemu Imperatorowi. <br />
<br />
Stąd wzięło się ajdyniriańskie przysłowie: Gdzie Imperator sam nie pójdzie, tam swe Oczy pośle.<br />
<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:GóryŻelazneDoliny.jpg|thumb|right|200px|Góry Żelazne]]<br />
[[Plik:Góry Pochodzenia.jpg|thumb|right|200px|Góry Pochodzenia]]<br />
[[Plik:Góry zachodu.jpg|thumb|right|200px|Harrun, górzysty płaskowyż za zachodzie Imperium]]<br />
===Klimat===<br />
Imperium, z racji swojego rozmiaru, rozciąga się na obszarze wielu stref klimatycznych i pod względem klimatu jest obszarem niezwykle różnorodnym, dominuje jednak klimat tropikalny i sub-tropikalny. Północne ziemie państwa, czyli wybrzeża Morza Słonego, pokrywają lasy deszczowe, wilgotne lasy równikowe i nieprzebyte dżungle, znane przez Ajdyniriańczyków jako Zielone Lasy. Mimo to, tereny te są jednymi z najgęściej zaludnionych ze względu na żyzne gleby i wilgotny klimat. Na północy znajdują się również Białe Wzgórza, gdzie z recji dużych wysokości klimat jest o wiele chłodniejszy. Porastają one wysokogórskie lasy, sięgające aż do podnóży Góry Férhan, która jest wiecznie pokryta śniegiem. Idąc dalej na południe, w dolnym biegu rzek Ar̄ea i Eqarosi znajdują się suche lasy subtropikalne, znajdujące się na Równinach Ikheril. Są to również dość gęsto zaludnione tereny, zwłaszcza nad rzekami. Dalej na południe znajduje się samo serce Imperium, czyli Jezioro Szmaragdowe, rdzenne ziemie Ajdyniriańczyków i najgęściej zaludniony obszar kraju. Są to żyzne niziny, sprzyjające rolnictwu i porośnięte wiecznie zielonymi, wilgotnymi lasami strefy umiarkowanej. Im dalej od Jeziora Szmaragdowego tym klimat robi się suchszy a teren wznosi się wyżej, aż docieramy do Równin Azrif, czyli rozległego obszaru porośniętego ogromną sawanną, który na wschodzie sięga aż do podnóży Gór Żelaznych. Osadnictwo skupia się tam głównie nad rzeką Eqarosi i jej dopływami, lub nielicznymi zbiornikami wodnymi. Dalej w kierunku południowo-zachodnim znajduje się wąski pas szczególnie suchych sawann. W kierunku południowo-wschodnim rozciąga się rozległy step, znajdujący się pomiędzy Górami Żelaznymi a Górami Pochodzenia. W kierunku południowo-zachodnim natomiast znajduje się natomiast najrozleglejszy obszar Ajdyniru, czyli sięgające po horyzont wyżyny porośnięte krzewami kserofitycznymi, przystosowanymi do tych wyjątkowo suchych i trudnych warunków, a także ogromne tereny pustynne i półpustynne. Dalej na południe rozciąga się już jedynie niezmierzony obszar Wielkiej Pustyni, tak nieprzyjazny, że nikomu nie udało się jeszcze przebyć na drugą stronę. Opadów deszczu nie ma tam niemal nigdy, występują również niespotykane nigdzie indziej wahania temperatur - w ciągu dnia z łatwością mogą one sięgać nawet do 100°C, a w nocy spaść mocno poniżej zera. Jedynymi miejscami gdzie występuje woda są nieliczne oazy, znalezienie ich jest jednak niemal niemożliwe.<br />
<br />
===Rzeźba terenu===<br />
<br />
Kraj położony jest w znacznej mierze na ogromnych równinach, pokroju Równin Ikheril, wyżynach, jak Równiny Azrif, czy stepach i płaskowyżach, pokrywających większość południa i południowego-zachodu. Sięgają one na wysokość od 1000 do 2500m n.p.m. Najgęściej zaludnione tereny, czyli tereny nad Jeziorem Szmaragdowym a także wybrzeża Morza Słonego położone są nieco niżej. Przejście między nizinnymi terenami Jeziora Szmaragdowego a płaskowyżem Równin Azrif odbywa się w formie stromych wzgórz, opadających w stronę Jeziora, pokrytych lesistą sawanną. Góry Żelazne i Góry Pochodzenia sięgają natomiast aż na niebotyczną wysokość 10000-12000m n.p.m, podobną wysokość posiada również położona w Białych Wzgórzach Góra Férhan, czyli ogromny, mierzący ponad 11000m wulkan, widoczny z odległości niemal 1000 kilometrów. Same Wzgórza sięgają przeciętnie na wysokość około 4000m. Na terenach Imperium występują czasami pasma wzgórz, teren jest jednak w przeważającej części płaski, nie licząc również dolin rzecznych.<br />
<br />
===Akweny===<br />
Ajdynir znajduje się przeważnie w strefie gorącego, suchego klimatu, niewiele jest więc zbiorników wodnych. Istnieje jednak kilka szczególnie istotnych akwenów, pozwalających państwu kwitnąć mimo trudnych warunków. Pierwszym jest Jezioro Szmaragdowe, ogromny zbiornik słodkiej wody znajdujący się w Sercu Imperium, zapewniający znacznie łagodniejszy klimat niźli na innych terenach państwa. To nad nim osiedlili się protoplaści Ajdyniriańczyków i to z żyznych dolin dookoła niego zrodziło się Imperium. Innymi są trzy wielkie rzeki wraz z ich dopływami, Eqarosi, Ar̄ea i Ehwatri. Są one niezwykle ważnymi arteriami komunikacyjnymi i handlowymi, płynąc przez wszystkie najważniejsze i najludniejsze prowincje kraju. Są one szerokie, Eqarosi i Ar̄ea mają w niektórych miejscach po kilka kilometrów a Ehwatri jest niewiele węższa, zapewniają również nieocenioną ilość pożywiania i użyźniają okoliczną glebę. Poza tym, Eqarosi i Ar̄ea są połączone Kanałem Djyazhoarskim.<br />
Rzeka Ehwatri bierze początek na stokach Góry Férhan, płynie przez Kotlinę Mhasalu i wpada do Morza Słonego, dokładnie tak samo jak Ar̄ea. Eqarosi płynie natomiast na północ aż z Gór Żelaznych, wpadając do Jeziora Szmaragdowego.<br />
<br />
===Góry===<br />
Mimo wysokiego położenia większość ziem Ajdyniru jest płaska, zdominowana przez rozległe wyżyny i płaskowyże. Istnieje jednak kilka pasm górskich i wzgórz, które wznoszą się wysoko ponad otaczające je równiny. Na północnym wybrzeżu, na południowy-zachód od Zielonych Lasów, znajdują się Białe Wzgórza, czyli pasmo stromych i skalistych grzbietów, niegdyś bogatych we wszelkie metale, których wszystkie znane złoża zostały już jednak wyeksploatowane a także wielu kamieni szlachetnych. Nazwę swą Białe Wzgórza zawdzięczają licznym krasowym wapiennym formacją, będących charakterystycznym widokiem dla rejonu. Sięgają one przeciętnie na wysokość 4000m, lecz najwyższy szczyt Wzgórz, czyli święta Góra Férhan, będąca równocześnie prawdopodobnie najwyższym wulkanem na planecie, wznosi się na wysokość ponad 11000m. Wzgórza Kiwarańskie oddzielają niziny Jeziora Szmaragdowego od wyżynnych Równin Azrif. Są one bardzo strome i opadają z równin ku jezioru, tworząc idealne warunki dla uprawy herbaty czy winnych gron. Na wschodniej granicy państwa, przy granicy z [[Kavelia|Kavelią]] znajdują się Góry Żelazne. Ich posępne, szare szczyty wznoszą się nawet na 12000m, a swą nazwę zawdzięczają nie tylko bogactwu tej rudy, lecz przede wszystkim wrażeniu jakie wywierają. Zdają się bowiem potężne, niczym wykute z żelaza, grożąc samemu niebu. Na najdalszym zachodzie kraju znajdują się natomiast Wzgórza Harrunu, długi pas skalistych i stromych wzgórz i masywów skalnych. Wznoszą się na wysokość średnio 500m ponad otaczające je wyżyny i oddzielają [[Rikkadan]] i zachodnie prowincje Imperium do rozciągającej się za nimi Wielkiej Pustyni. Wzgórza Harrunu rozciągają się aż po granice ziem Unagurów. Znajdują się w nich źródła wody, zaopatrując ziemie na ich północno-wschodnich stokach w odrobinę tego życiodajnego składniku, tak ważnego w pustynnym klimacie.<br />
<br />
===Gleby===<br />
Najżyźniejsze gleby rozciągają się na wybrzeżu Morza Słonego, na równinach otaczających Jezioro Szmaragdowe a także w dolinach trzech wielkich rzek Imperium. To właśnie tam koncentruje się znaczna większość upraw, natomiast im dalej na południe tym ziemia staje się suchsza i trudniejsza do uprawy. Sawanny zmieniają się w busz i półpustynie, a te natomiast same wkrótce pokrywają się piaskiem. Najdalej na południe położone prowincje państwa praktycznie nie nadają się pod jakąkolwiek uprawę, nie licząc nielicznych oaz.<br />
<br />
==Środowisko naturalne==<br />
===Flora===<br />
[[Plik:Kagozhi.jpg|thumb|left|300px|Liście ziela ḱagozhi]]<br />
[[Plik:Szmaragdowe.jpg|thumb|right|300px|Typowy zmierzch nad Jeziorem Szmaragdowym]]<br />
<br />
Zielone Lasy, czyli dżungle nad Morzem Słonym, są domem niezliczonej ilości egzotycznych gatunków roślin, z których dwa są szczególnie cenione - hebanowce, ze względu na swoje czarne drewno, i drzewo Ghąruan, o drewnie w biało-błękitnym kolorze. Rozległe stepy i sawanny najbardziej przypominają Afrykę a porastają je baobaby, akacje i palmy, ogromne tereny pustyń i półpustyń zachodniego Imperium natomiast kaktusy i inne kserofity. Niziny nad Jeziorem Szmaragdowym porastają drzewa charakterystyczne dla wilgotnych lasów nadczarnomorskich, głównie wiecznie zielone drzewa liściaste oraz palmy. Najbardziej jednak charakterystyczne rośliny tego regiony, a przy tym całego Imperium, to krzewy herbaciane, winorośle i ziele ''ḱagozhi''. Ogromne winnice i pola herbaciane pokrywają niemal całe serce kraju, a rodzai wina i herbaty Ajdyniriańczycy znają kilkaset. Podobnie sprawa ma się z opisywanym wcześniej ḱagozhi, o drobnych niebieskich liściach. Samo Jezioro Szmaragdowe jest niezwykłe nie tylko ze względu na czystość i zielone zabarwienie swoich wód - jest ono domem dla mikroskopijnych organizmów roślinnych, podobnych do tych występujących na Malediwach (lingulodinium polyedrum). Rośliny te posiadają luminescencyjne właściwości i świecą mocnym niebiesko-turkusowym blaskiem każdego wieczoru gdy fale wyrzucają je na plaże Jeziora. Rośliny te występują też w dolnym brzegu rzeki Eqarosi.<br />
Nad brzegami rzek rośnie również papirus, a w Ajdynirze znane są cytrusy, kilka odmian ostrej papryki, imbir, sałata, kapusta, cebula, wiele rodzai zbóż, w niektórych regionach kraju rośnie również kukurydza.<br />
<br />
===Fauna===<br />
[[Plik:Lemur.jpg|200px|Lemur Olbrzymi|thumb|right|200px|Ulukar, lemur olbrzymi]]<br />
[[Plik:Koteł.jpg|thumb|left|200px|Pāyrīn]]<br />
[[Plik:Podr2.jpg|thumb|left|200px|Polujący ńarmad]]<br />
[[Plik:Ruskland.jpg|thumb|right|200px|Moa]]<br />
[[Plik:Słoń.jpg||thumb|left|200px|Mamut cesarski]]<br />
[[Plik:Waran.jpg|thumb|right|200px|Megalania]]<br />
[[Plik:Smok.jpg|thumb|left|200px|Ŝarhatan <br>''Zamiast kolców ma łuski'']]<br />
<br />
Z racji swojego ogromu w Imperium znaleźć można bogactwo zwierzyny. W tropikalnych Zielonych Lasach na północy kraju żyją liczne gatunki zwierząt, miedzy innymi megafauna pokroju lemurów olbrzymich (Megaladapis), tropikalne mrówki i termity, a także wielkie anakondy oraz pāyrīn, jedno ze świętych ajdyniriańskich zwierząt, przypominające przerośniętego rysia. W suchych lasach tropikalnych znajdujących się w dolnym biegu rzek Ar̄ea i Eqarosi, a także na Równinach Ikheril żyją słonie, wiele nielotnych ptaków pokroju dodo (Raphus Cucullatus), Genyornis Newtoni i moa (Dinornithiformes), a także sławny ńarmad - symbol i narodowe zwierze Ajdyniru i Ajdyniriańczyków, będący niczym innym jak Orłem Haasta (Harpagornis Moorei). Zarówno w Eqarosi jak i Ar̄ea, a także w samym Jeziorze Szmaragdowym żyją słodkowodne delfiny zwane qor̄u oraz wielkie żółwie słoniowe, w rzekach występują również hippopotamy i krokodyle. W sercu Imperium żyje djeśpar, gryzoń przypominający koszatniczkę, osiągający jednak rozmiary domowego kota i często tak jak koty trzymany przez bogaczy jako zwierzątko domowe. Na południowych sawannach również występują żyrafy, słonie, mamuty cesarskie i stepowe, moa, ńarmady, a także lwy, gazele i tygrysy szablozębne. W Kawelii, u podnóży Gór Żelaznych, Gór Pochodzenia, a także w Białych Wzgórzach, czyli tam gdzie klimat jest nieco chłodniejszy, żyją jelenie i wilki straszliwe (Canis Dirus). Na rozgrzanych pustkowiach południa żyją natomiast wielbłądy, w tym ogromny wielbłąd syryjski, lwy workowate, strusie a także kilka jaszczurczych gatunków, takich jak megalania (Varanus Priscus), waran z komodo, czy ŝarhatan - wielki gad wielkości konia przypominający nieco dinozaura lub smoka bez skrzydeł, który został co ciekawe udomowiony a Jeźdźcy Ŝarhatanów stanowią dumę imperialnej kawalerii. <br />
<br />
'''Lemury olbrzymie''' są przez Ajdyniriańczyków znane jako ''ulukar'', co jest zniekształconą i zajdynirianizowaną wersją miana jakie nadały mu [[Ludy Lasów]]. Mierzy ~1,5 m i niezwykle ceniony ze względu na swoje futro. Podobnie jak u koali jego ulubionymi zajęciami są jedzenie i spanie wysoko w koronach drzew. <br />
<br />
'''Pāyrīn''' to święte zwierze bogini Ishār. Jego długość ciała wynosi od 2 do nawet 2.5m, ma również około 1m wysokości. Jego futro jest towarem luksusowym, jednak ze względu na niezwykle ważny dla Ajdyniriańczyków status religijny i kulturowy polowania na te szlachetne zwierzęta mogą odbywać się jedynie w określonych okresach i przez najlepszych myśliwych. Niezarejestrowane polowania traktowane są na równi z kłusownictwem - śmiercią. Nie żeby pāyrīn samemu nie był w stanie się obronić przed większością myśliwych. Zdecydowanie jest.<br />
<br />
'''Ptak dodo''', o długość ciała około 70–75 cm, to istny kulinarny przysmak, ceniony ze względu na swoje wyborne mięso. Ponadto z jaj dodo można sporządzić równie wyborną jajecznicę.<br />
<br />
'''Moa''' to wielki nielotny ptak, wysoki na około 3,6 m (przy czym samice są znacznie większe od samców), posiada masę do 250 kg. Ten olbrzymi roślinożerca jest charakterystycznym widokiem na ajdyniriańskich równinach, a do tego wielkim przysmakiem - zarówno ludzi jak i ńarmadów.<br />
<br />
'''Orzeł Haasta''', czyli ńarmad - ajdyniriańskie narodowe zwierze i święty symbol boga Radhevara, tutaj polujący na moa. Długość ciała do 130 cm, rozpiętość skrzydeł nawet do 260 cm, masa 10-13 kg. Ptak ten jest częściowo oswojony, przez elitę używany na polowaniach.<br />
<br />
'''Qor̄u''' to słodkowodny delfin, zamieszkujący rzeki Eqarosi i Ar̄ea oraz Jezioro Szmaragdowe. Jest to bardzo inteligentne zwierze, darzone sympatia przez wszystkich żeglujących po wodach Imperium, znane ze swoje sympatii i łagodnego usposobienia. Żeglarze opowiadają nawet legendy o tym jak qor̄u wielokrotnie ratowały topiących się pływaków. Poluje się na nie bardzo rzadko, ze względu na bogactwo ryb i owoców morza, które obficie występują także w rzekach.<br />
<br />
'''Mamut cesarski''', kolos mierzący ponad 4-5m wysokości i ważący około 10 ton. Częściowo udomowiony i używany w imperialnym wojsku tak jak słonie.<br />
<br />
'''Megalania''', kuzyn Warana z Komodo, nazywana Postrachem Pustkowi. Bydle osiąga średnio długość 4m i wagę kilkuset kilogramów, największe osobniki mogą mieć jednak nawet ponad 7m i wagę 1.5 tony. Ma bardzo twarde mięso, które źle się gotuje, istnieją jednak przepisy jak poprawnie przyrządzić Postrach.<br />
<br />
'''Ŝarhatan''', to potężny jaszczur niewiele mniejszy od konia, przypominający pozbawionego skrzydeł smoka. Jest to drapieżnik bardzo inteligentny, uważany za święte zwierze boga Ghrezdana. Częściowo udomowione, chluba imperialnej armii.<br />
<br />
==Gospodarka==<br />
==Społeczeństwo==<br />
Z racji swojego ogromu, Imperium jest zamieszkane przez niezliczone ludy o różnym stopniu rozwoju cywilizacyjnego, porozumiewających się setkami języków i gwar. Nikt nie wie dokładnie ile jest narodów i mów, które z nich to języki a które jedynie dialekty, jakie plemiona tworzą jeden lud a jakie inny. Za każdym razem gdy ktoś podejmuje się takiej próby, uzyskuje inny wynik, często sprzeczny z konkluzjami innych mędrców. Mimo to jednak, badania trwają.<br />
<br />
Imperialni uczeni naliczyli ostatnio ponad 400 różnych języków używanych na terenie Ajdyniru, należących do kilku różnych rodzin językowych, wyodrębnili również 51 głównych ludów i grup etnicznych, zamieszkujących ziemie Imperium, jego wasali i sojuszników.<br />
<br />
===Demografia===<br />
<br />
----<br />
<br />
[[Plik:KhshayarvanJęzyki2.png|1100px]]<br />
<br />
----<br />
<br />
===Lista ludów zamieszkujących Imperium===<br />
<div style="column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3"><br />
*'''1''' - Ajdyniriańczycy<br />
*'''2''' - Larowie<br />
*'''3''' - Emnarowie<br />
*'''4''' - Kasarowie<br />
*'''5''' - Turianie<br />
*'''6''' - Dżaszowie<br />
*'''7''' - Dekowie<br />
*'''8''' - Goranie<br />
*'''9''' - Imrakowie<br />
*'''10''' - Lud Pasi<br />
*'''11''' - Fardunowie<br />
*'''12''' - Ludy Lasów <br />
*'''13''' - Mnaryjczycy<br />
*'''14''' - Matalowie<br />
*'''15''' - Sarnaci<br />
*'''16''' - Ilarnekowie<br />
*'''17''' - Liryjczycy<br />
*'''18''' - Trasowie<br />
*'''19''' - Mhasalowie<br />
*'''20''' - Warachowie<br />
*'''21'''<br />
*'''22'''<br />
*'''23'''<br />
*'''24'''<br />
*'''25'''<br />
*'''26'''<br />
*'''27'''<br />
*'''28'''<br />
*'''29''' - Tahareńczycy<br />
*'''30''' - Kaldowie<br />
*'''31''' - Naratowie<br />
*'''32'''<br />
*'''33'''<br />
*'''34'''<br />
*'''35'''<br />
*'''36'''<br />
*'''37'''<br />
*'''38''' - Kawelowie<br />
*'''39'''<br />
*'''40''' - Ażimerowie<br />
*'''41''' - Esalowie<br />
*'''42''' - Unagurowie<br />
*'''43''' - Rikkadańczycy<br />
*'''44'''<br />
*'''45'''<br />
*'''46'''<br />
*'''47'''<br />
*'''48'''<br />
*'''49'''<br />
*'''50'''<br />
*'''51'''<br />
</div><br />
<br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Dżarizm}}<br />
<br />
==Kultura i nauka==<br />
===Moda===<br />
<br />
Ajdyniriańska moda jest swoistą wariacją wielu motywów, które przypominają nieco mieszaninę strojów indyjskich i chińskich z naszego świata. Ze względu na kulturowe znaczenie Serca Imperium, a zwłaszcza wpływ imperialnej stolicy, ajdyniriańska moda jest względnie jednolita, niewiele jest więc różnic w ubiorach Ajdyniriańczyków zamieszkujących różne prowincje państwa. Każdy bowiem stara się dopasować do poczynań djyazhoarskiej elity i stylu stolicy. Nie znaczy to jednak, że wszyscy obywatele Imperium ubierają się podobnie - niemal każdy z niezliczonych ludów zamieszkujących Ajdynir posiada własną modę i tradycyjne stroje, w każdym większym mieście da się więc zaobserwować przedziwną mozaikę ubiorów różnych ludów. Ze względu na dużą tolerancję kulturową nikt nie narzuca nikomu ajdyniriańskiego ubioru ani imperialnej mody, jednak wiele osób, zwłaszcza kupcy i bogaci nie-Ajdyniriańczycy zajmujący wyższe pozycje społeczne, preferuje stroje ajdyniriańskie ponad swoje własne.<br />
<br />
W ajdyniriańskiej modzie charakterystyczne są odkryte ręce i przedramiona, zarówno u kobiet jak i u mężczyzn, a długie rękawy występują jedynie w najbardziej oficjalnych i ceremonialnych strojach. Ze względu na bardzo luźne podejście do szeroko pojętej seksualności niemal wszechobecne są głębokie dekolty, odkryte brzuchy czy plecy. Natomiast z powodu silnych wojskowych wpływów w ajdyniriańskiej modzie popularne są naramienniki z utwardzanego materiału a czasem nawet metali. Dominują różne odcięcie czerwieni, czerń i biel, rzadziej występują również złoty, pomarańczowy, zielony i niebieski. Ubrania są często zdobione w koliste lub geometryczne wzory, zwłaszcza po bokach i przy szwach. Im zamożniejszy obywatel tym piękniejsze wzory, a ludzie najbiedniejsi nie mają przeważnie żadnych. <br />
<br />
Wspólną cechą wszystkich strojów, zarówno codziennych jak i ceremonialnych, jest występowanie dwóch elementów, szerokiego pasa zawiązanego tuż nad biodrami (''kirzas'') i długiego płaszcza bądź peleryny (''zaytar''). Kirzas jest nieodłącznym elementem każdego stroju, u mniej zamożnych obywateli bywa zwykłym jednokolorowym kawałkiem tkaniny przepasającym strój, podobnym do pasów w kimonach czy strojach chińskich, u bardziej zamożnych potrafi być jednak bogato zdobiony i wyszywany. Popularne jest noszenie chątrizharów, mieczy czy sztyletów w pochwach umocowanych do kirzasu, zarówno przez kobiety jak i mężczyzn.<br />
<br />
Zaytar jest zaś opcjonalnym elementem każdego stroju, jednak niezwykle często stosowanym. Jest on, podobnie jak chątrizhar, ważnym elementem kulturowym, używanym często do pewnego rodzaju reprezentacji - bywa, że widnieje na nim wyhaftowany rodowy herb posiadacza, symbol organizacji dla której pracuje lub Wielkiego Rodu do którego należy lub którego reprezentuje. Państwowi urzędnicy i dygnitarze mają tam wyhaftowane godło Imperium. Z tego powodu zaytar traktowanym często jako przedstawienie samego siebie, utarło się nawet powiedzenie "dbać o własny płaszcz", odpowiadające z grubsza polskiemu "nie wtrącać się w nie swoje sprawy". Zaytar nosi się przeważnie na dwa sposoby, zapięty z tyłu i opadający na plecy lub zapięty z boku, opadający na lewą stronę ciała. <br />
<br />
Co do fryzur - mężczyźni posiadają zazwyczaj mocno wygolone boki i tył głowy, zostawiając przy tym dłuższe włosy na górze, czasami jednak włosy ścinane są krócej. Kobiety noszą za to przede wszystkim rozpuszczone włosy, warkoczyki są praktycznie nieobecne. Jedynie czasami włosy są zgarniane w jeden koński warkocz. Poza tym, Ajdynirianki malują się, głównie oczy i usta. Makijaż ten jest zazwyczaj dość mocny, usta są malowane na odcienie czerwonego, oczy zaś są przeważnie malowane na czarno. Stosuje się również hennę, którą kobiety malują sobie często paznokcie i brwi. Używa się również biżuterii, często wykonanej ze złota, srebra czy kamieni szlachetnych. Zwłaszcza w przypadku strojów okazjonalnych, jak déxran, noszenie biżuterii jest popularne. Przybiera ona kształt naszyjników, które zakłada się na szyję, oraz diademów i innych błyskotek wplatanych we włosy, które tworzą czasami swego rodzaju siatkę. <br />
====Stroje codzienne====<br />
[[Plik:Ajdyniriańskie stroje codzienne.jpg|thumb|left|200px| Ajdyniriańskie stroje codzienne]]<br />
<br />
'''Ćwavri'''<br>Jest to najprostszy i najpowszechniejszy strój kobiecy a także najluźniejszy. Składa się z długiego kawałka tkaniny, zazwyczaj bawełny (lecz występują również takie zrobione z droższych materiałów), przewiązanego na krzyż na piersi, tak aby układało się w kształt litery "x" i zawiązanego na szyi, a także sięgającej zazwyczaj do kolan spódniczki, przewiązanej pasem kirzas. Do ćwavri nosi się zazwyczaj sandały lub pantofle, mogą pojawić się również wyższe skórzane buty. <br />
<br />
'''Kshasra''' <br> Kshasra jest z kolei najprostszym i najluźniejszym strojem męskim. Składa się wyłącznie z jednoczęściowej, sięgającej do kolan tuniki bez rękawów, przepasanej nad biodrami kirzasem i rozciętej u dołu. Pod tuniką nosi się z reguły cienkie spodnie, lecz nie jest to konieczne, a chodzi się zazwyczaj w sandałach lub pełnych skórzanych butach. <br />
<br />
'''Nissara''' <br> Nissara to kobiecy strój codzienny ceniony zwłaszcza przez nieco wyższe warstwy społeczne, jest on też bardziej złożony od ćwavri. Przypomina on indyjskie ''sari''. Składa się z krótkiej i cienkiej koszuli bez rękawków odsłaniającej brzuch i tył pleców, zwanej ''zhina'', która jest jednak dość dobrze przylegająca do ciała. Ciało opasa również szeroka szarfa, ''itram'', opadająca zazwyczaj z lewego ramienia. Bywa ona bogato haftowana w geometryczne, koliste lub kwieciste wzory. Dolną część ciała zakrywa długa spódnica, dość sztywna do kolan lecz luźniejsza i opadająca ku dołowi poniżej. <br />
<br />
'''Ādzwar''' <br> Ādzwar jest w pewnym sensie męskim odpowiednikiem nissary, cenionym zwłaszcza przez bardziej majętnych obywateli Imperium. Jest to długa tunika bez rękawów, lecz z utwardzanymi i podniesionymi ramionami, na które często nakłada się również naramienniki, wykonane z cienkiej warstwy metalu. Tunika jest oczywiście przepasana kirzasem, posiada również mocne rozcięcie na dole. Dół jest dość sztywny, prawa noga jest osłonięta tuniką, na wysokości lewej natomiast znajduje się wcięcie. Pod spodem nosi się cienkie spodnie, które pod bywają również utwardzane lub pokryte podobnymi do kolczugi drobnymi metalicznymi płytkami, co jest elementem zainspirowanym imperialnym wojskiem. Do ādzwaru nosi się wysokie skórzane buty z charakterystycznym dla mody ajdyniriańskiej podniesionym nosem.<br />
<br />
====Stroje ceremonialne====<br />
[[Plik:Ajdyniriańskie stroje ceremonialne.jpg|thumb|left|200px|Ajdyniriańskie stroje ceremonialne]]<br />
<br />
Stroje ceremonialne to stroje uznawane za najbardziej eleganckie i wytworne, zakładane zawsze przy okazji głównych świąt lub na inne ważne uroczystości czy ceremonie. Są one również najdroższe i warte znacznie więcej niż stroje codzienne, zwłaszcza te najpiękniej zdobione. Skala i kunszt zdobień może się jednak znacznie różnić. Najubożsi nie posiadają za zwyczaj żadnych ornamentów czy ozdób poza samym strojem, najbogatsi zaś posiadają po bokach swoich szat piękne i dokładnie wyhaftowane ornamenty. Z tego też powodu stroje ceremonialne są ulubionym ubiorem ajdyniriańskiej szlachty. <br />
<br />
'''Déxran''' <br> Déxran to długa suknia sięgająca do praktycznie ziemi. Od pasa w górę jest ona niezwykle dopasowana, doskonale przylegając do ciała. Posiada bardzo głęboki dekolt, który na samym dole pokryty jest tiulem i zgodnie z ajdyniriańskim standardem kończy się na ramionach. Tam jednak występują naramienniki, zazwyczaj o dość kolistym kształcie. Mogą one przybierać rożne formy - od zwykłych utwardzeń aż po przypominające łuski drobne metalowe płytki, podobne do spodni w ādzwarze. Większa część pleców pozostaje odkryta, pojawia się jednak pewna forma rękawów w postaci na wpół przeźroczystego tiulu pokrywającego ok. 3/4 ręki. Suknia jest przepasana kirzasem, a od pasa w dół zaczyna opadać luźno aż do ziemi. Posiada również głębokie wcięcie po boku. Pod suknią noszony jest rodzaj rajstop, a na nogach eleganckie buty z podniesionym czubem. <br />
<br />
'''Ťārzul''' <br> Jest to sztywna jednoczęściowa męska szata bądź tunika, sięgająca poniżej kolan. Jako jedno z nielicznych ajdyniriańskich ubrań posiada długi rękaw, sięgający do nadgarstka. Pod szyją znajduje się wysoki i sztywny kołnierz, na ramionach zaś duże naramienniki o bardzo podniesionych i niejako "zaostrzonych" końcach. Są one często zdobione w przeróżne wzory. Strój jest przepasany kirzasem nad biodrami, poniżej zaś ťārzul zaczyna się nieznacznie rozszerzać ku dołowi. Na samym dole znajduje się pas ciemniejszego materiału, po bokach zaś zdobienia. Ubiór jest zapinany na guziki, znajdujące się na całej długości ťārzulu. Pod spodem nosi się zazwyczaj rajstopy, a na nogach ajdyniriańskie buty z podniesionym nosem.<br />
<br />
===Tradycje i zwyczaje===<br />
====Imiona====<br />
<br />
Charakterystyczne dla ajdyniriańskiej tradycji nadawania imion jest występowanie imion złożonych, składających się z 3 członów, nazywanych "prawdziwymi imionami" (''Erťiyudran''). Są to imiona abstrakcyjne, odwołujące się przeważnie do idei, cech i cnót, stanowiące pewnego rodzaju życzenie lub wróżbę odnośnie osoby noszącej owe imię. Imiona męskie i kobiece mają taką samą budowę, różniąc się jedynie ostatnim członem.<br />
<br />
Pierwsze dwa człony imienia odwołują się do przymiotników i idei, czasami również rzeczowników oraz imion bogów, natomiast imiona z nich złożone można często interpretować na kilka różnych sposobów, niekiedy wręcz sprzecznych ze sobą. Niektóre człony mogą występować jedynie na początku lub na końcu, inne zaś można zamieniać miejscami, tworząc pary imion o takim samym znaczeniu (na przykład ''Eltariyel'' i ''Ariyeltel''). <br />
<br />
{| class="wikitable"<br />
|-<br />
! Człon<br />
! Znaczenie<br />
! Przykład<br />
|-<br />
| '''aeshm''' <br />
| gniew, szał, furia <br />
| Aeshmahwaos<br>''ten, który panuje nad gniewem/szałem/furią''<br />
|-<br />
| '''aezis''' <br />
| święty ogień <br />
| Aezispanûvir<br>''ten, który jest obrońcą świętego ognia'' lub ''ten, którego chroni święty ogień'' <br />
|-<br />
| '''aewa'''<br />
| potrzeba, konieczność <br />
| Aewākheos<br>''ten, który walczy w razie konieczności'' <br />
|-<br />
| '''aŝa'''<br />
| nadzieja <br />
| Aŝacarmat<br>''ta, która jest blaskiem nadziei'' <br />
|-<br />
| '''ariy''' <br />
| cierpliwość, rozwaga <br />
| Ariysūdren<br>''ta, która postępuje rozważnie'' lub ''ta, która cierpliwie dąży do celu'' <br />
|-<br />
| '''ahwa''' <br />
| władać, panować, władca <br />
| Ahwaerťion<br>''ten, który włada przy pomocy prawdy'' lub ''ten, który jest prawdziwym władcą'' <br />
|-<br />
| '''akhe''' <br />
| uderzać, walczyć, wojownik <br />
| Akhefarus<br>''ten, który wojuje z Losem'' <br />
|-<br />
| '''avriť''' <br />
| myśl, myśleć, rozum <br />
| Avriťelqaiyav<br>''Ta, która używa rozumu na własny pożytek'' <br />
|-<br />
| '''ąnār''' <br />
| kwiat, subtelność, wrażliwość <br />
| Ąnārxofarel<br>''ta, która subtelnie prowadzi/kieruje ludźmi'' <br />
|-<br />
| '''bhāg''' <br />
| radość, cieszyć się, szczęście<br />
| Bhāgérakhish<br>''ten, który cieszy się szacunkiem'' <br />
|-<br />
| '''bhāv'''<br />
| godność, dostojność <br />
| Bhāvéxanas<br>''ta, która jest dostojna w swej wielkości'' lub ''ta, która jest wielkości godna''<br />
|-<br />
| '''chaht'''<br />
| słuszność, prawość <br />
| Chahtakheon<br>''ten, który walczy za słuszną sprawę'' <br />
|-<br />
| '''caiv'''<br />
| wola<br />
| Caivraheav<br>''ta, sama kształtuje swój los'' albo ''ta, która kieruje swoim życiem za pomocą własnej woli''<ref>inaczej: ta, która jest kowalem własnego losu</ref><br />
|-<br />
| '''carm'''<br />
| świecić, blask<br />
| Carmśaetis<br>''ten, który świeci niczym gwiazda'' <br />
|-<br />
| '''cif'''<br />
| niszczyć, kazić, zaburzać, przerywać <br />
| Cifrinah<br>''ta, która przerywa ciszę'' lub ''ta, która niszczy wrogom spokój'' <br />
|-<br />
| '''dash''' <br />
| posłuszeństwo, oddane, lojalność, pokłon <br />
| Dashérakhis<br>''ten, który z jest oddany szlachetności'' lub ''ten, który jest lojalny/kłania się tym którzy są godni szacunku'' <br />
|-<br />
| '''dina''' <br />
| przyjemność, uciecha, żądza, pragnienie <br />
| Dinashéwen<br>''ta, która pragnie miłości'' lub ''ta, która cieszy się miłością''<br />
|-<br />
| '''dhir''' <br />
| piękno, uroda <br />
| Dhirxiryal<br>''ta, która została pobłogosławiona pięknem/urodą'' <br />
|-<br />
| '''elqai''' <br />
| samemu sobie, dla siebie<br />
| Elqaifeanon<br>''ten, który przezwyciężana przeciwności na swoją własną chwałę'' <br />
|-<br />
| '''elt''' <br />
| sądzić, rozsądzać <br />
| Eltariyel<br>''ta, która sądzi z rozwagą'' lub ''ta, która cierpliwie rozsądza spory'' <br />
|-<br />
| '''erťi'''<br />
| prawda<br />
| Erťipanûvir<br>''ten, który strzeże prawdy'' <br />
|-<br />
| '''érakh''' <br />
| szlachectwo, szacunek, respekt<br />
| Érakhfarish<br>''ten, który ma przed sobą los pełen respektu/szlachetny los'' <br />
|-<br />
| '''éxan''' <br />
| wielki, wielkość<br />
| Éxancaivos<br>''ten, którego wola jest wielka'' <br />
|-<br />
| '''far''' <br />
| los<br />
| Farxiryah<br>''ta, której sprzyja Los''<br />
|-<br />
| '''fean''' <br />
| przezwyciężenie przeciwności, sukces <br />
| Feanraheal<br>''ta, która odnosi sukces w życiu''<br />
|-<br />
| '''frae'''<br />
| przetrwanie <br />
| Fraecifes<br>''ta, która przetrwa zniszczenie'' <br />
|-<br />
| '''gamāx'''<br />
| pokój, sprawiedliwość <br />
| Gamāxahwail<br>''ten, który jest sprawiedliwym władcą'' lub ''ten, który włada w pokoju'' <br />
|-<br />
| '''hwaem'''<br />
| poświęcenie <br />
| Hwaembhāgal<br>''ta, która z radością poświęca się w razie konieczności'' <br />
|-<br />
| '''név'''<br />
| dom, ród <br />
| Névtālaivis<br>''ten, który jest włócznią swego domu/rodu''<br />
|-<br />
| '''panûv'''<br />
| strzec, chronić, bronić <br />
| Panûvgamāxes<br>''ta, która strzeże pokoju/sprawiedliwości'' <br />
|-<br />
| '''rahe'''<br />
| życie<br />
| Rahedinaen<br>''ta, która wiedzie życie pełne przyjemności/uciech''<br />
|-<br />
| '''rean'''<br />
| zemsta<br />
| Reansūdril<br>''ten, który postępuje w imię zemsty''<br />
|-<br />
| '''rin'''<br />
| spokój, cisza <br />
| Rinavriťen<br>''ta, która rozmyśla w ciszy'' <br />
|-<br />
| '''rha'''<br />
| zawsze<br />
| Rhavanis<br>''ten, który jest zawsze czujny/zaciekły/gotowy''<br />
|-<br />
| '''sūdr'''<br />
| czyn, służba, postępek, cel <br />
| Sūdrbhāvon<br>''ten, który postępuje godnie'' lub ''ten, który służy dostojnym'' <br />
|-<br />
| '''śaet'''<br />
| gwiazda<br />
| Śaetxiryah<br>''ta, której sprzyjają/błogosławią gwiazdy'' <br />
|-<br />
| '''shan'''<br />
| zdrowie<br />
| Shanrhain<br>''ten, któremu zawsze dopisuje zdrowie'' <br />
|-<br />
| '''shéw'''<br />
| miłość, kochać <br />
| Shéwąnāren<br>''ta, która kocha kwiaty'' lub ''ta, która jest subtelną kochanką'' <br />
|-<br />
| '''tālaiv'''<br />
| włócznia <br />
| Tālaivchahtish<br>''ten, który jest włócznią prawości''<br />
|-<br />
| '''van'''<br />
| gotowy, zaciekły, czujny <br />
| Vannéver<br>''ta, która czuwa nad domem'' <br />
|-<br />
| '''varish'''<br />
| mądrość<br />
| Varishraheal<br>''ta, która posiadła mądrość życia'' <br />
|-<br />
| '''vať'''<br />
| zrozumienie<br />
| Vaťéxanis<br>''ten, który rozumie wielkość'' <br />
|-<br />
| '''zīmr'''<br />
| klejnot <br />
| Zīmrvarishav<br>''ta, która jest klejnotem mądrości''<br />
|-<br />
| '''zhi''' <ref>dawniej ''cazhif''</ref><br />
| potęga, chwała, wspaniałość<br />
| Zhisūdris<br>''ten, który dokona wspaniałych czynów'' lub ''ten, który służy potędze'' <br />
|-<br />
| '''dzar'''<br />
| zwycięstwo, zwyciężyć <br />
| Dzaraeshmes<br>''ta, która zwycięża gniew'' <br />
|-<br />
| '''xiry''' <br />
| sprzyjać, błogosławić<br />
| Xiryariyus<br>''ten, który błogosławi rozwadze/cierpliwości'' <br />
|-<br />
| '''xofar''' <br />
| prowadzić<br />
| Xofarfeanes <br>''ta, która prowadzi do sukcesu'' <br />
|}<br />
<br />
Trzeci człon imienia definiuje czy jest to imię żeńskie czy męskie. Imiona męskie mają swój zestaw możliwych końcowych członów, składających się z samogłoski i spółgłoski, kobiece zaś swoje. To właśnie samogłoska, składająca się na rdzeń końcówki, definiuje czy jest to imię męskie czy żeńskie. Istnieją również 3 możliwe końcówki, tworzące imię neutralne, mogące zostać nadane zarówno synowi jak i córce. Historycznie, 2 z nich były w przeszłości końcówkami żeńskimi, jedna zaś końcówką męską, z biegiem jednak czasu za ich pomocą zaczęto nadawać imiona tak męskie jak i kobiece. Końcówki same w sobie nie mają żadnego znaczenia, jednak w ajdyniriańskiej tradycji numerologicznej i astrologicznej zwykło się przypisywać im konkretne liczby czy gwiazdy, odnoszące się zazwyczaj do dnia i miesiąca narodzin dziecka. <br />
<br />
{| class="wikitable"<br />
|-<br />
! Końcówka męska <br />
! Końcówka neutralna <br />
! Końcówka żeńska<br />
|-<br />
| align="center" | -il<br />
| align="center" | -iv<br />
| align="center" | -el<br />
|-<br />
| align="center" | -ir<br />
| align="center" | -ar<br />
| align="center" | -er<br />
|-<br />
| align="center" | -in<br />
| align="center" | -an<br />
| align="center" | -en<br />
|-<br />
| align="center" | -is<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -es<br />
|-<br />
| align="center" | -ish<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -et<br />
|-<br />
| align="center" | -us<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -al<br />
|-<br />
| align="center" | -ush<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -av<br />
|-<br />
| align="center" | -on<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -ah<br />
|-<br />
| align="center" | -os<br />
| align="center" | <br />
| align="center" | -ash<br />
|}<br />
<br />
Występują również imiona proste, składające się tylko z jednego słowa-członu. Zazwyczaj są to nazwy roślin, zwierząt, przedmiotów lub zjawisk przyrodniczych. Każdemu dziecku przy narodzinach nadawane jest zarówno imię proste jak i Prawdziwe Imię, jednak przez pierwsze 43 lata (ok. 16 lat ziemskich) swojego życia, dziecko posługuje się jedynie prostym imieniem. Imię Prawdziwe jest znane jedynie rodzicom, oraz zazwyczaj samemu dziecku, nie może jednak zostać wyjawione nikomu innemu. <br />
<br />
Wraz z ukończeniem 16 roku życia, czyli osiągnięciem pełnoletności, proste imię zostaje odrzucone, a Prawdziwe Imię ponownie wypowiedziane oraz ponownie nadane, tym razem przez osobę która je nosi. Stanowi to ważną część ajdyniriańskiego rytuału przejścia, wejścia w dorosłość, który przechodzi każdy rodowity Ajdyniriańczyk. Odrzucenie starego imienia oraz wyjawienie sekretu Prawdziwego Imienia stanowi ofiarę złożoną Ghrezdanowi, bogowi tajemnic i sekretów. <br />
<br />
Najprawdopodobniej w czasach Pierwszego Królestwa imiona złożone nadawane były jedynie ajniadańskiej arystokracji, podczas gdy reszta ludności nosiła imiona proste. Jednak wraz z Upadkiem i migracją na północ, wszyscy przodkowie Ajdyniriańczyków zaadoptowali tradycje szlacheckich imion, także obecnie noszą je nawet osoby z gminu.<br />
<br />
===Sztuka===<br />
===Literatura===<br />
===Architektura===<br />
===Muzyka===<br />
===Kuchnia===<br />
===Osiągnięcia===<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Użytkownik:Borlach]]<br />
[[Kategoria:Ajdynir| ]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=33972Muria2020-06-11T17:44:13Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{kraj<br />
|-<br />
| nazwa własna = Ya Mur Umungātra<br />
| nazwa polska = Republika Murów<br />
| flaga =<br />
| desc1 =<br />
| herb = <br />
| desc2 =<br />
| mapa = [[Plik:Muriametropolia.png|350px]]<br />
| desc3 = Archipelag murski (metropolia) na [[Kyon|świecie]]<br />
| język urzędowy = [[język murski|murski]]<br />
| stolica = Watan {{IPA|[wəˈtʰɑ̃ˑ]}}<br />
| system rządów = republika parlamentarna<br />
| typ państwa = federacja<br />
| głowa państwa = konsulowie:<br/> Ngātra Min (<font color=darkblue>II</font>)<br/><br />
Tumau (kwede) Pēge (<font color=darkred>I</font>/<font color=darkblue>II</font>)<br />
| pierwszy minister =<br />
| waluta =<br />
| system gospodarczy =<br />
| religia panująca = [[religia Murów]]<br />
| terytoria zależne = ''do uzupełnienia''<br />
}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz archipelagu, składają się na nią również podległe miasta-państwa nad oceanem i kolonie zamorskie po nim rozproszone.<br />
<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
==Demografia==<br />
Populacja wynosi ok. 18 000 000.<br />
===Społeczeństwo===<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) – przede wszystkim rycerstwo, wojsko, członkowie starych rodów, szpiedzy, strażnicy i latarnicy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) – uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~25% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) – zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy (~60% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament.<br />
==Miasta==<br />
===Watan-Kirre===<br />
Kirre jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Tangia&diff=33969Tangia2020-06-11T16:37:58Z<p>Spiritus: /* Nazwy w różnych językach */</p>
<hr />
<div>{{AM}}<br />
{{Tangia Intro}}<br />
{| border="0" style="text-align: center; padding: 0.5em 1.0em; margin: 0 3px 3px; background: #f2f2f2; border: 1px solid gray; border-radius: 8px; -moz-border-radius: 8px;" width=99% cellspacing="0"<br />
|-<br />
|[[Tangia (8973 EK)|rok 8973]] « '''rok 9509'''<br />
|}<br />
{{tajęzyki}}<br />
{{tapaństwo}}<br />
[[Plik:Tangia_secht_pinu.png|thumb|left|Tangia w regionie]]{{sp}}'''Tangia''' ([[Język ayu|ay.]] ''Τανγυα'' /'taŋwa/ "Tangua", [[Język buański|bu.]] ''Tañu'' /taŋu/) oficjalnie do dzisiaj '''Państwo Tangijskie''' ([[Język ayu|ay.]] ''Τηλεα υ Τανγυα'' /'tejlea i 'taŋwa/) - quasi-państwo związkowe położone na dużej wyspie na południe od równika, na zachód od kontynentu, składające się z prowincji będącymi królestwami, republikami, obszarami plemiennymi albo koloniami, rządzonymi teokratycznie przez cesarza lub cesarzową z odłamu wodnej drogi [[karaizm|religii karaistycznej]]. Zamieszkany w większości przez naród zwany [[Tangijczycy|Tangijczykami]], a kraj charakteryzuje się bardzo dużą populacją. Jest mocarstwem morskim i handlowym. Symbolem narodowym jest księżyc Likaon na granatowym, nocnym niebie, a także kusza, oraz luminescencyjna maź wykorzystywana do dekoracji wielu przedmiotów. Na wyspie o tej samej nazwie występują olbrzymie pancerniki. Kolonie tangijskie to kontynentalna [[Buania]] oraz wyspy [[Akeira]], [[Hiranea]] i [[Atirai]].<br />
<br />
Tangia jest państwem wysoko rozwiniętym, z dobrze opanowaną sztuką pisma, jest największym dostawcą papieru i atramentu w tej części świata. Ceniona jest też miejscowa metaloplastyka. Kraj jak na swoje czasy (2598 [[ET]] czy 9509 [[ET|EK]] to poziom cywilizacyjny spomiędzy 1650 - 1750 na Ziemi) wybitnie opanował optykę, ale technologię produkcji lunet i teleskopów strzeże dla siebie. Położone w szerokościach okołorównikowych, nad morzem, jest bogate w drzewa, w tym w kauczuk, w Tangii znana i rozpowszechniona jest guma, stosowana m.in. w obuwiu, wężach na płyny i uszczelkach. Państwo policyjne, gdzie największe znaczenie ma armia. Tangia posiada olbrzymią flotę (tzw. ''[[Takatoa]]''), być może największą na świecie, i na morzu jest prawie niepokonana. Na lądzie Tangia również bywa groźna, ale bardziej rozwinięte państwa potrafią ją pokonać. Szczyci się swoimi obserwatoriami oraz błyskawiczną komunikacją na znaczne odległości dzięki impulsom światła nadawanym pomiędzy górami, tzw. [[Tangijska Sieć Świetlna]]. Cywilizacyjnie, zachwalane jest [[Dziesięć Cudów Tangii]], obiekty historyczne, osiągnięcia cywilizacyjne i instytucje, które budzą ponadprzeciętne uznanie na arenie międzynarodowej.<br />
<br />
Jako słabości Tangii zazwyczaj podaje się przeludnienie, które w połączeniu z gorącym, wilgotnym klimatem jest przyczyną okresowo wybuchających, zbierających poważne żniwo epidemii, są niedobory żywności i medykamentów, a także drewna, które ogromna machina floty wojennej wykorzystuje do okrętów. Te materiały kraj musi importować. Klasyczne wady merkantylizmu z przesadnym przywiązaniem do złota oraz agresywna polityka handlowa oparta o blokady, embarga i monopole, a także po prostu o wyzysk, powodują niepokoje w koloniach. Kraj stosuje niewolnictwo i toleruje poligamię. Tangia stosuje łącznie ponad 10 różnych systemów walutowych, które osłabiają handel wewnętrzny i narażają państwo na obniżenie ścigalności podatków. Armia lądowa jest liczna i silna, ale niedostatecznie wyposażona i potrafi polec z bardzo dobrze wyposażonym, wyszkolonym krajem z wysokim morale. Izolacjonizm morski hamuje rozwój. Tangia też boryka się z klasycznym problemem młodych imperiów kolonialnych, wynikającym z nowego wyzwania jakim są ogromne odległości od kraju macierzystego i czas potrzebny na ich pokonanie.<br />
<br />
Tangię jako projekt prowadzi [[Użytkownik:Canis|Canis]]. Jest jednym z pierwszych państw projektu [[Kyon]]. Jest najbardziej rozwiniętym projektem tego autora, nie tylko z uwagi na ilość tekstu i dbałość o szczegóły, ale także na matematyczne podejście do demografii i gospodarki, z zależnością statystyk od siebie. Demografia jest rozbijana "od góry do dołu" na coraz drobniejsze grupy społeczne, do których dopisywane jest wynagrodzenie. Na podstawie tych działań udaje się ustalić wiele szczegółów, które do tej pory przy takich projektach były tylko mglistymi domysłami. Za kolonię [[Buania]] odpowiada [[Użytkownik:Kazimierz|Kazimierz]].<br />
<br />
=Nazwa kraju=<br />
Słowo Tangia jest nieznanego pochodzenia. Interpretuje się ją jako wszechnazwę ludów mórz, ale raczej jest to późno doklejona interpretacja. Nie znaleziono w [[Język ayu|ayu]] wyrazów pokrewnych. Istnieje podobieństwo do słowa "τανγα" ''tanga'', oznaczające mistrzostwo, zręczność, lub władzę. Powszechnie mówi się o niej "kraj szkła", "kraj świateł" lub "kraj kuszy".<br />
<br />
Pomiędzy polską nazwą "Tangia" i oryginalną "Tangua" istnieje różnica w samogłosce, oryginalne "u" jest wymawiane jak "i", jest to upodobnienie do nazw wielu krain w języku polskim, gdzie nazwy kończą się na -ia. Stosowanie słowa "Tangua" jest dopuszczalne.<br />
<br />
==Nazwy w różnych językach==<br />
{|class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Język<br />
!Skrócona nazwa<br />
!Pełna nazwa państwa<br />
!Koncepcja filozoficzna<br />
|-<br />
|Polski<br />
|Tangia<br />
|Państwo Tangia<br />
|Noc Tangijska<br />
|-<br />
|[[Język ayu|Ayu]]<br />
|Τανγυα<br />
|Τηλεα υ Τανγυα<br />
|Τανγυα Χο'υμ<br />
|-<br />
|[[Język buański|Buański]]<br />
|Tañu<br />
|Tañusy<br />
|Tañuruíl<br />
|-<br />
|[[Język ajdyniriański|Ajdyniriański]]<br />
|Tāzhvanir /ta:ʐva'ɲir/ <br />
|Éxan Rozhvan Tāzhvaniraz /ɛj'ksan rɔʐ'van ta:ʐvaɲiɾ'az/ <br />
|Cir̄as Tāzhvanirani /t͡si'r:as ta:ʐvaɲi'ɾaɲi/<br />
|-<br />
|[[Język murski|Murski]]<br />
|Tangāa<br/>[ˈtʰʌŋʊə]<br />
|Tangāa Gwagu</br>[ˈtʰʌŋʊə ˈgʷʌgu]<br />
|Tangāa Anpa<br/>[ˈtʰʌŋʊə ˈʔɑ̃ˑfə]<br />
|-<br />
|English<br />
|Tangia<br />
|State of Tangia<br />
|Tangian Night<br />
|}<br />
<br />
=Polityka=<br />
Tangia stosunkowo niedawno przeszła oficjalnie od ustroju federacyjnego na monarchię absolutną. Proces był płynny i trwał pewien czas, oparty o znaczny wzrost popularności religijno-filozoficznego ruchu Yul-Yoa (gwiezdna woda, gwiezdna rzeka). Po kraju wciąż widać wyraźne pozostałości ustroju federacyjnego, gdzie poszczególne podmioty składowe są monarchiami, republikami prezydenckimi, bądź bazują na tradycyjnym ustroju plemiennym z przedstawicielstwem zewnętrznym, ale w obecnych czasach ich władza jest mocno ograniczona do tego, na co pozwala Yul-Yoa, ponadto, władza jest dość wyraźnie zdecentralizowana, tak samo jak gospodarka kraju.<br />
<br />
Tangię pod względem politycznym można podzielić na pięć sfer:<br />
# Cesarska,<br />
# Republikańska,<br />
# Monarsza,<br />
# Pustynna,<br />
# Kolonialna.<br />
<br />
{{sp}}'''Cesarz''' ("ΤΗΛΑΝ" ''Teilan'') to instancja dziedziczna. Pierwotnie był eksperymentem politycznym mającym za zadanie utworzenie członka rady państw Tangii, którego podstawowym celem byłoby bycie bezspornym i bezstronnym, elementem spajającym cały kraj, utrzymanym z podatków wszystkich państw podległych oraz prowincji, i odpowiedzialnym zarówno za porządek obrad poprzez sztucznie wymagany szacunek wobec jego osoby, jak i za proponowanie inicjatyw pod głosowanie. Praktyka ta wychodziła różnie i najczęściej cesarz był marionetką albo pewnych prowincji, albo całej rady. W nowszych czasach powiązania religijne z fanatykami [[karaizm|karaistycznymi]] nadały cesarzowi realną władzę, która zniosła radę jako najwyższą instancję, jako niewydajną, i ustanowiła cesarza jedynym, najwyższym władcą tak w aspekcie ustawodawczym i wykonawczym, jak i sądowym i religijnym.<br />
<br />
{{sp}}'''Republiki''' ("ΙΤΙΚΟΡΗΡΟ" ''Itikoreiro'') to instancja demokratyczna, w której władca otrzymuje siłę sprawczą i reprezentacyjną na mocy mandatu nadanego przez elektorat. Wyborcami rzadko kiedy jest cała sfera populacji. Najczęściej są to wybory przeprowadzane przez arystokrację bądź przez miasta, chłopi nigdy nie mają prawa głosu, mieszczanie rzadko i zależnie od znaczenia polis. Zazwyczaj głowie państwa towarzyszy parlament, który w ramach spotkań decyduje o tym, co robić. Zdarza się, że na czele republiki stoi król, wybierany jednak demokratycznie. W republikach standardowo występują partie polityczne, a wraz z nimi koalicje, większości, mniejszości i inne demokratyczne pokrewne zjawiska.<br />
<br />
{{sp}}'''Monarchie''' ("ΧΑΓΙΑΝΟΡΙ" ''Hayanori'') to instancje władzy absolutnej o bardzo silnej sferze królewskiej, w których tron jest dziedziczony z pokolenia na pokolenie, we wszystkich przypadkach po linii męskiej w pierwszeństwie, w żeńskiej w drugiej kolejności. Występuje dość rozbudowana sfera rodziny królewskiej, magnaterii, arystokracji. W monarchiach zazwyczaj nierówności społeczne są większe niż w republikach, ale w przypadku sytuacji zagrożenia i panowania zdolnego władcy monarchie mają znacznie większe możliwości reagowania, są też znacznie bardziej odporne na korupcję.<br />
<br />
{{sp}}'''Pustynie''' ("ΧΑΡΑΝΙ" ''Harani'') to regiony o klimacie zbyt niesprzyjającym i populacji za niskiej, aby skutecznie prowadzić którąkolwiek z powyższych form rządów. Są to obszary rządzone przez powiązania plemienne i tradycje albo zbyt pofragmentowane, aby tereny bliższe monarchii czy republikom miały władzę nad innymi terenami. Tradycyjnie reprezentowane przez rady wodzów, ale do ich decyzji zazwyczaj należy odnosić się z rezerwą.<br />
<br />
{{sp}}'''Kolonie''' ("ΑΡΑΝΚΑΛΕΡΑ" ''Arankalera'') regiony odległe, dzielą się na dojrzałe i te o niskiej populacji. Dojrzałe mają strukturę do wyboru jak powyżej, o niskiej populacji są całkowicie zależne od armii (najczęściej od [[Takatoa]]).<br />
<br />
==Slogany==<br />
[[File:Scr00007.jpg|center|900px]]<br />
<br/><center>''Zaćmienie słońca nad Tangią.''</center><br/><br />
<br />
Narodowym motywem Tangijczyków jest nadal ''"Ιχη φινεο υ'ιτα"'', czyli "tylko pierwszy zaszczyt". W obecnych czasach stosuje się często żołnierski okrzyk: ''"Τανγυα χο'υμ! Τανγυα χο'υμ! Χο'υμ! Χο'υμ!"'' (''Tangua ho'um! Tangua ho'um! Ho'um! Ho'um''). Słowo "χο'υμ" ("ho'um") oznacza "noc" i tyczy się ideologii rozpostarcia władzy tangijskiej na wszystkie oceany tak jak noc zapada na horyzoncie, w taki sposób, aby zawsze na planecie znajdował się punkt należący do Tangii, gdzie trwa gwieździsta noc.<br />
<br />
==Ustrój polityczny==<br />
Tangia jest rządzona władzą absolutną przez cesarza. Zmiana federacyjnego ustroju składającego się z królestw, republik i mało istotnego cesarza, w scentralizowaną monarchię o podłożu religijno-filozoficznym z realną władzą, jest stosunkowo świeża. <br />
<br />
Były Związek Tangijski był rządzony przez radę najwyższą, w skład której wchodzili przedstawiciele lub królowie poszczególnych regionów plus cesarz, który tron otrzymywał poprzez dziedziczenie. Ostatnim takim cesarzem był Meinopau Reiki (''Μηνοπαυ Ρηκι'') zwany "Smutnym" (reikei). Po wewnętrznych turbulencjach, cesarzową została Kalia z sekty Yul-Yoa, która stała się ideologią państwową, i poprzez totalitaryzm doprowadziła do licznych ograniczeń swobód obywatelskich (których Tangia i za federacji wiele nie miała), ale też do modernizacji i zjednoczenia ideologicznego kraju.<br />
<br />
==Podział administracyjny==<br />
<div style="padding: 2px; background: #F9F9F9; text-align: left; font-size: 95%;"><br />
:''Zgodnie z sugestią z forum<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,2371.msg91926.html#msg91926</ref>, oszacowano populację na 29 843 922, a poziom cywilizacyjny na porównywalny do Anglii z lat 1650 - 1750 z pewnymi różnicami. Po szczegóły dotyczące populacji patrz sekcja: [[Tangia#Demografia|Demografia]].''</div><br />
<br />
<gallery mode="packed" heights=250px><br />
Plik:Tangia.png<br />
Plik:Tangia secht pinu.png<br />
</gallery><br />
<br />
Tabelarycznie ujmując:<br />
{| class="wikitable" width=100% style="text-align: center;"<br />
! Kod<br />
! Jednostka administracyjna<br />
! Nazwa (lat/gr)<br />
! Stolica (lat/gr)<br />
! Ustrój<br />
! Władca<br />
! Populacja<br />
! Klimat/teren<br />
|-<br />
! colspan=10|'''Nēimi i Tangua''' ''Νήμι υ Τανγυα'' :: Wyspa Tangia<br />
|-<br />
!NA<br />
![[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Naratai Hayanori<br/>Ναραται Χαγιανορι<br />
|[[Naratai]]<br/>Ναραται<br />
|Monarchia<br />
|Król<br />
|6 488 069<br />
|lasy deszczowe, bagna, trawy, wybrzeża<br />
|-<br />
!TO<br />
![[Republika Tongami]]<br />
|Tongami Itikoreiro<br/>Τονγαμι Ιτικορηρο<br />
|[[Tounarao]]<br/>Τουναραο<br />
|Republika<br />
|Prezydent<br />
|4 900 372<br />
|lasy deszczowe, równiny, stepy, wyżyny, wysokie góry, wybrzeża<br />
|-<br />
!LU<br />
![[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Lutafari Itikoreiro<br/>Λυταφαρι Ιτικορηρο<br />
|[[Luta ni Fari]]<br/>Λυτα νι Φαρι<br />
|Republika<br />
|Prezydent<br />
|2 662 078 <br />
|lasy deszczowe, sawanna, góry, step<br />
|-<br />
!NO<br />
![[Republika Nomeurajska]]<br />
|Nomeurai Itikoreiro<br/>Νομευραι Ιτικορηρο<br />
|[[Hatlangao]]<br/>Χατλανγαο<br />
|Republika<br />
|Prezydent<br />
|2 118 918<br />
|lasy deszczowe, sawanna, góry, step<br />
|-<br />
!MA<br />
![[Pustynia Marajska]]<br />
|Harani i Marao<br/>Χαρανι υ Μαραο<br />
|[[Tungu i Marao]]<br/>Τυνγυ υ Μαραο<br />
|Pustynia<br />
|Szef rady plemion<br />
|489 440<br />
|stepy, pustynia, równiny, wyżyny, wysokie góry, wybrzeża<br />
|-<br />
!OR<br />
![[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Orumilo ni Reitika Hayanori<br/>Ορυμιλο νι Ρητικα Χαγιανορι<br />
|[[Orumilo]], [[Reitika]]<br/>Ορυμιλο, Ρητικα<br />
|Dualistyczne<br/>królestwo<br />
|Monarchia<br />
|6 118 004<br />
|sawanna, równiny, lasy deszczowe, góry, wybrzeża<br />
|-<br />
!TK<br />
![[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|Harani i Takangari<br/>Χαρανι υ Τακανγαρι<br />
|[[Tungu i Takangari]]<br/>Τυνγυ υ Τακανγαρι <br />
|Pustynia<br />
|Wódz<br />
|1 080 350<br />
|pustynia, lasy deszczowe, lasy, stepy, wyżyny, wysokie góry<br />
|-<br />
!KN<br />
![[Królestwo Kunatla]]<br />
|Kunatla Hayanari<br/>Κυνατλα Χαγιανορι<br />
|[[Kun Atla]]<br/>Κυν Ατλα<br />
|Monarchia<br />
|Król<br />
|4 482 557<br />
|wybrzeża, lasy, lasy leszczowe, równiny, stepy, góry<br />
|-<br />
! colspan=10|'''Matoria Arankalera''' ''Ματορια Αρανκαλερα'' :: Dominium Kontynentalne<br />
|-<br />
!YO<br />
![[Buania]]<br />
|Busy, Γιο Ελαλυν<br/>-, ''Yo Elalun''<br />
|[[Saboat]], Σαποατι<br/>-, ''Sapoati''<br />
|Kolonia<br />
|Rada Wodzów <br />
|???<br />
|???<br />
|-<br />
! colspan=10|'''Yarau i Kana Neimi''' ''Γιαραυ υ Κανα Νημι'' :: Grupa Wysp Odległych<br />
|-<br />
!AK<br />
![[Akeira]] <br />
|Akeira<br/>Ακηρα <br />
|[[Uruna]]<br/>Υρυνα<br />
|Monarchia<br />
|Król<br />
|805 768<br />
|wybrzeża, równiny, wyżyny<br />
|-<br />
!HI<br />
![[Hiranea]]<br />
|Hiranea<br/>Χιρανεα<br />
|[[Yatlomea]]<br/>Γιατλομεα<br />
|Monarchia<br />
|Król<br />
|367 080<br />
|wybrzeża, równiny, wyżyny<br />
|-<br />
!TI<br />
![[Atirai]]<br />
|Atirai<br/>Ατιραι<br />
|[[Alai Ara]]<br/>Αλαι Αρα<br />
|Kolonia<br />
|Namiestnik<br />
|208 907<br />
|wybrzeża, równiny, wulkany<br />
|}<br />
<br />
Podział administracyjny kraju zasadniczo dzieli się na stolice, miasta, fortece (grody, zamki), kolonie, wsie i osady. Nie prowadzi się spisu powszechnego wsi i osad z osobna, wyłącznie miejsc, którym nadano prawa miejskie, pozostałą ludność władcy poszczególnych prowincji mają obowiązek zliczyć i podać zbiorczo.<br />
<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Ranking<br />
!align=center|Prowincja<br />
!Miasto w łacince<br />
!Miasto w [[Język ayu|ayu]]<br />
!Ludność całkowita<br />
!Status<br />
|-<br />
|1<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|'''[[Naratai]]'''<br />
|ΝΑΡΑΤΑΙ<br />
|1 377 417<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|2<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|'''[[Orumilo]]'''<br />
|ΟΡΥΜΙΛΟ<br />
|1 041 505<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|3<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|'''[[Reitika]]'''<br />
|ΡΗΤΙΚΑ<br />
|923 598<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|4<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|'''[[Luta ni Fari]]'''<br />
|ΛΥΤΑ ΝΙ ΦΑΡΙ<br />
|908 301<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|5<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|'''[[Kun Atla]]'''<br />
|ΚΥΝ ΑΤΛΑ<br />
|831 963<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|6<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|'''[[Tounarao]]'''<br />
|ΤΟΥΝΑΡΑΟ<br />
|628 228<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|7<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>[[Akeira]]<br />
|'''[[Uruna]]'''<br />
|ΥΡΥΝΑ<br />
|543 503<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|8<br />
|[[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|'''[[Tungu i Takangari]]'''<br />
|ΤΥΝΓΥ Υ ΤΑΚΑΝΓΑΡΙ<br />
|531 640<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|9<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|[[Fang Apori]]<br />
|ΦΑΝΓ ΑΠΟΡΙ<br />
|407 462<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|10<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>[[Hiranea]]<br />
|'''[[Yatlomea]]'''<br />
|ΓΙΑΤΛΟΜΕΑ<br />
|317 965<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|11<br />
|[[Republika Nomeurajska]]<br />
|'''[[Hatlangao]]'''<br />
|ΧΑΤΛΑΝΓΑΟ<br />
|300 886<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|12<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Tau Rao<br />
|ΤΑΥ ΡΑΟ<br />
|245 451<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|13<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Atla Tau<br />
|ΑΤΛΑ ΤΑΥ<br />
|194 471<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|14<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>[[Atirai]]<br />
|'''[[Alai Ara]]'''<br />
|ΑΛΑΙ ΑΡΑ<br />
|193 699<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|15<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Telenge<br />
|ΤΕΛΕΝΓΕ<br />
|146 689<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|16<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Otu'a<br />
|ΟΤΥ'Α<br />
|126 456<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|17<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|Raurai<br />
|ΡΑΥΡΑΙ<br />
|120 487<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|18<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Taka'o<br />
|ΤΑΚΑ'Ο<br />
|115 756<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|19<br />
|[[Republika Nomeurajska]]<br />
|Aratlane<br />
|ΑΡΑΤΛΑΝΕ<br />
|100 868<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|20<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Ka'ori<br />
|ΚΑ'ΟΡΙ<br />
|91 258<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|21<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Atla Irai<br />
|ΑΤΛΑ ΙΡΑΙ<br />
|88 111<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|22<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Keuria<br />
|ΚΕΥΡΙΑ<br />
|85 990<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|23<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Kalalari<br />
|ΚΑΛΑΛΑΡΙ<br />
|82 406<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|24<br />
|[[Republika Nomeurajska]]<br />
|Atla Ilame<br />
|ΑΤΛΑ ΙΛΑΜΕ<br />
|64 844 <br />
|Miasto<br />
|-<br />
|25<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Neurua<br />
|ΝΕΥΡΥΑ<br />
|64 824<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|26<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Angameta<br />
|ΑΝΓΑΜΕΤΑ<br />
|63 566<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|27<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Atla Hirafi<br />
|ΑΤΛΑ ΧΙΡΑΦΙ<br />
|55 641<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|28<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|Heatana<br />
|ΧΕΑΤΑΝΑ<br />
|54 214<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|29<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Torelama<br />
|ΤΟΡΕΛΑΜΑ<br />
|50 898<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|30<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Tungu i Ho'um<br />
|ΤΥΝΓΥ Υ ΧΟ'ΥΜ<br />
|49 720<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|31<br />
|[[Republika Nomeurajska]]<br />
|Tau More<br />
|ΤΑΥ ΜΟΡΕ<br />
|46 351<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|32<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Kaitatire<br />
|ΚΑΙΤΑΤΙΡΕ<br />
|45 524<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|33<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Karaka<br />
|ΚΑΡΑΚΑ<br />
|45 314<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|34<br />
|[[Pustynia Marajska]]<br />
|'''[[Tungu i Marao]]'''<br />
|ΤΥΝΓΥ Υ ΜΑΡΑΟ<br />
|45 029<br />
|Stolica<br />
|-<br />
|35<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|Farang<br />
|ΦΑΡΑΝΓ<br />
|43 251<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|36<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Iteleira<br />
|ΙΤΕΛΗΡΑ<br />
|38 780<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|37<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|Tatamele<br />
|ΤΑΤΑΜΕΛΕ<br />
|38 123<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|38<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Atla Hea<br />
|ΑΤΛΑ ΧΕΑ<br />
|37 042<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|39<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|Okuna<br />
|ΟΚΥΝΑ<br />
|36 957<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|40<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Mirai<br />
|ΜΙΡΑΙ<br />
|32 412<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|41<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Kun Mea<br />
|ΚΥΝ ΜΕΑ<br />
|26 661<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|42<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|Hennama<br />
|ΧΕΝΝΑΜΑ<br />
|26 422<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|43<br />
|Grupa Wysp Odłegłych<br/>pozostałe<br />
|Alai Lele<br />
|ΑΛΑΙ ΛΕΛΕ<br />
|25 696<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|44<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Le'are'a<br />
|ΛΕ'ΑΡΕ'Α<br />
|23 151<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|45<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Iftimatla<br />
|ΙΦΤΙΜΑΤΛΑ<br />
|20 233<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|46<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Paratane<br />
|ΠΑΡΑΤΑΝΕ<br />
|18 881<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|47<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Alai Komea<br />
|ΑΛΑΙ ΚΟΜΕΑ<br />
|18 354<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|48<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Alai Tirane<br />
|ΑΛΑΙ ΤΙΡΑΝΕ<br />
|17 130<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|49<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Itlami<br />
|ΙΤΛΑΜΙ<br />
|16 966<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|50<br />
|[[Republika Nomeurajska]]<br />
|Num Telai<br />
|ΝΥΜ ΤΕΛΑΙ<br />
|16 811<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|51<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Atla Hara<br />
|ΑΤΛΑ ΧΑΡΑ<br />
|14 542<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|52<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Kitanna<br />
|ΚΙΤΑΝΝΑ<br />
|13 891<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|53<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Num Matia<br />
|ΝΥΜ ΜΑΤΙΑ<br />
|13 846<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|54<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Katerua<br />
|ΚΑΤΕΡΥΑ<br />
|13 460<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|55<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Tau Afta<br />
|ΤΑΥ ΑΦΤΑ<br />
|12 848<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|56<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Afharai<br />
|ΑΦΧΑΡΑΙ<br />
|10 116<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|57<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Alai Munga<br />
|ΑΛΑΙ ΜΥΝΓΑ<br />
|9 666<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|58<br />
|[[Republika Nomeurajska]]<br />
|Num Falarai<br />
|ΝΥΜ ΦΑΛΑΡΑΙ<br />
|9 606<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|59<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Iletea<br />
|ΙΛΕΤΕΑ<br />
|9 261<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|60<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Luta Rereo<br />
|ΛΥΤΑ ΡΕΡΕΟ<br />
|8 334<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|61<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Lelete<br />
|ΛΕΛΕΤΕ<br />
|8 182<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|62<br />
|[[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|Tungu i Mangua<br />
|ΤΥΝΓΥ Υ ΜΑΝΓΥΑ<br />
|7 940<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|63<br />
|[[Pustynia Marajska]]<br />
|Tungu Lerei<br />
|ΤΥΝΓΥ ΛΕΡΗ<br />
|7 679<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|64<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Futamei<br />
|ΦΥΤΑΜΗ<br />
|7 408<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|65<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Niftimata<br />
|ΝΙΦΤΙΜΑΤΑ<br />
|7 271<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|66<br />
|[[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|Tungu i Itanu<br />
|ΤΥΝΓΥ Υ ΙΤΑΝΥ<br />
|6 845<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|67<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Tanami<br />
|ΤΑΝΑΜΙ<br />
|6 482<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|68<br />
|[[Pustynia Marajska]]<br />
|Iftara<br />
|ΙΦΤΑΡΑ<br />
|6 480<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|69<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Alai Tau Eirana<br />
|ΑΛΑΙ ΤΑΥ ΗΡΑΝΑ<br />
|6 240<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|70<br />
|[[Pustynia Marajska]]<br />
|Keke<br />
|ΚΕΚΕ<br />
|5 760<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|71<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Kerei'i<br />
|ΚΕΡΗ'Ι<br />
|5 564<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|72<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|Fang Tilai<br />
|ΦΑΝΓ ΤΙΛΑΙ<br />
|5 556<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|73<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Penge<br />
|ΠΕΝΓΕ<br />
|5 311<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|74<br />
|[[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|Tungu i Lemari<br />
|ΤΥΝΓΥ Υ ΛΕΜΑΡΙ<br />
|5 202<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|75<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Erianei<br />
|ΕΡΙΑΝΗ<br />
|5 035<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|76<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|Ta'ua<br />
|ΤΑ'ΥΑ<br />
|4 299<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|77<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|Otelele<br />
|ΟΤΕΛΕΛΕ<br />
|3 929<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|78<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>Akeira<br />
|Tau Marea<br />
|ΤΑΥ ΜΑΡΕΑ<br />
|3 578<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|79<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Me'aro<br />
|ΜΕ'ΑΡΟ<br />
|3 636<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|80<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>[[Akeira]]<br />
|Tau Marea<br />
|ΤΑΥ ΜΑΡΕΑ<br />
|3 578<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|81<br />
|[[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|Tungu i Herai<br />
|ΤΥΝΓΥ Υ ΧΕΡΑΙ<br />
|3 286<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|82<br />
|[[Pustynia Marajska]]<br />
|Aneu'a<br />
|ΑΝΕΥ'Α<br />
|2 640<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|83<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Alai Konoha<br />
|ΑΛΑΙ ΚΟΝΟΧΑ<br />
|2 570<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|84<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Alai [[Takatoa]]<br />
|ΑΛΑΙ ΤΑΚΑΤΟΑ<br />
|2 570<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|85<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Metanea<br />
|ΜΕΤΑΝΕΑ<br />
|2 508<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|86<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Elekotora<br />
|ΕΛΕΚΟΤΟΡΑ<br />
|2 508<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|87<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Yul Mena<br />
|ΓΙΥΛ ΜΕΝΑ<br />
|2 325<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|88<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>[[Akeira]]<br />
|Poimerea<br />
|ΠΟΙΜΕΡΕΑ<br />
|2 193<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|89<br />
|[[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|Tungu i Reremi<br />
|ΤΥΝΓΥ Υ ΡΕΡΕΜΙ<br />
|2 190<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|90<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|Keifatla<br />
|ΚΗΦΑΤΛΑ<br />
|2 154<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|91<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Mon To'e<br />
|ΜΟΝ ΤΟ'Ε<br />
|2 080<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|92<br />
|[[Republika Nomeurajska]]<br />
|Kele'a<br />
|ΚΕΛΕ'Α<br />
|1 681<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|93<br />
|[[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|[[Forteca w Tau Atla|Tau Atla Rearai]]<br />
|ΤΑΥ ΑΤΛΑ ΡΕΑΡΑΙ<br />
|1 642<br />
|Forteca<br />
|-<br />
|94<br />
|[[Pustynia Marajska]]<br />
|Mengaria<br />
|ΜΕΝΓΑΡΙΑ<br />
|1 440<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|95<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|Kamma<br />
|ΚΑΜΜΑ<br />
|1 212<br />
|Miasto<br />
|-<br />
|96<br />
|[[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|Rearai i Takangari<br />
|ΡΕΑΡΑΙ Υ ΤΑΚΑΝΓΑΡΙ<br />
|274<br />
|Forteca<br />
|-<br />
|97<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Fang Mo'ona<br />
|ΦΑΝΓ ΜΟ'ΟΝΑ<br />
|245<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|98<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Mimele<br />
|ΜΙΜΕΛΕ<br />
|184<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|99<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Toto<br />
|ΤΟΤΟ<br />
|147<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|100<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Alai Ohoe<br />
|ΑΛΑΙ ΟΧΟΕ<br />
|98<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
|101<br />
|Grupa Wysp Odległych<br/>pozostałe<br />
|Alai Karaka<br />
|ΑΛΑΙ ΚΑΡΑΚΑ<br />
|86<br />
|Kolonia<br />
|-<br />
!W sumie<br />
!<br />
!<br />
!<br />
!10 692 549<br />
!Miasta Tangii<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
==Kolonizacja==<br />
[[Plik:Tangua-flota.png|400px|thumb|Kierunki wypraw morskich, głównie handlowych i naukowych, obejmują większość mórz [[Kyon]]u.]]<br />
Tangia jako zamożny, wysoko rozwinięty kraj o wysokiej populacji i dużych ambicjach, ale ograniczonych ideologicznie przez strach przed kontynentem, nie ma innego kierunku rozwoju jak morza. W obecnych czasach wiele jest nieodkrytych, niezamieszkałych, bądź słabo rozwiniętych wysp, które Tangia jest w stanie podbić, choć z uwagi na znaczne odległości, może nie być w stanie dobrze kontrolować.<br />
<br />
Największą kolonią tangijską jest [[Buania]]. Kolonizacja postępowała stopniowo, zasadniczo bez krwawych przejść. Kolejnymi koloniami, znacznie starszymi dla Tangii, są [[Akeira]] i [[Hiranea]], obecnie niezależne królestwa. Ostatnią kolonią jest [[Atirai]] znajdująca się na dalekim zachodzie. <br />
<br />
Tangia stosuje niewolnictwo. Obywatel Tangii nigdy nie może się stać niewolnikiem. Uzyskanie wolności jest zaszczytem, ponieważ na to trzeba się wykazać nie tylko odwagą czy szczęściem, ale jest to zjawisko rzadkie. Istnieją wzajemne porozumienia z państwami obcymi, na mocy których obywatele Tangii nie mają prawa być brani jako niewolnicy, a i Tangia obywateli tych państw nie rozpozna nigdy jako niewolników. Czym innym są oczywiście więzienia.<br />
<br />
=Religia państwowa=<br />
{{Główny artykuł|karaizm}}<br />
[[Plik:LykaonTangia.jpg|500px|thumb|left|Lykaon wschodzący nad Tangią.]]<br />
Cechą wspólną wszystkich Tangijczyków jest wiara w '''Karai''' (''Καραι''), jest to energia duchowa, pochodząca od morza. Tangijczycy wierzą, że wyszli z wody, ale jako emisariusze podwodnego świata, mają za zadanie działać w powietrzu (tj. na powierzchni). Tak jak ambasador nie może dobrze pracować bez kontaktu ze swoim państwem, tak i Tangijczycy nie mogą sprawnie działać na powietrzu bez kontaktu z morzem. Efektem jest strach przed długotrwałym przebywaniem na kontynencie, a więc znacznej, zwartej grupie ziem, która jest odcięta od karai. Wierzy się, że Tangijczycy po śmierci trafiają do dobrych zaświatów poprzez Wielki Wir (chodzi o Drogę Mleczną, która po bezgwiezdnej stronie nieba jest bardzo dobrze widoczna w nocy w tej części kosmosu), gdzie oceni się ich pracę na Kyonie.<br />
<br />
==Yul-Yoa==<br />
W Tangii funkcjonuje wiele kręgów filozoficznych, w tym sekt (nieuznanych przez państwo), z czego najważniejszą z nich w ostatnich latach - bo stała się oficjalną religią państwową, i jedyną dozwoloną religią - jest Yul-Yoa (''Γιυλ-Γιαα''), to znaczy: Gwiezdna Woda, Gwieździsta Woda, Gwiazdy w Wodzie, lub Gwiezdna Rzeka w zależności od rozumienia. To z tej sekty wywodzi się '''Yul-Yoa Kalia''', wokół której narósł kult jednostki, a którą ku niezadowoleniu Rady państwa ostatni dynastyczny cesarz '''Meinopau Reiki''' naznaczył jako swoją następczynię, w obliczu zupełnego (nawet domniemanego) braku potomstwa, mimo że ta była tylko sierotą pochodzącą z oazy Marao.<br />
<br />
Yul-Yoa jest radykalnym ruchem, który głosi, że wszyscy Tangijczycy mają tę samą misję i tak ostre wewnętrzne podziały, jak stosowane do tej pory (królestwa/republiki) są tylko osłabieniem ich misji na powietrzu i przyczynią się do konfliktów wewnętrznych, które zdewastuje ich cel "wyjścia z wody". Tangia ma być silna i podbijać inne ludy, aby te mogły przejść przez Wielki Wir na niebie, i już tamtejsze oryginalne królestwo, niejako "po drugiej stronie", ma postanowić co dalej.<br />
<br />
Ruch Yul-Yoa w szczególności winą za zatracenie wiedzy o tym jak generalnie wygląda świat po drugiej stronie Wiru obarcza zdelegalizowaną już Radę, ich prezydentów i królów. Uważa się, że pozbawienie Tangijczyków ideologii doprowadziło do katastrofalnego zapomnienia celu na ziemi. <br />
<br />
Znaczne postępy Tangii w dziedzinie optyki, szczególnie astronomii (teleskopy) motywowane były właśnie chęcią przejrzenia przez Wir, aby takim trikiem odzyskać choć trochę wiedzy na temat Wiru. Znaczny rozwój optyki, włącznie z wynalezieniem teleskopu refrakcyjnego (tj. lunety do obserwacji astronomicznych) i później teleskopu reflekcyjnego (zwierciadlanego) pozwolił na obserwacje głębokiego nieba i przypadkowe odkrycie o wiele więcej wirów, m. in. wielkiej galaktyki w Andromedzie. Trwają burzliwe spory Yūl-Yōa mające wysunąć teorie na ten temat, choć uważa się, że brak jest możliwości potwierdzenia którejkolwiek z tych teorii - jest to stan akceptowalny, w tym przez inkwizycję.<br />
<br />
Yul-Yoa stawia na pracę, wydajność, pomysłowość, nieugiętość. Głosi, że cały naród pracuje na swój sukces.<br />
<br />
== Pierwotne aspekty ==<br />
Karaizm wydziela sześć aspektów filozoficznych (λαυ ''lau''), pięć odzwierciedlających aspekty rzeczywistości, i jeden odzwierciedlający jej brak.<br />
# '''Puro''' - pierwotny aspekt '''pozytywny''', oznacza wartości dodane, przybycie, pojawienie się, itd.<br />
# '''Neu''' - pierwotny aspekt '''negatywny''', oznacza wartości ujemne, zmniejszenie, utratę, pozbycie się, odejście, rozpad, itd.<br />
# '''Fo'o''' - pierwotny aspekt '''świadomości''', oznacza budowanie wiedzy, zbieranie informacji<br />
# '''Nu''' - pierwotny aspekt '''sposobu''', oznacza metodologię działania, techniki, umiejętności, planowanie, odnosi się do szczegółów i połączeń pomiędzy nimi<br />
# '''Ra'a''' - pierwotny aspekt '''kontekstu''', oznacza szerokotorowe myślenie, pogląd "z lotu ptaka" na całość, oznacza też umiejętność przewidywania konsekwencji i działań niepożądanych<br />
# '''Nora''' - pierwotny aspekt '''braku''', oznacza nicość, brak, nieistnienie.<br />
<br />
==Legalność religii==<br />
Inne religie i systemy filozoficzne są zakazane, bowiem tak jak zdelegalizowana już Rada z jej fiksacją na punkcie podziałów politycznych, odwracają uwagę od wybranych celów. W praktyce jednak bywa różnie, szczególnie wierzenia narodów Pustyń (dotyczy wyłącznie wysp, gdzie czyni się znaczne wysiłki, aby doprowadzić wodę; nie tyczy się to natomiast kontynentu) są tolerowane. Jest to prawnie uregulowane tak, że dzieli się innowierców na dwa typy:<br />
* Heretycy - wszystkie religie obcokrajowców, mogą być wyznawane w wyznaczonych miejscach, gdzie Tangijczycy oprócz administracji nie mają dostępu. Za przejawianie poglądów tego typu prawo przewiduje różne kary w zależności od "wpływowości" danej osoby/grupy. Heretycy mogą być kierowani do uczelni i uniwersytetów, może być na nich nakładana grzywna i mogą stracić pracę, mogą być przesiedleni, mogą trafić do gułagu, ostatecznie mogą być straceni.<br />
** Obcokrajowcy przyłapani na działaniach misyjnych są ostrzegani i wpisywani do rejestru. Przy recydywie są na ogół usuwani z kraju. Możliwa jest kara śmierci.<br />
* Rodzimowiercy - dotyczy głównie półdzikich i dzikich ludów pustyń i lasów deszczowych. Na ogół wierzą oni w pokrewne ideologie co większość Tangijczyków, ale są pewne kluczowe odstępstwa i szczególnie często, nadinterpretacje. Takich ludzi można rejestrować (wielu zaczęło tak robić dla bezpieczeństwa), z opisem swojej wiary. Prawo mówi, że ich religie należy notować i są zakazane, ale nie przewiduje w ogóle kar, co powoduje bezkarność. Jest to zabieg celowy, i Yūl-Yōa otwarcie o tym mówi.<br />
<br />
=Mierzenie czasu=<br />
Ponieważ [[Użytkownik:Canis|prowadzącego projekt]] matematyczne zadanie stworzenia kalendarza przerosło, to zamiast niego zastępczo stosuje się w niniejszym artykule prosty przelicznik opierający się na założeniu, że rok obecny to odpowiednik, z cywilizacyjnego punktu widzenia, opoki wielkich odkryć, eksploracji i kolonizacji w okresie 1650-1750 n.e. Przy takim założeniu, obecny rok według datowania wspólnego to 9509<ref>[[Kyon#Kalendarz]]</ref>, co odpowiada rokowi 2598 według kalendarza tangijskiego. 1 rok kyoński wg datowania wspólnego = 1 rok tangijski, wartości te są sprzężone ze sobą w stosunku 1:1. <br />
<br />
Datowanie oznacza się za pomocą trzech symboli: '''ET''' dla kalendarza tangijskiego, '''EK''' dla wspólnego kalendarza kyońskiego, oraz '''EZ''' dla lat na Ziemi.<br />
<br />
W przeliczeniach używa się porównań do upływu czasu na ziemi (dla czytelników) oraz przeliczenia na wspólny kalendarz kyoński. Należy przy tym zawsze pamiętać o zasadach upływu czasu:<br />
* Rok na [[Kyon]]ie jest krótki i trwa 136,35 ziemskich dni.<br />
* Dzień na [[Kyon]]ie jest długi i trwa 43,5 godziny.<br />
* Nachylenie osi planety jest bardzo duże i wynosi 31°18'54".36, planeta obraca się po skosie.<br />
* Tangia znajduje się bardzo blisko równika, przez co sezonowość jest tam ograniczona.<br />
<br />
1 rok na Kyonie dzieli się na 75 dni, z których każdy trwa około 43,5h, czyli na równiku noc trwa 21,75h, i dzień trwa 21,75h. Tangia znajduje się pod równikiem i różnice w porach roku nie są dobrze widoczne, szczególnie w [[Naratai]]; są to różnice dostatecznie małe, aby nie było potrzeby rozgraniczania pór roku.<br />
<br />
Rok ma '''5 miesięcy''' (ναυ ''nau'') po 15 dni każdy, nazwany na cześć jednego z [[Pięć Mędrców|Pięciu Mędrców]], kluczowych dla [[karaizm]]u. Każdy z mędrców opowiada o zależności wody i człowieka z pozostałymi przedwiecznymi żywiołami λαυ ''lau'', które rozgraniczono: '''puro''', '''neu''', '''fo'o''', '''nu''', '''ra'a'''. Szósty żywioł, '''nora''', z racji swojej natury nie ma miesiąca, ale wspomina się o nim w dni przestępne.<br />
<br />
==Rytm dnia i nocy - doba==<br />
Doba tangijska (dt) składa się z 29 godzin (ht), z których każda godzina trwa 90 minut ziemskich. Godziny, tak się składa, że podzielono na 90 minut, co wyrównuje minutę tangijską z minutą ziemską. Minuta tangijska podzielona jest na 60 sekund, ale sekunda jest podzielona na 30 podsekund, tymczasem na Ziemi stosuje się raczej podział na 100 setnych sekundy.<br />
<br />
{|class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Nazwa lokalna pory doby<br />
!Pora doby<br />
!Godzina startowa<br />
!Godzina zakończenia<br />
!Czas trwania (ht)<br />
!Czas trwania (hz)<br />
!Średnia temperatura¹<br />
|-<br />
|Χο'υμ<br />
|Noc<br />
|28:00<br />
|5:89<br />
|7<br />
|10,5<br />
|22°C<br />
|-<br />
|Γιαο<br />
|Poranek<br />
|6:00<br />
|11:89<br />
|7<br />
|10,5<br />
|18°C<br />
|-<br />
|Ραμι<br />
|Dzień<br />
|12:00<br />
|20:89<br />
|9<br />
|13,5<br />
|31°C<br />
|-<br />
|Μαλυ<br />
|Wieczór<br />
|21:00<br />
|26:89<br />
|6<br />
|9<br />
|31°C<br />
|}<br />
<small>¹Dla [[Naratai]].</small><br/><br />
Te pory dnia wyznaczają rytm pracy, snu i aktywności dla Tangijczyków zamieszkujących regiony nadmorskie.<br />
<br />
Przeciętny Tangijczyk śpi stosunkowo długo, przez 8 osiem godzin tangijskich (12 ziemskich) w nocy, zazwyczaj w godzinach od północy do 8 rano, a następnie zasypia znowu w godzinach upalnych, w godzinach od 15 w południe do 23 wieczorem, o zachodzie słońca. Następnie czas aktywności przypada na noc, pod warunkiem, że jest dostępna dostateczna ilość światła.<br />
<br />
=Historia=<br />
Historia Tangii nie jest ukończona i obecnie znajduje się jedynie w zarysach. Wiadomo już, że jest luźnym cesarstwem od dawna, ale też, że nie była to pierwsza cywilizacja na wyspie. Poniżej znajduje się kalendarium najważniejszych wydarzeń.<br />
<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Wydarzenie<br />
!Lata tangijskie<br />
!Lat tangijskich temu<br />
!Lat ziemskich temu<br />
!Lata kyońskie<br />
!Lata ziemskie<br />
|-<br />
![[Katakumby Marajskie]]<br />
| -4120 ET<br />
|6718 ET<br />
|2507 EZ<br />
|2791 EK<br />
|1041 EZ<br />
|-<br />
! Przyjście Tangijczyków<br />
| -3507 ET<br />
| 6105 ET<br />
| 2278 EZ<br />
| 3404 EK<br />
| 1270 EZ<br />
|-<br />
! System plemienny, pierwsze państwo<br />
| -1394 ET<br />
| 3992 ET<br />
| 1490 EZ<br />
| 5517 EK<br />
| 2059 EZ<br />
|-<br />
! Rozbicie regionalne<br />
| -1029 ET<br />
| 3627 ET<br />
| 1353 EZ<br />
| 5882 EK<br />
| 2195 EZ<br />
|-<br />
! Założenie cesarstwa<br />
| 0 ET<br />
| 2598 ET<br />
| 969 EZ<br />
| 6911 EK<br />
| 2579 EZ<br />
|-<br />
! [[Pięć Mędrców]]<br />
| 55 ET<br />
| 2543 ET<br />
| 949 EZ<br />
| 6911 EK<br />
| 2579 EZ<br />
|-<br />
! [[Talanga]]<br />
| 233 ET<br />
| 2365 ET<br />
| 882 EZ<br />
| 7144 EK<br />
| 2666 EZ<br />
|-<br />
! [[Ogród Górski w Kun Atla]]<br />
| 938 ET<br />
| 1660 ET<br />
| 619 EZ<br />
| 7849 EK<br />
| 2929 EZ<br />
|-<br />
! [[Pałac Temeteu]]<br />
| 1349 ET<br />
| 1249 ET<br />
| 466 EZ<br />
| 8260 EK<br />
| 3082 EZ<br />
|-<br />
! [[Świątynia Naratajska]]<br />
| 1512 ET<br />
| 1086 ET<br />
| 405 EZ<br />
| 8423 EK<br />
| 3143 EZ<br />
|-<br />
! [[Najwyższy Uniwersytet Tamarua|Uniwersytet Tamarua]]<br />
| 1652 ET<br />
| 946 ET<br />
| 353 EZ<br />
| 8563 EK<br />
| 3195 EZ<br />
|-<br />
! [[Takatoa]]<br />
| 1782 ET<br />
| 816 ET<br />
| 304 EZ<br />
| 8693 EK<br />
| 3244 EZ<br />
|-<br />
! [[Forteca w Tau Atla]]<br />
| 1901 ET<br />
| 697 ET<br />
| 260 EZ<br />
| 8812 EK<br />
| 3288 EZ<br />
|-<br />
! Pierwsza bitwa o S'xakę<br />
| 1932 ET<br />
| 666 ET<br />
| 249 EZ<br />
| 8843 EK<br />
| 3300 EZ<br />
|-<br />
! Druga bitwa o S'xakę<br />
| 1966 ET<br />
| 632 ET<br />
| 236 EZ<br />
| 8877 EK<br />
| 3312 EZ<br />
|-<br />
! Rok wspólny [[Kyon|kyoński]]<br />
| 2062 ET<br />
| 536 ET<br />
| 200 EZ<br />
| 8973 EK<br />
| 3348 EZ¹<br />
|-<br />
! Wpływy na [[Buania|Buanię]]<br />
| 2355 ET<br />
| 243 ET<br />
| 91 EZ<br />
| 9266 EK<br />
| 3457 EZ<br />
|-<br />
! [[Obserwatorium Tauriana]]<br />
| 2370 ET<br />
| 228 ET<br />
| 85 EZ<br />
| 9281 EK<br />
| 3463 EZ<br />
|-<br />
! Obalenie Rady Państwa<br />
| 2389 ET<br />
| 209 ET<br />
| 78 EZ<br />
| 9300 EK<br />
| 3470 EZ<br />
|-<br />
! Dziś<br />
| 2598 ET<br />
| 0 ET<br />
| 0 EZ<br />
| 9509 EK<br />
| 3548 EZ<br />
|}<br />
¹Rok wyjściowy dla Kyonu to 8973. 8973/2,68 = 3348.<br />
<br />
Historia Tangii jako takiej rozpoczyna się w 6911 [[ET|EK]], tj. roku wspólnym 6911. Wtedy podjęto decyzję powołania w ramach sanktuarium [[karaizm|karajskiego]] struktury państwowej, mającej za zadanie pośredniczyć w rozmowach pomiędzy poszczególnymi państwami znajdującymi się na terytorium wyspy Tangia. Stopniowo, władza się rozszerzała, czemu zapobiegło sprawniejsze utworzenie rady państwowej. To w latach ostatnich uległo zmianie po dokonaniu się przewrotu religijnej sekty Yul-Yoa, co zniosło władzę rady państwa i nadało władzę absolutną cesarzowej Yul-Yoa Kalia.<br />
<br />
=Kynografia i dane przyrodnicze=<br />
Tangia obejmuje kilka stref, jako że państwo znajduje się od wyspy [[Atirai]] na dalekim zachodzie, przez wyspy [[Akeira]] i [[Hiranea]] w bezpośrednim sąsiedztwie wyspy Tangia, przez samą wyspę Tangia, aż po kolonię kontynentalną [[Buania]] na zachodnim brzegu kontynentu. Widoczne są jednak podziały nie tylko klimatyczne, ale także wyodrębnione na podstawie uwarunkowań gospodarczych.<br />
<gallery mode="packed" heights=550px><br />
Plik:TangiaRegions Miejscowości.png<br />
</gallery><br />
<br />
==Położenie==<br />
Tangia rozumiana jako wyspa, a nie państwo, jest jedną z większych wysp Kyonu i znajduje się na zachód od kontynentu, niedaleko na południe od równika. Przy niższym poziomie oceanu, prawdopodobnie wraz z Pinu utworzyłaby półwysep, uzyskując połączenie lądowe z kontynentem. Tangia rozumiana jako państwo zajmuje 100% wyspy. Na wschód od wyspy Tangia znajduje się kontynent, w bezpośrednim sąsiedztwie Tangia graniczy z Pinu i Sechtem. Są to najbliższe geograficznie krainy, z którymi mieszkańcy handlują od początków swojej obecności w tym terenie. Na zachód od wyspy Tangia znajdują się dwie mniejsze wyspy, Akeira oraz Hiranea, które od stosunkowo dawna są koloniami tangijskimi. Akēira znajduje się bardziej na północ i jest większą z wysp. Stolicą Akeiry jest Uruna. Hiranea znajduje się bardziej na południe i jest mniejszą z nich. Stolicą Hiraney jest Yatlomea. Obie te wyspy wraz Tangią są często rozumiane jako matecznik państwa Tangii. Formalnie zaś, Akeira oraz Hiranea należą do tzw. Grupy Wysp Odległych.<br />
<br />
Grupa Wysp Odległych zawiera również wiele mniejszych archipelagów, w tym wulkaniczną wyspę Atirai na dalekim południowym zachodzie oceanu, z dala od oceanów.<br />
<br />
==Klimat i ukształtowanie terenu==<br />
Z uwagi na dość zróżnicowane ukształtowanie powierzchni, wyspa Tangia posiada kilka stref klimatycznych. Dominują trzy typy krain: '''obszary nadmorskie wraz z równinami''', '''stepy i pustynie''', oraz '''wyżyny, góry i obszary wysokogórskie'''. Istnieje siedem większych łańcuchów górskich lub masywów lodowcowo-górskich na wyspie. Góry te wzbijają się na stosunkowo znaczne wysokości, tworząc rozległe płaskowyże. Co najmniej sześć łańcuchów górskich, jeżeli nie wszystkie, osiągają szczyty po 10 – 13 kilometrów wysokości, wbijając się w stratosferę.<br />
{{sb}}Choć Tangia znajduje się nad morzem w strefie równikowej, to obecność wysokich płaskowyżów wraz ze znacznymi szczytami górskimi powodują zjawisko występowania cienia opadowego, zmieniającego dominujący na wyspie krajobraz nadmorski z gęstymi lasami deszczowymi w równiny, stepy, wreszcie w pustynie. Część pustyń jest wyłącznie okresowa, inne są stałe. Stąd też statystyki klimatyczne podzielmy na kilka stref.<br />
<br />
===Strefy nadmorskie, lasy, lasy deszczowe===<br />
Strefy nadmorskie, lasy oraz lasy deszczowe dominują na wybrzeżach, oraz tam w głębi kontynentu, gdzie morskie wiatry nie są zatrzymywane przez łańcuchy górskie. Dotyczy to między innymi wiatrów wchodzących w Tangię od strony Królestwa Naratajskiego i przechodzących przez tereny Republiki Lutafaryjskiej i przeciskających się przez obniżone przełęcze górskie na drugą stronę wysokich gór w stronę oazy Takangari na pustyni takangaryjskiej. W tych strefach statystyki klimatyczne przedstawiają się następująco:<br />
* Średnia temperatura cały rok około +30°C. Nocą temperatura spada do +15°C, za dnia sięga do +40°C.<br />
* Wilgotność około 80% - 100%, ze średnią 80%.<br />
* Wiatr morski, wilgotny, miejscami średnio do 5 B, na terenach równinnych do 7 B, w lasach deszczowych 0 – 3 B.<br />
* Ekstremalne zjawiska pogodowe: huragany, trąby powietrzne, znaczna wilgotność powietrza, znaczne zjawiska korozyjne zw. z warunkami sprzyjającymi rdzewieniu, gniciu i zarastaniu roślinnością i grzybami.<br />
<br />
Tangia jest państwem tropikalnym, ale nie jest państwem równikowym, nie znajduje się na równiku. Różnica dnia i nocy wynosi około 45 minut, czyli raptem pół godziny tangijskiej, licząc dla Naratai. Wpływ wysokości na temperaturę będzie badany dalej w oparciu o dostępne opracowania naukowe dla Ziemi<ref>http://www.chanthaburi.buu.ac.th/~wirote/met/tropical/textbook_2nd_edition/navmenu.php_tab_2_page_6.3.0.htm.</ref>.<br />
<br />
<center>[[Plik:Dobowe wahania temperatur - Naratai.png]]</center><br />
<br />
{{Klimat Naratai}}<br />
<br />
===Strefy stepowe i pustynne===<br />
W strefach stepowych i pustynnych ilość opadów jest znacznie ograniczona, miejscami do niemal zera, przez co i możliwości wegetacyjne są ograniczone. Stepy są porośnięte trawami i krzewami, pustynie natomiast, czy to piaskowe czy stepowe, nie mają niemal żadnej roślinności. <br />
* Na stepie średnia temperatura zimą to +10°C, latem +35°C. Rekord zimna -35°C. Rekord gorąca +90°C. Średnia temperatura zimową nocą to 0°C. Średnia temperatura w południe latem to +70°C.<br />
* Średnia temperatura zimą +20°C, latem +50°C. Rekord zimna wynosi -25°C. Rekord gorąca wynosi +115°C. Średnia temperatura zimową nocą to 0°C. Średnia temperatura w południe latem to +85°C.<br />
* Wilgotność 0% - 15%, średnio 0%.<br />
* Wiatr na stepie sięga 10 B, na pustyniach do 7 B.<br />
* Ekstremalne zjawiska pogodowe: burze piaskowe, burze, trąby powietrzne, skrajne temperatury, znaczne różnice temperaturowe pomiędzy latem i zimą oraz dniem i nocą.<br />
<br />
{{Klimat Tungu i Marao}}<br />
<br />
===Wyżyny, góry i obszary wysokogórskie===<br />
[[Plik:Scr00231.jpg|thumb|right|450px|Z tangijskich szczytów zawsze jest widok na jakieś inne. To dało początek [[Tangijska Sieć Świetlna|Rangfen]].]]Klimat i charakter zjawisk pogodowych na wyżynach i w górach zależy mocno od wysokości nad poziomem morza oraz wystawienia zboczy na konkretne wiatry. Inny klimat mają góry, o które zbocza rozbijają się wiatry morskie, a inny te, gdzie zbocza są ogrzewane przez pustynie.<br />
„Strefa śmierci” znajduje się na wysokości około 8000 metrów nad poziomem morza, gdzie ciśnienie spada z 1010 hPa na morzu do 320 hPa. W tych warunkach aklimatyzacja najlepszych sportowców przestaje być wykonalna, rany przestają się goić, oddychanie jest skrajnie utrudnione. Wyższe szczyty przechodzą przez połowę odległości do limitu Armstronga i przy niekorzystnych warunkach mogą wywoływać podobne zjawiska. <br />
Istnieje wyciąg górski do szczelnej barometrycznie stacji meteorologicznej położonej na wysokości 11900 metrów nad poziomem morza, w której utrzymywane jest sztucznie ciśnienie podobne do tego na 6000 metrów, gdzie jest możliwe wjechanie z wysokości 1000 metrów niemal od razu na 11900 metrów. Kolejka jest jednym z Dziesięciu Cudów Tangii i jest wykorzystywana do dostaw żywności i zniżania człowieka ze stacji w dół, w sytuacjach alarmowych. Wjazd przeciętnego, niewyszkolonego człowieka na taką wysokość spowoduje na 9000 metrów utratę przytomności w ciągu 1 minuty, a na 11900 metrach śmierć.<br />
Wieczne śniegi zaczynają się na wysokości 3 – 4 kilometrów, co należy rozumieć jako barierę, gdzie w dowolnym momencie w roku występują opady śniegu i śnieg potrafi leżeć dniami albo tygodniami. Latem do wysokości 6 kilometrów temperatura może wzrosnąć nawet do +35°C i śnieg szybko topnieje, powodując lawiny i powodzie, i kreując okresowe powodzie.<br />
Na wysokościach powyżej 9 000 metrów szok stratosferyczny powoduje wiatry o prędkości do 300 – 400 kilometrów na godzinę, które rozbijając się o wzgórza potrafią powodować lokalne rekordy prędkości wiatru do 600 kilometrów na godzinę. Niski stopień erozji kamienia wynika z nikłego ciśnienia atmosferycznego na tych wysokościach.<br />
Na pułapach 3 – 4 kilometrów oraz 6 – 8 kilometrów znajdują się obserwatoria. Te służą Tangijczykom do dwóch celów: obserwacji astronomicznych (głównie teleskopami zwierciadlanymi) oraz szpiegostwa (teleskopami refrakcyjnymi, tzw. lunetami). Z wysokości 10 000 metrów Kunatlyjczycy non-stop obserwują S’xakę w Konfederacji Sechtu i mają fenomenalne możliwości obserwacji ruchów ich floty. Widać także Komi w Pinu, ale przejrzystość atmosfery przez kilkaset kilometrów jest bardzo niska, przez co nie widać szczegółów. Tangia posiada w każdej chwili pięć skrajnie wysokogórskich obserwatoriów.<br />
* Średnia temperatura spada o 1°C na każde 100 metrów. Na wysokościach płaskowyżów górskich występują wieczne śniegi, lodowce, skaliste pustynie, gdzie średnia temperatura wynosi większość roku -15°C, w zależności od wiatru i położenia oraz wysokości. W obserwatoriach średnich pułapów temperatura wynosi średnio -30°C do -40°C, przy czym w dzień potrafi wzrosnąć do +15°C, a w nocy spaść do -80°C. Obserwatoria skrajnie wysokich pułapów są opuszczane w skrajnie rzadkich przypadkach, wymagają kombinezonów ciśnieniowych. Średnia temperatura to -85°C, za dnia wzrasta do 0°C, nocą potrafi spaść do -140°C<br />
* Wilgotność 0% - 15%, średnio 0%.<br />
* Wiatr zależny od ukształtowania terenu i przechodzi przez całą skalę Beauforta, od 0 B w wielu miejscach osłoniętych od wiatru, do wartości znacznie przekraczających 12 B (huraganowe).<br />
* Ekstremalne zjawiska pogodowe: skrajne temperatury, ekstremalne wiatry, barometryczne ciśnienie powietrza na skrajnie niskim poziomie, uniemożliwiającym funkcjonowanie bez kombinezonów ciśnieniowych i wsparcia tlenem, skrajnie niebezpieczne wartości promieniowania słonecznego, powodujące poparzenia trzeciego stopnia w ciągu 15 – 30 minut, lawiny i osuwiska, zlodowacenie, intensywne opady śniegu i burze śnieżne, burze piaskowe, wystawienie na promieniowanie kosmiczne.<br />
<br />
{{Klimat Obserwatorium Tauriana}}<br />
<br />
==Wody==<br />
Tangia nie uznaje „wód terytorialnych”, według nich wody całego świata są teoretycznie ich własnością, użyczają ich jednak z uwagi na ich ilość. Bezpośrednie wody terytorialne naokoło Tangii oraz pomiędzy Tangią a Akēirą i Hiraneą są pilnie strzeżone i obce floty nie mają prawa przez nie przechodzić. Statki handlowe mają wyznaczone korytarze i powinny się ich trzymać. Wody naokoło Tangii są bogate w ryby i owoce morza, a ciepłe prądy nanoszą ich dużo. Uważa się, że wiele gatunków ryb ławicowych migruje do Tangii, by tam zakończyć swój żywot w sieciach rybackich. <br />
<br />
Wody morskie są pobierane celem sprzedaży jako źródło karāi. Osoby wybierające się wgłąb kontynentu, szczególnie na Wielką Pustynię, zabierają jej czasem wielkie ilości, ograniczając możliwości podróży. Istnieje jednak ideologia, która głosi że na Wielkiej Pustyni jest kraj z dobrym dostępem do karāi, to jednak nie zostało potwierdzone. <br />
<br />
==Fauna i flora==<br />
Tangia cechuje się wybitną różnorodnością fauny i flory z uwagi na swoje uwarunkowania przyrodnicze i klimat. Występuje tu wiele setek gatunków roślin i zwierząt, wiele z nich endemicznych. Zwierzęciem narodowym Tangii królewskiej (zewnętrznej) jest aratao ([[Język ayu|ay.]] ΑΡΑΤΑΟ ''aratao''), orka, a Tangii wewnętrznej mea ([[Język ayu|ay.]] ΜΕΑ ''mea''), przedstawiciel glyptodonów. Występują płazy i ryby wytwarzające maź luminescencyjną, która jest na masową skalę wykorzystywana do ozdób. Najbardziej powszechne typy tej mazi mogą być syntetyzowane i oddają światło po nasłonecznieniu. Najbardziej ekskluzywne typy mazi świecą po domieszce innych materiałów i oddają bardzo intensywne światło, ta jest wykorzystywana między innymi przez Takatoa. Tangia też jest zamieszkiwana przez glyptodonty. Roślinność w lasach deszczowych jest wybitnie bujna i obejmuje tysiące gatunków drzew, porostów, mchów, paproci, bardzo bogata jest też flora grzybów i pleśni.<br />
<br />
===Fauna===<br />
<gallery mode="packed" heights=500px><br />
Plik:Orka.jpg|''Tanguana aratao'', orka tangijska, symbol państwa.<br />
</gallery><br />
<br />
<gallery mode="packed" heights=250px><br />
Plik:Aldabra_giant_tortoise_cooling_in_water.JPG|''Haru'', żółw stepowy.<br />
Plik:Basilosaurus.jpg|''Re'a'ilo'', rodzaj [https://pl.wikipedia.org/wiki/Bazylozaur bazylozaura], w Tangii nieco wyewoluowany.<br />
Plik:Fennec Fox.jpg|''Leilei'', fenek pustynny.<br />
Plik:Glyptodon.jpg|''Tanguana Akori'', tzw. ''mea'', glyptodon tangijski.<br />
Plik:Green_bright-eyed_frog_(Boophis_viridis)_Andasibe.jpg|''Aponari'', żaba lasów deszczowych.<br />
Plik:DromedaryGroupIsrael052611.jpg|''Nano'', wielbłąd dromader.<br />
Plik:Loris_tardigradus_tardigradus_002.jpg|''Ura'ami'', gatunek lori.<br />
Plik:Striped_colonial_anemone.jpg|''Apolea'', ukwiały.<br />
Plik:Greyreefshark2.JPG|''Onara'', przedstawiciel rekinowatych.<br />
Plik:Bumblebee_October_2007-3a.jpg|''Ka'', trzmiel.<br />
Plik:Parotia lawesii by Bowdler Sharpe.jpg|''Minalea'', parotia.<br />
</gallery><br />
<br />
===Flora===<br />
<gallery mode="packed" heights=500px><br />
Plik:BorneoRainforest_DSC_9267.JPG|Tangijskie lasy deszczowe.<br />
</gallery><br />
<br />
<gallery mode="packed" heights=250px><br />
Plik:481-Maldives.jpg|''Kala'', palma kokosowa.<br />
Plik:Rubber_Plantation.jpg|''Hotu'', kauczukowiec.<br />
Plik:EbonyTree.jpg|''Lemata'', hebanowiec.<br />
Plik:Kiwifruit Female Flowers.JPG|''Akuana'', drzewa kiwi.<br />
Plik:Ñame Criollo.jpg|''Le'a'', yam.<br />
Plik:1024px-Ghia Anna.jpg|Ryż, roślina importowana.<br />
Plik:2010-06-19-supermarkt-by-RalfR-29.jpg|''Amu'', ziemniak.<br />
Plik:1024px-TomaterosaFleisch.jpg|''Akea'', pomidor.<br />
</gallery><br />
<br />
=System miar=<br />
Tangijczycy mają opracowany własny system miar. Jeszcze dwieście lat wcześniej system ten był rozdrobniony, zgodą Rady państwa i pieczęcią cesarską zdecydowano o wprowadzeniu jednego systemu opracowanego na orumilowskim [[Najwyższy Uniwersytet Tamarua|uniwersytecie Tamarua]]. Analogicznie jak w systemie metrycznym, jest to system skalowalny przez dziesięć, z zastosowaniem przedrostków.<br />
<br />
{| class="wikitable" style="text-align: center;"<br />
! Przedmiot miary<br />
! Nazwa<br />
! Skrót<br />
! Odpowiednik w systemie metrycznym<br />
! Opis<br />
|-<br />
! Masa<br />
| ''ΚΟΕ''<br/>''koe''<br />
| κ-ε<br />
| 1 κ-ε = 14,66 kg<br />
| Oparte na tangijskiej sztabce złota według form cesarskich.<br />
|- <br />
! Długość<br />
| ''ΑΛΑ''<br/>''ala''<br />
| α-α<br />
| 1 α-α = 874,34 m<br />
| Oparte na specjalnie stworzonym wzorcu przechowywanym w Tamarua i pomnożonym razy tysiąc.<br />
|-<br />
! Czas<br />
| ''ΜΕΝΕ''<br/>''mene''<br />
| μ-ν<br />
| 1 μ-ν = 1,0875 h (40 μ-ν = 1 doba)<br />
| Tangia z uwagi na okołorównikowe położenie ma mniej-więcej stały czas trwania dnia i nocy. Doba została podzielona na dzień i noc, każde po 20 jednostek.<br />
|}<br />
<br />
==Skalowalność==<br />
Mniejsze niż jeden:<br />
* ΟΛΟΝΥ - 1/1 000 000<br />
* ΟΛΥ - 1/100 000<br />
* ΟΝΥ - 1/10 000<br />
* ΟΛΟ - 1/1 000<br />
* ΧΕΑ - 1/100<br />
* ΜΙΝ - 1/10<br />
Większe niż jeden:<br />
* ΑΛΥ - * 10<br />
* ΑΡΑ - * 100<br />
* ΑΡΑΝΚΑ - * 1 000<br />
* ΛΕΑ - * 10 000<br />
* ΛΕΑΛΑΥ - * 100 000<br />
* ΤΑΥ - * 1 000 000<br />
<br />
=Gospodarka=<br />
{{Główny artykuł|Gospodarka i demografia Tangii}}<br />
[[Plik:7_grams_of_fine_gold.jpg|thumb|left|300px|Złoto jest podstawową walutą Tangii.]]<br />
Gospodarka Tangii jest bardziej zdecentralizowana niż w innych krajach, pomimo spójności. W obiegu funkcjonuje kilkanaście walut, metale szlachetne, instrumenty finansowe i towary barterowe. Tangia stosuje do dziś zarówno niewolnictwo, jak i gospodarkę rabunkową/wyzyskową ze swoich kolonii, i na dzień dzisiejszy jest to, niestety, jedna z silnych gałęzi gospodarki. Gospodarka jest mieszana i łączy zarówno cechy centralnie planowanej, jak i wolnej gospodarki, z kilkoma formami spółek. Większe miasta tangijskie posiadają z reguły giełdę papierów wartościowych. Handel z innymi państwami jest ważnym elementem gospodarki.<br />
<br />
Tangia przez długi czas była w dużym stopniu samowystarczalna, obecnie kompensuje sobie potrzeby wynikające z przeludnienia i zwiększonych wymagań ludności przez zysk z kolonii. Istotnym aspektem życia Tangijczyków jest handel, w szczególności pomiędzy poszczególnymi częściami składowymi kraju. Nie ma cła na handel pomiędzy prowincjami, ani koloniami. Tangia posiada obecnie silne rezerwy złota, przechowywane głównie w [[Forteca w Tau Atla|Tau Atla]].<br />
<br />
Gospodarkę tangijską można opisać nowożytnym sposobem, dzieląc ją na sektory rolnictwa, przemysłu i usług. Te dwa pierwsze w znacznym stopniu dominują w kraju. Istotnymi gałęziami związanymi z żywnością są rybołówstwo, poławianie owoców morza, rolnictwo, hodowla zwierząt wspierane przez polowania i zbieractwo. W przemyśle ważne jest wydobycie, stocznictwo, metalurgia, i przemysł szklany.<br />
<br />
==Sektory gospodarki==<br />
Klasycznie, rozróżniamy trzy sektory gospodarki: produkcja (rolnictwo, hodowla, wydobycie, zbieractwo, rybołówstwo, wielorybnictwo), przemysł, i usługi.<br />
<br />
===Sektor pierwszy===<br />
====Rolnictwo====<br />
* Yam<br />
* Ziemniak<br />
* Ryż<br />
* Pomidor<br />
* Pszenica<br />
* Taro<br />
* Kokos<br />
* Kukurydza<br />
* Soja<br />
* Fasola<br />
* Burak<br />
* Ananas<br />
* Banan<br />
* Cebula<br />
* Maniok<br />
* Guava<br />
* Ilama<br />
* Sapote<br />
* Kaktus tangijski<br />
* Akwaflora (wodorosty, itd.)<br />
* Morwa<br />
* Pitanga<br />
* Plinia cauliflora<br />
* Kakao<br />
* Pszenica<br />
* Rośliny przemysłowe:<br />
** Drewno<br />
** Kauczuk<br />
** Tytoń<br />
<br />
====Hodowla, łowiectwo, rybołówstwo i wielorybnictwo====<br />
* Owoce morza: <br />
** Krewetka<br />
** Krab<br />
** Małż<br />
** Kałamarnica<br />
** Żółw oceaniczny<br />
** Inne skorupiaki<br />
* Ryby:<br />
** Sardynka<br />
** Karp<br />
** Tilapia<br />
** Karaś<br />
** Rohu<br />
** Pstrąg tęczowy<br />
** Pstrąg tangijski<br />
** Tuńczyk<br />
** Dorsz<br />
** Plamiak<br />
** Morszczuk<br />
** Śledź<br />
** Makrela<br />
** Węgorz<br />
** Flądra<br />
** Płaszczka<br />
* Wielorybnictwo:<br />
** Delfin tangijski<br />
** Płetwal karłowaty<br />
** Grindwal krótkopłetwy<br />
** Bazylozaur<br />
** Orka<br />
** Płetwal zwyczajny<br />
** Sejwal<br />
** Płetwal Bryde'a<br />
** Kaszalot<br />
** Humbak<br />
* Ptactwo:<br />
** Kaczka<br />
** Gęś<br />
** Ptactwo grzebiące<br />
** Przepiórka<br />
** Rybitwa<br />
* Gady:<br />
** Krokodyl tangijski<br />
** Żółw stepowy tangijski<br />
* Bushmeat:<br />
** Małpy<br />
** Nietoperze<br />
** Jaszczurki<br />
** Płazy<br />
** Insekty jadalne<br />
* Dziczyzna:<br />
** Antylopa<br />
** Glyptodon<br />
** Sarna<br />
** Jeleń buański<br />
** Pekari<br />
* Trzoda chlewna:<br />
** Archaeotherium, pekari<br />
** Tur tangijski<br />
* Inne:<br />
** Jaja ptasie<br />
** Ikra<br />
<br />
====Górnictwo====<br />
* Paliwa:<br />
** Węgiel<br />
** Ropa naftowa<br />
** Gaz ziemny<br />
* Kamienie szlachetne:<br />
** Fluoryty<br />
** Diamenty<br />
** Inne<br />
* Metale:<br />
** Żelazo<br />
** Miedź<br />
** Cyna<br />
** Cynk<br />
** Nikiel<br />
** Boksyty<br />
** Bizmut<br />
** Rtęć<br />
** Miki<br />
** Glin (aluminium)<br />
* Metale szlachetne:<br />
** Złoto<br />
** Srebro<br />
** Platyna<br />
** Tytan<br />
** Uran<br />
<br />
===Sektor drugi: przemysł===<br />
* Przetwórstwo i konserwacja żywności, inne gałęzie przemysłu żywnościowego<br />
* Hutnictwo, metalurgia<br />
* Budownictwo<br />
** Nawadnianie i gospodarka wodna<br />
* Przemysł przetwórstwa drewna<br />
* Papier, czcionki, atrament<br />
* Przemysł stoczniowy<br />
* Przemysł zbrojeniowy, produkcja uzbrojenia, broni białej, broni palnej, przedmiotów i materiałów defensywnych<br />
* Przemysł tkalniczy i tekstylny<br />
* Chemia i alchemia<br />
<br />
===Sektor trzeci: usługi===<br />
* Logistyka<br />
* Informacja<br />
* Szpitalnictwo<br />
* Sprzedaż<br />
* Usługi finansowe (bankowość, pożyczki, ubezpieczenia)<br />
* Rozrywka<br />
* Sport<br />
* Usługi gościnne (zakwaterowanie, wyżywienie, kasyna, transport luksusowy, turystyka, itd.)<br />
* Religijne<br />
<br />
==Instrumenty finansowe==<br />
[[Plik:Tanguafang.png|thumb|right|600px|Schemat zależności między walutami Tangii.]]<br />
W odróżnieniu od większości wyraźnie jednolitych państw, system pieniężny Tangii jest skomplikowany, ponieważ poszczególne prowincje zachowały swoje waluty. Poczyniono próby zunifikowania waluty, lekceważąco potraktowaną uchwałą Rady państwa, ale nie zakazano stosowania starych walut ani systemu barterowego, przez co nowa waluta, wspólna dla całego kraju, po prostu funkcjonuje obok walut narodowych i służy do transakcji międzynarodowych. Te waluty są, z uwagi na przywiązanie Tangijczyków do monet i medali, powodem do dumy regionalnej. Co udało się osiągnąć, to definiowanie walut narodowych w oparciu o walutę imperialną.<br />
<br />
W obrocie są:<br />
* 1 centralna waluta, tzw. moneta cesarska lub imperialna<br />
* 7 walut narodowych wyspy Tangia<br />
* 1 wspólna waluta Grupy Wysp Odległych<br />
* 1 imperialny system floty tangijskiej<br />
* różne papiery wartościowe: czeki, udziały w spółkach, akcje giełdowe, obligacje, wierzytelności<br />
* metale i kamienie szlachetne, prawie wyłącznie złoto<br />
* barter (wymiana towarów)<br />
<br />
{{Tangia waluty}}<br />
<br />
==Formy podmiotów prawnych==<br />
Formy podmiotów prawnych są regulowane przez prawo związkowe. Wydzielane są:<br />
* '''Kompanie''' lub '''Korporacje''' - osobowość prawna, ograniczona odpowiedzialność, ścisłe przepisy<br />
* '''Spółka''' - osobowość prawna, ograniczona odpowiedzialność, ograniczony rozwój, uproszczone przepisy<br />
** '''Spółka lokalna''' - zasięg regionalny<br />
** '''Spółka lokalna rozszerzona''' - zasięg lokalny z licencją na handel międzyregionalny<br />
* '''Prosta działalność gospodarcza''' - osobowość półprawna, nieograniczona odpowiedzialność, uproszczone przepisy<br />
* '''Spółka państwowa''' <br />
* '''Organizacja non-profit'''<br />
<br />
==Podatki==<br />
Podatki są ustanawiane indywidualnie przez poszczególne grupy składowe. Cesarz (τηλαν ''teilan'') i flota (τακατοα ''takatoa'') zbierają procent od wszystkich grup. Co ciekawe, pobór podatków dotyczy także posad państwowych, dotyczy wszystkich od chłopów przez króli po cesarza, ale nie dotyczy niewolników. To stawia chłopstwo pańszczyźniane niejednokrotnie w gorszej sytuacji, jako że oprócz ''de facto'' niewolniczej pracy, ich wypracowane zyski podlegają opodatkowaniu.<br />
<br />
Stawki podatków wahają się w zależności od zawodu. W samej armii, najniższe podatki są u rangfenistów (0%) i wśród dekurionów i demicenturionów armii lądowej (13%), najwyższe u szpitalników sektora usług publicznych (40%) i pozostałych pracowników obserwatoriów, takżę sektora publicznego (40%), a także u części zaopatrzeniowców armii, służby okrętowej oraz rangfenistów podlegających pod flotę lub armię (27%).<br />
<br />
==Prawa obywateli a prawa obcokrajowców==<br />
Podstawowe prawa obywateli Tangijskich są wyrażone w zakresie ustaw na poziomie federalnym i regionalnym, z osobna. Te prawa obejmują prawo do życia, prawo do wolności, prawo do wykonywania działalności rzemieślniczych, handlowych i dobrowolnych. Formalnie istnieje też wolność religijna, ale w praktyce jest ona stłumiona, jako że Tangijczycy żyjący poza swoim systemem państwowym często są zdani wyłącznie na siebie, tj. mają gorszą pozycję w sądach, często odmawia się im udzielania opieki medycznej. Tangijczyk nie może być niewolnikiem.<br />
<br />
Obcokrajowców dotyczy ogólnokrajowe prawo, na przykład, obowiązuje ich nakaz rejestracji, płacą podatki, muszą stosować się do miejscowego prawa. W praktyce ich wolności kulturowe i wyznaniowe są znacznie lepiej respektowane niż te lokalnych innowierców, ponieważ otwiera to drogę do handlu oraz wymiany informacji.<br />
<br />
==Eksport i import==<br />
Tangia jest państwem bardzo aktywnym gospodarczo. Podstawową doktryną gospodarczą jest [https://pl.wikipedia.org/wiki/Merkantylizm merkantylizm]. Za podstawową wartość Tangia uważa złoto, na które i wewnętrznie jest wysokie zapotrzebowanie.<br />
# Import złota z kolonii oraz zwiększone poprawą technologii i większą populacją lokalne wydobycie złota poprawiają dostępność bulionu, a zarazem reprezentujących go walut, i zastępuje weksle.<br />
# Import towarów gotowych, analiza procesu twórczego.<br />
# Zakaz eksportu towarów gotowych, nacisk na eksport materiałów surowych, protekcjonistyczne podejście do technologii produkcji.<br />
# Obecność gildii handlowych. Sprzedaż od gildii do klientów przez pośrednictwa reprezentowane przez organizacje finansowe.<br />
<br />
===Eksport===<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=100%<br />
!<br />
!Towar<br />
!Kategoria<br />
!Skala<br />
!Producent<br />
!Sprzedawca<br />
!Logistyka<br />
!Odbiorca<br />
!Kraje docelowe<br />
!Opis<br />
|-<br />
![[Plik:Carta de Porfirio Díaz Ortega.jpg|150px]]<br />
!Papier<br />
|Materiały przetworzone<br />
|Duża<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br/>[[Królestwo Naratajskie]]<br/>[[Republika Tongami]]<br/>[[Republika Lutafaryjska]]<br/>[[Republika Nomeurajska]]<br/>[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Państwowe spółki<br/>Kompanie<br/><br />
|[[Takatoa]],<br/>pion handlowy<br />
|?<br />
|?<br />
|Żywica kauczuka do produkcji gumy.<br />
|-<br />
![[Plik:Powellvanda.jpg|150px]]<br />
!Szkło, produkty szklane<br />
|Materiały półsurowe lub przetworzone<br />
|Duża<br />
|Cała Tangia<br />
|Głównie spółki prywatne<br/>Towar ściśle kontrolowany<br />
|[[Takatoa]],<br/>pion handlowy<br />
|?<br />
|?<br />
|Stopione szkło do dalszej obróbki oraz materiały ze szkła: wazony, szyby, kaganki, a także ozdoby i pamiątki, i różne towary luksusowe<br />
|-<br />
![[Plik:Insulæ Americanæ in Oceano Septentrionali ac regiones adiacentes a C. de May usque ad Lineam Æquinoctialem (8642335691).jpg|150px]]<br />
!Mapy<br />
|Materiały gotowe<br />
|Średnia<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br/>[[Królestwo Naratajskie]]<br/>[[Republika Tongami]]<br/>[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Państwowe spółki<br/>Kompanie<br/><br />
|[[Takatoa]],<br/>pion handlowy<br />
|?<br />
|?<br />
|Gotowe mapy na eksport, sporządzone przez flotę, obserwatoria, uniwersytety i poszukiwaczy przygód.<br />
|-<br />
![[Plik:Perły.jpg|150px]]<br />
!Perły i biżuteria perłowa<br />
|Materiały surowe, przetworzone<br />
|Duża<br />
|Wybrzeża Tangii, wyspy, kolonie<br />
|Państwowe spółki<br/>Kompanie<br />
|[[Takatoa]],<br/>pion handlowy<br />
|?<br />
|?<br />
|Perły i biżuteria wykonana z perły i na bazie pereł, naszyjniki, pierścionki, elementy biżuterii monarszej.<br />
|-<br />
![[Plik:Seashells.jpg|150px]]<br />
!Muszle i ozdoby z muszli<br />
|Materiały surowe i przetworzone<br />
|Duża<br />
|Wybrzeża Tangii, wyspy, kolonie<br />
|Państwowe spółki<br/>Kompanie<br />
|[[Takatoa]],<br/>pion handlowy<br />
|?<br />
|?<br />
|Muszle i ozdoby z muszli, przedmioty dekorowane muszlami.<br />
|-<br />
![[Plik:Warship diagram orig.jpg|150px]]<br />
!Okręty<br />
|Wielkoskalowe projekty<br />
|Duża<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br/>[[Królestwo Naratajskie]]<br/>[[Republika Tongami]]<br/>[[Republika Nomeurajska]]<br/>[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Państwowe stocznie<br />
|[[Takatoa]],<br/>pion handlowy<br />
|?<br />
|?<br />
|Okręty handlowe, transportowe<br />
|-<br />
![[Plik:Latex_-_Hevea_-_Cameroun.JPG|150px]]<br />
!Kauczuk<br />
|Materiały surowe<br />
|Średnia<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br/>[[Republika Tongami]]<br/>[[Republika Lutafaryjska]]<br/>[[Republika Nomeurajska]]<br/>[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Państwowe spółki<br/>Kompanie<br/><br />
|[[Takatoa]],<br/>pion handlowy<br />
|?<br />
|?<br />
|Żywica kauczuka do produkcji gumy.<br />
|-<br />
![[Plik:Ébano.jpg|150px]]<br />
!Heban<br />
|Materiały surowe<br />
|Średnia<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br/>[[Republika Tongami]]<br/>[[Republika Lutafaryjska]]<br/>[[Republika Nomeurajska]]<br/>[[Królestwo Kunatla]]<br />
|Głównie prywatne kompanie, plantacje<br />
|[[Takatoa]],<br/>pion handlowy<br />
|?<br />
|?<br />
|Czarne drewno używane do produkcji mebli i towarów luksusowych.<br />
|-<br />
![[Plik:HematitaEZ.jpg|150px]]<br />
!Ruda żelaza<br />
|Materiały surowe<br />
|Duża<br />
|Cała Tangia<br />
|Państwowe spółki<br/>Kompanie<br />
|[[Takatoa]],<br/>pion handlowy<br />
|?<br />
|?<br />
|Surowe żelazo.<br />
|-<br />
|}<br />
<br />
===Import===<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=100%<br />
!<br />
!Towar<br />
!Kategoria<br />
!Skala<br />
!Producent<br />
!Sprzedawca<br />
!Odbiorca<br />
!Opis<br />
|-<br />
![[Plik:Vegetarian_Curry.jpeg|150px]]<br />
!Żywność<br />
|Towar pierwszej potrzeby<br />
|Średnia<br />
|[[Pinu]]<br />
| ?<br />
| Wszyscy<br />
|Solone mięso, warzywa z długim terminem przydatności, ryby, nasiona, technologie upraw<br />
|-<br />
![[Plik:Amerikanisches Mahagoni.jpg|150px]]<br />
!Mahoń<br />
|Towar znaczenia strategicznego<br />
|Duża<br />
|[[Pinu]], inne<br />
| ?<br />
| Prowincje ze stoczniami<br />
|Drewno okrętowe i meblarskie<br />
|-<br />
![[Plik:Cedrus wood.jpg|150px]]<br />
!Cedr<br />
|Towar znaczenia strategicznego<br />
|Duża<br />
|[[Pinu]], inne<br />
| ?<br />
| Prowincje ze stoczniami<br />
|Drewno okrętowe i meblarskie<br />
|-<br />
![[Plik:Bandage_02.jpg|150px]]<br />
!Medykamenty, lekarstwa<br />
|Towar pierwszej potrzeby<br />
|Duża<br />
| ?<br />
| ?<br />
| Wszyscy<br />
|Zioła, lekarstwa, wiedza medyczna<br />
|-<br />
![[Plik:7 grams of fine gold.jpg|150px]]<br />
!Złoto<br />
|Materiały przetworzone<br/>Dobra luksusowe<br />
|Duża<br />
| ?<br />
| ?<br />
| Państwo Tangijskie<br />
|Przetworzone złoto wysokiej czystości<br />
|-<br />
!<br />
!Dywany Ajdyniriańskie<br />
|Towar luksusowy<br />
|Mała<br />
|[[Wielkie Imperium Ajdyniriańskie]]<br />
| ?<br />
| Monarchowie, arystokracja, korporacje<br />
|Światowej klasy ajdyniriańskie dywany we wzory roślinno-zwierzęce, kaligraficzno-geometryczne, przedstawiające sceny z mitologii, chwalebne zwycięstwa imperialnej armii czy podobizny Boskich Imperatorów<ref>https://jezykotw.webd.pl/f/index.php/topic,1857.msg91995.html#msg91995</ref><br />
|}<br />
<br />
==Przedsiębiorstwa==<br />
Przedsiębiorstwa dzielimy na:<br />
* banki<br />
* korporacje odkrywczo-handlowe<br />
* korporacje wydobywcze<br />
* korporacje służby zdrowia<br />
* prywatny biznes<br />
Przy takim podziale można także zastosować wyróżnienie [[Takatoa|tangijskiej marynarki wojennej]] jako korporacji i to ona zatem będzie przynosić największe zyski całemu państwo. Oprócz niej, należy wymienić:<br />
* Tangijska Północna Kompania Handlowa<br />
* Tangijska Dewijska Kompania Handlowa<br />
* Nomeurajski Konglomerat Wydobywczy<br />
* Kunatlyjska Koronna Kompania Służby Zdrowia<br />
* Tongamijska Służba Zdrowia<br />
<br />
=Demografia=<br />
Tangię zamieszkują [[Tangijczycy]] (Τανγυαραι ''Tanguarai'') oraz mniejszości narodowe. Całkowita populacja państwa związkowego wraz z Grupą Wysp Odległych oraz koloniami wynosi 29 843 922. Stolice wszystkich regionów stanowią 26% populacji całego państwa, tereny pozamiejskie stanowią 64% populacji kraju, ze średnim wskaźnikiem urbanizacji na poziomie 12,78%. <br />
==Statystyki wieku==<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Ludność całkowita<br />
!0 - 14 lat<br />
!15 - 24 lata<br />
!25 - 54 lata<br />
!55 - 64 lata<br />
!ponad 64 lata<br />
|-<br />
! 29 843 922<br />
| 7 162 810 <br />
| 8 576 069 <br />
| 9 447 840 <br />
| 3 698 283 <br />
| 958 921 <br />
|-<br />
!100% <br />
|24,00%<br />
|28,74%<br />
|31,66%<br />
|12,39%<br />
|3,2%<br />
|}<br />
<br />
W wieku pracującym jest 18 023 908 osób na wyspie Tangia, na wyspach odległych i w małych koloniach. Najwięcej dzieci do lat 14 znajduje się na [[Pustynia Takangaryjska|Pustyni Takangaryjskiej]], gdzie stanowią 32% obecnego społeczeństwa, ale też na obu pustyniach odsetek osób dożywających wieku 65 lat jest najmniejszy, szczególnie na [[Pustynia Marajska|pustyni Marajskiej]]. Za najlepsze miejsce do odbycia starości uznaje się [[Królestwo Kunatla]], gdzie 8% społeczeństwa (358 605 osób) przekroczyło wiek 65 lat, druga pozycja w rankingu notuje zaledwie 4%, a pozostały kraj notuje średnio 2%.<br />
<br />
==Stosunek mężczyzn do kobiet==<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!<br />
!Suma<br />
!0 - 14 lat<br />
!15 - 24 lata<br />
!25 - 54 lata<br />
!55 - 64 lata<br />
!ponad 64 lata<br />
|-<br />
!Mężczyzn<br />
| 15 002 281 <br />
| 3 790 745 <br />
| 4 464 323 <br />
| 4 634 090 <br />
| 1 743 880 <br />
| 369 243 <br />
|-<br />
!Kobiet<br />
| 14 841 641 <br />
| 3 372 065 <br />
| 4 111 746 <br />
| 4 813 750 <br />
| 1 954 402 <br />
| 589 678 <br />
|-<br />
!Suma<br />
| 29 843 922 <br />
| 7 162 810 <br />
| 8 576 069 <br />
| 9 447 840 <br />
| 3 698 283 <br />
| 958 921 <br />
|}<br />
<br />
W optymalnym wieku rozrodczym znajduje się 18 023 908 osób. Kobiety stanowią 9 098 413 z nich, i jest ich nieco więcej niż mężczyzn, których jest 8 925 496. Statystycznie, średnio kobieta tangijska pierwszy raz zachodzi w ciążę w wieku 16 lat i do menopauzy zachodzi w ciążę 10 razy, z czego 6,6 zakończy się urodzeniem żywego dziecka, z których 2,9 (44%) umrze zanim skończy 5 lat. Regiony odległe, takie jak wsie, pustynie, góry, wyspy i odległe kolonie mają gorszą sytuację niż średnia krajowa.<br />
<br />
==Tangijczycy==<br />
{{Główny artykuł|Tangijczycy}}<br />
Tangię głównie zamieszkują Tangijczycy ([[język ayu|ay.]] ΤΑΝΓΥΑΡΑΙ ''Tanguarai''). Są to ludzie [[Rasy Kyonu|rasy oceanicznej, polinezyjskiej]]. Pod względem narodowościowym, można stosować podział klasyczny, na makrogrupę narodową, naród i plemiona. Makrogrupami Tangii są właśnie Tangijczycy, oraz obcokrajowcy, tacy jak [[Pinu]]si, [[Secht]]ończycy, [[Państwo Neszów|Neszowie]] czy [[Cywilizacja Enenków|Szurowie]]. Po pełnej aneksji [[Buania|Buanii]], są oni traktowani jak pełnoprawni Tangijczycy. Podstawowymi językami Tangijczyków na wyspach są [[język ayu]] i najbliższe mu języki pokrewne, a na kontynencie jest to [[język buański]]. Istnieją też mniejszości Pinusów, wśród nich Pinusi tangijscy, oraz różne narody dewijskie w kolonii [[Atirai]].<br />
<br />
<gallery mode="packed" heights=550px><br />
Plik:TangiaNarody.png<br />
</gallery><br />
<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Naród<br />
!Podstawowa kraina<br />
|-<br />
|Naratajczycy biali<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|-<br />
|Naratajczycy zieloni<br />
|[[Królestwo Naratajskie]]<br />
|-<br />
|Tongamijczycy<br />
|[[Republika Tongami]]<br />
|-<br />
|Lutafaryjczycy Eura<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|-<br />
|Lutafaryjczycy Harani<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|-<br />
|Lutafaryjczycy Hea<br />
|[[Republika Lutafaryjska]]<br />
|-<br />
|Nomeurajczycy<br />
|[[Republika Nomeurajska]]<br />
|-<br />
|Narody marajskie<br />
|[[Pustynia Marajska]]<br />
|-<br />
|Orumilowie<br />
|[[Królestwa Orumilo i Rejtiki]]<br />
|-<br />
|Reańczycy<br />
|[[Reitika]]<br />
|-<br />
|Narody takangaryjskie<br />
|[[Pustynia Takangaryjska]]<br />
|-<br />
|Kunatlyjczycy Apori<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|-<br />
|Kunatlyjczycy Hayano<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|-<br />
|Kunatlyjczycy Leleke<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|-<br />
|Kunatlyjczycy Afhari<br />
|[[Królestwo Kunatla]]<br />
|-<br />
|Akejryjczycy<br />
|[[Akeira]]<br />
|-<br />
|Hiranejczycy<br />
|[[Hiranea]]<br />
|-<br />
|Atyrajczycy<br />
|[[Atirai]]<br />
|-<br />
|Buańczycy<br />
|[[Buania]]<br />
|}<br />
<br />
Proporcje narodowościowe nie są jeszcze opracowane dla całego kraju i różnią się w zależności od miasta. Wiadomo, że dla największych miast [[Królestwo Naratajskie|Królestwa Naratajskiego]], w tym [[Naratai]], [[Fang Apori]], Atla Tau, Taka'o, Neurua i Atla Hea, 38% populacji stanowią Naratajczycy biali, 24% Naratajczycy zieloni, 13% Tongamijczycy, 3% Lutafaryjczycy Eura, 3% Buańczycy, 3% Lutafaryjczycy Hea, 3% Akejryjczycy, a pozostała populacja jest rozdzielona pomiędzy pozostałe narody.<br />
<br />
===Diaspora===<br />
Znacząca diaspora tangijska mieszka w [[Pinu]], [[Secht|Sechcie]], [[Cywilizacja Enenków|Szurze]] i [[Państwo Neszów|Państwie Neszów]] oraz w Dewii. Oprócz Pinu, nie są to populacje mające wielkie znaczenie dla wymienionych państw.<br />
<br />
==Mniejszości chronione==<br />
Mniejszości chronione dotyczą narodów, które przyjęły [[karaizm]] i zaprzysięgły poddanie się władzy cesarskiej. Najczęściej są to narody pierwotne zamieszkujące kolonizowane wyspy na oceanie. Są to także Pinusi tangijscy. Rejestrowane mniejszości narodowe są chronione prawnie dekretem cesarskim na poziomie federacyjnym numer 47.<br />
<br />
==Obcokrajowcy==<br />
Obcokrajowcy to wszystkie narody różniące się od Tangijczyków w dostatecznym stopniu:<br />
# Będące innego wyznania;<br />
# Będące wyraźnie innej rasy;<br />
# Używające bardzo odmiennego języka;<br />
# Pochodzące z krain, w których założyli rozwinięte państwa.<br />
Jest pięć znaczących grup takich narodów.<br />
<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Naród<br />
!Podstawowa kraina<br />
|-<br />
|Pinusi tangijscy<br />
|[[Pinu]]<br />
|-<br />
|Pinusi<br />
|[[Pinu]]<br />
|-<br />
|Sechtończycy<br />
|[[Secht]]<br />
|-<br />
|Neszowie<br />
|[[Państwo Neszów]]<br />
|-<br />
|Enency<br />
|[[Cywilizacja Enenków|Szur]]<br />
|}<br />
<br />
==Niewolnictwo==<br />
Zgodnie z najnowszymi danymi, w Tangii żyje 1 102 821 niewolników, co stanowi 3,7% całej populacji. 80% z nich to potomkowie jeńców wojennych i niewolników odsprzedanych z innych krajów, przestępców z innych krajów wysłanych do Tangii za karę, ludów pierwotnych wysp brutalnie podbitych oraz żywy okup wojenny, na przykład, w zamian za zniesienie blokady handlowej czy odstąpienie od oblężenia. W ujęciu prawa, [[Tangijczycy|Tangijczyk]] nie może być niewolnikiem, i nie staje się Tangijczykiem nawet po urodzeniu. Wyjście z niewoli w Tangii jest prawie niemożliwe, jedynie możliwy jest lżejszy styl życia. Ponadto, w świetle prawa, niewolnik jest ujęty jako rzecz, przedmiot, w związku z tym nie posiada żadnych praw, a jego właściciel posiada wszelkie prawo rozporządzania nim, włącznie z prawem zabicia go; niewolnicy nie płacą podatków, co stawia chłopstwo pańszczyźniane niejednokrotnie w ''de facto'' gorszej pozycji. Niewolnik urodzony i wychowany w niewoli jest znacznie wyżej ceniony niż niewolnik ujęty do niewoli. Niewolnicy w roku 9509 [[ET|EK]] pracują głównie w budowach, przy farmach, na plantacjach, w stoczniach i w manufakturach, bywa, że zajmują się dziećmi, są wykorzystywani w nieludzki sposób do badań medycznych, padają ofiarami różnych aktów w dzisiejszym świetle prawa uznawanych za barbarzyńskie i łamiące prawa człowieka, takie jak wykorzystywanie seksualne kobiet czy związane z torturami. Fatalne traktowanie niewolników doprowadziło już kilkakrotnie do eksplozji powstań, ale z uwagi na niską populację niewolników i wysokie rozproszenie, wszystkie kończyły się niepowodzeniami. Niewolnicy w Tangii mają pewne znaczenie ekonomiczne.<br />
<br />
Stulecia później, Tangia będzie się wstydzić swojej przeszłości niewolniczej.<br />
<br />
==Edukacja==<br />
Pośredniowieczna stratyfikacja społeczna doprowadziła do sytuacji, w której poziom edukacji jest zależny od warstwy społecznej, pomimo budzącego respekt podejścia państwa w tej materii. Państwo za swój obowiązek na poziomie federacyjnym traktuje edukację ludności w zakresie pisma, co pozwala odczytywać dekrety, pobór do wojska, wiadomości religijne, kontrolować wiadomości przesyłane pocztą, wspiera zawieranie umów i świadomość prawa. Istnieją trzy systemy pisma, głównie stosuje się pismo miejskie w miastach i zupełnie inne, uproszczone pismo wiejskie poza miastami, często obok siebie. Podstawowe nauki pobiera się w szkołach, które są obowiązkowe w dwóch etapach:<br />
# Wiek 6-10 lat (w latach ziemskich), przed drugą skaryfikacją, pisanie, czytanie. Zakończone dekretem i wpisem do państwowego rejestru, potwierdzona znajomość pisma dopuszcza obywatela do zakończenia etapu dziecięcego i drugiej skaryfikacji.<br />
# Wiek 10-15 lat, edukacja na poziomie religijnym i rządowym, zakończona inicjacją i trzecią, ostatnią skaryfikacją. W strukturach demokratycznych bywa, że dopuszcza do głosu, niekiedy tylko mężczyzn pochodzenia arystokratycznego.<br />
Dodatkowe nauki zależą od podejmowanego zawodu, większość osób wstępuje do armii lub udaje się do cechów lub gildii celem pobrania specjalistycznych nauk. W armii taka osoba jest dodatkowo szkolona, za co jest płacone żołnierzowi, ale taka osoba nie ma prawa wyboru. W strukturach cywilnych osoba zdaje egzamin na ucznia, potem na czeladnika, a na końcu, jeżeli zdoła, na mistrza.<br />
<br />
===Piśmienność===<br />
Niewolnicy nie są edukowani i znajomość pisma może zakończyć dla nich separacją lub w niektórych regionach nawet śmiercią. Ponad to, każda osoba w państwie musi znać pismo powszechne, jest to uproszczony zestaw znaków, który umożliwia czytanie napisów, powszechnie nazywany "pismem chamskim" lub "wiejskim". Mieszczanie muszą znać pismo miejskie, i to to pismo jest najbardziej rozpowszechnione. Rangfeniści obsługujący [[Tangijska Sieć Świetlna|Tangijską Sieć Świetlną]] muszą znać kilka kodów służących do nadawania sygnałów. Monarchowie, prezydenci, cesarz, rada oraz osoby z najbliższego ich otoczenia wykorzystują pismo tajemne, które jest paralingwistycznym kodem hieroglificznym<ref>Patrz: [[Tajemnica]].</ref>.<br />
<br />
Na wsiach i terenach pustynnych zdecydowana większość ludności jest niepiśmienna. W miastach powyżej pewnej populacji zdecydowana większość ludności jest piśmienna.<br />
<br />
=Kultura=<br />
Kultura Tangii to bardzo szeroki aspekt, zarówno z uwagi na rozmiar kraju i jego stosunkowe odseparowanie od kontynentu, przy jednoczesnej świadomości pozostałych państw i silnego poczucia potrzeby rywalizacji z nimi, silnie zakompleksionego narodowego ego, które pcha Tangię ku projektom mającym na celu udowodnienie wyższości ich kraju przed całym światem, a w praktyce, przed samymi sobą, od zróżnicowania na poziomie regionalnym, które skutkuje bogactwem kulturowym. To bogactwo znajduje swoje odzwierciedlenie w muzyce, literaturze, tańcu, teatrze, rzeźbiarstwie, malarstwie, architekturze, zwyczajach, w języku, w oświacie i w armii.<br />
<br />
==Język==<br />
Tangia posługuje się kilkoma językami, zróżnicowanie dialektalne jak na taki układ geograficzny jest zaskakująco niskie. Istnieją trzy tego przyczyny:<br />
# Wysoki nacisk na język przy nauce dzieci i młodzieży, i obowiązkowa znajomość piśmiennictwa. Temu czynnikowi sprzyja banalnie prosty język.<br />
# Duże natężenie podróży, ze względów handlowych, religijnych, militarnych, turystycznych, duża ciekawość narodu.<br />
# [[Tangijska Sieć Świetlna]] i religia, spajające dość rozdzielone geograficznie regiony państwa, i zapewniające natychmiastową komunikację na setki lat przed wynalezieniem telegrafu.<br />
Miażdżąca większość Tangijczyków posługuje się [[język ayu|językiem ayu]] i [[język buański|buańskim]]. Mniejszości posługują się językiem mahan oraz dialektami i językami grupy pinuskiej, takimi jak pinu czy miyami, w mniejszości spotykane są także języki narodów zupełnie obcych, takie jak [[język sechtoński]], [[język nešši|neszyjski]], [[język enencki|enencki]] i inne, w okolicach [[Atirai]] także języki dewijskie.<br />
<br />
Język ayu jest na tyle uproszczony, że jego jedyna znajomość stanowi potężną barierę przed napływami obcych dialektów, a jednocześnie jest to język znakomicie nadający się do roli ''lingua franca''.<br />
<br />
==Dziesięć cudów Tangii==<br />
{{Główny artykuł|Dziesięć Cudów Tangii}}<br />
[[Dziesięć Cudów Tangii]] (''Εμευ ματυα υ Τανγυα'') to unikalna lista miejsc i obiektów o szczególnym znaczeniu dla [[Tangijczycy|Tangijczyków]], rozsianych po całej wyspie Tangia. Są to budowle, projekty, posągi, zabytki, miejsca o dużym znaczeniu historycznym i znaczne osiągnięcia cywilizacyjne. Cudy łączą Tangijczyków i poprawiają poczucie patriotyzmu, wiary w duże znaczenie ich kraju.<br />
<br />
# [[Świątynia Naratajska]] <br />
# [[Obserwatorium Tauriana]]<br />
# [[Takatoa]]<br />
# [[Katakumby Marajskie]]<br />
# [[Ogród Górski w Kun Atla]]<br />
# [[Najwyższy Uniwersytet Tamarua]]<br />
# [[Talanga]]<br />
# [[Pałac Temeteu]]<br />
# [[Pięć Mędrców]]<br />
# [[Forteca w Tau Atla]]<br />
<br />
==Literatura==<br />
Koncentracja tropikalnego położenia kraju i jego wysoki poziom rozwoju i sprzyjające uwarunkowania kulturowe poskutkowały rozwinięciem produkcji papirusu i papieru, atrament i barwniki były natomiast znane tysiące lat wcześniej. W czasach opisywanych w niniejszym artykule maszyna drukarska, z czcionkami, jest już znana i w miarę rozpowszechniona, co oznacza, że z poziomu średniowiecznego, kiedy książki były rękopisami i nieraz posiadały wartość przekraczającą wartość niejednej wsi ze wszystkimi ludźmi na niej mieszkającymi, do poziomu, w którym jest to rzecz relatywnie droga, ale w zasięgu zakupu przeciętnego mieszczanina z dużego miasta. Księgarnie i biblioteki nie są już ani obiektami rzadkimi, ani niedostępnymi, i nie wywierają żadnego wrażenia.<br />
<br />
Literaturę tangijską możemy dzielić na wiele segmentów, w zależności od regionu, jest literatura naratajska, tongamijska, nomeurajska, kunatlyjska, wraz ze wszystkimi podziałami wewnętrznymi. Istnieją fragmenty pisane przez wyspiarzy, i mieszkańców terenów pustynnych. Trudno mówić o spójności. Najważniejsze dziesięć utworów zostało opisanych poniżej.<br />
<br />
{|class="wikitable" align=center class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Tytuł<br />
!Autor<br />
!Miejsce wydania<br />
!Rok wydania<br />
!Liczba stron<br />
!Popularność<br />
!Tematyka<br />
!Streszczenie<br />
|-<br />
|''ΙΝΛΑ·ΕΝ·ΤΗΝΛΑΜΙ''<br/><small>''"Żyć w huraganie"''</small><br />
|''ΑΡΑ ΑΤΕΑ''<br/><small>''Ara Atea''</small><br />
|[[Orumilo]]<br />
|9432 [[ET|EK]]<br />
|234<br />
|Duża<br />
|Porady życiowe<br />
|Zbiór porad życiowych Ara Atei, koncentrujących się wokół ciężkich warunków bytowych, od poboru do armii i porodów, po huragany, epidemie. Napisana humorystycznie i za to doceniana.<br />
|-<br />
|''ΤΗΛΑΝΝΑ·ΚΑΡΑΙ''<br/><small>''"Karai cesarza"''</small><br />
|''ΚΥΡΑΙ ΤΑΧΟ''<br/><small>''Kurai Taho''</small><br />
|[[Luta ni Fari]]<br />
|8823 [[ET|EK]]<br />
|429<br />
|Duża<br />
|Religijna<br />
|Księga stanowi zbiór przesłań i nakazów [[karaizm|religijnych]], skompilowanych przez kilku cesarzy. Księga co pokolenie znajduje pewne uzupełnienie. Uważana za księgę wyjątkowo dobrze spajającą dzięki swojemu przesłaniu całą Tangię.<br />
|-<br />
|''ΟΕΡΙΤΟ·Υ·ΑΡΑ''<br/><small>''"Imię księżyca"''</small><br />
|''ΑΛΑ ΑΛΑΜΙ''<br/><small>''Ala Alami''</small><br />
|[[Tounarao]]<br />
|9330 [[ET|EK]]<br />
|302<br />
|Bardzo duża<br />
|Romansidło<br />
|Opowiada o żołnierzu [[Naratai|naratajskim]] zakochanym w dziewczynie z [[Kun Atla]], z którą ma dziecko, ale wysłanym na front do walk w koloniach na froncie. Żołnierz pierwotnie planuje dezercję, aby uciec do swojej ukochanej, ale po drodze orientuje się w olbrzymim niebezpieczeństwie zagrażającym całemu krajowi. Wiedziony poczuciem winy, wiedząc, że jeżeli zdezerteruje, to nie tylko pogrzebie siebie, ale też i swoją dziewczynę, wraca, ratując w heroiczny sposób całą Tangię. Po drodze umiera. Dziewczyna dowiaduje się o wszystkim na końcu, ale żyje, syna nazywa na cześć jego ojca.<br />
|- <br />
|''ΚΑΟΛΑ·ΝΙΝ·ΤΕ'ΕΛΑΛΥΝ''<br/><small>''"List z kolonii"''</small><br />
|''ΜΕΝΓΑ ΠΑΡΑ'Ο''<br/><small>''Menga Para'o''</small><br />
|[[Tungu i Takangari]]<br />
|9400 [[ET|EK]]<br />
|192<br />
|Duża<br />
|Dziennik podróży<br />
|Dziennik podróżnika Menga Para'o, pochodzącego z [[Pustynia Takangaryjska|Pustyni Takangaryjskiej]]. Oprowadza po całej Tangii, włącznie z [[Akeira|Akeirą]], [[Hiranea|Hiraneą]], [[Buania|Buanią]], wchodzi w kontynent, opisuje [[Pinu]] i [[Secht]], [[Państwo Neszów]], kończy w [[Atirai]] i wraca do Tangii.<br />
|-<br />
|''ΤΑΥ·ΧΟΓΙΟΝ·Υ·ΥΛΥΕ''<br/><small>''"Wielka Księga Kucharska"''</small><br />
|''ΓΙΑΛΟ ΤΥΛΕΜΑ''<br/><small>''Yalo Tulema''</small><br />
|[[Naratai]]<br />
|8102 [[ET|EK]]<br />
|542<br />
|Duża<br />
|Książka kucharska<br />
|Zbiór potraw z różnych regionów, z opisami.<br />
|-<br />
|''ΤΑΝΓΥΑ·ΧΟ'ΥΜ!''<br/><small>''"Noc Tangijska!"''</small><br />
|''ΤΗΛΑΝΛΑΙ ΓΙΥΛ-ΓΙΟΑ ΚΑΛΙΑ''<br/><small>''Cesarzowa Yul-Yoa Kalia''</small><br />
|[[Pałac Temeteu]]<br />
|9499 [[ET|EK]]<br />
|300<br />
|Bardzo duża<br />
|Religijna, polityczna<br />
|Obszerna deklaracja obecnej cesarzowej Yul-Yoa Kalia na temat powodów dość brutalnej likwidacji wpływów Rady Tangijskiej. Opowiada o potrzebie znacznego zjednoczenia kraju w ramach idei tzw. nocy tangijskiej, w ramach której, Tangia, jako posłaniec narodów, ma posłać na inne narody wiarę [[karaizm|karaistyczną]], rozpościerając swoje wpływy na glob jak noc zachodząca nad wszystkimi.<br />
|-<br />
|''ΕΜΕΥ·ΜΑΤΥΑ·Υ·ΤΑΝΓΥΑ''<br/><small>''"Dziesięć Cudów Tangii"''</small><br />
|''ΚΑΤΟ ΑΛΑΜΙ''<br/><small>''Kato Alami</small><br />
|[[Hatlangao]]<br />
|9349 [[ET|EK]]<br />
|150<br />
|Duża<br />
|Turystyczna<br />
|Przewodnik i historie po [[Dziesięć Cudów Tangii|Dziesięciu Cudów Tangii]].<br />
|-<br />
|''ΜΑ·ΑΝΤΑΡΑ''<br/><small>''"Encyklopedia"''</small><br />
|''ΑΤΑΟ ΥΚΕΛΑ''<br/><small>''Atao Ukela''</small><br />
|[[Najwyższy Uniwersytet Tamarua|Tamarua]]<br />
|934 [[ET|EK]]<br />
|650<br />
|Duża<br />
|Encyklopedia<br />
|Encyklopedia geograficzna, klimatyczna, zoologiczna, botaniczna, folkloru, astronomii i kosmologii, religijna i historyczna. Poddana cenzurze.<br />
|- <br />
|''ΤΑΥ·ΧΟΓΙΟΝ·Υ·ΤΑΝΓΥΑΝΑ·ΚΑΝΝΑ''<br/><small>''"Wielka Księga Historii Tangii"''</small><br />
|''ΑΦΤΑ ΤΙΛΑΙ''<br/><small>''Afta Tilai''</small><br />
|[[Najwyższy Uniwersytet Tamarua|Tamarua]]<br />
|9102 [[ET|EK]]<br />
|399<br />
|Duża<br />
|Historyczna<br />
|Historia Tangii, od podań ludowych przez analizę pism starożytnych po czasy współczesne. Księga poddana cenzurze.<br />
|- <br />
|''ΓΙΟΚΟ·Υ·ΚΟΡΑΕ''<br/><small>''"Zdrowie człowieka"''</small><br />
|''ΚΑΛΙΑ ΑΝΕΥ''<br/><small>''Kalia Aneu''</small><br />
|[[Najwyższy Uniwersytet Tamarua|Tamarua]]<br />
|9501 [[ET|EK]]<br />
|401<br />
|Bardzo duża<br />
|Medyczna<br />
|Księga medyczna, encyklopedia chorób i lekarstw, dobrych praktyk.<br />
|}<br />
<br />
=Komunikacja=<br />
Komunikacja tangijska wyprzedza swoje czasy. Ukształtowanie terenu sprzyjało rozwojowi technologii natychmiastowego przekazywania wiadomości z pomocą impulsów światła. Przewaga militarna, bankowa, wywiadowcza i państwowa jaką daje sprawna komunikacja doprowadziła do docenienia tej gałęzi życia codziennego i znacznych inwestycji badawczych i finansowych w jej rozwój.<br />
<br />
==Tangijska Sieć Świetlna==<br />
{{Główny artykuł|Tangijska Sieć Świetlna}}<br />
Tangia znajduje się na wyspie z wieloma wysokimi górami, często znajdującymi się na brzegach. Te góry stanowią naturalne punkty obserwacyjne i Tangia od czasów starożytnych próbowała wykorzystywać je jako swoją przewagę w komunikacji. Pierwotnie wykorzystywano sygnały dymne. To było możliwe na niewielkie odległości. Zakładanie licznych obserwatoriów wysokościowych, położonych od 2 do 5 kilometrów nad poziomem morza, a także wykorzystanie luster, pozwoliło na opracowanie systemu komunikacji błyskawicznej, która, obecnie rozwinięta, nazywa się [[Tangijska Sieć Świetlna|Tangijską Siecią Świetlną]]: '''ρανγφεν υ Τανγυα''' ''Rangfen i Tangua''.<br />
<br />
W obserwatorium w specjalnym miejscu rozpalane jest ognisko. Ognisko ma dostęp powietrza od góry i od przodu, z pozostałych stron otoczone jest lustrami. Z przodu znajduje się mechaniczna przesłona. Dwóch mężczyzn dźwigniami naraz otwiera i zamyka przesłonę, nadając impuls świetlny. Obserwatorium po drugiej stronie odbiera sygnał. Kod używany do takiej komunikacji jest bardzo bliski [https://pl.wikipedia.org/wiki/Kod_Morse%E2%80%99a alfabetowi Morse'a]. Taka komunikacja pozwala na przekazywanie wiadomości na ogromne odległości w sposób natychmiastowy, co w czasach, gdzie podstawowym systemem komunikacji jest posłaniec z wiadomością, okręt pocztowy lub ptaki pocztowe, jest przewagą absolutnie bezcenną. Przykład:<br />
<br />
{|class="wikitable" align=center border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 80%;"<br />
!style="font-size: 250%; background: black;"|████<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|█<font color="yellow">██</font>█<font color="yellow">██</font>█<font color="yellow">██</font>█<font color="yellow">██</font>█<font color="yellow">██</font>█<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|██<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|█<font color="yellow">|</font>█<font color="yellow">█</font>█<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|██<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|█<font color="yellow">█</font>█<font color="yellow">|</font>█<font color="yellow">█</font>█<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|██<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|█<font color="yellow">|</font>█<font color="yellow">|</font>█<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|██<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|█<font color="yellow">█</font>█<font color="yellow">█</font>█<font color="yellow">█</font>█<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|██<br />
!style="font-size: 250%; background: black;""|█<font color="yellow">██</font>█<font color="yellow">██</font>█<font color="yellow">██</font>█<font color="yellow">██</font>█<font color="yellow">████</font>█<br />
!style="font-size: 250%; background: black;"|████<br />
|-<br />
|<small>Pauza<br/>przed<br/>nadawaniem</small><br />
|<small>Rozpoczynam<br/>transmisję</small><br />
|<small>Pauza</small><br />
|<font size=5>ρ</font><br />
|<small>Pauza</small><br />
|<font size=5>υ</font><br />
|<small>Pauza</small><br />
|<font size=5>τ</font><br />
|<small>Pauza</small><br />
|<font size=5>3</font><br />
|<small>Pauza</small><br />
|<small>Koniec<br/>transmisji</small><br />
|<small>Pauza<br/>po<br/>nadawaniu</small><br />
|}<br />
<br />
Kod ma dwie litery: impuls długi lub krótki. Kod nadaje impulsy po pięć, cztery, trzy lub dwa. Dwa lub impulsy oznaczają litery lub cyfry i są używane do składania słów.<br />
<br />
==Poczta==<br />
Tangijski system pocztowy nazywa się '''kaote''' (ΚΑΟΤΕ). Listy (''kaola'', ΚΑΟΛΑ) sporządza się poprzez zlecenie skrybie w urzędzie pocztowym konkretnej wiadomości. Wiadomości są poddane cenzurze. Skryba nie jest wyłącznie stanowiskiem państwowym, prywatne organizacje, szczególnie korporacje i banki, mają własnych skrybów, którym nadana jest odpowiednia rządowa licencja. Co do zasady, skrybę obowiązuje tajemnica pod groźbą odpowiedzialności karnej, ale ta tajemnica jest ograniczona, na przykład ewidentne kodowanie wiadomości albo informacje sugerujące np. planowanie zamachu terrorystycznego kończą się w areszcie nadającego. Wystąpiły przypadki szantażowania skrybów, stąd urzędy pocztowe są skalowalne według dozwolonego zasięgu, a dalsze wiadomości przechodzą przez centralne urzędy pocztowe posiadające ochronę i bardziej wnikliwych cenzorów. Powoduje do opóźnienie większości wiadomości oraz wzrost ceny nadawanego listu. Ważniejsze informacje, np. bankowe transakcyjne, są przekazywane [[Tangijska Sieć Świetlna|rangfenicznie]].<br />
<br />
=Siły zbrojne=<br />
{{Główny artykuł|Wojskowość Tangii}}<br />
Siły zbrojne stanowią 32% populacji Tangii zdolnej do pracy (ludność w wieku produkcyjnym 15-55 lat minus odsetek ustawowo uznanych za niezdolnych do pracy 4,5% mężczyzn i 7,8% kobiet). W zależności od statystyki jest to od 2 = 2,5 mln ludzi łącznie, armia byłaby więc olbrzymia także na dzisiejsze czasy, choć w tej statystyce jest też zatrudnienie setek tysięcy ludzi w komunikacji, zaopatrzeniu, szpitalnictwie, i tym podobnych. Tangia jest państwem wojskowym i policyjnym.<br />
# '''[[Takatoa]]''' - marynarka wojenna. 38% całych sił zbrojnych, ok. 800 tys. ludzi. Dzieli się na:<br />
## Służbę okrętową,<br />
## Obsługę floty,<br />
## Wyszkolenie,<br />
## Komunikację.<br />
# '''[[Aranu]]''' - armia lądowa. 38% sił zbrojnych, ok. 800 tys. ludzi. Dzieli się na:<br />
## Siły zbrojne,<br />
## Kawaleria,<br />
## Obsługa armii,<br />
## Wyszkolenie armii,<br />
## Komunikacja armii,<br />
## Siły ogniowe i toksyczne,<br />
## Analiza strategiczna.<br />
# '''Lamiya''' - wywiad wojskowy. Dzieli się na:<br />
## Szpiegostwo,<br />
## Kontrwywiad,<br />
## Kryptologię.<br />
# '''Ta'olun''' - obserwatoria. Dzieli się na:<br />
## Obsługa obserwatoriów,<br />
## Załogi obserwatoriów,<br />
## Kurierzy,<br />
## [[Tangijska Sieć Świetlna|Rangfen]],<br />
## Usługi obserwatoriów dla ludności cywilnej.<br />
# '''Lengme''' - szpitalnictwo. Dzieli się na:<br />
## Lekarze i pielęgniarki (medyków)<br />
## Zaopatrzenie szpitali<br />
## Transport chorych<br />
## Siły Zwalczania Epidemii<br />
## Usługi szpitalne dla ludności cywilnej<br />
<br />
==Marynarka wojenna==<br />
{{Główny artykuł|Takatoa}}<br />
Trzon wojskowości tangijskiej. Zatrudnia 828 812 osób, 38% całej armii. Liczy sobie niezliczone okręty, choć nie najnowsze w swojej głównej liczbie, to i tak najliczniejsze i najlepiej zaopatrzone. Wektor kolonizacyjny, potężne medium handlowe, naukowe, cywilizacyjne, religijne, wokół [[Takatoa]] toczy się wiele z życia Tangii.<br />
<br />
==Siły lądowe==<br />
{{Główny artykuł|Aranu}}<br />
Siły lądowe Tangii są jeszcze liczniejsze niż marynarka i liczą sobie 828 821 osób, czyli 41% całej armii. Nie tylko sektor państwowy Tangii jest rozwinięty, ale też sektor militarny sam w sobie obejmuje wiele zajęć, które normalnie należą do innych struktur rządowych lub do organizacji prywatnych. Aranu zajmuje się wszystkim od działań policyjnych i żandarmeryjnych, przez prowadzenie aktywnych działań wojskowych, po usługi kurierskie, obsługę obserwatoriów i szpitalnictwo.<br />
<br />
==Siły specjalne==<br />
Siły specjalne Tangii, zwane ''Lamiya'' ([[Język ayu|ay.]] ΛΑΜΙΓΙΑ), składają się z wywiadu, kontrwywiadu i kryptologii. To dzięki nim zagrożenia terrorystyczne, tak z wewnątrz jak i z zewnątrz, są neutralizowane na czas, a wiedza o poczynaniach obywateli jest kontrolowana w sposób możliwie ścisły. To stanowi znaczne ograniczenie swobód obywatelskich, niemniej w świecie na poziomie lat 1650 - 1750 [[ET|EZ]] możliwości obserwacji życia obywateli są w pewnym stopniu ograniczone.<br />
<br />
==Obserwatoria==<br />
Obserwatoria, zwane ta'o ([[Język ayu|ay.]] ΤΑ'Ο) to w większości wysokogórskie budowle i kompleksy, wyposażone zazwyczaj w urządzenia obserwacji dalekosiężnej, ze znacznym przybliżeniem, w szczególności w teleskopy, oraz w systemy komunikacji natychmiastowej, przede wszystkim w [[Tangijska Sieć Świetlna|Tangijską Sieć Świetlną]]. Obserwatoria są w powszechnym mniemaniu elitą wśród żołnierzy tangijskich, jest to zawód bardzo trudny, ale bardzo dobrze płatny. Świadczy też usługi dla ludności cywilnej.<br />
<br />
==Szpitalnictwo wojskowe==<br />
Medycyna Tangii jest podzielona na kilka sektorów, które w ogólnym ujęciu można rozdzielić na państwową i prywatną. Państwowe szpitalnictwo z kolei dzieli się na federacyjne - i wtedy podlega strukturom armii - oraz regionalne, które jest zarządzane przez każdą z prowincji z osobna, w ujęciu o jej potrzeby. Federacyjni szpitalnicy wojskowi, czyli w [[Język ayu|ayu]] ''Lengme'' (ΛΕΝΓΜΕ) są najlepiej wyposażeni, choć w ogólnym ujęciu poziom medycyny w Tangii jest dość słaby. Lengme koncentruje się na leczeniu wojskowych i cywilów, zapobieganiu epidemiom, rozwijaniu czynników chorobotwórczych na potrzeby wojskowe, transportem chorych według priorytetu obywatela oraz nekrologią, od pochówku zmarłych po wytwarzanie utensyliów nekrologiczno-religijnych.<br />
<br />
=Nauka i odkrycia=<br />
Tangię od stuleci nazywano krajem szkła. W pierwotnym sensie tego określenia miano na myśli ozdoby i naczynia szklane, po czym na kilka stuleci, powód tego przydomka zanikł. Wtem, nieco przed rokiem wspólnym, doszło do znacznego zainteresowania optyką i światłem, soczewkami. Zintensyfikowano prace nad obserwatoriami, udoskonalano okręty. W obecnej epoce pojawiły się prace nad poprawioną wypornością i siłą konstrukcji okrętów, cały czas drewnianych.<br />
<br />
Rozwój technologii na Tangii jest nierównomierny w stosunku do Ziemi. Pięć kluczowych wynalazków, które w Tangii były rozwinięte znacznie wcześniej:<br />
# Luneta, teleskop, mikroskop, lupa i okulary. Teleskop w technologiach zarówno Newtona, jak i refraktory, konstrukcje katadioptryczne (mieszane).<br />
# Guma, gumowe podeszwy butów, uszczelki, korki do butelek, skafandry głębinowe i wysokościowe.<br />
# Silnik parowy, turbina, sprężarka. Słabe rozprzestrzenienie, ale wykorzystywane na przykład w [[obserwatorium Tauriana]].<br />
# Papier i czcionka, druk, rozpowszechnienie książek.<br />
# Piorunochron.<br />
Pięć kluczowych technologii i wynalazków, które w Tangii wynaleziono zaskakująco późno:<br />
# Akwedukt. Na Ziemi znany od starożytności, w Tangii znany od bardzo niedawna.<br />
# Broń palna. Na Ziemi znana od pewnego etapu średniowiecza, w Tangii dopiero rozpoczęło się upowszechnienie armat w roku wspólnym.<br />
# Sztuczne ognie (fajerwerki). Znane na Ziemi od X wieku, w Tangii znane od ok 9300 [[ET|EK]].<br />
# Banknot. Na Ziemi znany od VII wieku n.e. Wynalazek 9000 [[ET|EK]].<br />
# Prymitywne sejsmometry. Na Ziemi znane od II wieku n.e. Wynalazek 9400 [[ET|EK]]. <br />
<br />
==Odkrycia geograficzne i przyrodnicze==<br />
Tangijczycy odkryli wiele terenów nadmorskich oraz wysp, szczególnie, że głównych rywali pod względem poziomu rozwoju cywilizacyjnego mieli na północ od siebie ([[Secht]], [[Państwo Neszów]]) albo bardzo daleko od siebie ([[Ajdynir]], [[Siedmiomieście]]). To szczególnie na południe od wyspy Tangii dokonywano odkryć, a także wszędzie na Wszechoceanie na zachód od siebie, Tangijczycy docierali wielokrotnie do Dewii, po drodze zakładając ważną kolonię w [[Atirai]]. Pomimo niechęci do kontynentów, zapuszczali się głęboko w kontynent, kolonizując [[Buania|Buanię]]. Tangijczycy jeszcze nie odkryli antarktydy, choć o obecności lodowca na południu słyszeli do innych nacji, być może niektóre okręty widziały lód, ale się do niego nie zbliżały.<br />
<br />
Odkryto liczne gatunki, jako że naukowcy tangijscy motywowani poważnymi grantami z [[Najwyższy Uniwersytet Tamarua|uniwersytetu Tamarua]] bardzo interesowali się klasyfikacją życia, do którego umieszczali rośliny wraz z grzybami, zwierzęta, oddzielnie od zwierząt ptaki oraz ryby, oraz ludzi wedle uprzedzeń rasowych, które żywili w czasach opisywanych w niniejszym artykule. W przyszłości, w miarę rozwoju nauki, podejście tangijczyków będzie się zmieniać.<br />
<br />
==Optyka==<br />
Optyka tangijska na czasy opisywane w niniejszym artykule prawdopodobnie nie ma sobie równych u innych narodów, wychodzi też znacznie ponad swoje czasy. Teleskop w swojej najprostszej wersji, galileuszowskiej, został odkryty na Ziemi w 1608-1609 roku [[ET|EZ]] prawdopodobnie przez Hansa Lipperhey, natomiast zakładając, że rok 9509 [[ET|EK]] to rok 1700 [[ET|EZ]], to poważny teleskop został odkryty w 1300 roku, a więc na trzysta lat przed tym, jak dokonano tego i rozpowszechniono na Ziemi. Pierwszy teleskop tangijski był też reflektorem (zwierciadlany), niemniej stosunkowo szybko zajęto się refraktorami (soczewkowymi), wymagając znacznej czystości używanego szkła. Tangijscy urzędnicy w czasach obecnie opisywanych już noszą powszechnie okulary. Podstawowym motorem rozwoju całej technologii była wojskowość, dodatkowo wzmacniana okolicznościami uwarunkowania kynograficznego kraju, położonego na wyspie, z licznymi łańcuchami górskimi, które wręcz zachęcały do obserwacji.<br />
<br />
Z uwagi na brak prawidłowego oświetlenia, porządny mikroskop dopiero został wynaleziony w 9500 [[ET|EK]]. Zatem choć jest znany i obecnie dokonują się przełomowe odkrycia, to nie można jeszcze pisać o czymkolwiek konkretnym. Interesujące natomiast będzie to, że odkrycia komórki i struktur komórkowych wyprzedzą nowożytną anatomię.<br />
<br />
==Kosmologia i astronomia==<br />
Wraz z odkryciami w dziedzinie optyki, skierowano teleskopy ku niebu, szczególnie, że kraj posiada wiele pustyń, wysokie góry, a noce kyońskie są bardzo długie. Także położenie kosmiczne planety zachęcało do obserwacji, między innymi Tangijczycy od zawsze pragneli spojrzeć przez wielki wir Drogi Mlecznej. W czasach opisywanych przez obecny artykuł, wiedzą, że Droga Mleczna i Obłoki Magellana to galaktyki złożone z gwiazd, mgławic, a ich własna galaktyka Karzeł Rzeźbiarza sama składa się z wielu ciekawych obiektów. Znane też są pewne szczegóły [[Astronomia Kyonu|układu Heliosa]], między innymi wulkanizm [[Lykaon]]a, odkryto m.in. [[Dionizos]]a.<br />
<br />
==Matematyka==<br />
Matematyka jest na poziomie spodziewanym dla roku 9509 [[ET|EK]], który odpowiada okresowi mniej-więcej pomiędzy 1650 a 1750. Opracowano na uniwersytecie Tamarua mechanikę klasyczną, w przeciwieństwie do ziemskiego Isaaca Newtona, tu opisał to zespół osób. Ponieważ Tangia nie dzieliła się odkryciami, jest wysoce prawdopodobne, że analogicznych odkryć dokonano w innych częściach świata, np. w [[Ajdynir]]ze czy [[Siedmiomieście|Siedmiomieściu]]. Zatem opisano prawo powszechnego ciążenia (grawitacji), choć jego namiastki były opisywane wcześniej na bazie potężnych pływów (powodowanych przez [[Lykaon]]a, orbitującego planetę w znacznie bliższej odległości niż Księżyc Ziemię), a także mechanikę klasyczną, prawa ruchu, rachunek różniczkowy i całkowy.<br />
<br />
==Piśmiennictwo==<br />
Tangia z uwagi na swoje uwarunkowania klimatyczne posiadała łatwy dostęp do papirusu i papieru, łatwiejszy niż do pergaminu. Pierwotnie ryto w kamieniu, z uwagi na pociągły, kanciasty, półsylabiczny system pisma tangijskiego. Bardzo szybko jednak wykorzystywano odciśnięte znaki czy pieczęcie z uwagi tak na łatwiejszy dostęp do atramentu, jak i do mazi luminescencyjnej, symbolu kraju. Druk wynaleziono szybciej niż na Ziemi, choć dłużej trwała masowa jego implementacja. Czcionki układa się na specjalnym bloku metalu, moczy w atramencie, i przykłada do papieru lub papirusu, linijka po linijce. Ta metoda jednak pozostaje stosunkowo droga, więc nie jest dostępna dla powszechnego użytkownika, który musi posłużyć się piórem.<br />
<br />
==Medycyna==<br />
Medycyna tangijska jest na średnim poziomie. Ten poziom jest niewystarczający do zapewnienia wydajnej na panujący poziom rozwoju cywilizacyjnego ochrony zdrowia. Dominuje pogląd, że choroby są wywoływane przez oddzielenie od [[karaizm|karai]], a więc skutecznym lekarstwem powinno być nawadnianie i wodolecznictwo. O ile uzdrowiska, kontakt z wodą morską, odpowiednie nawadnianie i w ogóle kontakt nad morzem rzeczywiście pomaga na pewne schorzenia, o tyle na poważne choroby, czy choroby zakaźne, nie jest to oczywiście skuteczna metoda pozbywania się patogenów. Do najważniejszych chorób należą:<br />
* Malaria<br />
* Zaraza (dżuma)<br />
* Trąd<br />
* Ospa<br />
* Choroby pasożytnicze<br />
* Gorączki krwotoczne<br />
* Choroby nowotworowe<br />
Zwalczaniem chorób zajmują się trzy gałęzie szpitalnictwa: państwowa, wojskowa i cywilna (prywatna). Dostęp do lekarzy jest utrudniony. Dostęp do dentysty jest utrudniony.<br />
<br />
=Tangia jako projekt internetowy=<br />
Tangia jako pomysł powstała w przeddzień Wigilii w grudniu 2015 roku i była osobistą częścią [[Użytkownik:Canis|Canis]]a w ramach jego projektu [[Kyon]], dedykowanego społeczności PFJ. Projektowanie państwa jest więc bezpośrednio związane z początkami całego projektu, i oryginalnym celem Canisa. Założenie pierwotne Kyonu jako fantastycznego świata znajdowało się w następującym pytaniu: jak formowałyby się wierzenia ludów i narodów, gdyby niebo nocne wyglądało zupełnie inaczej? Do realizacji projektu użyto Space Engine 0.9.7.3, planety RS 8414-5-7-615188-1 5 w mikrogalaktyce Karła Rzeźbiarza, orbitującej z dużej odległości Drogę Mleczną, ale gdzie gwiazda macierzysta znajduje się na skraju swojej galaktyki zwróconym w stronę widocznej "od góry" Drogi Mlecznej. Tangia miała być państwem wyspiarskim i tropikalną potęgą morską.<br />
<br />
Do projektu użyto [[Język ayu|języka ayu]], który był już wykorzystywany w wielu innych światach, zazwyczaj również wykorzystujących Space Engine (sam język ayu ma swój pierwszy artykuł na PFJ-Wiki z 2013 roku, ale na innych Wiki nawet z 2011), m. in. światy Nirane (planeta Aoma) czy świecie fantasy Draaksvuurt, gdzie był wykorzystywany obok ahtialańskiego, a także jednym ze światów, gdzie był współwykorzystywany z juketonem (na Kyonie używanym w Nuarii). Jednak to dopiero prace nad Tangią znacznie rozwinęły język ayu.<br />
<br />
Prace nad Tangią odbyły się w dwóch falach. Pierwsza przypada na pierwotny rozwój Kyonu w latach 2016-2017. Drugi, znacznie bardziej gwałtowny, przypada na wczesny 2020. W odróżnieniu od innych projektów [[Użytkownik:Canis|Canisa]], w szczególności [[Ahtialia|Ahtialii]], Tangia została opisana z wyjątkową dokładnością i dbałością o szczegóły, po raz pierwszy też na wielką skalę wykorzystano obliczenia matematyczne mające na celu zasymulowanie (z pewnym akceptowalnym marginesem błędu) demografii i gospodarki, co pozwoliło na stworzenie bardzo ciekawych statystyk ludności kraju. Powstała też ręcznie opracowana mapa Tangii i podstawowych kolonii wraz ze strefami klimatyczno-roślinnymi, szlaki handlowe, rozmieszczenie wojsk, powstała lista ponad 100 miast, największe z nich mają swoje własne artykuły, jak również i części składowe, opracowano 10 tzw. [[Dziesięć Cudów Tangii|Cudów Tangii]].<br />
<br />
=Grafiki=<br />
<gallery><br />
File:Tangia_mapa_test.png|Wstępny podział administracyjny<br />
Plik:TangiaContour.png|Mapa konturowa wyspy Tangia<br />
</gallery><br />
{{Tangia}}<br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Tangia|!]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=33968Muria2020-06-11T16:26:10Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{kraj<br />
|-<br />
| nazwa własna = Ya Mur Umungātra<br />
| nazwa polska = Republika Murów<br />
| flaga =<br />
| desc1 =<br />
| herb = <br />
| desc2 =<br />
| mapa = [[Plik:Muriametropolia.png|350px]]<br />
| desc3 = Archipelag murski (metropolia) na [[Kyon|świecie]]<br />
| język urzędowy = [[język murski|murski]]<br />
| stolica = Watan {{IPA|[wəˈtʰɑ̃ˑ]}}<br />
| system rządów = republika parlamentarna<br />
| typ państwa = federacja<br />
| głowa państwa = konsulowie:<br/> Ngātra Min (<font color=darkblue>II</font>)<br/><br />
Tumau (kwede) Pēge (<font color=darkred>I</font>/<font color=darkblue>II</font>)<br />
| pierwszy minister =<br />
| waluta =<br />
| system gospodarczy =<br />
| religia panująca = [[religia Murów]]<br />
| terytoria zależne = ''do uzupełnienia''<br />
}}<br />
'''''Ten artykuł opisuje Murię w roku 8973.'''''<br />
<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz archipelagu, składają się na nią również podległe miasta-państwa nad oceanem i kolonie zamorskie po nim rozproszone.<br />
<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
==Geografia==<br />
[[Plik:Muria2.png|250px|thumb|Archipelag murski widziany z kosmosu.]]<br />
Archipelag murski leży na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy wraz z wybrzeżem Pangei półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
==Społeczeństwo==<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) – przede wszystkim rycerstwo, wojsko, członkowie starych rodów, szpiedzy, strażnicy i latarnicy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) – uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~25% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) – zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy (~60% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu lub uzyskuje w wyniku adopcji, małżeństwa lub nobilitacji przez konsula lub parlament.<br />
==Miasta==<br />
===Watan-Kirre===<br />
Kirre jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Szablon:Kyon_Intro&diff=33967Szablon:Kyon Intro2020-06-11T16:06:53Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{| border="0" style="text-align: left; padding: 0.5em 1.0em; margin: 0 3px 3px; background: #f2f2f2; border: 1px solid gray; border-radius: 8px; -moz-border-radius: 8px;" width=99% cellspacing="0"<br />
|-<br />
| width="15%" align=center|<font size="4" color=#4d4d4d><b>K Y O N</b></font><br/>''Czytasz artykuł z serii '''[[Kyon]]'''.''<br />
| width="95%"|'''[[Astronomia Kyonu|Astronomia]]:''' [[Kyon i Space Engine]] · [[Układ planetarny Kyonu|układ planetarny]] <br/>'''Listy:''' [[Lista państw Kyonu|państw]] · [[Lista języków Kyonu|języków]] · [[Lista miejsc na Kyonie|miejsc]] · [[Lista regionów Kyonu|regionów]] · [[Lista ludów Kyonu|ludów]] · [[Nazwy geograficzne Kyonu|regionów]] · [[Miasta Kyonu|miast]] · [[Cywilizacje Kyonu|cywilizacji]] · [[Religie Kyonu|religii]] · [[Rasy Kyonu|ras]] <br/>'''Kynografia:''' [[Klimat Kyonu|klimat]] · [[Fauna i flora Kyonu|biologia]] · [[Historia Kyonu|historia]]<br/>'''Cywilizacja:''' [[Nauka i Technika na Kyonie|nauka i technika]] · [[Jednostki fizyczne na Kyonie|systemy miar]] · [[Historia Kyonu po roku 8973|historia po 8973]] · [[Historia Pisma na Kyonie|historia piśmiennictwa]] · [[Kalendarze Kyonu|kalendarze]] · [[Kyońska Twórczość|kyońska twórczość]] · [[Ciekawostki z Kyonu|ciekawostki]]<br/>'''Najlepiej opisane państwa:''' [[Tangia]] · [[Ajdynir]] · [[Państwo Neššów|Państwo Neszów]] · [[Siedmiomieście]] · [[Monarchia Olsów]] · [[Erutia]] · [[Tarum]] · [[Muria]] · [[Szur]]<br />
|}<includeonly>[[Kategoria:Kyon]]</includeonly></div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Cywilizacja_Enenk%C3%B3w&diff=33947Cywilizacja Enenków2020-06-10T21:36:53Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{kraj<br />
| tło = #006633<br />
| tekst = black<br />
| tekst2 = black<br />
| nazwa własna = Šúr<br />
| nazwa polska = Szur<br />
| flaga =<br />
| herb =<br />
| mapa = [[Plik:szur.png|100px]]<br />
| desc3 = Szur z oznaczonymi Trzema Wielkimi Talesami<br />
| język urzędowy = [[Język enencki|enencki]]<br />
| stolica = ''tradycyjnie'' Tuwwa,<br/>''de facto'' brak<br />
| system rządów = ''zazwyczaj'' monarchia parlamentarna<br />
| typ państwa = ''tradycyjnie'' hegemoniczna konfederacja<br/>''obecnie'' brak jednego ośrodka państwowości<br />
| głowa państwa = talen Tuwwy X<br/>talen Einu Y<br/>(pretendenci)<br />
| pierwszy minister = ''n/d''<br />
| waluta = (głównie) enencki sikur<br />
| system gospodarczy = gospodarka pałacowa<br />
| religia panująca = [[Religia Enenków]]<br />
| terytoria zależne = ''brak''<br />
}}<br />
'''Szur''' (enen. ''Šúr'' {{IPA|[ˈʃúr]}}) to kraina [[Kyon|Kyonu]] położona nad południowo-wschodnim wybrzeżem głównego kontynentu, zamieszkana przez '''Enenków''' (enen. sg. ''Énennki'' {{IPA|[ʔɛ́nɛŋki]}}, pl. ''Ehínenka'' {{IPA|[ʔɛhínɛŋka]}}).<br />
<br />
Historycznie Szur był królestwem, w którym władzę dzierżył król (en. ''tā́len'' {{IPA|[tǎːlɛn]}}, dosł. "mówca") najsilniejszego miasta-państwa (en. ''tālesā́ti'' {{IPA|[taːlɛsǎːti]}}) — początkowo Futty, potem Tuwwy. W ciągu ostatnich paruset lat doszło jednak do upadku ostatniej dynastii tuwwskich mówców i obecnie Szur znajduje się w okresie rozbicia dzielnicowego, gdzie żadne talesati nie jest w stanie narzucić innym swojej hegemonii. Jednakże w ciągu ostatnich lat w polityce Szuru dominować zaczęły tzw. Trzy Wielkie Talesa: Ejin (en. ''Eyîn'' {{IPA|[ʔɛjîːn]}}), Ewan (en. ''Ewán'' {{IPA|[ʔɛwán]}}) oraz Tuwwa (en. ''Túwwaʼ'' {{IPA|[túwːaʔ]}}).<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Enenk'', ''Enenek'' pochodzi od enenckiego słowa ''Énenki'', będącego derywatem słowa ''énen'' oznaczające człowieka, mieszkańca lub obywatela. ''Kíli Ehinénkas'' oznacza więc "ziemie ludzi" (''kíli'' "ziemie").<br />
<br />
Słowo Szur tymczasem pochodzi najprawdopodobniej od przymiotnika ''šúri'', które przetłumaczyć można jako "odległy", "osamotniony".<br />
===W innych językach===<br />
{|class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Język<br />
!Szur<br />
!Enenk<br />
|-<br />
|[[Język murski|murski]]<br />
|Cudu<br />
|Te Einenki<br />
|-<br />
|[[Język ayu|ayu]]<br />
|ΧΥΡΙ<br/>''Huri''<br/>/'hyri/<br />
|ΕΝΕΝΚΕ<br/>''Enenke''<br/>/'eneŋke/<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
===Rzeźba terenu===<br />
Szur jest terytorium w zdecydowanej większości górzystym. Tereny nizinne występują wyłącznie na cienkim paśmie wzdłuż wybrzeży oceanu (jednakże wysokość dosyć szybko wzrasta) oraz na północy. Wysokość nad poziomem morza mocno się waha, najwyższe góry osiągają wysokość do ok. 13 km n.p.m.<ref>Wysokość względna to ok. 11 km.</ref> Większość Szuru znajduje się na wyżynach na wysokości ok. 1 km n.p.m.<br />
<br />
Szur oddzielony jest od Wielkiej Pustyni naturalną barierą w postaci wysokich gór; ich linia jest jednakże nieregularna i często pojawiają się szerokie wyrwy, których wysokość względna nie wynosi więcej 1-2 km.<br />
<br />
Z gór spływają dwie rzeki — Gahama (enen. ''Ĝaháma'') na południu i Tawgan (enen. ''Tā́wgan'') na północy.<br />
===Klimat===<br />
<br />
==Historia==<br />
===Zasiedlenie Szuru przez ludzi i okres przedhistoryczny===<br />
Trudno określić, czy Enenkowie są ludnością autochtoniczną czy raczej późniejszymi najeźdźcami, którzy narzucili dawnym ludom Szuru swoją kulturę i język.<br />
<br />
Kimkolwiek byli, pierwsi ludzie przybyli do Szuru przez Bramę Południową, wędrując wzdłuż wybrzeża; byli oni więc zapewne częścią wielkiej migracji, która doprowadziła do osadzenia się na obecnych terenach współczesnych mieszkańców większej części południowego wybrzeża Pangei.<br />
===Okres archaiczny===<br />
Najstarsze znane dziś zapiski historyczne w Szurze pochodzą z roku ok. 3000 n.e. Mniej więcej w tym czasie dochodzi do rozkwitu cywilizacji na tym obszarze.<br />
===Zalążek hegemonii===<br />
===Hegemonia futtańska===<br />
====Dynastia XXX====<br />
====Dynastia YYY====<br />
====Dynastia ZZZ====<br />
===Wojna o władzę===<br />
===Hegemonia tuwwska===<br />
====Dynastia AAA====<br />
====Dynastia BBB====<br />
====Upadek====<br />
===Czasy obecne===<br />
==Ludność==<br />
===Enency===<br />
===Miasta===<br />
Poniżej podano listę ośrodków miejskich Szuru powyżej 25 000 mieszkańców. ''Lista będzie uzupełniana.''<br />
{|class="wikitable sortable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!<small>Nazwa polska<br/><small>''Nazwa oryginalna''</small></small><br />
!<small>Położenie na mapie</small><br />
!<small>Liczba ludności (w tys.)</small><br />
!<small>Talesati</small><br />
|- style="background-color:lightgreen"<br />
!Anuraki<br/><small>''Ānurākiʼ''</small><br />
|[[Plik:gdzieanuraki.png|80px]]<br />
|65<br />
|Anuraki<br />
|- style="background-color:pink"<br />
!Ein<br/><small>''Eyīn''</small><br />
|[[Plik:gdzieein.png|80px]]<br />
|100<br />
|Ein<br />
|- style="background-color:lightyellow"<br />
!Ewan<br/><small>''Ewan''</small><br />
|[[Plik:gdzieewan.png|80px]]<br />
|155<br />
|Ewan<br />
|- style="background-color:khaki"<br />
!Futta<br/><small>''Futtaʼ''</small><br />
|[[Plik:gdziefutta.png|80px]]<br />
|30<br />
|Futta<br />
|- style="background-color:palevioletred"<br />
!Hemele<br/><small>''Ħēmēle''</small><br />
|[[Plik:gdziehemele.png|80px]]<br />
|50<br />
|Hemele<br />
|- style="background-color:lightgreen"<br />
!Taka<br/><small>''Takā''</small><br />
|[[Plik:gdzietaka.png|80px]]<br />
|70<br />
|Anuraki<br />
|- style="background-color:pink"<br />
!Jumma<br/><small>''Yummaʼ''</small><br />
|[[Plik:gdziejumma.png|80px]]<br />
|40<br />
|Ein<br />
|- style="background-color:lightblue"<br />
!Tuwwa<br/><small>''Tuwwaʼ''</small><br />
|[[Plik:gdzietuwwa.png|80px]]<br />
|170<br />
|color=blue|Tuwwa<br />
|}<br />
<br />
==Ustrój i społeczeństwo==<br />
==Architektura==<br />
==Kalendarz==<br />
Enenkowie dzielą rok na piętnaście pięciodniowych tygodni. Dodatkowo co pięć lat dodaje się jeden specjalny dzień na koniec roku, by zapobiec przesunięciu pór roku (rok na Kyonie trwa ok. 75,2 ichniejszych dni). Ostatni dzień tygodnia jest dla większości ludzi wolny. Poza tym w wielu większych miastach odbywają się regularne, cotygodniowe targi.<br />
<br />
Poszczególne tygodnie nie mają swoich nazw; są po prostu numerowane. Ponadto podawanie tygodnia w datach jest dosyć rzadkie. Zwykle, podając datę, wymienia się po prostu numer dnia w roku<ref>Podawanie dnia tygodnia byłoby redundantne, jako że piątkowo-dwudziestkowy system liczbowy enenczcyzny pokazuje go zwykle explicite.</ref><br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Religia Enenków}}<br />
Podstawowym pojęciem enenckiej religii jest ''Tixān'' {{IPA|[tiˈxaːn]}}. Słowo to trudno przetłumaczyć; jego znaczenie można przybliżyć jako "świat duchowy, idei", "eter"; jest to też słowo używane na określenie enenckiego panteonu, ogółu bóstw a często także innych istot niematerialnych. Wśród szurskich duchownych i uczonych nie ma zgody co do natury Tichanu — jedni uznają go za osobowe bóstwo a nawet czczą, inni traktują go raczej jako metaforę rzeczywistej natury świata, niedostrzegalnej dla ludzkiej percepcji.<br />
<br />
Pierwotnym bóstwem Enenków jest Ūli — Bóg Słońce — który rozjaśnił pustki Tichanu, tworząc w ten sposób świat rzeczywisty — niebo i ziemię. Z powodu tabu nazywany jest często "Niemową" (enen. ''Meytālešin'' {{IPA|[mejtaːleˈʃin]}}), ponieważ uznaje się, iż po ukończeniu swego dzieła Uli udał się z powrotem do swego niebiańskiego pałacu i odtąd nie ingeruje bezpośrednio w sprawy świata. Nie oznacza to jednak, iż nie ma on znaczenia w wierzeniach Enenków — jest on gwarantem istnienia całego świata materialnego. Nie zanosi się do niego prywatnych intencji, ale kult Ulego, prowadzony przez "Niemych kapłanów" (enen. ''Meytāle Tihixānea'' {{IPA|[mejˈtaːle tihixaːˈnea]}}), jest trzonem enenckiego społeczeństwa; bluźnienie na Boga Słońce zazwyczaj jest karane śmiercią.<br />
<br />
==Gospodarka==<br />
W większości tales występuje gospodarka pałacowa. Każdy dorosły obywatel talesati jest zobowiązany zapłacić podatek w postaci surowców (np. rolnicy oddają część swoich plonów, rzemieślnicy wyprodukowane narzędzia) lub pracy. Państwo może także wyegzekwować podatek w postaci zamówienia na konkretny produkt (np. właściciel kamieniołomu może być zobligowany do zaopatrzenia miasta w kamienie do budowy muru). Urzędnicy opłacani przez państwo nie płacą podatków, podobnie jak lekarze czy nauczyciele; w ostatnich latach doprowadziło to do znacznego wzbogacenia się i wzmocnienia pozycji klasy podobnej do europejskiej burżuazji.<br />
<br />
Podatki są sumiennie egzekwowane, a uchylanie się od ich płacenia karane surowo — nawet śmiercią.<br />
<br />
Sama gospodarka w Szurze jest jednak dosyć liberalna i w większości tales nie ma większych obostrzeń prawnych, które ograniczałyby handel.<br />
<br />
==Nauka==<br />
===Filozofia===<br />
===Matematyka===<br />
===Astronomia===<br />
==Technologia==<br />
==Wojna==<br />
==Sztuka==<br />
===Rzeźba===<br />
===Literatura===<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Cywilizacja_Enenk%C3%B3w&diff=33945Cywilizacja Enenków2020-06-10T21:18:52Z<p>Spiritus: Spiritus przeniósł stronę Cywilizacja Enenków na Szur w miejsce przekierowania</p>
<hr />
<div>{{kraj<br />
| tło = #006633<br />
| tekst = black<br />
| tekst2 = black<br />
| nazwa własna = Šúr, Kíli Ehinénkas<br />
| nazwa polska = Szur, Ziemie Enenków<br />
| flaga =<br />
| herb =<br />
| mapa = [[Plik:szur.png|100px]]<br />
| desc3 = Szur z oznaczonymi Trzema Wielkimi Talesami<br />
| język urzędowy = [[Język enencki|enencki]]<br />
| stolica = ''tradycyjnie'' Tuwwa,<br/>''de facto'' brak<br />
| system rządów = ''zazwyczaj'' monarchia parlamentarna<br />
| typ państwa = ''tradycyjnie'' hegemoniczna konfederacja<br/>''obecnie'' brak jednego ośrodka państwowości<br />
| głowa państwa = talen Tuwwy X<br/>talen Einu Y<br/>(pretendenci)<br />
| pierwszy minister = ''n/d''<br />
| waluta = (głównie) enencki sikur<br />
| system gospodarczy = gospodarka pałacowa<br />
| religia panująca = [[Religia Enenków]]<br />
| terytoria zależne = ''brak''<br />
}}<br />
'''Cywilizacja Enenków''' (enen. ''Kíli Ehinénkas'' {{IPA|[kíli ʔɛhinɛ́ŋkas]}}) to cywilizacja świata [[Kyon|Kyonu]] rozwijająca się nad południowo-wschodnim wybrzeżem głównego kontynentu, w kraine zwanej Szur (enen. ''Šúr'' {{IPA|[ˈʃúr]}}).<br />
<br />
Historycznie Szur był królestwem, w którym władzę dzierżył król (en. ''tā́len'' {{IPA|[tǎːlɛn]}}, dosł. "mówca") najsilniejszego miasta-państwa (en. ''tālesā́ti'' {{IPA|[taːlɛsǎːti]}}) — początkowo Futty, potem Tuwwy. W ciągu ostatnich paruset lat doszło jednak do upadku ostatniej dynastii tuwwskich mówców i obecnie Szur znajduje się w okresie rozbicia dzielnicowego, gdzie żadne talesati nie jest w stanie narzucić innym swojej hegemonii. Jednakże w ciągu ostatnich lat w polityce Szuru dominować zaczęły tzw. Trzy Wielkie Talesa: Ejin (en. ''Eyîn'' {{IPA|[ʔɛjîːn]}}), Ewan (en. ''Ewán'' {{IPA|[ʔɛwán]}}) oraz Tuwwa (en. ''Túwwaʼ'' {{IPA|[túwːaʔ]}}).<br />
==Nazwa==<br />
===Etymologia===<br />
Słowo ''Enenk'', ''Enenek'' pochodzi od enenckiego słowa ''Énenki'', będącego derywatem słowa ''énen'' oznaczające człowieka, mieszkańca lub obywatela. ''Kíli Ehinénkas'' oznacza więc "ziemie ludzi" (''kíli'' "ziemie").<br />
<br />
Słowo Szur tymczasem pochodzi najprawdopodobniej od przymiotnika ''šúri'', które przetłumaczyć można jako "odległy", "osamotniony".<br />
===W innych językach===<br />
{|class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"<br />
!Język<br />
!Szur<br />
!Enenk<br />
|-<br />
|[[Język murski|murski]]<br />
|Cudu<br />
|Te Einenki<br />
|-<br />
|[[Język ayu|ayu]]<br />
|ΧΥΡΙ<br/>''Huri''<br/>/'hyri/<br />
|ΕΝΕΝΚΕ<br/>''Enenke''<br/>/'eneŋke/<br />
|}<br />
<br />
==Geografia==<br />
===Rzeźba terenu===<br />
Szur jest terytorium w zdecydowanej większości górzystym. Tereny nizinne występują wyłącznie na cienkim paśmie wzdłuż wybrzeży oceanu (jednakże wysokość dosyć szybko wzrasta) oraz na północy. Wysokość nad poziomem morza mocno się waha, najwyższe góry osiągają wysokość do ok. 13 km n.p.m.<ref>Wysokość względna to ok. 11 km.</ref> Większość Szuru znajduje się na wyżynach na wysokości ok. 1 km n.p.m.<br />
<br />
Szur oddzielony jest od Wielkiej Pustyni naturalną barierą w postaci wysokich gór; ich linia jest jednakże nieregularna i często pojawiają się szerokie wyrwy, których wysokość względna nie wynosi więcej 1-2 km.<br />
<br />
Z gór spływają dwie rzeki — Gahama (enen. ''Ĝaháma'') na południu i Tawgan (enen. ''Tā́wgan'') na północy.<br />
===Klimat===<br />
<br />
==Historia==<br />
===Zasiedlenie Szuru przez ludzi i okres przedhistoryczny===<br />
Trudno określić, czy Enenkowie są ludnością autochtoniczną czy raczej późniejszymi najeźdźcami, którzy narzucili dawnym ludom Szuru swoją kulturę i język.<br />
<br />
Kimkolwiek byli, pierwsi ludzie przybyli do Szuru przez Bramę Południową, wędrując wzdłuż wybrzeża; byli oni więc zapewne częścią wielkiej migracji, która doprowadziła do osadzenia się na obecnych terenach współczesnych mieszkańców większej części południowego wybrzeża Pangei.<br />
===Okres archaiczny===<br />
Najstarsze znane dziś zapiski historyczne w Szurze pochodzą z roku ok. 3000 n.e. Mniej więcej w tym czasie dochodzi do rozkwitu cywilizacji na tym obszarze.<br />
===Zalążek hegemonii===<br />
===Hegemonia futtańska===<br />
====Dynastia XXX====<br />
====Dynastia YYY====<br />
====Dynastia ZZZ====<br />
===Wojna o władzę===<br />
===Hegemonia tuwwska===<br />
====Dynastia AAA====<br />
====Dynastia BBB====<br />
====Upadek====<br />
===Czasy obecne===<br />
==Ludność==<br />
===Enency===<br />
===Miasta===<br />
Poniżej podano listę ośrodków miejskich Szuru powyżej 25 000 mieszkańców. ''Lista będzie uzupełniana.''<br />
{|class="wikitable sortable" style="text-align:center;"<br />
|-<br />
!<small>Nazwa polska<br/><small>''Nazwa oryginalna''</small></small><br />
!<small>Położenie na mapie</small><br />
!<small>Liczba ludności (w tys.)</small><br />
!<small>Talesati</small><br />
|- style="background-color:lightgreen"<br />
!Anuraki<br/><small>''Ānurākiʼ''</small><br />
|[[Plik:gdzieanuraki.png|80px]]<br />
|65<br />
|Anuraki<br />
|- style="background-color:pink"<br />
!Ein<br/><small>''Eyīn''</small><br />
|[[Plik:gdzieein.png|80px]]<br />
|100<br />
|Ein<br />
|- style="background-color:lightyellow"<br />
!Ewan<br/><small>''Ewan''</small><br />
|[[Plik:gdzieewan.png|80px]]<br />
|155<br />
|Ewan<br />
|- style="background-color:khaki"<br />
!Futta<br/><small>''Futtaʼ''</small><br />
|[[Plik:gdziefutta.png|80px]]<br />
|30<br />
|Futta<br />
|- style="background-color:palevioletred"<br />
!Hemele<br/><small>''Ħēmēle''</small><br />
|[[Plik:gdziehemele.png|80px]]<br />
|50<br />
|Hemele<br />
|- style="background-color:lightgreen"<br />
!Taka<br/><small>''Takā''</small><br />
|[[Plik:gdzietaka.png|80px]]<br />
|70<br />
|Anuraki<br />
|- style="background-color:pink"<br />
!Jumma<br/><small>''Yummaʼ''</small><br />
|[[Plik:gdziejumma.png|80px]]<br />
|40<br />
|Ein<br />
|- style="background-color:lightblue"<br />
!Tuwwa<br/><small>''Tuwwaʼ''</small><br />
|[[Plik:gdzietuwwa.png|80px]]<br />
|170<br />
|color=blue|Tuwwa<br />
|}<br />
<br />
==Ustrój i społeczeństwo==<br />
==Architektura==<br />
==Kalendarz==<br />
Enenkowie dzielą rok na piętnaście pięciodniowych tygodni. Dodatkowo co pięć lat dodaje się jeden specjalny dzień na koniec roku, by zapobiec przesunięciu pór roku (rok na Kyonie trwa ok. 75,2 ichniejszych dni). Ostatni dzień tygodnia jest dla większości ludzi wolny. Poza tym w wielu większych miastach odbywają się regularne, cotygodniowe targi.<br />
<br />
Poszczególne tygodnie nie mają swoich nazw; są po prostu numerowane. Ponadto podawanie tygodnia w datach jest dosyć rzadkie. Zwykle, podając datę, wymienia się po prostu numer dnia w roku<ref>Podawanie dnia tygodnia byłoby redundantne, jako że piątkowo-dwudziestkowy system liczbowy enenczcyzny pokazuje go zwykle explicite.</ref><br />
==Religia==<br />
{{Główny artykuł|Religia Enenków}}<br />
Podstawowym pojęciem enenckiej religii jest ''Tixān'' {{IPA|[tiˈxaːn]}}. Słowo to trudno przetłumaczyć; jego znaczenie można przybliżyć jako "świat duchowy, idei", "eter"; jest to też słowo używane na określenie enenckiego panteonu, ogółu bóstw a często także innych istot niematerialnych. Wśród szurskich duchownych i uczonych nie ma zgody co do natury Tichanu — jedni uznają go za osobowe bóstwo a nawet czczą, inni traktują go raczej jako metaforę rzeczywistej natury świata, niedostrzegalnej dla ludzkiej percepcji.<br />
<br />
Pierwotnym bóstwem Enenków jest Ūli — Bóg Słońce — który rozjaśnił pustki Tichanu, tworząc w ten sposób świat rzeczywisty — niebo i ziemię. Z powodu tabu nazywany jest często "Niemową" (enen. ''Meytālešin'' {{IPA|[mejtaːleˈʃin]}}), ponieważ uznaje się, iż po ukończeniu swego dzieła Uli udał się z powrotem do swego niebiańskiego pałacu i odtąd nie ingeruje bezpośrednio w sprawy świata. Nie oznacza to jednak, iż nie ma on znaczenia w wierzeniach Enenków — jest on gwarantem istnienia całego świata materialnego. Nie zanosi się do niego prywatnych intencji, ale kult Ulego, prowadzony przez "Niemych kapłanów" (enen. ''Meytāle Tihixānea'' {{IPA|[mejˈtaːle tihixaːˈnea]}}), jest trzonem enenckiego społeczeństwa; bluźnienie na Boga Słońce zazwyczaj jest karane śmiercią.<br />
<br />
==Gospodarka==<br />
W większości tales występuje gospodarka pałacowa. Każdy dorosły obywatel talesati jest zobowiązany zapłacić podatek w postaci surowców (np. rolnicy oddają część swoich plonów, rzemieślnicy wyprodukowane narzędzia) lub pracy. Państwo może także wyegzekwować podatek w postaci zamówienia na konkretny produkt (np. właściciel kamieniołomu może być zobligowany do zaopatrzenia miasta w kamienie do budowy muru). Urzędnicy opłacani przez państwo nie płacą podatków, podobnie jak lekarze czy nauczyciele; w ostatnich latach doprowadziło to do znacznego wzbogacenia się i wzmocnienia pozycji klasy podobnej do europejskiej burżuazji.<br />
<br />
Podatki są sumiennie egzekwowane, a uchylanie się od ich płacenia karane surowo — nawet śmiercią.<br />
<br />
Sama gospodarka w Szurze jest jednak dosyć liberalna i w większości tales nie ma większych obostrzeń prawnych, które ograniczałyby handel.<br />
<br />
==Nauka==<br />
===Filozofia===<br />
===Matematyka===<br />
===Astronomia===<br />
==Technologia==<br />
==Wojna==<br />
==Sztuka==<br />
===Rzeźba===<br />
===Literatura===<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritushttps://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Muria&diff=33944Muria2020-06-10T21:09:39Z<p>Spiritus: </p>
<hr />
<div>{{kraj<br />
|-<br />
| nazwa własna = Ya Mur Umungātra<br />
| nazwa polska = Republika Murów<br />
| flaga =<br />
| desc1 =<br />
| herb = <br />
| desc2 =<br />
| mapa = [[Plik:Muriametropolia.png|350px]]<br />
| desc3 = Archipelag murski (metropolia) na [[Kyon|świecie]]<br />
| język urzędowy = [[język murski|murski]]<br />
| stolica = Watán {{IPA|[wəˈtʰɑ̃ˑ]}}<br />
| system rządów = republika parlamentarna<br />
| typ państwa = federacja<br />
| głowa państwa = konsulowie:<br/> Ngātra Min (<font color=darkblue>II</font>)<br/><br />
Tumau (kwede) Pēge (<font color=darkred>I</font>/<font color=darkblue>II</font>)<br />
| pierwszy minister =<br />
| waluta =<br />
| system gospodarczy =<br />
| religia panująca = [[religia Murów]]<br />
| terytoria zależne = ''do uzupełnienia''<br />
}}<br />
'''Muria''' ([[Język murski|mur.]] ''Murāa'' {{IPA|[ˈməːɻuə]}}), oficjalnie '''Republika Murów''' (mur. ''Ya Mur Umungātra'' {{IPA|[jə ˌməː ˈʔʊmʊŋʊʈə]}}) — wyspiarskie państwo [[Kyon|Kyonu]] położone przy wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu. Oprócz archipelagu, składają się na nią również podległe miasta-państwa nad oceanem i kolonie zamorskie po nim rozproszone.<br />
<br />
Muria jest republiką, gdzie największą władzę dzierży dwuizbowy parlament — Ngau {{IPA|[ŋɒʊ̯]}}, a władza wykonawcza leży w rękach konsulów i ministrów. Państwo posiada również prymitywną ustawę zasadniczą i rozwinięty system sądownictwa. Społeczeństwo murskie podzielone jest na trzy stany. Kraj podzielony jest na gminy, wewnątrz których konkretne prawa i systemy rządów mogą się znacznie różnić (tereny dziedziczne, wolne miasta, wspólnoty, własności wykupione).<br />
==Geografia==<br />
Archipelag murski znajduje się na wschodnim wybrzeżu głównego kontynentu, mniej więcej między 5-tym a 30-równoleżnikiem północnym, a więc w całości znajduje się w strefie podzwrotnikowej. Od strony wschodniej archipelag opływają wody Wszechoceanu, od zachodu zaś tworzy on wraz z wybrzeżem kontynentu półotwarte Morze Murskie. Archipelag składa się z czterech głównych wysp:...<br />
<br />
Największym problemem trapiącym południową część kraju są regularne monsuny. Większość kraju jest nizinna.<br />
===Klimat===<br />
==Społeczeństwo==<br />
Murskie społeczeństwo podzielone jest na 3 stany. Każdy stan ma przyporządkowaną część ciała i kolor:<br />
*Stan I: ludzie rąk (ya ukwa [jə ˈʔʊʍə]<ref>Podane są formy mnogie. W liczbie pojedynczej rodzajniki ya/ye zostają zastąpione odpowiednio przez ta/te [tə]</ref>, czerwoni (ya kara [jə ˈkʰʌɻə]) – przede wszystkim rycerstwo, wojsko, członkowie starych rodów, szpiedzy, strażnicy i latarnicy (~15% społeczeństwa);<br />
*Stan II ludzie głowy (ya traumu [jə ˈʈʰɒʊ̯mu]), niebiescy (ye mernie [ˈjə ˈmæːnɪə]) – uczeni, nauczyciele, lekarze, kapłani, wiedźmy i czarodzieje, artyści i ludzie kultury, myśliciele, część handlarzy (~25% społeczeństwa);<br />
*Stan III: ludzie serca (ye rēme [jə ˈɻɨːmə]), zieloni (ye kudada [jə ˈkʰʊɾəɾə]) – zaliczamy tu rolników, rybaków, rzemieślników, większość handlarzy (~60% społeczeństwa).<br />
Przynależność do stanu I dziedziczy się wyłącznie po ojcu. Do II i III, jeżeli ojciec jest nieznany lub wyrazi taką wolę, także po matce — nie jest to jednak aż tak istotne, ponieważ przejścia pomiędzy niższymi stanami są częste, podczas gdy jedynym sposobem na wejście do stanu I jest małżeństwo lub nobilitacja przez konsula lub parlament.<br />
==Miasta==<br />
===Watan-Kirre===<br />
Kirre jest jednym z najstarszych miast na wyspach, było ośrodkiem władzy i handlu jeszcze przed inwazją murską. Było stolicą za czasów królestwa. Watan zostało ufundowane pod koniec istnienia królestwa przez parlament po to, by osłabić królewskie dochody ze stolicy — ze względu na zmianę linii brzegowej nowe Watan było lepiej umiejscowione i szybko zaczęło rosnąć, a po obaleniu ostatniego króla stało się stolicą kraju.<br />
<br />
W okresie Republiki oba miasta, rozrastając się, zaczęły tworzyć de facto jedną, dwucentryczną metropolię.<br />
==Przypisy==<br />
<references/><br />
{{Państwa Kyonu}}<br />
[[Kategoria:Muria| ]][[Kategoria:Państwa Kyonu]]</div>Spiritus