Językotwórstwo

2011-06-19T14:15:55Z

Sweet7: /* Sposób tworzenia */

{{sp}}'''Językotwórstwo''' (powszechnie stosowany anglicyzm: '''conlanging''', od ''constructed language'' + ''ing''), '''tworzenie języków''', także '''glossopoeia'''<ref>Termin "glossopoeia" jest głównie używany w społeczności anglojęzycznej, w polskiej raczej rzadko.</ref> - zjawisko polegające na świadomym konstruowaniu nowych języków przez osobę lub grupę ludzi.

W czasach współczesnych języki tworzy się przede wszystkim jako hobby, rodzaj pasji, która osobom zajmującym się tym daje <del>dziką</del> satysfakcję. Często tworzy się systemy mowy na potrzeby fantazji (w sztuce: nowe światy, ludy); tworzy się czasem języki podobne do naturalnych, ale które ewoluowały pod wpływem innych czynników niż to było ze znanej nam historii ich rozwoju; a największy w świecie rozgłos zjawisku przyniosły języki tworzone w celu usprawnienia komunikacji międzyludzkiej, na przykład ''esperanto'' czy ''interlingua''<ref>Chociaż idea tworzenia auxlangów jest raczej kontrowersyjna.</ref>. Można również tworzyć języki sztuczne bez wyraźnego powodu, z pasji.

Są języki sztuczne, które "zdziczały" (nabrały cech języka naturalnego). Znany jest przykład języka sztucznego, demin, który powstał u jednego z pierwotnych ludów Australii w zamierzchłej przeszłości do celów rytualnych i prawdopodobnie przetrwał wiele pokoleń, stając się półnaturalnym, znane są też osoby, których pierwszym językiem jest esperanto.

=Nazewnictwo i podział conlangów=
Nazewnictwo językotwórstwa od dawna nastręcza polskiej społeczności pewien problem. Sam rzeczownik, "językotwórstwo", istnieje, ale jest długi i niewygodny, przez co zamiast niego często używa się anglicyzmu "conlanging". Czasownika zaś i rzeczownika-tworu ''de facto'' nie ma: mówi się "tworzenie języków" lub "conlanging" oraz "język sztuczny" lub "conlang". Inne opcje na razie się nie przyjęły, choć propozycje nadal są mile widziane.

==Podział conlangów==
[[Grafika:Udhr_tochar.gif|thumb|right|550px|Pismo ToCha'r<ref>Źródło grafiki: http://www.omniglot.com/writing/tochar.php [dostęp 16.06.2011]</ref>, używane w grze [http://www.worldearcane.com Worlde Arcane] do zapisu języka z Ehtome-Naom. Kliknij na grafikę, aby powiększyć]]
Języki sztuczne można dzielić przeróżnie, jednak w można podzielić je w następujący sposób, ze względu na cel stworzenia:
* ''brak nazwy''
** '''artlangi''' - języki artystyczne, stworzone na potrzeby fikcji (aby posługiwał się nim dany lud); duży rozgłos zyskały języki z twórczości Johna R. R. Tolkiena takie jak sindarin czy quenya, a także ostatnio z filmu Avatar język [[na'vi]]; z polskiej społeczności przykładem jest [[ahtialański]]
** '''języki logiczne''' - sztuczne języki charakteryzujące się przesadną logiką konstrukcji<ref>Języki naturalne, co imituje też większość sztucznych, wykazują odstępstwa od matematycznej logiki w ich konstrukcji, na przykład niepotrzebne wyjątki czy, jak w języku polskim, wielokrotne przeczenia ("Nie, on '''wcale''' '''nigdy''' '''nie''' miał '''niczego'''" VS angielskie "No, he did '''not''' have anything at all). Co ciekawe, języki przesadnie logiczne przestają przypominać ludzki język, a zaczynają przypominać język maszyn, więc dobrze skonstruowany conlang powinien wykazywać dobrze umotywowane niedoskonałości w swojej konstrukcji.</ref>, na przykład język lojban; tworzy je się niekiedy celem sprawdzenia pewnych teorii naukowych
** '''naturalistyczne''' - języki pochodzące od języków naturalnych
*** '''alternatywne natlangi''' - języki, które tworzy się jako przykład czym stałby się język, gdyby działał pod innymi warunkami, znany jest [[wenedyk]] (język polski należący do grupy języków romańskich) Jana van Steenbergena<ref>Zdecydowanie rzadsze są conlangi oparte na innych conlangach; [http://www.conlanger.fora.pl/conlangi,2/gdyby-zamenhof-byl-etem,3504.html przykład]</ref>
* '''auxlangi''' - międzynarodowe języki pomocnicze, takie jak esperanto czy interlingua. Należy je traktować inaczej, gdyż są tworzone nie "do szuflady", ale w zamyśle prędzej czy później mają być nauczane.

Występuje też podział ze względu na budowę:
* '''naturalistyczne''' lub '''aposterioryczne''' - oparty na języku naturalnym
* '''aprioryczne''' - tworzone we wszystkich aspektach języka od nowa, od zera, niepodobny do innego
* '''mery''' - słowo spotykane wyłącznie w polskiej społeczności i niezbyt często używane; oznacza język jednej kategorii, na który wpłynął język drugiej kategorii, na przykład gdyby język a priori znalazł się pod wpływem języka naturalnego, co tworzy mieszankę<ref>Termin głównie używany przez [[Użytkownik:Canis|Canisa]] i Dynozaura, czasami przez innych.</ref>

Niekiedy conlangi należą do wielu gatunków, na przykład język naturalistyczny może być jednocześnie i artlangiem, i auxlangiem.

=Ocena=
[[Grafika:Zrzut ekranu-5.png|thumb|left|643px|''“Królowo morza, mądra meduzo! Nie płacz. Pod morskim śniegiem na równinie leży krzew, na którym rosną owoce Yusau. Ich smak jest podobny do ryb morskich, a są bardziej pożywne. Zadaj je rekinowi, nie będzie więcej was straszył.”'' – [[ilijski|język ilijski]], '''Bajka o meduzie''']]

{{sp}}W teorii języków nie ocenia się pod względami moralnymi. Nie można o conlangu powiedzieć, że "jest dobry, nauczajcie go w szkołach" czy "jest do bani, wymażcie go z historii i wywalcie autora". Każdy ma prawo do tworzenia ich. Z drugiej zaś strony, każdy człowiek ma prawo do tego, by cudzy twór mu się podobał lub nie podobał, ma też prawo do wyrażania takiej opinii. Z tego względu ocenianie conlangów jest możliwe, ale sposób oceny nigdy nie jest uniwersalny - zależy wyłącznie od danej społeczności<ref>Po prostu jak się pokaże język na forum to trzeba liczyć się z tym, że komuś może się on nie spodobać i że nam to powie ;p</ref>.

Na polskim forum językotwórców języki niskiej jakości określane są jako [[nooblang]]i, a twórcę, który nie umie stworzyć niczego lepszego, [[nooblanger]]em. Dobre opinie o conlangach zależą od wielu czynników, w tym od suchego widzimisię, ale najczęściej od
* jak wykonano postawiony cel? (jeśli język miał być aprioryczny, to co robią w nim ewidentne zapożyczenia z naturalnych języków?)
* czy widać wiedzę językoznawczą, tzn. czy język jest prawdopodobny? (na przykład: język, który miałby tylko samogłoski [a] i [e] jest nieprawdopodobny - [e] jest samogłoską przednią, więc błyskawicznie pojawiłaby się w nim samogłoska po drugiej stronie, czyli [o])
* czy jest dobrze opisany i czy jest kontynuowany?
* zależy też od osoby twórcy - jeśli twórca języka powie, że się dopiero uczy, to jest normalne, że pierwsze conlangi są słabe. Wtedy nie można nazwać kogoś nooblangerem i zazwyczaj się mu pomaga.
I tak dalej, przy czym jeden mankament nie wystarczy do określenia conlangu jako "nooblang". Czasami zdarza się, że osoba, którą stać na wiele, tworzy celowo nooblang (bo lubi) - wtedy nie jest nooblangerem: kiedy indziej pokazał, że potrafi tworzyć zaawansowane projekty.

Słaba jakość conlangu sama w sobie nie stanowi pretekstu do obrażania jego twórcy.

=Sposób tworzenia=
Językotwórstwo jest rzadkim i bardzo wymagającym hobby. Językotwórcy często są wszechstronnie uzdolnieni - oprócz typowych umiejętności językowych często dysponują zdolnościami matematycznymi (użytecznymi w gramatyce), artystycznymi (układanie fabuły, tworzenie grafik, opracowywanie ideologii, tworzenie słownictwa, rysowanie ilustracji, pisanie opowieści, komponowanie wierszy i muzyki), wiedzą techniczną (by tworzyć słowniki, mapy, tabele, wykresy) i umiejętnością prowadzenia badań i poruszania się w literaturze naukowej. Ostatecznie, językotwórstwo potrafi być na tyle żmudne, że jedną z najważniejszych rzeczy przy tworzeniu języków jest '''ideologia'''. Może też prowadzić do odizolowania od realnego świata, uważanego za gorszy w porównaniu z wymyślonym.

Każdy ma swoje sposoby tworzenia języków, a zależy to w dużej mierze od ich celu. Najczęściej jednak proces twórczy wygląda w ten sposób:

<center>
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%"
!colspan="2"| I. Pomysł - ideologia
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy
|-
|colspan="2"| Najważniejszy element, bez którego zazwyczaj twórca traci motywację i projekt, który powinien żyć miesiącami, upada, porzucony. Dobrze jest, jeśli język jest używany w jakimś conworldzie - fantastycznym świecie, gdzie jest językiem urzędowym jakieś państwa czy ludu, który ma swoją historię i sztukę. Dzięki temu jest stały napływ słownictwa i sprawa nie jest taka nudna. Niektórzy tworzą conlangi bez specjalnych idei.
|-
!colspan="2"| II. Wybór budowy i przygotowania
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, umiejętność wyszukiwania źródeł, samoorganizacja
|-
|colspan="2"|Kolejny krótki etap to zasadniczo decyzja jaki charakter ma mieć język - oparty na naturalnych? Tworzony od zera? Mieszany? Do przygotowań należy zastanowienie się, jakie źródła będą nam potrzebne. Przyda się wyszukać informacji o podobnych językach i tego, co im jest właściwe, a jeśli zamierzamy wykorzystać obce słownictwo, to należy sobie znaleźć słowniki. Niektórzy radzą sobie bez tego.
|-
!colspan="2"| III. Melodia i pismo
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy; świadomość możliwości, jakie daje ludzki aparat dźwiękowy; znajomość zapisu fonetycznego (najczęściej [http://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C4%99dzynarodowy_alfabet_fonetyczny IPA]), znajomość praw fonetycznych, umiejętności technologiczne
|-
|colspan="2"| Pierwszy etap faktycznego tworzenia języka to określenie wachlarza dźwięków, często też dostosowuje się tu pismo. Należy pamiętać, że to pismo jest opracowywane dla dźwięków; nigdy odwrotnie. W celu zapisu samych dźwięków, niezależnie od używanej na co dzień ortografii, posługujemy się alfabetem fonetycznym, najczęściej [http://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C4%99dzynarodowy_alfabet_fonetyczny IPA]. Też należy opracować fonotaktyki - czy sylaba może się kończyć spółgłoską? Ile zbitek spółgłoskowych może być naraz? Czy w jakimś kontekście głoski się zmieniają, by ich wymowa była łatwiejsza? Umiejętności technologiczne są potrzebne, by uporać się z męczącym dostępem do niestandardowych znaków podczas pisania na komputerze.
|-
!colspan="2"| IV. Zarys gramatyki
|-
!Wymagania:
|width="80%"| znajomość literatury naukowej z dziedziny językoznawstwa (ściślej: duża świadomość dziwactw gramatycznych, jakie występują na świecie), dostęp do źródeł, rozumienie logiki, bardzo przydatna jest znajomość języków obcych, znajomość reguł gramatycznych, wyczucie filozofii
|-
|colspan="2"| Gramatykę zasadniczo się najpierw opracowuje, a potem dopiero przekłada na konkretne regułki. Język ma być izolujący, aglutynacyjny, fleksyjny, polisyntetyczny? Mianownikowo-biernikowy czy absolutywno-ergatywny, a może jakiś inny? Jaki ma być podstawowy szyk zdania?
|-
!colspan="2"| V. Pierwsza porcja słownictwa
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, zrobione prawa dźwiękowe i zapisu
|-
|colspan="2"| Gramatykę się tworzy na jakimś materiale, który najpierw trzeba zrobić. W związku z tym najczęściej tworzy się małą porcję czasowników, rzeczowników, przymiotników, przysłówków, zaimków - na przykład po 5 testowych słów - które się potem przetwarza wraz z tworzeniem konkretnej gramatyki.
|-
!colspan="2"| VI. Gramatyka: składnia i morfologia
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, wyobraźnia, znajomość praw gramatycznych, przydatny dostęp do literatury naukowej, ogromna cierpliwość (dla iwelu najnudniejszy i najdłuższy etap tworzenia języka)
|-
|colspan="2"| Tworzenie gramatyki przypomina pisanie programu komputerowego. Źle postawisz przecinek w kodzie programu i potem nie chce działać... troszkę podobnie jest z językami: gramatyka musi umieć tak tańczyć ze słowami, by prawidłowo odwzorować nie tylko świat, ale i intencje i emocje mówcy. Języki naturalne dają ogromny wachlarz możliwości do wyboru - choć dobrze jest wykorzystać jakąś małą część z nich (inaczej język będzie przesadnie rozbudowany i niepraktyczny).
|-
!colspan="2"| VII. Druga porcja słownictwa
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, zrobione prawa dźwiękowe i zapisu, zrobione w dużym stopniu prawa gramatyczne
|-
|colspan="2"| Gdy reguły fonologii i gramatyki są z grubsza gotowe, dobrze jest sprawdzić, czy to działa i czy brzmi zadowalająco. Tworzenie suchego słownika jest zazwyczaj nudne i nieprzydatne - najczęściej bierze się dowolny tekst i tłumaczy go, tworząc słownictwo na bieżąco i stosując struktury, które powinny się sprawdzać. Należy jednak pamiętać, że przekłada się nie języki - tylko intencje autora tekstu.
|-
!colspan="2"| VIII. Testowanie
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy, zrobione prawa dźwiękowe i zapisu, zrobione w dużym stopniu prawa gramatyczne, cierpliwość
|-
|colspan="2"| Na tym etapie język zaczyna być naprawdę użyteczny i przynosić satysfakcję, ale wciąż ma błędy. Dalsze tłumaczenie oraz pisanie nowych tekstów pomaga wyłapać wszelkie potknięcia języka. Teraz też często powstają częste w naturalnych językach utarte zwroty, przysłowia, związki frazeologiczne.
|-
!colspan="2"| IX. Używanie języka
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy i opracowany język
|-
|colspan="2"| Nieużywany język to martwy język. Jeśli się przebrnie przez poprzednie etapy - to warto skorzystać z tego, co wyszło! Można tworzyć nowe legendy, nowe słowa, nowe sposoby ujęcia zjawisk i problemów, nowe filozofie, szyfrować wiadomości, tworzyć rozbudowaną i atrakcyjną sztukę. W końcu językotwórstwo wymaga siły charakteru, wielu umiejętności i czasu - można być naprawdę dumnym z udanego języka!
|-
!colspan="2"| X. Promowanie języka
|-
!Wymagania:
|width="80%"| zmysł twórczy i opracowany język, umiejętność prezentacji
|-
|colspan="2"| Można pokazać język innym, na przykład w społecznościach conlangerskich. One dostarczają cennych uwag, zadając niewygodne pytania. Można pochwalić się tekstami i utworami, może się też zdarzyć, że komuś się tak spodoba nasz język, że będzie chciał go poznać bliżej. A im dłużej język przetrwa, tym większy prestiż posiada.
|}

</center>
Rzecz jasna, w praktyce nikt nie planuje aż tak dokładnie tworzenia języków - często jest to proces zwyczajnie spontaniczny, nieplanowany, na zmianę kontynuowany i przerywany od czasu do czasu.

=Narzędzia=
Czasem korzysta się z automatycznych generatorów oraz innych pomocy w tworzeniu języków. Ich listę można znaleźć [[Narzędzia|tutaj]].

=Przypisy=
<references/>
[[Kategoria:Strony projektu]]

Conlanger:Języki

2011-06-19T14:05:19Z

Sweet7: UWAGA! Zastąpienie treści hasła bardzo krótkim tekstem: „Na cholerę tyle języków, skoro jest esperanto? ~~~~”

Na cholerę tyle języków, skoro jest esperanto? [[Użytkownik:Sweet7|Sweet7]] 16:05, 19 cze 2011 (CEST)

Conlanger - Wkład użytkownika [pl]

Językotwórstwo

Conlanger:Języki