Język bornholmski

2024-03-14T08:03:03Z

Terrus:

{{Bornholm Intro}}
{{język
| kolor = #ffb200
| nazwa = Język bornholmski
| nazwa własna = Va apëlnsan
| twórca = [[User:Terrus38|Terrus]]
| rok = 2021
| cel =
| wersja =
| nazwa conworldu =
| państwa = [[Księstwo Bornholmskie]]
| regiony = Bornholm, Stoinun
| mniejszość =
| mówiący = 48760 (statystyka Ks. Bornh. z 2022 r.)
| mówiący2 = ok. 55500
| alfabet = łacinka
| typologia = mocne SOV, język fleksyjny
| klasyfikacja = [[Języki wiwaryjskie|wiwaryjskie]]
* praindoeuropejski (†)
** [[język prawiwaryjski|prawiwaryjski]] (†)
*** grupa południowowiwaryjska
**** [[język starobornholmski | starobornholmski]] (†)
***** [[język średniobornholmski|średniobornholmski]] (†)
****** [[język bornholmski|'''bornholmski''']]

| kraje = [[Księstwo Bornholmskie]]
| regulowany = nie
| conlanger1 = bh.
| tekst jaki = ''Jezioro Szczęścia'' (początkowy fragment)
| tekst = Ipon Soi amuvte

reteá

Aga to sane, äs

feso kur cha 

Tongom llaig aun aga zawonte

Tongom ulaig lava tapëli

Aga orp aiso nodou räne
}}
'''Język bornholmski''' (bh. '''va apëlnsan''' /ˈva ˈa.pəln.saw/- język z grupy [[Języki południowowiwaryjskie|południowowiwaryjskiej]] będący urzędowym w [[Księstwo Bornholmskie|Księstwie Bornholmskim]]. Jako pierwszym językiem włada nim ok. 55500 ludzi głównie na Bornholmie i w Stanach Zjednoczonych.

Jest to flagowy conlang [[User:Terrus38|Terrusa]], jeden z najlepiej rozwiniętych jego języków, i jedyny o takim wielkim leksykonie, który jest wciąż rozwijany (stan jak na 27.03.2022 r.)

==Historia==
Język bornholmski wywodzi się ze wspólnego wszystkim Wiwaryjczykom południowym dialektu post[[Język prawiwaryjski|prawiwaryjskiego]], którego używano ok. IX-X wieku n.e. na Pomorzu w pasie od ok. Sławna aż do jeziora Łebsko. Ta mowa zaś pochodzi z języka [[Język prawiwaryjski|prawiwaryjskiego]] używanego we współczesnych zachodnich Czechach ok. 2500-500 lat p.n.e.
Grupa Prawiwaryjczyków południowych dość odrębna od reszty, bo charakterystyczne mutacje w języku szacuje się już na okres przed wypłynięciem na swoją przyszłą ojczyznę, wypłynęła stopniowo na Bornholm ok. 950-1010 r.
Język nie miał szczególnie dużych wpływów zagranicznych aż do okresu okupacji duńskiej (1660-1945). Wtedy język nabrał bardzo licznych wpływów duńskich w słownictwie. Po 1945 bornholmszczyzna stała się jednym z trzech oficjalnych języków [[Unia Dwaliniecka|Unii Dwalinieckiej]], a po odzyskaniu niepodległości przez [[Księstwo Bornholmskie]] w 1958 r. stał się jedynym językiem urzędowym tego państwa (duński uznawany jest jedynie za język pomocniczy mniejszości).

==Alfabet i ortografia==

Alfabet bornholmski składa się z 26 liter (w tym 2 diakrytyzowanych) oraz 5 dwuznaków:
*ai /æɪ̯/
*ch /χ/ [ʀ̥]
*ei /ɪ, ɪ̯/
*ng /ŋ, w<ref name=c></ref>/
*ou /u/

Ponadto występują też samogłoski z akutem nad sobą (np. á). Oznacza to akcent. Akcentowana jest zwykle pierwsza samogłoska wyrazu, są jednak nieregularności i zasady, gdzie akcent jest na innej samogłosce, i to w takich pozycjach używany jest akut. Diakrytyk jednak zapisywany jest tylko w materiałach do nauki, Bibliach, książkach dla dzieci, a także czasem, gdy jest konieczny do odróżnienia słowa (np. ''traidaka'' - trzydzieści a ''traidaká'' - trzynaście).

Z powodów historycznych na końcu słowa, po ''a, ä, ë, o, ou, u'' gdy stoi spółgłoska nosowa (''m, n, ng'') wymawiana jest jako /w/. Kiedyś taka kombinacja była wymawiana tak jak się czyta, później tworzyła samogłoskę nosową, ale te się rozpadły.
{| class="wikitable"
! Litera bornholmska !! Aa !! Äa !! Bb !! Cc !! Dd !! Ee !! Ëë<ref>Alternatywna pisownia to ''Ea'' ''ea'', jednak jest ona archaiczna lub używana ozdobnie, albo gdy osoba nie ma dostępu na klawiaturze do litery ''Ëë''; litery się nie używa na końcu słowa</ref> !! Ff !! Gg !! Hh !! Ii !! Jj !! Kk !! Ll !! Mm !! Nn !! Oo !! Pp !! Rr !! Ss !! Tt !! Uu !! Vv !! Ww !! Yy !! Zz
|-
! Wartość fonetyczna
| a || ɛ || b || ç || d || e, ə<ref>ə na końcu wyrazu</ref>|| ə || ɸ || ɡ || h~χ~ʀ̥ || i || ʝ || k || l~ɫ || m, w<ref name=c>Na końcu słowa po a, ä, ë, o, ou, u</ref> || n, w<ref name=c></ref> || o || p || ɾ || s || t || ʉ || β || w || ɨ || z
|}
==Cechy języka młodzieżowego==
Młodsi użytkownicy języka bornholmskiego posiadają wyraźne tendencje, które mogą w przyszłości stać się cechami standardowej bornholmszczyzny.
Są to:
*przejście fonemów /β/ <v> i /ɸ/ <f> w odpowiednio /b/ i /p/
*częste opuszczanie nieakcentowanej szwy
*wydłużanie akcentowanej samogłoski
*używanie konstrukcji ''me''/''ne'' [rzeczownik w mianowniku] zamiast narzędnika
*wymowa zbitek ''rt'' i ''rd'' jako odpowiednio /t/ i /d/ zamiast /ʈ/ oraz /ɖ/ albo /ɾt/ i /ɾd/ (gdzie pierwsza z tych dwóch form jest popularniejsza)

==Gramatyka==
Język bornholmski:
*posiada 4 przypadki (mianownik, dopełniacz, celownik, narzędnik),
*nie ma rodzajów gramatycznych,
*ale ma 5 czasów (dalekoprzeszły, przeszły, teraźniejszy, przyszły, dalekoprzyszły), z czego dalekoprzeszły i dalekoprzyszły w pełnej formie są używane dość rzadko i raczej oficjalnie, albowiem istnieją też ściągnięte formy dalekoprzeszłe i dalekoprzyszłe, ale i tak zwykłe czasy przeszłe są częściej używane (chyba że w mowie młodzieżowej, bo tam dość mocno zaciera się czas teraźniejszy i przeszły), chyba że jakaś szczególna forma pozwala uniknąć niejednoznaczności (jak ''meso'' - nurkuję; ''meso'' - nurkowałem (cz. przesz.), ''mesosonc/mesoc'' (cz. dalekoprzesz.))

===Budowa zdania===

Bornholmszczyzna jest bardzo ściśle językiem SRV (gdzie R to reszta zdania, razem z dopełnieniem) (poza północą Bornholmu oraz poezją), i nie jest tzw. językiem pro-drop (opuszczającym zaimek) mimo systemu koniugacji czasowników.
Ponad to, bornholmski jest ściśle głowowokońcowy, a przydawki stoją po rzeczownikach (oprócz poezji).

==Przypisy==

Conlanger - Wkład użytkownika [pl]

Język bornholmski