Conlanger - Wkład użytkownika [pl]

Język Tolów

2025-12-11T01:10:30Z

Tolasz: /* Akcent */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h g'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y g''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''g'''> wymawia się tak samo jak <'''y'''> przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a jak <'''h'''> w pozostałych pozycjach;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku. Istnieje też pewna liczba rzeczowników z akcentem na drugiej sylabie rdzenia. Jest to spowodowane tym, że w prajęzyku pierwsza samogłoska była krótka, a po niej następowała długa, co spowodowało jego przesunięcie. Również u części liczebników akcentowana jest druga sylaba.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''
W języku talskim istnieją dwa rodzaje złożeń: słabe i silne. W obu człon określający poprzedza człon określany.
: '''I.''' W '''złożeniu słabym''' wyraz określający i określany są sklejone bez zmiany ich formy, jednak z dwoma wyjątkami: 1. gdy pierwszy kończy się spółgłoską - wówczas albo następuje przestawka obu końcowowych głosek (wyraz z rdzeniem trójspółgłoskowym bez przyrostków), albo dodawany jest międzyrostek '''-e-''' lub '''-a-''', oraz 2. gdy drugi zawiera wrostek lub reduplikowaną sylabę otwartą - wtedy wypada jego pierwsza samogłoska. Jeśli pierwszy człon zawiera przyrostek''' -' '''(zwarcie krtaniowe), jest on usuwany. Akcent główny pada na sylabę drugiego członu. Złożenie słabe jest odpowiednikiem polskiego rzeczownika z przydawką przymiotnikową i liczebnikową, a także pełni funkcję dzierżawczą (niezbywalną), dlatego zaimek osobowy może być częścią tego złożenia. W szczególnym wypadku, jeśli drugim członem jest zaimek "şe'" - "to", eksponowane jest znaczenie członu określajacego; taką konstrukcję tłumaczy się wówczas jak swobodny przymiotnik atrybutywny. Przynależność do klasy nominalnej oraz liczbę całego złożenia wyznacza drugi człon. Pisownia nie jest uregulowana, część słów pisana jest z dywizem, zwłaszcza niektóre nazwy własne, a część łącznie.
*''Pasxa-Písam'' - Wyspa Wielkanocna (''Pasax'' - "Wielkanoc", ''pisam'' - "wyspa");
*''kalatłite-tínzi'' - grenlandzki lód (''Kalatłit'' - "Grenlandia", ''tinzi'' - "lód");
*''Yiroşálim'' - Jerozolima, Jeruzalem;
*''yiteşşíkil'' - coś dwuczęściowego (''yit'' - "dwa" w klasie nieżywotnej, ''e'' - międzyrostek, ''şişíkil'' - "część", "kawałek" w partytywie);
*''nefemáham'' - moja matka;
*''titłaşó''' - miodny (w klasie żywotnej i liczbie policzalnej, choć sam wyraz ''titła'' - miód należy do klasy nieżywotnej i liczby niepoliczalnej);
:'''II.''' W '''złożeniu silnym''' z członu drugiego wypada pierwsza samogłoska, jeśli składa się z rdzenia trójspółgłoskowego i nie zawiera wrostka, a pierwsza sylaba nie jest reduplikowana. Główną cechą różniącą je od złożenia słabego jest przesunięcie akcentu na pierwszy człon. Tak skonstruowany słowo może mieć znaczenie odbiegające od wchodzących w jego skład składników. Złożenie silne służy do tworzenia neologizmów na podobnej zasadzie, jak dodawanie przyrostków. Przynależność do klasy nominalnej określa klasa pierwszego członu. Liczbę niepoliczalną i policzalną określa odpowiednio istnienie bądź brak samogłoskowej końcówki, natomiast liczba zbiorowa, inaczej niż w słowach zawierajacych przyrostek, oznaczana jest przez podwojenie ostatniej spółgłoski drugiego, a nie pierwszego rdzenia. Pisownia jest zawsze łączna.
*''róspisôtł'' - jaszczurka (pierwszy rdzeń R-S-P oznacza "iść" lub "noga", drugi S-V-Ł ''sôtł'' - "wąż", w drugim rdzeniu środkowa spółgłoska /ʋ~w/ uległa zmianie w samogłoskę w wyrazie podstawowym, w złożeniu możliwa jest równiesz formy "-svatł", "-svetł");
*''róspisôtłatł'' - stado jaszczurek;
*''pílqabar'' - ''pilaq'' "kość" + bir(a') "słup" - kręgosłup;
*''cátłaftaha'' - ''catła'' "czas" + fitha "przestrzeń" - czasoprzestrzeń;

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
Stopniowaniu podlega część czasowników oraz przysłówków, rzeczowników i zaimków, również w przypadkach zależnych.
::'''I. Stopień porównujący''' ("niż", "od")
Odpowiada polskiemu stopniowi wyższemu (jeśli porównuje dwa obiekty lub dwie grupy obiektów) i najwyższemu (jeśli wyróżnia jeden obiekt z większej lub niesprecyzowanej liczby obiektów) w stronę wyższą jak i niższą. Wyraz, do którego się odnosi porównanie, przyjmuje przypadek zależny, zwykle biernik. Stopień porównujący tworzy się przez dodanie przyrostka:
:'''von''', -'''on''', -'''un''' - stopień wyższy i najwyższy;
:'''yin''', -'''in''', -'''yn''' - stopień niższy i najniższy;
::'''II. Stopień utożsamiający''' lub '''wyrównujący''' ("tak samo...jak", "tak...jak...", "taki...jak")
Zrównuje lub porównuje cechy dwóch lub kilku obiektów. Wyraz, do którego się przyrównuje, jest w przypadku zależnym, głównie bierniku. Tworzy się przez dodanie przyrostka do wyrazu porównywanego, a nie będącego podstawą porównania:
:-'''n''', -'''en''' lub -'''an''';
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'' lub '''''bi'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voq'''an''' - voq'''na'''h, niq'''of''' - niq'''fo'''h, pak'''ir''' - pak'''ri'''h'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tob'''ar''' - tob'''ra'''s, san'''aş''' - san'''şa'''nhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''B'''ri'''tannia - B'''ir'''tan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||Acc: -a; występuje po rdzeniach z czterema społgłoskami i po przyrostkach;
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym||Acc: -h -ah; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne||Acc: -ca -eca -aca; klasa ogólna;
|-
!-hd -ad -had
| ||posiadacz w znaczeniu zbywalnym||Acc: -hdah -adah; odpowiednik polskich "-ant": fabrykant, "-nik": kamienicznik;
|-
!-hf -af -haf
| ||zwierzę, istota żywa||Acc: -hfah -afah
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||klasa żywotna;
|-
!-ule -ole
| ||substancja, materiał, wyrób||Acc: -ula -ola; "-iwo": paliwo, "-ina": tkanina; klasa nieżywotna;
|-
!-lve -elve
| ||abstrakty oznaczające relację, pozycję społeczną, dyscyp. naukową, jakość, stan||Acc: -lva -elva; klasa ogólna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, budowla, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu||Acc: -mfarah; pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący||znaczenie: "tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak)";
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy||Acc: -unah -onah;
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy||Acc: -ynah -inah;
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-qme -aqme
| ||woda, ciecz czegoś||Acc: -qma -aqma;
|-
!-qt -qat
| ||miejsce||Acc: -qtah, Abl: -; klasa nieżywotna;
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu||Acc: -yrah -irah, All: -yrou -irou;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch||Acc: -ysah -isah; nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium tworzący rzeczowniki pochodne||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy||Acc: -utah -otah;
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
|-
!-zô -ezô -azô
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca||Acc: -zvah/-zôh -ezvah/-ezvôh -azvah/-azôh, All: -zvou/-zôu -ezvou/-ezôu -azvou/-azôu, Abl: -zviy/-zôy -ezviy/-ezôy -azviy/-azôy;
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Odnośniki ==
[[Lista Swadesha dla języka talskiego]]

[[Tabele odmiany języka talskiego]]

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2025-11-16T14:38:22Z

Tolasz: /* Stopniowanie */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h g'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y g''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''g'''> wymawia się tak samo jak <'''y'''> przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a jak <'''h'''> w pozostałych pozycjach;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''
W języku talskim istnieją dwa rodzaje złożeń: słabe i silne. W obu człon określający poprzedza człon określany.
: '''I.''' W '''złożeniu słabym''' wyraz określający i określany są sklejone bez zmiany ich formy, jednak z dwoma wyjątkami: 1. gdy pierwszy kończy się spółgłoską - wówczas albo następuje przestawka obu końcowowych głosek (wyraz z rdzeniem trójspółgłoskowym bez przyrostków), albo dodawany jest międzyrostek '''-e-''' lub '''-a-''', oraz 2. gdy drugi zawiera wrostek lub reduplikowaną sylabę otwartą - wtedy wypada jego pierwsza samogłoska. Jeśli pierwszy człon zawiera przyrostek''' -' '''(zwarcie krtaniowe), jest on usuwany. Akcent główny pada na sylabę drugiego członu. Złożenie słabe jest odpowiednikiem polskiego rzeczownika z przydawką przymiotnikową i liczebnikową, a także pełni funkcję dzierżawczą (niezbywalną), dlatego zaimek osobowy może być częścią tego złożenia. W szczególnym wypadku, jeśli drugim członem jest zaimek "şe'" - "to", eksponowane jest znaczenie członu określajacego; taką konstrukcję tłumaczy się wówczas jak swobodny przymiotnik atrybutywny. Przynależność do klasy nominalnej oraz liczbę całego złożenia wyznacza drugi człon. Pisownia nie jest uregulowana, część słów pisana jest z dywizem, zwłaszcza niektóre nazwy własne, a część łącznie.
*''Pasxa-Písam'' - Wyspa Wielkanocna (''Pasax'' - "Wielkanoc", ''pisam'' - "wyspa");
*''kalatłite-tínzi'' - grenlandzki lód (''Kalatłit'' - "Grenlandia", ''tinzi'' - "lód");
*''Yiroşálim'' - Jerozolima, Jeruzalem;
*''yiteşşíkil'' - coś dwuczęściowego (''yit'' - "dwa" w klasie nieżywotnej, ''e'' - międzyrostek, ''şişíkil'' - "część", "kawałek" w partytywie);
*''nefemáham'' - moja matka;
*''titłaşó''' - miodny (w klasie żywotnej i liczbie policzalnej, choć sam wyraz ''titła'' - miód należy do klasy nieżywotnej i liczby niepoliczalnej);
:'''II.''' W '''złożeniu silnym''' z członu drugiego wypada pierwsza samogłoska, jeśli składa się z rdzenia trójspółgłoskowego i nie zawiera wrostka, a pierwsza sylaba nie jest reduplikowana. Główną cechą różniącą je od złożenia słabego jest przesunięcie akcentu na pierwszy człon. Tak skonstruowany słowo może mieć znaczenie odbiegające od wchodzących w jego skład składników. Złożenie silne służy do tworzenia neologizmów na podobnej zasadzie, jak dodawanie przyrostków. Przynależność do klasy nominalnej określa klasa pierwszego członu. Liczbę niepoliczalną i policzalną określa odpowiednio istnienie bądź brak samogłoskowej końcówki, natomiast liczba zbiorowa, inaczej niż w słowach zawierajacych przyrostek, oznaczana jest przez podwojenie ostatniej spółgłoski drugiego, a nie pierwszego rdzenia. Pisownia jest zawsze łączna.
*''róspisôtł'' - jaszczurka (pierwszy rdzeń R-S-P oznacza "iść" lub "noga", drugi S-V-Ł ''sôtł'' - "wąż", w drugim rdzeniu środkowa spółgłoska /ʋ~w/ uległa zmianie w samogłoskę w wyrazie podstawowym, w złożeniu możliwa jest równiesz formy "-svatł", "-svetł");
*''róspisôtłatł'' - stado jaszczurek;
*''pílqabar'' - ''pilaq'' "kość" + bir(a') "słup" - kręgosłup;
*''cátłaftaha'' - ''catła'' "czas" + fitha "przestrzeń" - czasoprzestrzeń;

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
Stopniowaniu podlega część czasowników oraz przysłówków, rzeczowników i zaimków, również w przypadkach zależnych.
::'''I. Stopień porównujący''' ("niż", "od")
Odpowiada polskiemu stopniowi wyższemu (jeśli porównuje dwa obiekty lub dwie grupy obiektów) i najwyższemu (jeśli wyróżnia jeden obiekt z większej lub niesprecyzowanej liczby obiektów) w stronę wyższą jak i niższą. Wyraz, do którego się odnosi porównanie, przyjmuje przypadek zależny, zwykle biernik. Stopień porównujący tworzy się przez dodanie przyrostka:
:'''von''', -'''on''', -'''un''' - stopień wyższy i najwyższy;
:'''yin''', -'''in''', -'''yn''' - stopień niższy i najniższy;
::'''II. Stopień utożsamiający''' lub '''wyrównujący''' ("tak samo...jak", "tak...jak...", "taki...jak")
Zrównuje lub porównuje cechy dwóch lub kilku obiektów. Wyraz, do którego się przyrównuje, jest w przypadku zależnym, głównie bierniku. Tworzy się przez dodanie przyrostka do wyrazu porównywanego, a nie będącego podstawą porównania:
:-'''n''', -'''en''' lub -'''an''';
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'' lub '''''bi'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voq'''an''' - voq'''na'''h, niq'''of''' - niq'''fo'''h, pak'''ir''' - pak'''ri'''h'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tob'''ar''' - tob'''ra'''s, san'''aş''' - san'''şa'''nhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''B'''ri'''tannia - B'''ir'''tan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||Acc: -a; występuje po rdzeniach z czterema społgłoskami i po przyrostkach;
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym||Acc: -h -ah; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne||Acc: -ca -eca -aca; klasa ogólna;
|-
!-hd -ad -had
| ||posiadacz w znaczeniu zbywalnym||Acc: -hdah -adah; odpowiednik polskich "-ant": fabrykant, "-nik": kamienicznik;
|-
!-hf -af -haf
| ||zwierzę, istota żywa||Acc: -hfah -afah
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||klasa żywotna;
|-
!-ule -ole
| ||substancja, materiał, wyrób||Acc: -ula -ola; "-iwo": paliwo, "-ina": tkanina; klasa nieżywotna;
|-
!-lve -elve
| ||abstrakty oznaczające relację, pozycję społeczną, dyscyp. naukową, jakość, stan||Acc: -lva -elva; klasa ogólna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, budowla, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu||Acc: -mfarah; pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący||znaczenie: "tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak)";
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy||Acc: -unah -onah;
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy||Acc: -ynah -inah;
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-qme -aqme
| ||woda, ciecz czegoś||Acc: -qma -aqma;
|-
!-qt -qat
| ||miejsce||Acc: -qtah, Abl: -; klasa nieżywotna;
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu||Acc: -yrah -irah, All: -yrou -irou;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch||Acc: -ysah -isah; nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium tworzący rzeczowniki pochodne||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy||Acc: -utah -otah;
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
|-
!-zô -ezô -azô
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca||Acc: -zvah/-zôh -ezvah/-ezvôh -azvah/-azôh, All: -zvou/-zôu -ezvou/-ezôu -azvou/-azôu, Abl: -zviy/-zôy -ezviy/-ezôy -azviy/-azôy;
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Odnośniki ==
[[Lista Swadesha dla języka talskiego]]

[[Tabele odmiany języka talskiego]]

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Tabele odmiany języka talskiego

2025-10-24T11:27:50Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
W trybach rozkazującym i łącząco-życzącym przedrostek "i-" i "yi-" zastępowany jest przez "ya-", natomiast przedrostek "o-" i "vo-" przez "va-".
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Ł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (D-Ł)||Nom||dotł||dotła'||colspan=2|dotłatł
|-
|Acc||dotłah||dotłah||colspan=2|dołtłah
|-
|All||dotłau||dotłau||colspan=2|dołtłau
|-
|Abl||dotłay||dotłay||colspan=2|dołtłay
|-
|Ess||dotłaŋ||dotłaŋ||colspan=2|dołtłaŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||tae||tat
|-
|Acc||tah||tah||taa||tatah
|-
|All||tau||tau||tao||tatou
|-
|Abl||tay||tay||tai||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tie||tit
|-
|Acc||tih||tih||tia||titah
|-
|All||tiu||tiu||tio||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tii||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toe||tot
|-
|Acc||toh||toh||toa||totah
|-
|All||tou||tou||too||totou
|-
|Abl||toy||toy||toi||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qae||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaa||qaqah
|-
|All||qau||qau||qao||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qai||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qie||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qia||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qio||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qii||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoe||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoa||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoo||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoi||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||łączy się z wyrazem w partytywie; liczebniki 1-4 (również opcjonalnie 5, który ma pochodzenie odrzeczownikowe) jako jedyne odmieniają się przez klasy;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek; 1-4, opcjonalnie 5, odmieniają się przez klasy||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes||lahátes||lahátse (şá')|| || || ||
|-
|'''1'''||vî||vay viy voy||vaye-(şá') viye-(şí') voye-(şó')||vayeşkil vay vayiy||yat vayiy|| ||
|-
|'''2'''||yet||yat yit yot||yate-(şá') yite-(şí') yote-(şó')||yateşkil vay yatiy||yat yatiy|| ||
|-
|'''3'''||dar||daq diq doq||daqa-(şá') diqa-(şí') doqa-(şó')||daqaşkil vay daqiy||yat daqiy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau riu rou||rave-(şá') rive-(şí') rove-(şó')||raveşkil vay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||ŋel (ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şá', şí', şó') (ŋale-(şá') ŋile-(şí') ŋole-(şó'))||ŋaleşkil vay ŋeliy (vay ŋaliy)||yat ŋeliy (yat ŋaliy)|| ||
|-
|'''6'''||tiyát (qaváhat)|| ||tiyáte|| || || ||
|-
|'''7'''||tedár|| ||tedára|| || || ||
|-
|'''8'''||tarô|| ||taráve|| || || ||
|-
|'''9'''||qavî|| ||qavéye|| || || ||
|-
|'''10'''||qiyát|| ||qiyáte|| || || ||
|-
|'''11'''||qadár|| ||qadára|| || || ||
|-
|'''12'''||qarô (qamálay)|| ||qaráve|| || || ||
|-
|'''13'''||vovî|| ||vovéye|| || || ||
|-
|'''14'''||viyát|| ||viyáte|| || || ||
|-
|'''15'''||vedár|| ||vedára|| || || ||
|-
|'''16'''||carád|| ||caráde|| || || ||
|-
|'''17'''||carád vî|| ||caradvéye|| || || ||
|-
|'''18'''||carád yet|| ||caradyéte|| || || ||
|-
|'''19'''||carád dar|| ||caraddára|| || || ||
|-
|'''20'''||yataqqít|| ||yataqqíte|| || || ||
|-
|'''30'''||daraqqít|| ||daraqqíte|| || || ||
|-
|'''32'''||(ya)tacrád|| ||tacráde|| || || ||
|-
|'''40'''||ravaqqít|| ||ravaqqíte|| || || ||
|-
|'''48'''||(da)qacrád|| ||qacráde|| || || ||
|-
|'''64'''||(ra)vacrád|| ||vacráde|| || || ||
|-
|

Lista Swadesha dla języka talskiego

2025-08-06T11:28:00Z

Tolasz:

Lista Swadesha dla [[Język Tolów|języka talskiego]] z ich angielskimi i polskimi odpowiednikami. W nawiasach podano spółgłoski rdzeni wyrazów oraz, ewentualnie, przyrostki. Czasowniki przedstawiono w aspekcie dokonanym, natomiast odpowiedniki polskich i angielskich przymiotników w dwóch formach: jako rzeczowniki i czasowniki w aspekcie niedokonanym.

{| class="wikitable" style="background: #f9f9f9;"
! X || ENGLISH || POLSKI || TOLAYÁNAH
|-
!1
||I||ja||nef (N-F)
|-
!2
||you (singular)||ty||lem (L-M)
|-
!3
||he||on||to - 3os. (T), qo - 4os. (Q)
|-
!4
||we||my||nefe (N-F)
|-
!5
||you (plural)||wy||leme (L-M)
|-
!6
||they||oni, one||tot (T), qoq (Q)
|-
!7
||this||ten, ta, to||şa' şi' şo' (Ş-'), nau niu nou (N-V)
|-
!8
||that||tamten, tamta, tamto||nay niy noy (N-Y)
|-
!9
||here||tutaj, tu||nôlíq (N-V+L-Q)
|-
!10
||there‎||tam||nîlíq (N-Y+L-Q)
|-
!11
||who||kto||zom (Z-M)
|-
!12
||what||co||zam zim (Z-M)
|-
!13
||where||gdzie||zim(e)líq (Z-M+L-Q)
|-
!14
||when||kiedy, gdy||zam(e)láq (Z-M+L-Q)
|-
!15
||how||jak||azzám (redupl+Z-M)
|-
!16
||not||nie||-ut, -s (+VT, +S)
|-
!17
||all||wszystko, wszystkie, wszyscy||lat lit lot (L-T)
|-
!18
||many||dużo, wiele||ahhálka (redupl+H-L-K)
|-
!19
||some||trochę, kilka||latot litot lotot (L-T+VT)
|-
!20
||few||mało||ahhálsa (redupl+H-L-S)
|-
!21
||other||inny||ŋaka, iŋkáh (Ŋ-K)
|-
!22
||one||jeden||vî (V-Y)
|-
!23
||two||dwa||yet (Y-T)
|-
!24
||three||trzy||dar (D-R)
|-
!25
||four||cztery||rô (R-V)
|-
!26
||five||pięć||ŋel (Ŋ-L)
|-
!27
||big||duży, wielki||halka, ihláhka (H-L-K)
|-
!28
||long||długi||ramka, irmáhka (R-M-K)
|-
!29
||wide||szeroki||şauka, işváhka (Ş-V-K)
|-
!30
||thick||tłusty, gruby||patka, iptáhka (P-T-K)
|-
!31
||heavy||ciężki||dabka, idbáhka (D-B-K)
|-
!32
||small||mały||halsa, ihláhsa (H-L-S)
|-
!33
||short||krótki||ramsa, irmáhsa (R-M-S)
|-
!34
||narrow||wąski||şausa, işváhsa (Ş-V-S)
|-
!35
||thin||cienki, chudy||patsa, iptáhsa (P-T-S)
|-
!36
||woman||kobieta||pôm (P-V-M), somyal (S-M-Y+L)
|-
!37
||man (adult male)||mężczyzna||qafet (Q-F-T), somyar (S-M-Y+R)
|-
!38
||man (human being)||człowiek||sémî (S-M-Y)
|-
!39
||child||dziecko||pocay (P-C-Y)
|-
!40
||wife||żona||povam (P-V-M)
|-
!41
||husband||mąż||qofat (Q-F-T)
|-
!42
||mother||matka||moham (M-H-M)
|-
!43
||father||ojciec||omay ('-M-Y)
|-
!44
||animal||zwierzę||şohif (Ş-H-F)
|-
!45
||fish||ryba||royaf (R-Y-F)
|-
!46
||bird||ptak||moraş (M-R-Ş)
|-
!47
||dog||pies||qôf (Q-V-F)
|-
!48
||louse||wesz||loppa' (L-P-P)
|-
!49
||snake||wąż||sôtł (S-V-Ł)
|-
!50
||worm||robak, czerw||qotłat (Q-Ł-T)
|-
!51
||tree||drzewo||motł (M-Ł)
|-
!52
||forest||las||şiqma (Ş-Q-M)
|-
!53
||stick (of wood)||patyk, pręt, pałka||kiraŋ (K-R-Ŋ)
|-
!54
||fruit||owoc||kîş (K-Y-Ş)
|-
!55
||seed||nasienie, nasiono||moq (M-Q)
|-
!56
||leaf||liść||fenes (F-N-S)
|-
!57
||root||korzeń||fidir (F-D-R)
|-
!58
||bark(of tree)||kora||imta ('-M-T)
|-
!59
||flower||kwiat||pôl (P-V-L)
|-
!60
||grass||trawa||moşmi (M-Ş-M)
|-
!61
||rope||sznur, lina, powróz||iptat ('-P-T)
|-
!62
||skin (of a person)||skóra||siblo (S-B-L)
|-
!63
||meat (as in flesh)||mięso||liura (L-V-R)
|-
!64
||blood||krew||nízraqme (N-Z-R+QM)
|-
!65
||bone||kość||pilaq (P-L-Q)
|-
!66
||fat (noun)||tłuszcz, sadło||fixda (F-X-D)
|-
!67
||egg||jajko||ketłô (K-Ł-V)
|-
!68
||horn||róg||tîb (T-Y-B)
|-
!69
||tail||ogon||ŋipay (Ŋ-P-Y)
|-
!70
||feather||pióro||miritł (M-R-Ł)
|-
!71
||hair||włosy||pixtat (P-X-T)
|-
!72
||head||głowa||daqan (D-Q-N)
|-
!73
||ear||ucho||haqab, haqbis (H-Q-B+YS)
|-
!74
||eye||oko||vete' vet'is (V-T-'-+YS)
|-
!75
||nose||nos||peşlis (P-Ş-L+YS)
|-
!76
||mouth||usta||meplis (M-P-L+YS)
|-
!77
||tooth||ząb||fétô (F-T-V)
|-
!78
||tongue||język||sial (S-'-L)
|-
!79
||fingernail||paznokieć||şidaf (Ş-D-F)
|-
!80
||foot||stopa||étłô, ełvis ('-Ł-V+YS)
|-
!81
||leg||noga||risop, rispoyis (R-S-P)
|-
!82
||knee||kolano||lipiy (L-P-Y)
|-
!83
||hand||ręka, dłoń||kenen, kennis (K-N+Y-S)
|-
!84
||wing||skrzydło||miroş, mirşoyis (M-R-Ş+Y-S)
|-
!85
||belly||brzuch||cidal (C-D-L)
|-
!86
||guts||wnętrzności||cidlal (C-D-L)
|-
!87
||neck||szyja, kark||siron (S-R-N)
|-
!88
||back||plecy, grzbiet||môfis (M-V-F+YS)
|-
!89
||breast||pierś||xival (X-V-L)
|-
!90
||heart||serce||irok ('-R-K)
|-
!91
||liver||wątroba||bixon (B-X-N)
|-
!92
||to drink||pić||işpól (Ş-P-L)
|-
!93
||to eat||jeść||inhól (N-H-L)
|-
!94
||to bite||gryźć, kąsać||iqvóz (Q-V-Z)
|-
!95
||to suck||ssać||immóş (M-M-Ş)
|-
!96
||to spit||pluć||itráx (T-R-X)
|-
!97
||to vomit||wymiotować||iuxám iuxóm (V-X-M)
|-
!98
||to blow (as wind)||wiać, dąć||okşát (K-Ş-T)
|-
!99
||to breathe||oddychać||itláşşa (T-L-Ş)
|-
!100
||to laugh||śmiać się||ilnád (L-N-D)
|-
!101
||to see||widzieć||iskót (S-K-T)
|-
!102
||to hear||słyszeć||ifqól (F-Q-L)
|-
!103
||to know (a fact)||wiedzieć, znać||idvóm (D-V-M)
|-
!104
||to think||myśleć, dumać||icmál (C-M-L)
|-
!105
||to smell (sense odour)||wąchać, czuć||opşól ipşól (P-Ş-L)
|-
!106
||to fear||bać się||iqrár (Q-R-R)
|-
!107
||to sleep||spać||ihyáhma (H-Y-M)
|-
!108
||to live||żyć||iŋtłáh (Ŋ-Ł)
|-
!109
||to die||umrzeć||oqnát (Q-N-T)
|-
!110
||to kill||zabić, uśmiercić||oqnót (Q-N-T)
|-
!111
||to fight||walczyć, bić się||orpáhxa (R-P-X)
|-
!112
||to hunt (transitive)||łowić, polować||ihdóm (H-D-M)
|-
!113
||to hit||uderzyć||ixyór (X-Y-R)
|-
!114
||to cut||ciąć, rżnąć||iylóq (Y-L-Q)
|-
!115
||to split||rozdzielić, rozszczepić||ixtłón (X-Ł-N)
|-
!116
||to stab (or stick)||pchnąć, kłuć||ihtór (H-T-R)
|-
!117
||to scratch (an itch)||drapać, skrobać||işdóf (Ş-D-F)
|-
!118
||to dig||kopać (np. łopatą)||inxóş (N-X-Ş)
|-
!119
||to swim||pływać||oryáf (R-Y-F)
|-
!120
||to fly||lecieć||omráş (czynnie) (M-R-Ş), imláf (biernie) (M-L-F)
|-
!121
||to walk||iść, chodzić||orsáp (R-S-P)
|-
!122
||to come||przyjść||olká (L-K)
|-
!123
||to lie (as on one's side)||leżeć||ibşáq (B-Ş-Q)
|-
!124
||to sit||siedzieć||iftám (F-T-M)
|-
!125
||to stand||stać||izvár (Z-V-R)
|-
!126
||to turn (change direction)||obrócić się, skręcić||ottáq (T-T-Q)
|-
!127
||to fall (as in drop)‎||paść, padać||omláy (M-L-Y)
|-
!128
||to give||dać||ismót (S-M-T)
|-
!129
||to hold (in one's hand)||trzymać, dzierżyć||ifxóş (F-X-Ş)
|-
!130
||to squeeze||ściskać, zgniatać||itnób (T-N-B)
|-
!131
||to rub||trzeć||ir'ót (R-'-T)
|-
!132
||to wash||myć, prać||işlón (Ş-L-N)
|-
!133
||to wipe||wycierać||ir'óti (R-'-T)
|-
!134
||to pull||ciągnąć||iflóz (F-L-Z)
|-
!135
||to push||pchać||ikyáp (K-Y-P)
|-
!136
||to throw||rzucić, miotać||ifdóxa (F-D-X)
|-
!137
||to tie||wiązać||iptłó (P-Ł)
|-
!138
||to sew||szyć||ifhól (F-H-L)
|-
!139
||to count||liczyć||işyót (Ş-Y-T)
|-
!140
||to say||mówić, powiedzieć||iynóh (Y-N-H)
|-
!141
||to sing||śpiewać||ipnóu (P-N-V)
|-
!142
||to play||grać||itlók (T-L-K)
|-
!143
||to float||pływać, unosić się||ipşá' (P-Ş-'-)
|-
!144
||to flow||płynąć, ciec||ocláu (C-L-V)
|-
!145
||to freeze||zamarznąć, mrozić, marznąć||icqát (C-Q-T)
|-
!146
||to swell||puchnąć||onfál (N-F-L)
|-
!147
||sun||słońce||viyátan (V-T-N)
|-
!148
||moon||księżyc||lişal (L-Ş-L)
|-
!149
||star||gwiazda||nilat (N-L-T)
|-
!150
||water||woda||qâra (słodka), qihra (pitna, użytkowa) (Q-H-R), xéfşaqme (słona, solanka) (X-F-Ş+QM), ŋísla (morska) (Ŋ-S-L)
|-
!151
||rain||deszcz||tikna (T-K-N)
|-
!152
||river||rzeka||zibla' (Z-B-L)
|-
!153
||lake||jezioro||yirap (Y-R-P)
|-
!154
||sea||morze||ŋiyáska ŋiyáska' (Ŋ-S-K)
|-
!155
||salt||sól||xífşa (X-F-Ş)
|-
!156
||stone||kamień||şeb (Ş-B)
|-
!157
||sand||piasek||lista (L-S-T)
|-
!158
||dust||kurz, pył, proch||ŋidi (Ŋ-D)
|-
!159
||earth (as in soil)||ziemia||cibra (C-B-R)
|-
!160
||cloud||chmura, obłok||piyárva' (P-R-V)
|-
!161
||fog||mgła||hişşa (H-Ş-Ş)
|-
!162
||sky||niebo||dilma (D-L-M)
|-
!163
||wind (as in breeze)||wiatr||kaşto (K-Ş-T)
|-
!164
||snow||śnieg||qidma (Q-D-M)
|-
!165
||ice||lód||tinzi (T-N-Z)
|-
!166
||smoke||dym||pintła (P-N-Ł)
|-
!167
||fire||ogień||temra (T-M-R)
|-
!168
||ash||popiół||kiyáuri (K-V-R)
|-
!169
||to burn (intransitive)||płonąć||ikvára (K-V-R)
|-
!170
||road||droga||yeşef (Y-Ş-F)
|-
!171
||mountain||góra||tefetł (T-F-Ł)
|-
!172
||red||czerwony||raştła, irşáhtła (R-Ş-Ł)
|-
!173
||green||zielony||maşba, imşáhba (M-Ş-B)
|-
!174
||yellow||żółty||qatra, iqtáhra (Q-T-R)
|-
!175
||white||biały||şaura, işváhra (Ş-V-R)
|-
!176
||black||czarny||ŋalşa, iŋláhşa (Ŋ-L-Ş)
|-
!177
||night||noc||arau ('-R-V)
|-
!178
||day (daytime)||dzień||tafat (T-F-T)
|-
!179
||year||rok||vatnatar (V-T-N+T-R)
|-
!180
||warm (as in weather)||ciepły||famka, ifmáhka (F-M-K)
|-
!181
||cold (as in weather)||zimny, chłodny||famsa, ifmáhsa (F-M-S)
|-
!182
||full||pełny||carda, icráhda (C-R-D)
|-
!183
||new||nowy||valka, iuláhka (V-L-K)
|-
!184
||old||stary||valsa, iuláhsa (V-L-S)
|-
!185
||good||dobry||napva, inpáhva (N-P-V)
|-
!186
||bad||zły||ralsa, irláhsa (R-L-S)
|-
!187
||rotten (as a log)||zgniły||falva, ifláhva (F-L-V)
|-
!188
||dirty||brudny||dayra, idyáhra (D-Y-R)
|-
!189
||straight||prosty||yaşfa, iyşáhfa (Y-Ş-F)
|-
!190
||round||okrągły||tara, itráh (T-R)
|-
!191
||sharp (as a knife)||ostry||marka, imráhka (M-R-K)
|-
!192
||dull (as a knife)||tępy||marsa, imráhsa (M-R-S)
|-
!193
||smooth||gładki||sauta, isváhta (S-V-T)
|-
!194
||wet||mokry||nadla, indáhla (N-D-L)
|-
!195
||dry (adjective)||suchy||dazra, idzáhra (D-Z-R)
|-
|196||right (correct)||poprawny, prawidłowy||yarka, iyráhka (Y-R-K)
|-
!197
||near||bliski||kafa, ikfáh (K-F)
|-
!198
||far||daleki||naxa, inxáh (N-X)
|-
!199
||right (side)||prawy||qaya, iqyáh (Q-Y)
|-
!200
||left (side)||lewy||mana, imnáh (M-N)
|-
!201
||at||u, przy||e- a-
|-
!202
||in||w, we||ko-
|-
!203
||with (accompanying)||z, ze||em emek ('-M+K)
|-
!204
||and||i||em ('-M)
|-
!205
||if||jeśli, jeżeli||mek (M+K)
|-
!206
||because||bo, ponieważ||şeo (Ş-')
|-
!207
||name||imię||ŋaraf (Ŋ-R-F)
|}

Język Tolów

2025-08-04T23:07:05Z

Tolasz:

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h g'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y g''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''g'''> wymawia się tak samo jak <'''y'''> przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a jak <'''h'''> w pozostałych pozycjach;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''
W języku talskim istnieją dwa rodzaje złożeń: słabe i silne. W obu człon określający poprzedza człon określany.
: '''I.''' W '''złożeniu słabym''' wyraz określający i określany są sklejone bez zmiany ich formy, jednak z dwoma wyjątkami: 1. gdy pierwszy kończy się spółgłoską - wówczas albo następuje przestawka obu końcowowych głosek (wyraz z rdzeniem trójspółgłoskowym bez przyrostków), albo dodawany jest międzyrostek '''-e-''' lub '''-a-''', oraz 2. gdy drugi zawiera wrostek lub reduplikowaną sylabę otwartą - wtedy wypada jego pierwsza samogłoska. Jeśli pierwszy człon zawiera przyrostek''' -' '''(zwarcie krtaniowe), jest on usuwany. Akcent główny pada na sylabę drugiego członu. Złożenie słabe jest odpowiednikiem polskiego rzeczownika z przydawką przymiotnikową i liczebnikową, a także pełni funkcję dzierżawczą (niezbywalną), dlatego zaimek osobowy może być częścią tego złożenia. W szczególnym wypadku, jeśli drugim członem jest zaimek "şe'" - "to", eksponowane jest znaczenie członu określajacego; taką konstrukcję tłumaczy się wówczas jak swobodny przymiotnik atrybutywny. Przynależność do klasy nominalnej oraz liczbę całego złożenia wyznacza drugi człon. Pisownia nie jest uregulowana, część słów pisana jest z dywizem, zwłaszcza niektóre nazwy własne, a część łącznie.
*''Pasxa-Písam'' - Wyspa Wielkanocna (''Pasax'' - "Wielkanoc", ''pisam'' - "wyspa");
*''kalatłite-tínzi'' - grenlandzki lód (''Kalatłit'' - "Grenlandia", ''tinzi'' - "lód");
*''Yiroşálim'' - Jerozolima, Jeruzalem;
*''yiteşşíkil'' - coś dwuczęściowego (''yit'' - "dwa" w klasie nieżywotnej, ''e'' - międzyrostek, ''şişíkil'' - "część", "kawałek" w partytywie);
*''nefemáham'' - moja matka;
*''titłaşó''' - miodny (w klasie żywotnej i liczbie policzalnej, choć sam wyraz ''titła'' - miód należy do klasy nieżywotnej i liczby niepoliczalnej);
:'''II.''' W '''złożeniu silnym''' z członu drugiego wypada pierwsza samogłoska, jeśli składa się z rdzenia trójspółgłoskowego i nie zawiera wrostka, a pierwsza sylaba nie jest reduplikowana. Główną cechą różniącą je od złożenia słabego jest przesunięcie akcentu na pierwszy człon. Tak skonstruowany słowo może mieć znaczenie odbiegające od wchodzących w jego skład składników. Złożenie silne służy do tworzenia neologizmów na podobnej zasadzie, jak dodawanie przyrostków. Przynależność do klasy nominalnej określa klasa pierwszego członu. Liczbę niepoliczalną i policzalną określa odpowiednio istnienie bądź brak samogłoskowej końcówki, natomiast liczba zbiorowa, inaczej niż w słowach zawierajacych przyrostek, oznaczana jest przez podwojenie ostatniej spółgłoski drugiego, a nie pierwszego rdzenia. Pisownia jest zawsze łączna.
*''róspisôtł'' - jaszczurka (pierwszy rdzeń R-S-P oznacza "iść" lub "noga", drugi S-V-Ł ''sôtł'' - "wąż", w drugim rdzeniu środkowa spółgłoska /ʋ~w/ uległa zmianie w samogłoskę w wyrazie podstawowym, w złożeniu możliwa jest równiesz formy "-svatł", "-svetł");
*''róspisôtłatł'' - stado jaszczurek;
*''pílqabar'' - ''pilaq'' "kość" + bir(a') "słup" - kręgosłup;
*''cátłaftaha'' - ''catła'' "czas" + fitha "przestrzeń" - czasoprzestrzeń;

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'' lub '''''bi'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voq'''an''' - voq'''na'''h, niq'''of''' - niq'''fo'''h, pak'''ir''' - pak'''ri'''h'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tob'''ar''' - tob'''ra'''s, san'''aş''' - san'''şa'''nhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''B'''ri'''tannia - B'''ir'''tan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||Acc: -a; występuje po rdzeniach z czterema społgłoskami i po przyrostkach;
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym||Acc: -h -ah; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne||Acc: -ca -eca -aca; klasa ogólna;
|-
!-hd -ad -had
| ||posiadacz w znaczeniu zbywalnym||Acc: -hdah -adah; odpowiednik polskich "-ant": fabrykant, "-nik": kamienicznik;
|-
!-hf -af -haf
| ||zwierzę, istota żywa||Acc: -hfah -afah
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||klasa żywotna;
|-
!-ule -ole
| ||substancja, materiał, wyrób||Acc: -ula -ola; "-iwo": paliwo, "-ina": tkanina; klasa nieżywotna;
|-
!-lve -elve
| ||abstrakty oznaczające relację, pozycję społeczną, dyscyp. naukową, jakość, stan||Acc: -lva -elva; klasa ogólna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, budowla, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu||Acc: -mfarah; pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący||znaczenie: "tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak)";
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy||Acc: -unah -onah;
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy||Acc: -ynah -inah;
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-qme -aqme
| ||woda, ciecz czegoś||Acc: -qma -aqma;
|-
!-qt -qat
| ||miejsce||Acc: -qtah, Abl: -; klasa nieżywotna;
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu||Acc: -yrah -irah, All: -yrou -irou;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch||Acc: -ysah -isah; nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium tworzący rzeczowniki pochodne||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy||Acc: -utah -otah;
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
|-
!-zô -ezô -azô
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca||Acc: -zvah/-zôh -ezvah/-ezvôh -azvah/-azôh, All: -zvou/-zôu -ezvou/-ezôu -azvou/-azôu, Abl: -zviy/-zôy -ezviy/-ezôy -azviy/-azôy;
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Odnośniki ==
[[Lista Swadesha dla języka talskiego]]

[[Tabele odmiany języka talskiego]]

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Lista Swadesha dla języka talskiego

2025-08-04T23:01:58Z

Tolasz: Utworzono nową stronę "Lista Swadesha dla języka talskiego z ich angielskimi i polskimi odpowiednikami. W nawiasach podano spółgłoski rdzeni wyrazów oraz, ewentualnie, przyrostki. Czasowniki przedstawiono w aspekcie dokonanym, natomiast odpowiedniki polskich i angielskich przymiotników w dwóch formach: jako rzeczowniki i czasowniki w aspekcie niedokonanym. {| class="wikitable" style="background: #f9f9f9;" ! X || ENGLISH || POLSKI || TOLAYÁNAH |- !1 ||I||ja||nef…"

Lista Swadesha dla [[Język Tolów|języka talskiego]] z ich angielskimi i polskimi odpowiednikami. W nawiasach podano spółgłoski rdzeni wyrazów oraz, ewentualnie, przyrostki. Czasowniki przedstawiono w aspekcie dokonanym, natomiast odpowiedniki polskich i angielskich przymiotników w dwóch formach: jako rzeczowniki i czasowniki w aspekcie niedokonanym.

{| class="wikitable" style="background: #f9f9f9;"
! X || ENGLISH || POLSKI || TOLAYÁNAH
|-
!1
||I||ja||nef (N-F)
|-
!2
||you (singular)||ty||lem (L-M)
|-
!3
||he||on||to - 3os. (T), qo - 4os. (Q)
|-
!4
||we||my||nefe (N-F)
|-
!5
||you (plural)||wy||leme (L-M)
|-
!6
||they||oni, one||tot (T), qoq (Q)
|-
!7
||this||ten, ta, to||şa' şi' şo' (Ş-'), nau niu nou (N-V)
|-
!8
||that||tamten, tamta, tamto||nay niy noy (N-Y)
|-
!9
||here||tutaj, tu||nôlíq (N-V+L-Q)
|-
!10
||there‎||tam||nîlíq (N-Y+L-Q)
|-
!11
||who||kto||zom (Z-M)
|-
!12
||what||co||zam zim (Z-M)
|-
!13
||where||gdzie||zim(e)líq (Z-M+L-Q)
|-
!14
||when||kiedy, gdy||zam(e)láq (Z-M+L-Q)
|-
!15
||how||jak||azzám (redupl+Z-M)
|-
!16
||not||nie||-ut, -s (+VT, +S)
|-
!17
||all||wszystko, wszystkie, wszyscy||lat lit lot (L-T)
|-
!18
||many||dużo, wiele||ahhálka (redupl+H-L-K)
|-
!19
||some||trochę, kilka||latot litot lotot (L-T+VT)
|-
!20
||few||mało||ahhálsa (redupl+H-L-S)
|-
!21
||other||inny||ŋaka, iŋkáh (Ŋ-K)
|-
!22
||one||jeden||vî (V-Y)
|-
!23
||two||dwa||yet (Y-T)
|-
!24
||three||trzy||dar (D-R)
|-
!25
||four||cztery||rô (R-V)
|-
!26
||five||pięć||ŋel (Ŋ-L)
|-
!27
||big||duży, wielki||halka, ihláhka (H-L-K)
|-
!28
||long||długi||ramka, irmáhka (R-M-K)
|-
!29
||wide||szeroki||şauka, işváhka (Ş-V-K)
|-
!30
||thick||tłusty, gruby||patka, iptáhka (P-T-K)
|-
!31
||heavy||ciężki||dabka, idbáhka (D-B-K)
|-
!32
||small||mały||halsa, ihláhsa (H-L-S)
|-
!33
||short||krótki||ramsa, irmáhsa (R-M-S)
|-
!34
||narrow||wąski||şausa, işváhsa (Ş-V-S)
|-
!35
||thin||cienki, chudy||patsa, iptáhsa (P-T-S)
|-
!36
||woman||kobieta||pôm (P-V-M), somyal (S-M-Y+L)
|-
!37
||man (adult male)||mężczyzna||qafet (Q-F-T), somyar (S-M-Y+R)
|-
!38
||man (human being)||człowiek||sémî (S-M-Y)
|-
!39
||child||dziecko||pocay (P-C-Y)
|-
!40
||wife||żona||povam (P-V-M)
|-
!41
||husband||mąż||qofat (Q-F-T)
|-
!42
||mother||matka||moham (M-H-M)
|-
!43
||father||ojciec||omay ('-M-Y)
|-
!44
||animal||zwierzę||şohif (Ş-H-F)
|-
!45
||fish||ryba||royaf (R-Y-F)
|-
!46
||bird||ptak||moraş (M-R-Ş)
|-
!47
||dog||pies||qôf (Q-V-F)
|-
!48
||louse||wesz||loppa' (L-P-P)
|-
!49
||snake||wąż||sôtł (S-V-Ł)
|-
!50
||worm||robak, czerw||qotłat (Q-Ł-T)
|-
!51
||tree||drzewo||motł (M-Ł)
|-
!52
||forest||las||şiqma (Ş-Q-M)
|-
!53
||stick (of wood)||patyk, pręt, pałka||kiraŋ (K-R-Ŋ)
|-
!54
||fruit||owoc||kîş (K-Y-Ş)
|-
!55
||seed||nasienie, nasiono||moq (M-Q)
|-
!56
||leaf||liść||fenes (F-N-S)
|-
!57
||root||korzeń||fidir (F-D-R)
|-
!58
||bark(of tree)||kora||imta ('-M-T)
|-
!59
||flower||kwiat||pôl (P-V-L)
|-
!60
||grass||trawa||moşmi (M-Ş-M)
|-
!61
||rope||sznur, lina, powróz||iptat ('-P-T)
|-
!62
||skin (of a person)||skóra||siblo (S-B-L)
|-
!63
||meat (as in flesh)||mięso||liura (L-V-R)
|-
!64
||blood||krew||nízraqme (N-Z-R+QM)
|-
!65
||bone||kość||pilaq (P-L-Q)
|-
!66
||fat (noun)||tłuszcz, sadło||fixda (F-X-D)
|-
!67
||egg||jajko||ketłô (K-Ł-V)
|-
!68
||horn||róg||tîb (T-Y-B)
|-
!69
||tail||ogon||ŋipay (Ŋ-P-Y)
|-
!70
||feather||pióro||miritł (M-R-Ł)
|-
!71
||hair||włosy||pixtat (P-X-T)
|-
!72
||head||głowa||daqan (D-Q-N)
|-
!73
||ear||ucho||haqab, haqbis (H-Q-B+YS)
|-
!74
||eye||oko||vete' vet'is (V-T-'-+YS)
|-
!75
||nose||nos||peşlis (P-Ş-L+YS)
|-
!76
||mouth||usta||meplis (M-P-L+YS)
|-
!77
||tooth||ząb||fétô (F-T-V)
|-
!78
||tongue||język||sial (S-'-L)
|-
!79
||fingernail||paznokieć||şidaf (Ş-D-F)
|-
!80
||foot||stopa||étłô, ełvis ('-Ł-V+YS)
|-
!81
||leg||noga||risop, rispoyis (R-S-P)
|-
!82
||knee||kolano||lipiy (L-P-Y)
|-
!83
||hand||ręka, dłoń||kenen, kennis (K-N+Y-S)
|-
!84
||wing||skrzydło||miroş, mirşoyis (M-R-Ş+Y-S)
|-
!85
||belly||brzuch||cidal (C-D-L)
|-
!86
||guts||wnętrzności||cidlal (C-D-L)
|-
!87
||neck||szyja, kark||siron (S-R-N)
|-
!88
||back||plecy, grzbiet||môfis (M-V-F+YS)
|-
!89
||breast||pierś||xival (X-V-L)
|-
!90
||heart||serce||irok ('-R-K)
|-
!91
||liver||wątroba||bixon (B-X-N)
|-
!92
||to drink||pić||işpól (Ş-P-L)
|-
!93
||to eat||jeść||inhól (N-H-L)
|-
!94
||to bite||gryźć, kąsać||iqvóz (Q-V-Z)
|-
!95
||to suck||ssać||immóş (M-M-Ş)
|-
!96
||to spit||pluć||itráx (T-R-X)
|-
!97
||to vomit||wymiotować||iuxám iuxóm (V-X-M)
|-
!98
||to blow (as wind)||wiać, dąć||okşát (K-Ş-T)
|-
!99
||to breathe||oddychać||itláşşa (T-L-Ş)
|-
!100
||to laugh||śmiać się||ilnád (L-N-D)
|-
!101
||to see||widzieć||iskót (S-K-T)
|-
!102
||to hear||słyszeć||ifqól (F-Q-L)
|-
!103
||to know (a fact)||wiedzieć, znać||idvóm (D-V-M)
|-
!104
||to think||myśleć, dumać||icmál (C-M-L)
|-
!105
||to smell (sense odour)||wąchać, czuć||opşól ipşól (P-Ş-L)
|-
!106
||to fear||bać się||iqrár (Q-R-R)
|-
!107
||to sleep||spać||ihyáhma (H-Y-M)
|-
!108
||to live||żyć||iŋtłáh (Ŋ-Ł)
|-
!109
||to die||umrzeć||oqnát (Q-N-T)
|-
!110
||to kill||zabić, uśmiercić||oqnót (Q-N-T)
|-
!111
||to fight||walczyć, bić się||orpáhxa (R-P-X)
|-
!112
||to hunt (transitive)||łowić, polować||ihdóm (H-D-M)
|-
!113
||to hit||uderzyć||ixyór (X-Y-R)
|-
!114
||to cut||ciąć, rżnąć||iylóq (Y-L-Q)
|-
!115
||to split||rozdzielić, rozszczepić||ixtłón (X-Ł-N)
|-
!116
||to stab (or stick)||pchnąć, kłuć||ihtór (H-T-R)
|-
!117
||to scratch (an itch)||drapać, skrobać||işdóf (Ş-D-F)
|-
!118
||to dig||kopać (np. łopatą)||inxóş (N-X-Ş)
|-
!119
||to swim||pływać||oryáf (R-Y-F)
|-
!120
||to fly||lecieć||omráş (czynnie) (M-R-Ş), imláf (biernie) (M-L-F)
|-
!121
||to walk||iść, chodzić||orsáp (R-S-P)
|-
!122
||to come||przyjść||olká (L-K)
|-
!123
||to lie (as on one's side)||leżeć||ibşáq (B-Ş-Q)
|-
!124
||to sit||siedzieć||iftám (F-T-M)
|-
!125
||to stand||stać||izvár (Z-V-R)
|-
!126
||to turn (change direction)||obrócić się, skręcić||ottáq (T-T-Q)
|-
!127
||to fall (as in drop)‎||paść, padać||omláy (M-L-Y)
|-
!128
||to give||dać||ismót (S-M-T)
|-
!129
||to hold (in one's hand)||trzymać, dzierżyć||ifxóş (F-X-Ş)
|-
!130
||to squeeze||ściskać, zgniatać||itnób (T-N-B)
|-
!131
||to rub||trzeć||ir'ót (R-'-T)
|-
!132
||to wash||myć, prać||işlón (Ş-L-N)
|-
!133
||to wipe||wycierać||ir'óti (R-'-T)
|-
!134
||to pull||ciągnąć||iflóz (F-L-Z)
|-
!135
||to push||pchać||ikyáp (K-Y-P)
|-
!136
||to throw||rzucić, miotać||ifdóxa (F-D-X)
|-
!137
||to tie||wiązać||iptłó (P-Ł)
|-
!138
||to sew||szyć||ifhól (F-H-L)
|-
!139
||to count||liczyć||işyót (Ş-Y-T)
|-
!140
||to say||mówić, powiedzieć||iynóh (Y-N-H)
|-
!141
||to sing||śpiewać||ipnóu (P-N-V)
|-
!142
||to play||grać||itlók (T-L-K)
|-
!143
||to float||pływać, unosić się||ipşá' (P-Ş-'-)
|-
!144
||to flow||płynąć, ciec||ocláu (C-L-V)
|-
!145
||to freeze||zamarznąć, mrozić, marznąć||icqát (C-Q-T)
|-
!146
||to swell||puchnąć||onfál (N-F-L)
|-
!147
||sun||słońce||viyátan (V-T-N)
|-
!148
||moon||księżyc||lişal (L-Ş-L)
|-
!149
||star||gwiazda||nilat (N-L-T)
|-
!150
||water||woda||qâraqa (słodka) (Q-H-R+Q), xéfşaqa (słona, solanka) (X-F-Ş+Q), ŋísla (morska) (Ŋ-S-L)
|-
!151
||rain||deszcz||tikna (T-K-N)
|-
!152
||river||rzeka||zibla' (Z-B-L)
|-
!153
||lake||jezioro||yirap (Y-R-P)
|-
!154
||sea||morze||ŋiyáska ŋiyáska' (Ŋ-S-K)
|-
!155
||salt||sól||xífşa (X-F-Ş)
|-
!156
||stone||kamień||şeb (Ş-B)
|-
!157
||sand||piasek||lista (L-S-T)
|-
!158
||dust||kurz, pył, proch||ŋidi (Ŋ-D)
|-
!159
||earth (as in soil)||ziemia||cibra (C-B-R)
|-
!160
||cloud||chmura, obłok||piyárva' (P-R-V)
|-
!161
||fog||mgła||hişşa (H-Ş-Ş)
|-
!162
||sky||niebo||dilma (D-L-M)
|-
!163
||wind (as in breeze)||wiatr||kaşto (K-Ş-T)
|-
!164
||snow||śnieg||qidma (Q-D-M)
|-
!165
||ice||lód||tinzi (T-N-Z)
|-
!166
||smoke||dym||pintła (P-N-Ł)
|-
!167
||fire||ogień||temra (T-M-R)
|-
!168
||ash||popiół||kiyáuri (K-V-R)
|-
!169
||to burn (intransitive)||płonąć||ikvára (K-V-R)
|-
!170
||road||droga||yeşef (Y-Ş-F)
|-
!171
||mountain||góra||tefetł (T-F-Ł)
|-
!172
||red||czerwony||raştła, irşáhtła (R-Ş-Ł)
|-
!173
||green||zielony||maşba, imşáhba (M-Ş-B)
|-
!174
||yellow||żółty||qatra, iqtáhra (Q-T-R)
|-
!175
||white||biały||şaura, işváhra (Ş-V-R)
|-
!176
||black||czarny||ŋalşa, iŋláhşa (Ŋ-L-Ş)
|-
!177
||night||noc||arau ('-R-V)
|-
!178
||day (daytime)||dzień||tafat (T-F-T)
|-
!179
||year||rok||vatnatar (V-T-N+T-R)
|-
!180
||warm (as in weather)||ciepły||famka, ifmáhka (F-M-K)
|-
!181
||cold (as in weather)||zimny, chłodny||famsa, ifmáhsa (F-M-S)
|-
!182
||full||pełny||carda, icráhda (C-R-D)
|-
!183
||new||nowy||valka, iuláhka (V-L-K)
|-
!184
||old||stary||valsa, iuláhsa (V-L-S)
|-
!185
||good||dobry||napva, inpáhva (N-P-V)
|-
!186
||bad||zły||ralsa, irláhsa (R-L-S)
|-
!187
||rotten (as a log)||zgniły||falva, ifláhva (F-L-V)
|-
!188
||dirty||brudny||dayra, idyáhra (D-Y-R)
|-
!189
||straight||prosty||yaşfa, iyşáhfa (Y-Ş-F)
|-
!190
||round||okrągły||tara, itráh (T-R)
|-
!191
||sharp (as a knife)||ostry||marka, imráhka (M-R-K)
|-
!192
||dull (as a knife)||tępy||marsa, imráhsa (M-R-S)
|-
!193
||smooth||gładki||sauta, isváhta (S-V-T)
|-
!194
||wet||mokry||nadla, indáhla (N-D-L)
|-
!195
||dry (adjective)||suchy||dazra, idzáhra (D-Z-R)
|-
|196||right (correct)||poprawny, prawidłowy||yarka, iyráhka (Y-R-K)
|-
!197
||near||bliski||kafa, ikfáh (K-F)
|-
!198
||far||daleki||naxa, inxáh (N-X)
|-
!199
||right (side)||prawy||qaya, iqyáh (Q-Y)
|-
!200
||left (side)||lewy||mana, imnáh (M-N)
|-
!201
||at||u, przy||e- a-
|-
!202
||in||w, we||ko-
|-
!203
||with (accompanying)||z, ze||em emek ('-M+K)
|-
!204
||and||i||em ('-M)
|-
!205
||if||jeśli, jeżeli||mek (M+K)
|-
!206
||because||bo, ponieważ||şeo (Ş-')
|-
!207
||name||imię||ŋaraf (Ŋ-R-F)
|}

Język Tolów

2025-08-02T15:11:12Z

Tolasz: /* Spółgłoski */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h g'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y g''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''g'''> wymawia się tak samo jak <'''y'''> przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a jak <'''h'''> w pozostałych pozycjach;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''
W języku talskim istnieją dwa rodzaje złożeń: słabe i silne. W obu człon określający poprzedza człon określany.
: '''I.''' W '''złożeniu słabym''' wyraz określający i określany są sklejone bez zmiany ich formy, jednak z dwoma wyjątkami: 1. gdy pierwszy kończy się spółgłoską - wówczas albo następuje przestawka obu końcowowych głosek (wyraz z rdzeniem trójspółgłoskowym bez przyrostków), albo dodawany jest międzyrostek '''-e-''' lub '''-a-''', oraz 2. gdy drugi zawiera wrostek lub reduplikowaną sylabę otwartą - wtedy wypada jego pierwsza samogłoska. Jeśli pierwszy człon zawiera przyrostek''' -' '''(zwarcie krtaniowe), jest on usuwany. Akcent główny pada na sylabę drugiego członu. Złożenie słabe jest odpowiednikiem polskiego rzeczownika z przydawką przymiotnikową i liczebnikową, a także pełni funkcję dzierżawczą (niezbywalną), dlatego zaimek osobowy może być częścią tego złożenia. W szczególnym wypadku, jeśli drugim członem jest zaimek "şe'" - "to", eksponowane jest znaczenie członu określajacego; taką konstrukcję tłumaczy się wówczas jak swobodny przymiotnik atrybutywny. Przynależność do klasy nominalnej oraz liczbę całego złożenia wyznacza drugi człon. Pisownia nie jest uregulowana, część słów pisana jest z dywizem, zwłaszcza niektóre nazwy własne, a część łącznie.
*''Pasxa-Písam'' - Wyspa Wielkanocna (''Pasax'' - "Wielkanoc", ''pisam'' - "wyspa");
*''kalatłite-tínzi'' - grenlandzki lód (''Kalatłit'' - "Grenlandia", ''tinzi'' - "lód");
*''Yiroşálim'' - Jerozolima, Jeruzalem;
*''yiteşşíkil'' - coś dwuczęściowego (''yit'' - "dwa" w klasie nieżywotnej, ''e'' - międzyrostek, ''şişíkil'' - "część", "kawałek" w partytywie);
*''nefemáham'' - moja matka;
*''titłaşó''' - miodny (w klasie żywotnej i liczbie policzalnej, choć sam wyraz ''titła'' - miód należy do klasy nieżywotnej i liczby niepoliczalnej);
:'''II.''' W '''złożeniu silnym''' z członu drugiego wypada pierwsza samogłoska, jeśli składa się z rdzenia trójspółgłoskowego i nie zawiera wrostka, a pierwsza sylaba nie jest reduplikowana. Główną cechą różniącą je od złożenia słabego jest przesunięcie akcentu na pierwszy człon. Tak skonstruowany słowo może mieć znaczenie odbiegające od wchodzących w jego skład składników. Złożenie silne służy do tworzenia neologizmów na podobnej zasadzie, jak dodawanie przyrostków. Przynależność do klasy nominalnej określa klasa pierwszego członu. Liczbę niepoliczalną i policzalną określa odpowiednio istnienie bądź brak samogłoskowej końcówki, natomiast liczba zbiorowa, inaczej niż w słowach zawierajacych przyrostek, oznaczana jest przez podwojenie ostatniej spółgłoski drugiego, a nie pierwszego rdzenia. Pisownia jest zawsze łączna.
*''róspisôtł'' - jaszczurka (pierwszy rdzeń R-S-P oznacza "iść" lub "noga", drugi S-V-Ł ''sôtł'' - "wąż", w drugim rdzeniu środkowa spółgłoska /ʋ~w/ uległa zmianie w samogłoskę w wyrazie podstawowym, w złożeniu możliwa jest równiesz formy "-svatł", "-svetł");
*''róspisôtłatł'' - stado jaszczurek;
*''pílqabar'' - ''pilaq'' "kość" + bir(a') "słup" - kręgosłup;
*''cátłaftaha'' - ''catła'' "czas" + fitha "przestrzeń" - czasoprzestrzeń;

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'' lub '''''bi'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voq'''an''' - voq'''na'''h, niq'''of''' - niq'''fo'''h, pak'''ir''' - pak'''ri'''h'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tob'''ar''' - tob'''ra'''s, san'''aş''' - san'''şa'''nhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''B'''ri'''tannia - B'''ir'''tan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||Acc: -a; występuje po rdzeniach z czterema społgłoskami i po przyrostkach;
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym||Acc: -h -ah; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne||Acc: -ca -eca -aca; klasa ogólna;
|-
!-hd -ad -had
| ||posiadacz w znaczeniu zbywalnym||Acc: -hdah -adah; odpowiednik polskich "-ant": fabrykant, "-nik": kamienicznik;
|-
!-hf -af -haf
| ||zwierzę, istota żywa||Acc: -hfah -afah
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||klasa żywotna;
|-
!-ule -ole
| ||substancja, materiał, wyrób||Acc: -ula -ola; "-iwo": paliwo, "-ina": tkanina; klasa nieżywotna;
|-
!-lve -elve
| ||abstrakty oznaczające relację, pozycję społeczną, dyscyp. naukową, jakość, stan||Acc: -lva -elva; klasa ogólna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, budowla, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu||Acc: -mfarah; pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący||znaczenie: "tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak)";
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy||Acc: -unah -onah;
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy||Acc: -ynah -inah;
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-qme -aqme
| ||woda, ciecz czegoś||Acc: -qma -aqma;
|-
!-qt -qat
| ||miejsce||Acc: -qtah, Abl: -; klasa nieżywotna;
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu||Acc: -yrah -irah, All: -yrou -irou;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch||Acc: -ysah -isah; nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium tworzący rzeczowniki pochodne||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy||Acc: -utah -otah;
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
|-
!-zô -ezô -azô
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca||Acc: -zvah/-zôh -ezvah/-ezvôh -azvah/-azôh, All: -zvou/-zôu -ezvou/-ezôu -azvou/-azôu, Abl: -zviy/-zôy -ezviy/-ezôy -azviy/-azôy;
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2025-08-02T15:02:41Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''
W języku talskim istnieją dwa rodzaje złożeń: słabe i silne. W obu człon określający poprzedza człon określany.
: '''I.''' W '''złożeniu słabym''' wyraz określający i określany są sklejone bez zmiany ich formy, jednak z dwoma wyjątkami: 1. gdy pierwszy kończy się spółgłoską - wówczas albo następuje przestawka obu końcowowych głosek (wyraz z rdzeniem trójspółgłoskowym bez przyrostków), albo dodawany jest międzyrostek '''-e-''' lub '''-a-''', oraz 2. gdy drugi zawiera wrostek lub reduplikowaną sylabę otwartą - wtedy wypada jego pierwsza samogłoska. Jeśli pierwszy człon zawiera przyrostek''' -' '''(zwarcie krtaniowe), jest on usuwany. Akcent główny pada na sylabę drugiego członu. Złożenie słabe jest odpowiednikiem polskiego rzeczownika z przydawką przymiotnikową i liczebnikową, a także pełni funkcję dzierżawczą (niezbywalną), dlatego zaimek osobowy może być częścią tego złożenia. W szczególnym wypadku, jeśli drugim członem jest zaimek "şe'" - "to", eksponowane jest znaczenie członu określajacego; taką konstrukcję tłumaczy się wówczas jak swobodny przymiotnik atrybutywny. Przynależność do klasy nominalnej oraz liczbę całego złożenia wyznacza drugi człon. Pisownia nie jest uregulowana, część słów pisana jest z dywizem, zwłaszcza niektóre nazwy własne, a część łącznie.
*''Pasxa-Písam'' - Wyspa Wielkanocna (''Pasax'' - "Wielkanoc", ''pisam'' - "wyspa");
*''kalatłite-tínzi'' - grenlandzki lód (''Kalatłit'' - "Grenlandia", ''tinzi'' - "lód");
*''Yiroşálim'' - Jerozolima, Jeruzalem;
*''yiteşşíkil'' - coś dwuczęściowego (''yit'' - "dwa" w klasie nieżywotnej, ''e'' - międzyrostek, ''şişíkil'' - "część", "kawałek" w partytywie);
*''nefemáham'' - moja matka;
*''titłaşó''' - miodny (w klasie żywotnej i liczbie policzalnej, choć sam wyraz ''titła'' - miód należy do klasy nieżywotnej i liczby niepoliczalnej);
:'''II.''' W '''złożeniu silnym''' z członu drugiego wypada pierwsza samogłoska, jeśli składa się z rdzenia trójspółgłoskowego i nie zawiera wrostka, a pierwsza sylaba nie jest reduplikowana. Główną cechą różniącą je od złożenia słabego jest przesunięcie akcentu na pierwszy człon. Tak skonstruowany słowo może mieć znaczenie odbiegające od wchodzących w jego skład składników. Złożenie silne służy do tworzenia neologizmów na podobnej zasadzie, jak dodawanie przyrostków. Przynależność do klasy nominalnej określa klasa pierwszego członu. Liczbę niepoliczalną i policzalną określa odpowiednio istnienie bądź brak samogłoskowej końcówki, natomiast liczba zbiorowa, inaczej niż w słowach zawierajacych przyrostek, oznaczana jest przez podwojenie ostatniej spółgłoski drugiego, a nie pierwszego rdzenia. Pisownia jest zawsze łączna.
*''róspisôtł'' - jaszczurka (pierwszy rdzeń R-S-P oznacza "iść" lub "noga", drugi S-V-Ł ''sôtł'' - "wąż", w drugim rdzeniu środkowa spółgłoska /ʋ~w/ uległa zmianie w samogłoskę w wyrazie podstawowym, w złożeniu możliwa jest równiesz formy "-svatł", "-svetł");
*''róspisôtłatł'' - stado jaszczurek;
*''pílqabar'' - ''pilaq'' "kość" + bir(a') "słup" - kręgosłup;
*''cátłaftaha'' - ''catła'' "czas" + fitha "przestrzeń" - czasoprzestrzeń;

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'' lub '''''bi'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voq'''an''' - voq'''na'''h, niq'''of''' - niq'''fo'''h, pak'''ir''' - pak'''ri'''h'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tob'''ar''' - tob'''ra'''s, san'''aş''' - san'''şa'''nhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''B'''ri'''tannia - B'''ir'''tan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||Acc: -a; występuje po rdzeniach z czterema społgłoskami i po przyrostkach;
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym||Acc: -h -ah; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne||Acc: -ca -eca -aca; klasa ogólna;
|-
!-hd -ad -had
| ||posiadacz w znaczeniu zbywalnym||Acc: -hdah -adah; odpowiednik polskich "-ant": fabrykant, "-nik": kamienicznik;
|-
!-hf -af -haf
| ||zwierzę, istota żywa||Acc: -hfah -afah
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||klasa żywotna;
|-
!-ule -ole
| ||substancja, materiał, wyrób||Acc: -ula -ola; "-iwo": paliwo, "-ina": tkanina; klasa nieżywotna;
|-
!-lve -elve
| ||abstrakty oznaczające relację, pozycję społeczną, dyscyp. naukową, jakość, stan||Acc: -lva -elva; klasa ogólna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, budowla, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu||Acc: -mfarah; pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący||znaczenie: "tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak)";
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy||Acc: -unah -onah;
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy||Acc: -ynah -inah;
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-qme -aqme
| ||woda, ciecz czegoś||Acc: -qma -aqma;
|-
!-qt -qat
| ||miejsce||Acc: -qtah, Abl: -; klasa nieżywotna;
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu||Acc: -yrah -irah, All: -yrou -irou;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch||Acc: -ysah -isah; nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium tworzący rzeczowniki pochodne||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy||Acc: -utah -otah;
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
|-
!-zô -ezô -azô
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca||Acc: -zvah/-zôh -ezvah/-ezvôh -azvah/-azôh, All: -zvou/-zôu -ezvou/-ezôu -azvou/-azôu, Abl: -zviy/-zôy -ezviy/-ezôy -azviy/-azôy;
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Tabele odmiany języka talskiego

2025-01-09T10:30:28Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Tabele odmiany języka talskiego

2025-01-08T22:23:06Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
W trybach rozkazującym i łącząco-życzącym przedrostek "i-" i "yi-" zastępowany jest przez "ya-", natomiast przedrostek "o-" i "vo-" przez "va-".
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Ł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (D-Ł)||Nom||dotł||dotła'||colspan=2|dotłatł
|-
|Acc||dotłah||dotłah||colspan=2|dołtłah
|-
|All||dotłau||dotłau||colspan=2|dołtłau
|-
|Abl||dotłay||dotłay||colspan=2|dołtłay
|-
|Ess||dotłaŋ||dotłaŋ||colspan=2|dołtłaŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||tae||tat
|-
|Acc||tah||tah||taa||tatah
|-
|All||tau||tau||tao||tatou
|-
|Abl||tay||tay||tai||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tie||tit
|-
|Acc||tih||tih||tia||titah
|-
|All||tiu||tiu||tio||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tii||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toe||tot
|-
|Acc||toh||toh||toa||totah
|-
|All||tou||tou||too||totou
|-
|Abl||toy||toy||toi||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qae||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaa||qaqah
|-
|All||qau||qau||qao||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qai||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qie||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qia||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qio||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qii||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoe||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoa||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoo||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoi||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||łączy się z wyrazem w partytywie; liczebniki 1-4 (również opcjonalnie 5, który ma pochodzenie odrzeczownikowe) jako jedyne odmieniają się przez klasy;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek; 1-4, opcjonalnie 5, odmieniają się przez klasy||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes||lahátes||lahátse (şá')|| || || ||
|-
|'''1'''||vî||vay viy voy||vaye-(şá') viye-(şí') voye-(şó')||vayeşkil vay vayiy||yat vayiy|| ||
|-
|'''2'''||yet||yat yit yot||yate-(şá') yite-(şí') yote-(şó')||yateşkil vay yatiy||yat yatiy|| ||
|-
|'''3'''||dar||daq diq doq||daqa-(şá') diqa-(şí') doqa-(şó')||daqaşkil vay daqiy||yat daqiy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau riu rou||rave-(şá') rive-(şí') rove-(şó')||raveşkil vay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||ŋel (ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şá', şí', şó') (ŋale-(şá') ŋile-(şí') ŋole-(şó'))||ŋaleşkil vay ŋeliy (vay ŋaliy)||yat ŋeliy (yat ŋaliy)|| ||
|-
|'''6'''||tiyát (qaváhat)|| ||tiyáte|| || || ||
|-
|'''7'''||tedár|| ||tedára|| || || ||
|-
|'''8'''||tarô|| ||taráve|| || || ||
|-
|'''9'''||qavî|| ||qavéye|| || || ||
|-
|'''10'''||qiyát|| ||qiyáte|| || || ||
|-
|'''11'''||qadár|| ||qadára|| || || ||
|-
|'''12'''||qar (qamálay)|| ||qaráve|| || || ||
|-
|'''13'''||vovî|| ||vovéye|| || || ||
|-
|'''14'''||viyát|| ||viyáte|| || || ||
|-
|'''15'''||vedár|| ||vedára|| || || ||
|-
|'''16'''||carád|| ||caráde|| || || ||
|-
|'''17'''||carád vî|| ||caradvéye|| || || ||
|-
|'''18'''||carád yet|| ||caradyéte|| || || ||
|-
|'''19'''||carád dar|| ||caraddára|| || || ||
|-
|'''20'''||yataqqít|| ||yataqqíte|| || || ||
|-
|'''30'''||daraqqít|| ||daraqqíte|| || || ||
|-
|'''40'''||ravaqqít|| ||ravaqqíte|| || || ||
|-
|

Tabele odmiany języka talskiego

2024-12-03T20:15:40Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
W trybach rozkazującym i łącząco-życzącym przedrostek "i-" i "yi-" zastępowany jest przez "ya-", natomiast przedrostek "o-" i "vo-" przez "va-".
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Ł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (D-Ł)||Nom||dotł||dotła'||colspan=2|dotłatł
|-
|Acc||dotłah||dotłah||colspan=2|dołtłah
|-
|All||dotłau||dotłau||colspan=2|dołtłau
|-
|Abl||dotłay||dotłay||colspan=2|dołtłay
|-
|Ess||dotłaŋ||dotłaŋ||colspan=2|dołtłaŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||tae||tat
|-
|Acc||tah||tah||taa||tatah
|-
|All||tau||tau||tao||tatou
|-
|Abl||tay||tay||tai||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tie||tit
|-
|Acc||tih||tih||tia||titah
|-
|All||tiu||tiu||tio||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tii||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toe||tot
|-
|Acc||toh||toh||toa||totah
|-
|All||tou||tou||too||totou
|-
|Abl||toy||toy||toi||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qae||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaa||qaqah
|-
|All||qau||qau||qao||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qai||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qie||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qia||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qio||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qii||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoe||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoa||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoo||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoi||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||łączy się z wyrazem w partytywie; liczebniki 1-4 (również opcjonalnie 5, który ma pochodzenie odrzeczownikowe) jako jedyne odmieniają się przez klasy;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek; 1-4, opcjonalnie 5, odmieniają się przez klasy||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes||lahátes||lahátse (şá')|| || || ||
|-
|'''1'''||vî||vay viy voy||vaye-(şá') viye-(şí') voye-(şó')||vayeşkil vay vayiy||yat vayiy|| ||
|-
|'''2'''||yet||yat yit yot||yate-(şá') yite-(şí') yote-(şó')||yateşkil vay yatiy||yat yatiy|| ||
|-
|'''3'''||dar||daq diq doq||daqa-(şá') diqa-(şí') doqa-(şó')||daqaşkil vay daqiy||yat daqiy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau riu rou||rave-(şá') rive-(şí') rove-(şó')||raveşkil vay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||ŋel (ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şá', şí', şó') (ŋale-(şá') ŋile-(şí') ŋole-(şó'))||ŋaleşkil vay ŋeliy (vay ŋaliy)||yat ŋeliy (yat ŋaliy)|| ||
|-
|'''6'''||tiyát (qaváhat)|| || || || || ||
|-
|'''7'''||tedár|| || || || || ||
|-
|'''8'''||tarô|| || || || || ||
|-
|'''9'''||qavî|| || || || || ||
|-
|'''10'''||qiyát|| || || || || ||
|-
|'''11'''||qadár|| || || || || ||
|-
|'''12'''||qarô (qamálay)|| || || || || ||
|-
|'''13'''||vovî|| || || || || ||
|-
|'''14'''||viyát|| || || || || ||
|-
|'''15'''||vedár|| || || || || ||
|-
|'''16'''||carád|| || || || || ||
|-
|}

Tabele odmiany języka talskiego

2024-09-29T22:53:59Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
W trybach rozkazującym i łącząco-życzącym przedrostek "i-" i "yi-" zastępowany jest przez "ya-", natomiast przedrostek "o-" i "vo-" przez "va-".
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Ł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (D-Ł)||Nom||dotł||dotła'||colspan=2|dotłatł
|-
|Acc||dotłah||dotłah||colspan=2|dołtłah
|-
|All||dotłau||dotłau||colspan=2|dołtłau
|-
|Abl||dotłay||dotłay||colspan=2|dołtłay
|-
|Ess||dotłaŋ||dotłaŋ||colspan=2|dołtłaŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||tae||tat
|-
|Acc||tah||tah||taa||tatah
|-
|All||tau||tau||tao||tatou
|-
|Abl||tay||tay||tai||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tie||tit
|-
|Acc||tih||tih||tia||titah
|-
|All||tiu||tiu||tio||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tii||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toe||tot
|-
|Acc||toh||toh||toa||totah
|-
|All||tou||tou||too||totou
|-
|Abl||toy||toy||toi||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qae||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaa||qaqah
|-
|All||qau||qau||qao||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qai||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qie||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qia||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qio||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qii||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoe||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoa||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoo||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoi||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||łączy się z wyrazem w partytywie; liczebniki 1-4 (również opcjonalnie 5, który ma pochodzenie odrzeczownikowe) jako jedyne odmieniają się przez klasy;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek; 1-4, opcjonalnie 5, odmieniają się przez klasy||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes||lahátes||lahátse (şá')|| || || ||
|-
|'''1'''||vî||vay viy voy||vaye-(şá') viye-(şí') voye-(şó')||vayeşkil vay vayiy||yat vayiy|| ||
|-
|'''2'''||yet||yat yit yot||yate-(şá') yite-(şí') yote-(şó')||yateşkil vay yatiy||yat yatiy|| ||
|-
|'''3'''||dar||daq diq doq||daqa-(şá') diqa-(şí') doqa-(şó')||daqaşkil vay daqiy||yat daqiy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau riu rou||rave-(şá') rive-(şí') rove-(şó')||raveşkil vay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||ŋel (ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şá', şí', şó') (ŋale-(şá') ŋile-(şí') ŋole-(şó'))||ŋaleşkil vay ŋeliy (vay ŋaliy)||yat ŋeliy (yat ŋaliy)|| ||
|-
|'''6'''||yatít (qaváhat)|| || || || || ||
|-
|'''7'''||yadár|| || || || || ||
|-
|'''8'''|| || || || || || ||
|-
|'''9'''|| || || || || || ||
|-
|'''10'''|| || || || || || ||
|-
|'''11'''|| || || || || || ||
|-
|'''12'''||(qamálay)|| || || || || ||
|-
|'''13'''|| || || || || || ||
|-
|'''14'''|| || || || || || ||
|-
|'''15'''|| || || || || || ||
|-
|'''16'''|| || || || || || ||
|-
|}

Słownik:Język maszyjski

2024-02-03T19:44:29Z

Tolasz: /* N */

{{słownik2
| kolor = #33CC33
| słownik języka = Słownik języka maszyjskiego
| nazwa u = [[Język maszyjski]]
| nazwa własna u = '''Chajg arr Más'''
| informacje ogólne = Informacje
| twórca f = [[Użytkownik:Emil|Emil]]
| rok f = 2022
| alfabet u = łacinka
| klasyfikacja u =
| liczba słów f =
}}
{{Artykuł|Język maszyjski}}
Kolejność sortowania: 
'''A B C CS D E F G H HJ I J K CH L Ł LJ M N NJ O Ö P R S SZ T U Ü V W Z ZS''' 
Długie samogłoski '''á é í ó ő ú ű''' są sortowane razem z krótkimi odpowiednikami. Podobnie, niezgłoskotwórcze '''ŭ''' jest sortowane razem z '''u'''. Wykorzystywana jest też litera '''ĭ''', sortowana z '''i''' i na ogół nią zastępowana.

==Etymologia słownictwa==
Jeżeli chodzi o pochodzenie słownictwa maszyjskiego, blisko połowa to są formacje odziedziczone z pragammajskiego lub uformowane na ich bazie (np. ''ajra, bra, ez, gnón, jüke, lembéz, mrók, ög, ral, trag, war, zbor''), chociaż część gammaizmów wygląda, jakby występowała tylko w niektórych dialektach. Ogromną część słownictwa stanowi też słownictwo z bliżej nieokreślonego substratu (np. ''ambre, duter, fügar, Más, sakov, vie''). Pozostałą część słownictwa stanowią przede wszystkim słowa z innych konlangów, przede wszystkim związanych conworldami z maszyjskim (np. z hoczebozkiego ''brik, hganca, zürf'', onigammajskie ''öjk, zőrr''). Część słów trafiła z kv przez forumowy wątek zapożyczeniowy (np. ''csorba, slénd, zenje'') - często po dorobieniu substratowej etymologii, inne conlangi w znikomym stopniu wpłynęły na leksykę maszyjskiego. Nieliczne słowa pochodzą z natlangów (''höll, lemonej, szpész''), przy czym są one przeznaczone do zastąpienia innymi formacjami w bliżej nieokreślonej przyszłości.

==A==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! a
| /ˈa/
| -
| -
| ale, lecz, jednak
| pgm. ''*maadhur''
|-
! afk
| /ˈafk/
| -o-
| II
| wzgórze
| pgm. ''*saaqu''
|-
! agło
| /ˈagɫo/
| -ó-
| III
| przyjazny
| nieznana
|-
! ágwon
| /ˈaːgwon/
| -
| I
| krowa
| zon. ''*agwan'' (pgm. ''*yaghwan'')
|-
! ajra
| /ˈajra/
| -á-
| III
| metal
| pgm. ''*aysas + *iraaf''
|-
! ajráchap
| /ˈajraːxap/
| -
| I
| huta, kuźnia
| ''ajra + chap''
|-
! ajrátaj
| /ˈajraːtaj/
| -
| I
| huta, kuźnia
| ''ajra + -taj''
|-
! ajrátajal
| /ˈajraːtajal/
| -
| I
| hutnik, kowal
| ''ajrátaj + -al''
|-
! ál
| /ˈaːl/
| -
| I
| mleko
| pgm. ''*asaal''
|-
! áltaj
| /ˈaːltaj/
| -
| I
| mleko
| ''ál + -taj''
|-
! allez
| /ˈalːɛz/
| -
| I
| wszyscy
| niemieckie ''alles''
|-
! ambre
| /ˈambrɛ/
| -ber
| III
| ugniatać
| substratowe ''*x̃ammerul''
|-
! ambre
| /ˈambrɛ/
| -ü-
| III
| ugniatanie
| ''ambre''
|-
! and
| /ˈand/
| -
| I
| wieniec
| ogm. ''*ann'' (pgm. ''*yamna'')
|-
! anjere
| /ˈaɲɛrɛ/
| -
| III
| płakać
| nieznana
|-
! anjere
| /ˈaɲɛrɛ/
| -a-
| III
| płakanie
| ''anjere''
|-
! ap
| /ˈap/
| -
| I
| kraj
| pgm. ''*aab''
|-
! Apríl
| /ˈapriːl/
| -i-
| II
| kwiecień
| łacińskie ''Aprīlis''
|-
! Apríli
| /ˈapriːli/
| -í-
| III
| kwietniowy
| ''Apríl(i)''
|-
! armani
| /ˈarmani/
| -í-
|III
| zdrowie
| pgm. ''*armayniih''
|-
! armanne
| /ˈarmanːɛ/
| -
| III
| zdrowieć
| pgm. ''*armaynhan'' lub ''armani + -he''
|-
! armanne
| /ˈarmanːɛ/
| -a-
| III
| zdrowienie
| ''armanne''
|-
! armanne rön
| /ˈarmanːɛ‿ˌrøn/
| -
| III
| nie dbać o zdrowie, chorować
| ''armanne + rön''
|-
! armannerön
| /ˈarmanːɛˌrøn/
| -
| I
| chorowanie
| ''armanne rön''
|-
! arözs
| /ˈarøʒ/
| -
| -
| nadal, wciąż
| nieznana
|-
! árr
| /ˈaːr/
| -
| I
| rydwan
| pgm. ''*awwasar''
|-
! arür
| /ˈaryr/
| -
| I
| duch
| pgm. ''*aaħura''
|-
! asz
| /ˈas/
| -
| I
| duży, wielki
| pgm. ''*ayd''
|-
! aszkürej
| /ˈaskyrɛj/
| -
| -
| dużo, wiele (ilość)
| pgm. ''*ayd + *guringu''
|-
! Aszparal
| /ˈasparal/
| -
| I
| Wielkanoc
| ''asz + paral''
|-
! asszirózar
| /ˈasːiroːzar/
| -
| I
| wesele
| pgm. ''*ayd + ?''
|-
! asszirózarköt
| /ˈasːiroːzarˌkøt/
| -o-
| II
| dzień wesela
| ''asszirózar + köt''
|-
! atács
| /ˈataːt͡ʃ/
| -e-
| II (biernik ''-e'')
| przyczepa, wóz (jako pojazd ciągany)
| ludż. ''atac'' (mnożyna ''atace'')
|-
! ateri
| /ˈatɛri/
| -í-
| III
| gospoda
| ''atir'' + ''-eri''
|-
! atir
| /ˈatir/
| -
| I
| pić
| pgm. ''*aath''
|-
! atir
| /ˈatir/
| -
| I
| picie
| ''atir''
|-
! Aŭguszt
| /ˈawgust/
| -u-
| II
| sierpień
| łacińskie ''Augustus''
|-
! Aŭgusztu
| /ˈawgustu/
| -ú-
| III
| sierpniowy
| ''Aŭguszt(u)''
|-
! aŭł
| /ˈawɫ/
| -gło-
| II
| przyjaźń
| nieznana
|-
! aŭnopar
| /ˈawnopar/
| -
| I
| zbroja
| pgm. ''*aysas + *ghabar''
|-
! aŭtosz
| /ˈawtos/
| -tsz-
| I
| żałądek
| koi. ''autsę''
|-
! azgnozsen
| /azˈgnoʒɛn/
| -
| I
| nazwisko
| ''asz + gnozsen''
|}

==B==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! bálf
| /ˈbaːlf/
| -
| I
| sztuka
| pralatyskie ''*bælf''
|-
! balszgenir
| /balzˈgɛnir/
| -
| I
| zapisać
| ''balsz- + genir''
|-
! balszgenir
| /balzˈgɛnir/
| -
| I
| zapisanie
| ''balszgenir''
|-
! balsznahjar
| /balsˈnajar/
| -
| II
| wyprowadzić się
| ''balsz - + nahjar''
|-
! balsznahjar
| /balsˈnajar/
| -
| I
| wyprowadzenie się
| ''balsznahjar''
|-
! ban
| /ˈban/
| -
| I
| piwnica
| koi. ''banę''
|-
! barám
| /ˈbaraːm/
| -
| I
| próżnia
| substratowe ''*pxaraʔm''
|-
! báz
| /ˈbaːz/
| -e-
| II (biernik ''-e'')
| samiec
| substratowe ''*pxatex̃''
|-
! bazd
| /ˈbazd/
| -a-
| II
| dziadek
| substratowe ''*pxajjax̃''
|-
! bezd
| /ˈbɛzd/
| -a-
| II
| babcia
| substratowe ''*pxejjax̃''
|-
! birachta
| /ˈbiraxta/
| -á-
| III
| dron
| ludż. ''beeraxta''
|-
! bjef
| /ˈbjɛf/
| -
| I
| humor, nastrój
| substratowe ''*pxjeph''?
|-
! blünt
| /ˈblynt/
| -
| I
| papier, karton
| ludż. ''blunta''
|-
! boden
| /ˈbodɛn/
| -
| I
| słoma
| pgm. ''*bantin''
|-
! bog
| /ˈbog/
| -
| I
| wiosna
| substratowe ''*pxônk''
|-
! bołe
| /ˈboɫɛ/
| -
| III
| poznać
| substratowe ''*pxôlul''
|-
! bołe
| /ˈboɫɛ/
| -ü-
| III
| poznanie
| ''bołe''
|-
! bom
| /ˈbom/
| -
| -
| lub, albo
| substratowe ''*pxam''
|-
! bonnóm
| /ˈbonːoːm/
| -
| I
| bezludna wyspa
| ludż. ''bonboom''
|-
! bónt
| /ˈboːnt/
| -
| I
| poddany
| ludż. ''boont''
|-
! bra
| /ˈbra/
| -
| -
| chociaż, choć
| pgm. ''*farrik'' (po przestawce na ''*frraik''?)
|-
! bráe
| /ˈbraː/
| -
| III
| kij
| staromaszyjskie ''*brā''
|-
! brája
| /ˈbraːja/
| -á-
| III
| gałąź
| staromaszyjskie ''*brā''
|-
! brik
| /ˈbrik/
| -
| I
| wino
| koi. ''brik'' (Wanderwort)
|-
! brmuł
| /ˈbrmuɫ/
| -
| I
| wybuch
| nieznane
|-
! büzsel
| /ˈbyʒɛl/
| -
| I
| łoże, łóżko (bardziej luksusowe)
| koi. ''büżel''
|-
|}

==C==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! cak
| /ˈt͡sak/
| -
| I
| buk
| pralatyskie ''*tjak''
|-
! cameg camög
| /ˈt͡samɛg/ /ˈt͡samøg/
| -mg-
| I
| początek
| koi. ''camgę''
|-
! cemen
| /ˈt͡sɛmɛn/
| -mn-
| I
| pobyt
| nieznane
|-
! cer
| /ˈt͡sɛr/
| -
| I
| żar
| pgm. ''*thiz'' (z gwary, zamiast regularnego ''**ter'')
|-
! cobrel
| /ˈt͡sobrɛl/
| -rl-
| I
| stal
| pralatyskie ''*tjobrlẹ''
|-
! cúre
| /ˈt͡suːrɛ/
| -
| III
| martwić
| nieznane
|-
! cúre
| /ˈt͡suːrɛ/
| -a-
| III
| martwienie
| ''cúre''
|-
! cúre meg
| /ˈt͡suːrɛ mɛg/
| -
| III
| martwić się
| ''cúre + meg''
|-
! cüngek
| /ˈt͡syŋgɛk/
| -
| I
| papieros
| koi. ''cüngek'' (Wanderwort)
|-
|}

==CS==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! csáfel
| /ˈt͡ʃaːfɛl/
| -fl-
| I
| zegar
| nieznane
|-
! csag
| /ˈt͡ʃag/
| -
| I
| ser
| substratowe ''*ďank''
|-
! csek
| /ˈt͡ʃɛk/
| -
| -
| bo, ponieważ, gdyż
| pgm. ''*uzdik''?
|-
! csél
| /ˈt͡ʃeːl/
| -
| I
| łydka
| substratowe ''*ďehel''
|-
! cselank
| /ˈt͡ʃɛlaŋk/
| -
| I
| tytoń
| nieznane
|-
! csemit
| /ˈt͡ʃɛmit/
| -
| I
| pierś
| substratowe ''*ďemit''
|-
! csenkel
| /ˈt͡ʃɛŋkɛl/
| -nkl-
| I
| gruz
| ludż. ''cencla''
|-
! cser
| /ˈt͡ʃɛr/
| -a-
| II
| morze
| substratowe ''*ďerax̃''
|-
! cseráz
| /ˈt͡ʃɛraːz/
| -
| I
| jezioro przybrzeżne
| ''cser'' + ''-ez''
|-
! csérv
| /ˈt͡ʃeːrv/
| -
| I
| sosna
| substratowe ''*irdermux̃''
|-
! csezar
| /ˈt͡ʃeːzar/
| -
| I
| cesarz
| łacińskie ''caesar''
|-
! csiso
| /ˈt͡ʃiʃo/
| -ó-
| III
| prawda
| substratowe ''*ďipjôʔ''
|-
! csodeze
| /ˈt͡ʃodɛzɛ/
| -
| III
| wiedzieć
| substratowe ''*ďôtxedul''
|-
! csodeze
| /ˈt͡ʃodɛzɛ/
| -ü-
| III
| wiedzenie
| ''csodeze''
|-
! csoj
| /ˈt͡ʃoj/
| -
| I
| cukier
| reanaliza ''cojev'' jako ''csoj + -ev''
|-
! csojev
| /ˈt͡ʃojɛv/
| -
| I
| słodki
| jjh. ''čoéva''
|-
! csóm
| /ˈt͡ʃoːm/
| -a-
| II
| prawo, możliwość
| substratowe ''*ďamax̃''
|-
! csorba
| /ˈt͡ʃorba/
| -á-
| III
| skrzek
| nieznane
|-
! csöwagim
| /ˈt͡ʃøvagim/
| -
| I
| zdrada
| pragammajskie?
|-
! csöwagimmás
| /ˈt͡ʃøvagimːaːʃ/
| -
| I
| kochanek, kochanka
| ''csöwagim + -más''
|-
! csugéchej
| /ˈt͡ʃugeːxɛj/
| -
| I
| państwo
| koi. ''tṡugęchei''
|-
! csupag
| /ˈt͡ʃufag/
| -
| I
| firma
| koi. ''tṡupag''
|-
! csúzgansz
| /ˈt͡ʃuːzgans/
| -
| I
| mapa
| koi. ''dżuoshguancę''
|-
! csűn
| /ˈt͡ʃyːn/
| -
| I
| pastwisko
| ogm. ''*čjűn'' (pgm. ''*siyyab'')
|-
|}

==D==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! dáj
| /ˈdaːj/
| -
| I
| handel
| substratowe ''*txahaj''
|-
! dájal
| /ˈdaːjal/
| -
| I
| handlarz, kupiec
| ''dáj + -al''
|-
! dájir
| /ˈdaːjir/
| -
| I
| handlować
| ''dáj + -ir''
|-
! dájir
| /ˈdaːjir/
| -
| I
| handlowanie
| ''dájir''
|-
! dájir kep
| /ˈdaːjir‿ˌkɛp/
| -
| I
| odkupić
| ''dájir + kep''
|-
! dájirkep
| /ˈdaːjirˌkɛp/
| -
| I
| odkupywanie
| ''dájir kep''
|-
! dachesz
| /ˈdaxɛs/
| -
| I
| ojczym
| substratowe ''*txaχes''
|-
! dáp
| /ˈdaːp/
| -i-
| II
| słońce
| pgm. ''*ghaabii''
|-
! daprön
| /ˈdaprøn/
| -o-
| II
| zachód słońca
| pgm. ''*ghaabii + *zauna''
|-
! dapvond
| /ˈdabvond/
| -o-
| II
| wschód słońca
| pgm. ''*ghaabii + *panna''
|-
! dar
| /ˈdar/
| -
| I
| pieniądz
| reanaliza ''gnödar'' jako ''gnö- + dar''
|-
! dáresz
| /ˈdaːrɛs/
| -rsz-
| I
| droga
| jjh. ''daaris''
|-
! dároŭrache
| /ˈdaːrowraxɛ/
| -
| III
| jebać, ruchać
| ppd.<ref>[[Język prapołudniowodarkajski|prapołudniowodarkajski]]</ref> ''*darōlraxaj''
|-
! dároŭrache
| /ˈdaːrowraxɛ/
| -a-
| III
| jebanie, ruchanie
| ''dároŭrache''
|-
! darvás
| /ˈdarvaːʃ/
| -
| I
| bogacz
| ''dar + -más''
|-
! datomu
| /ˈdatomu/
| -ú-
| III
| przypadkowy
| substratowe ''*txadômoh''
|-
! debe
| /ˈdɛbɛ/
| -
| III
| powinien
| substratowe ''*debul''
|-
! debe
| /ˈdɛbɛ/
| -ü-
| III
| powinienie
| ''debe''
|-
! Decsember
| /ˈdɛt͡ʃɛmbɛr/
| -mbr-
| I
| grudzień
| łacińskie ''Decsember''
|-
! Decsembrev
| /ˈdɛt͡ʃɛmbrɛv/
| -
| I
| grudniowy
| ''Decsember + -ev''
|-
! deme
| /ˈdɛmɛ/
| -
| III
| iść
| pgm. ''*ghim''
|-
! deme
| /ˈdɛmɛ/
| -a-
| III
| chodzenie
| ''deme''
|-
! deme kep
| /ˈdɛmɛ‿ˌkɛp/
| -
| III
| wrócić
| ''deme + kep''
|-
! demekep
| /ˈdɛmɛˌkɛp/
| -
| I
| wracanie
| ''deme kep''
|-
! demonsztrata
| /ˈdɛmonstrata/
| -
| I
| demonstracja
| łacińskie ''dēmōnstrātiō'' lub albańskie ''demonstratë''
|-
! demowe
| /ˈdɛovmɛ/
| -
| III
| biec
| pgm. ''*ghim + *zaww''
|-
! demowe
| /ˈdɛovmɛ/
| -a-
| III
| bieganie
| ''demowe''
|-
! din
| /ˈdin/
| -o-
| II
| czystość
| ''nieznane''
|-
! dino
| /ˈdino/
| -ó-
| II
| czysty
| ''din(o)''
|-
! dłonf
| /ˈdɫonf/
| -
| I
| krótki
| pgm. ''*llansas''
|-
! dłuk
| /ˈdɫuk/
| -
| I
| dym
| pgm. ''*llug''
|-
! dni
| /ˈdni/
| -
| III
| orgazm
| pgm. ''*dhughiih''
|-
! dnir
| /ˈdnir/
| -
| II
| dojść (w kontekście seksualnym)
| ''dni + -r''
|-
! dnir
| /ˈdnir/
| -
| I
| dochodzenie (w kontekście seksualnym)
| ''dnir''
|-
! dno
| /ˈdno/
| -
| ''nieregularnie''
| woleć
| pgm. ''*ruuna''
|-
! dno
| /ˈdno/
| -
| III
| wolenie
| ''dno''
|-
! do
| /ˈdo/
| -
| -
| przy
| pgm. ''*ghad''
|-
! dofkir
| /ˈdofkir/
| -
| I
| służyć
| pgm. ''*liintaq''
|-
! dofkir
| /ˈdofkir/
| -
| I
| służenie
| ''dofkir''
|-
! dombénndokir
| /ˈdombeːndokir/ /ˈdombeːdokir/
| -
| I
| odwiedzać, spotykać
| pgm. ''*ghammayas innak''
|-
! dombénndokir
| /ˈdombeːndokir/ /ˈdombeːdokir/
| -
| I
| odwiedzanie, spotykanie
| ''dombénndokir''
|-
! dosszuł
| /ˈdosːuɫ/
| -
| I
| pięta
| substratowe ''*txôpsol''
|-
! dottar
| /ˈdotːar/
| -o-
| II
| bok
| pgm. ''*ghad tharas''
|-
! dőnn
| /ˈdøːn/
| -e-
| II
| drzewo (tylko l.poj.)
| pgm. ''*liitauni''
|-
! drot
| /ˈdrot/
| -
| I
| dzieje, historia
| substratowe ''*txiravt''
|-
! dun
| /ˈdun/
| -a-
| II
| kropla
| substratowe ''*txonax̃''
|-
! duter
| /ˈduter/
| -
| I
| odcisk
| substratowe ''*txoder''
|-
! duzsmín
| /ˈduʒmiːn/
| -
| I
| poziom trudności
| koi. ''dužmien''
|-
! dünacs
| /ˈdynat͡ʃ/
| -e-
| II
| dynastia
| substratowe ''*txunaďex̃''
|-
|}

==E==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! e
| /ˈɛ/
| -
| -
| i, a (kolokwialnie)
| pgm. ''*fi''
|-
! efkep
| /ˈɛfkɛp/
| -
| I
| mrówka
| pgm. ''*siqip''
|-
! eftołch
| /ˈɛftoɫx/
| -
| I
| jeż
| pgm. ''*siqip + *thalku''?
|-
! ék
| /eːk/
| -
| -
| o (kimś, czymś)
| substratowe ''*ʔeg''
|-
! eklézi
| /ˈɛkleːzi/
| -ia-
| II (biernik ''-e'')
| kościół
| łacińskie ''ecclesia''
|-
! eklézia
| /ˈɛkleːzia/
| -iá-
| III
| kościelny
| ''eklézi(a)''
|-
! elk
| /ˈɛlk/
| -e-
| II
| pęknięcie
| pgm. ''*ilgi''
|-
! elke
| /ˈɛlkɛ/
| -é-
| III
| pęknięty
| ''elk(e)''
|-
! emíl
| /ˈɛmiːl/
| -
| I
| autor, twórca
| substratowe ''*x̃emill''
|-
! en
| /ˈɛn/
| -
| -
| gdzie
| pgm. ''*sin''
|-
! endokir
| /ˈɛndokir/
| -
| I
| widzieć
| pgm. ''*innak''
|-
! endokir
| /ˈɛndokir/
| -
| I
| widzienie
| ''endokir''
|-
! enst
| /ˈɛnʃt/
| -a-
| II
| gdzieś
| ''en + -st''
|-
! Épani
| /ˈeːpani/
| -a-
| II
| gdzieś
| hiszpańskie ''España''
|-
! Épania
| /ˈeːpania/
| -á-
| III
| hiszpański
| ''Épani(a)''
|-
! érdelj
| /ˈeːrdɛʎ/
| -
| I
| wiśnia
| jjh. ''eerwelj''
|-
! erej
| /ˈɛrɛj/
| -
| I
| pomieszczenie, miejsce
| pgm. ''*siħiyi''
|-
! erek
| /ˈɛrɛk/
| -
| -
| ówczas, wtedy
| substratowe ''*x̃ere'' (-k niewyjaśnione)
|-
! érpe
| /ˈeːrpɛ/
| -
| -
| zaraz
| substratowe ''*x̃erbeʔ''
|-
! erve
| /ˈɛrvɛ/
| -
| III
| wartościować
| pgm. ''*izmas''
|-
! erve
| /ˈɛrvɛ/
| -a-
| III
| wartościowanie
| ''erve''
|-
! eskape
| /ˈɛʃkapɛ/
| -
| III
| wychodzić
| substratowe ''*x̃eχgabul''
|-
! eskape
| /ˈɛʃkapɛ/
| -ü-
| III
| wychodzenie
| ''eskape''
|-
! eszte
| /ˈɛstɛ/
| -
| III
| ciąć
| pgm. ''*itdhas''
|-
! eszte
| /ˈɛstɛ/
| -a-
| III
| cięcie
| ''eszte''
|-
! esztzol
| /ˈɛzdzol/
| -
| I
| nóż, nożyczki
| ''eszte + -zol''
|-
! étrucs
| /ˈeːtrut͡ʃ/
| -a-
| II
| śmierć
| substratowe ''*ʔedroďax̃''
|-
! éŭch
| /ˈeːwx/
| -
| I
| który, jaki
| pgm. ''*isi + sauk''
|-
! evak
| /ˈɛvak/
| -
| I
| pole
| substratowe ''*x̃epag''
|-
! evrös
| /ˈɛvrøʃ/
| -
| I
| tkanina, materiał
| substratowe ''*wrevť''
|-
! ez
| /ˈɛz/
| -
| I
| jeden
| pgm. ''*sithu''
|-
! ezdop
| /ˈɛzdop/
| -
| I
| trawa
| pgm. ''*siyyap''
|-
! ezedlan
| /ˈɛzɛdlan/
| -
| I
| wuj
| pgm. ''*sitaallin''
|-
! ezu
| /ˈɛzu/
| -ú-
| III
| pierwszy
| ''ez(u)''
|-
|}

==F==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! fa
| /ˈfa/
| -
| nieregularnie
| on, ona (zaimek 3. osoby ożywiony)
| pgm. ''*pay''
|-
! fammar
| /ˈfamːar/
| -
| I
| impreza, święto
| pgm. ''*paadhmar''
|-
! fammaraŭ
| /ˈfamːaraw/
| -
| I
| imprezowicz
| ''fammar + -aŭ''
|-
! fammare
| /ˈfamːarɛ/
| -
| III
| imprezować, świętować
| ''fammar + -e''
|-
! fammare
| /ˈfamːarɛ/
| -a-
| III
| imprezowanie, świętowanie
| ''fammare''
|-
! fapun
| /ˈfapun/
| -
| I
| władca
| pgm. ''*paabun''
|-
! far
| /ˈfar/
| -
| I
| wielkość
| pgm. ''*pazau''
|-
! fare
| /ˈfarɛ/
| -
| III
| powiększać
| ''far'' + ''-e''
|-
! fare
| /ˈfarɛ/
| -a-
| III
| powiększanie
| ''fare''
|-
! farin
| /ˈfarin/
| -
| I
| drzewa (tylko l. mn.)
| pgm. ''*pirrun''
|-
! farintaj
| /ˈfarintaj/
| -
| I
| tartak
| ''farin + -taj''
|-
! farö
| /ˈfarø/
| -
| -
| bardzo
| pgm. ''*pazausah''
|-
! fazenf
| /ˈfazɛnf/
| -
| I
| gruby
| pgm. ''*paatinsis''
|-
! Február
| /ˈfɛbruaːr/
| -ui
| II
| luty
| łacińskie ''Februārius''
|-
! Februáru
| /ˈfɛbruaːru/
| -ú-
| III
| lutowy
| ''Február(u)''
|-
! fej
| /ˈfɛj/
| -
| I
| coś gorzkiego
| substratowe ''*pej''
|-
! fejöv
| /ˈfɛjøv/
| -
| I
| gorzki
| ''fej + -öv''
|-
! fjute
| /ˈfjutɛ/
| -
| III
| podrywać
| nieznane
|-
! fjute
| /ˈfjutɛ/
| -a-
| III
| podrywanie
| ''fjute''
|-
! fłosz
| /ˈfɫos/
| -a-
| II
| odłamek
| substratowe ''*plôsax̃''
|-
! fłosszan
| /ˈfɫosːan/
| -
| I
| sztabka
| ''fłosz + -van''
|-
! fók
| /ˈfoːk/
| -
| I
| ziarno
| pgm. ''*pahag''
|-
! fókke
| /ˈfoːkɛ/
| -
| III
| siać
| ''fók'' + ''-e''
|-
! fókke
| /ˈfoːkɛ/
| -a-
| III
| sianie
| ''fókke''
|-
! fókkzol
| /ˈfoːkzol/
| -
| I
| siewnik
| ''fókke + -zol''
|-
! fół
| /ˈfoːɫ/
| -ö-
| II
| lew
| pgm. ''*pahlau''
|-
! fołópp
| /ˈfoɫoːp/
| -
| I
| kot
| pgm. ''*pahlau''?
|-
! fond
| /ˈfond/
| -o-
| II
| wschód
| pgm. ''*panna''
|-
! fondar
| /ˈfondar/
| -
| -
| jutro
| pgm. ''*pannasa~pannaza'' (pgm. innesyw)
|-
! foz
| /ˈfoz/
| -a-
| II
| węgiel
| pgm. ''*pathaas''
|-
! föllf
| /ˈfølːf/
| -
| I
| pijany
| pgm. ''*paulhasas''?
|-
! förin
| /ˈførin/
| -
| I
| ruda (metalu)
| nieznane
|-
! föti
| /ˈføti/
| -í-
| II
| narodziny
| pgm. ''*pautiih''<ref>wyrównane do ''fötir'', zamiast regularnego ''**fözi''</ref>
|-
! Fötíköt
| /ˈføtiːˌkøt/
| -o-
| II
| Boże Narodzenie
| ''föti + köt''
|-
! fötir
| /ˈføtir/
| -
| I
| rodzić
| pgm. ''*paut''
|-
! fötir
| /ˈføtir/
| -
| I
| rodzenie
| ''fötir''
|-
! föz
| /ˈføz/
| -o-
| II
| dziecko
| pgm. ''*pautu'' (''*pauta?'')
|-
! frog
| /ˈfrog/
| -
| I
| kolec
| pgm. ''*puragh''
|-
! frun
| /ˈfrun/
| -
| I
| brzoza
| pgm. ''*pirrun''
|-
! fügar
| /ˈfygar/
| -
| I
| wóz
| substratowe ''*pukxar''
|-
! fümbász
| /ˈfymbaːs/
| -
| I
| suknia
| substratowe ''*pummaʔs''
|-
! für
| /ˈfyr/
| -
| I
| dla
| pgm. ''*piir''<ref>Błogosławieni, którzy nie widzieli a uwierzyli</ref>
|-
! fwö
| /ˈfø/
| -
| -
| tak bardzo, tak
| pgm. ''*pazausah''
|-
|}

==G==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! gár
| /ˈgaːr/
| -i-
| II
| dąb
| substratowe ''*kxarix̃''
|-
! gatwan
| /ˈgatwan/
| -
| I
| gospodarstwo, farma
| substratowe ''*kxadvên''
|-
! gebbe
| /ˈgɛbːɛ/
| -
| III
| giąć
| substratowe ''*kxepxul''
|-
! gebbe
| /ˈgɛbːɛ/
| -ü-
| III
| gięcie
| ''gebbe''
|-
! gebi
| /ˈgɛbi/
| -í-
| III
| wygięcie
| formacja wsteczna od ''gebbe''
|-
! geg
| /ˈgɛg/
| -ü-
| II
| nowość
| substratowe ''*kxekxux̃''
|-
! genenj
| /ˈgɛnɛɲ/
| -
| I
| napis, pismo
| substratowe ''*kxenajn''
|-
! genir
| /ˈgɛnir/
| -
| I
| pisać
| substratowe ''*kxenul''
|-
! genir
| /ˈgɛnir/
| -
| I
| pisanie
| ''genir''
|-
! geŭm
| /ˈgɛwm/
| -
| I
| żona
| ''nieznane''
|-
! geŭmep
| /ˈgɛwmɛp/
| -
| I
| panna młoda
| ''geŭm + -ep''
|-
! gév
| /ˈgeːv/
| -
| I
| nowy
| ''geg + -ev'' (ściągnięte z formy ''**gejev'')
|-
! glez
| /ˈglɛz/
| -
| I
| garb
| pgm. ''*ullitu''?
|-
! głum
| /ˈgɫum/
| -
| I
| ryba
| pgm. ''*gullum''
|-
! głúnar
| /ˈgɫunar/
| -o-
| II
| granica
| pgm.?
|-
! gmellar
| /ˈgmɛlːar/
| -
| I
| taniec (grupowy)
| pgm. ''*giimilkar''
|-
! gmellarir
| /ˈgmɛlːarir/
| -
| I
| tańczyć (grupowo)
| ''gmellar + =ir''
|-
! gmellarir
| /ˈgmɛlːarir/
| -
| I
| tańczenie (grupowo)
| ''gmellarir''
|-
! gnar
| /ˈgnar/
| -
| I
| basen, miejsce mycia się
| pgm. ''*ghaz''
|-
! gnare
| /ˈgnarɛ/
| -
| III
| nakazywać, kazać
| pgm. ''*ghayr''
|-
! gnare
| /ˈgnarɛ/
| -a-
| III
| nakazywanie, kazanie
| ''gnare''
|-
! gneme
| /ˈgnɛmɛ/
| -
| I
| iśćby
| pgm. ''*highim'' (forma pragnąca od ''*ghim'')
|-
! gneme
| /ˈgnɛmɛ/
| -a-
| III
| chodzenieby
| ''gneme''
|-
! gnes
| /ˈgnɛʃ/
| -e-
| II (biernik ''-e'')
| cud
| pgm. ''*ghid?''
|-
! gnón
| /ˈgniːn/
| -
| I
| syn
| pgm. ''*ghahan''
|-
! gnozsen
| /ˈgnoʒɛn/
| -
| I
| imię
| pgm. ''*ghathim''
|-
! gnödar
| /gnøˈdar/
| -
| I
| dług
| pgm. ''*ghauntar''
|-
! gnöf
| /ˈgnøf/
| -
| I
| miłość (uczuciowa, platoniczna)
| pgm. ''*ghaupsu''
|-
! gnömesa
| /gnøˈmɛʃa/
| -á-
| III
| step, równina
| ''gnö- + mesa''
|-
! gnör
| /ˈgnør/
| -
| I
| język (część ciała)
| pgm. ''*iighaur''
|-
! gnürowe
| /ˈgnyrovɛ/
| -
| III
| lizać
| pgm. ''*iighaurar zaww''
|-
! gnürowe
| /ˈgnyrovɛ/
| -a-
| III
| lizanie
| ''gnürowe''
|-
! gomułá
| /ˈgomuɫaː/
| -áe-
| III
| umiejętność
| ''nieznane''
|-
! gomułáe
| /ˈgomuɫaː/
| -
| III
| umiejętny
| ''gomułá(e)''
|-
! gondom
| /ˈgondom/
| -
| I
| wiara
| substratowe ''*kxônnôm''
|-
! gondomir
| /ˈgondomir/
| -
| I
| wierzyć
| ''gondom + -ir''
|-
! gondomir
| /ˈgondomir/
| -
| I
| wierzenie
| ''gondomir''
|-
! górbi
| /ˈgoːrbi/
| -ia-
| II (biernik ''-e'')
| nocne niebo
| substratowe ''*kxôhrbiʔ''
|-
! górbia
| /ˈgoːrbia/
| -iá-
| III
| nocnoniebieski, nocnoniebiański
| ''górbi(a)'' (zniekształcone na pseudolatynizm)
|-
! grá
| /ˈgraː/
| -
| I
| jeleń
| pgm. ''*rrawa''
|-
! grim
| /ˈgrim/
| -
| I
| nielubiany
| pgm. ''*rriim''
|-
! grime
| /ˈgrimɛ/
| -
| III
| nie lubić
| ''grim + -e''
|-
! grime
| /ˈgrimɛ/
| -
| III
| nielubienie
| ''grime''
|-
! gro
| /ˈgro/
| -
| III
| sześć
| pgm. ''*nirra''
|-
! gron
| /ˈgron/
| -
| I
| szósty
| pgm. ''*nirran''
|-
! gron
| /ˈgron/
| -
| I
| strach
| pgm. ''*qurran''
|-
! grur
| /ˈgrur/
| -
| II
| rządzić, władać
| substratowe ''*kxrox̃ul~*rrox̃ul''
|-
! grur
| /ˈgrur/
| -
| I
| rządzenie, władanie
| ''grur''
|-
! gróse
| /ˈgroːʃe/
| -é-
| III
| lato
| pgm. ''*karrad''
|-
! grőll
| /ˈgroːʃe/
| -
| I
| lud
| pgm. ''*iizrayil''
|-
! gú
| /ˈguː/
| -
| III
| dół (kierunek)
| pralatyskie ''*gû'' (koi. ''gau'')
|-
! gúv
| /ˈguːv/
| -
| I
| dolny
| ''gú + -v''
|-
! gwarir
| /ˈgwarir/
| -
| I
| objaśniać, tłumaczyć
| pgm. ''*ghayr''?
|-
! gwarir
| /ˈgwarir/
| -
| I
| objaśnianie, tłumaczenie
| ''gwarir''
|-
! gwarir pá
| /ˈgwarir‿ˌpaː/
| -
| I
| tłumaczyć (język)
| ''gwarir + pá''
|-
! gwarirpá
| /ˈgwarirˌpaː/
| -
| III
| tłumaczenie (języka)
| ''gwarir pá''
|-
! gwój
| /ˈgwoːj/
| -i-
| II
| jesień
| substratowe ''*kxvôlij~*kxvôlji''
|-
! gzar
| /ˈgzar/
| -
| I
| chleb
| pgm. ''*ghuuthar''
|-
! gzartaj
| /ˈgzartaj/
| -
| I
| piekarnia
| ''gzar + -taj''
|-
|}

==H==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! hadzsel
| /ˈhadʒɛl/
| -
| I
| świat
| koi. ''jhadżal''
|-
! hajk
| /ˈhajk/
| -
| I
| twarz
| pgm. ''*kaa + *ɡiistir'' (z gwary)
|-
! hało
| /ˈhaɫo/
| -ó-
| III
| ktoś, coś atrakcyjny
| pgm. ''*faalasas''
|-
! hałó
| /ˈhaɫoː/
| -óe-
| III
| atrakcyjny
| pgm. ''*faalasas''
|-
! ham
| /ˈham/
| -o-
| II
| kura
| pgm. ''*haama''
|-
! har
| /ˈhar/
| -
| I
| świnia
| pgm. ''*hayr''
|-
! háren
| /ˈhaːrɛn/
| -
| I
| kolano
| pgm. ''*sukayrim''
|-
! harowe
| /ˈharovɛ/
| -
| III
| robićby
| pgm. ''*hazaww'' (forma pragnąca od ''*zaww'')
|-
! harowe
| /ˈharovɛ/
| -a-
| III
| robienieby
| ''harowe''
|-
! hárver
| /ˈhaːrvɛr/
| -
| I
| brud
| substratowe ''*haʔrmer''
|-
! hasztrozar
| /ˈhastrozar/
| -o-
| II
| ognisko
| pgm. ''*faatraa + *tharas''
|-
! haŭr
| /ˈhawr/
| -
| -
| mimo, pomimo
| pgm. ''*farrik''
|-
! he
| /ˈhɛ/
| -
| -
| i, oraz, a
| pgm. ''*fi''
|-
! hecs
| /ˈhɛt͡ʃ/
| -ö-
| II
| ratunek
| pgm. ''*firdaus''
|-
! hecsöl
| /ˈhɛt͡ʃøl/
| -
| I
| ratownik
| ''hecs(ö) + -al''
|-
! hecsör
| /ˈhɛt͡ʃør/
| -
| I
| ratować
| ''hecs(ö) + -r''
|-
! hecsör
| /ˈhɛt͡ʃør/
| -
| I
| ratowanie
| ''hecsör''
|-
! helf
| /ˈhɛlf/
| -
| I
| pnącze
| koi. ''helv''
|-
! hentaj
| /ˈhɛntaj/
| -
| I
| zaburzenie
| ''nieznane''
|-
! hérf
| /ˈheːrf/
| -
| I
| zimny
| pgm. ''*faawwir''
|-
! hesa
| /ˈhɛʃsa/
| -á-
| III
| idol
| pgm. ''*hitlaa''
|-
! hezd
| /ˈhɛzd/
| -
| I
| życie
| pgm. ''*fiyy''
|-
! hezde
| /ˈhɛzdɛ/
| -
| III
| istnieć
| ''hezd + -e''
|-
! hezde
| /ˈhɛzdɛ/
| -a-
| III
| istnienie
| ''hezde''
|-
! hezdir
| /ˈhɛzdir/
| -
| I
| żyć
| ''hezd + -ir''
|-
! hezdir
| /ˈhɛzdir/
| -
| I
| życie
| ''hezdir''
|-
! hganca
| /ˈgant͡sa/
| -
| I
| teren prywatny
| koi. ''hguancę'' lub jjh. ''ganca''
|-
! hí
| /ˈhiː/
| -
| -
| dużo, wiele, mnogo
| pgm. ''*fi + *-sih''?
|-
! hib
| /ˈhib/
| -
| I
| pszenica
| substratowe ''*hipxax̃''
|-
! himg
| /ˈhimg/
| -
| I
| stodoła
| substratowe ''*hiŋŋ''
|-
! hocs
| /ˈhot͡ʃ/
| -e-
| II
| samotność
| pgm. ''*hazdi''?
|-
! hocse
| /ˈhot͡ʃo/
| -é-
| III
| samotny, sam
| pgm. ''*hazdisis''?
|-
! Hocsboz
| /ˈhod͡ʒboz/
| -
| I
| [[Hoczeboz]]
| koi. ''Hotṡboz''
|-
! Hocsbozov
| /ˈhod͡ʒbozov/
| -
| I
| hoczebozki
| ''Hocsboz + -ov''
|-
! hocsefügar
| /ˈhot͡ʃɛfygar/
| -
| I
| samochód
| ''hocs + fügar''
|-
! hoĭer
| /ˈhojɛr/
| -
| I
| duet
| ludż. ''hoier''
|-
! hoki
| /ˈhoki/
| -í-
| III
| sen
| pgm. ''*faqiih''
|-
! hokkane
| /ˈhokːanɛ/
| -
| III
| budzić, wstawać
| ''hokke + -van''
|-
! hokkane
| /ˈhokːanɛ/
| -a-
| III
| budzenie, wstawanie
| ''hokkane''
|-
! hokke
| /ˈhokːɛ/
| -
| III
| spać
| pgm. ''*faqhan''
|-
! hokke
| /ˈhokːɛ/
| -a-
| III
| spanie
| ''hokke''
|-
! hokke meg
| /ˈhokːɛ‿ˌmɛg/
| -
| III
| śnić
| ''hokke + meg''
|-
! hokkemeg
| /ˈhokːɛˌmɛg/
| -
| I
| śnienie
| ''hokke meg''
|-
! hokkeri
| /ˈhokːɛri/
| -í-
| III
| sypialnia
| ''hokke + -eri''
|-
! hołur
| /ˈhoɫur/
| -
| I
| sadzonka
| pgm. ''*haluz''
|-
! hommás
| /ˈhomːaːʃ/
| -
| I
| człowiek
| substratowe ''*hôm manť'' lub archaiczne ''hom + -más''
|-
! hord
| /ˈhord/
| -
| I
| kapłan, ksiądz
| ''nieznane''
|-
! horőze
| /ˈhorøːzɛ/
| -
| III
| chciećby
| pgm. ''*haħauhtas'' (forma pragnąca od ''*ħauhtas'')
|-
! horőze
| /ˈhorøːzɛ/
| -a-
| III
| chcianieby
| ''horőze''
|-
! horta
| /ˈhorta/
| -á-
| III
| miły
| substratowe ''*hôrodah''
|-
! hossene
| /ˈhoʃːɛnɛ/
| -
| III
| brać
| pgm. ''*haptin''
|-
! hossene
| /ˈhoʃːɛnɛ/
| -a-
| III
| branie
| ''hossene''
|-
! hoszter
| /ˈhostɛr/
| -sztra-
| II
| ogień
| pgm. ''*faatraa''
|-
! hosztrabrik
| /ˈhostrabrik/
| -
| I
| wódka
| ''hoszter + brik''
|-
! hosztroglarák
| /ˈhostroglaraːk/
| -
| I
| fajerwerek
| ''hoszter + oglarák''
|-
! hozd
| /ˈhozd/
| -o-
| II
| stopa
| pgm. ''*sayya''<ref>Nie wiadomo, dlaczego w tym słowie ''*s'' przetrwało jako ''h'' zamiast wypaść całkowicie</ref>
|-
! höll
| /ˈhølː/
| -
| I
| piekło
| niemieckie ''Hölle''
|-
! höndopi
| /ˈhøndopi/
| -í-
| III
| podryw
| pgm.?
|-
! höndoppe
| /ˈhøndopːɛ/
| -
| III
| podrywać, uwodzić
| pgm.?
|-
! höndoppe
| /ˈhøndopːɛ/
| -a-
| III
| podrywanie, uwodzenie
| ''höndoppe''
|-
! höror
| /ˈhøror/
| -
| I
| serce
| pgm. ''*farra''
|-
! hösa
| /ˈhøʃa/
| -á-
| III
| hodowla
| pgm. ''*hautlaa''
|-
! höso
| /ˈhøʃo/
| -ó-
| III
| brzuch
| pgm. ''*hautla''
|-
! hudíkk
| /ˈhudiːk/
| -i-
| II
| jaskinia
| substratowe ''*hotxiʔkix̃''
|-
! húszog
| /ˈhuːsog/
| -
| I
| wolny, swobodny
| substratowe ''*honsôg''
|-
! hüngér
| /ˈhyŋgeːr/
| -
| II
| zacząć, rozpocząć
| substratowe ''*huŋŋex̃ul''
|-
|}

==HJ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! hjáb
| /ˈjaːb/
| -a-
| II
| rano (pora dnia)
| substratowe ''*χaʔpxax̃''
|-
! hjába
| /ˈjaːba/
| -á-
| III
| poranny, rano (przysłówek)
| ''hjáb(a)''
|-
! hjába
| /ˈjaːba/
| -á-
| III
| poranny, rano (przysłówek)
| ''hjáb(a)''
|-
! hjałoke
| /ˈjaɫokɛ/
| -
| III
| przeczytać
| substratowe ''*χalôgul''
|-
! hjałoke
| /ˈjaɫokɛ/
| -ü-
| III
| przeczytanie
| ''hjaloke''
|-
! hjaszel
| /ˈjasɛl/
| -szle-
| II
| rosa
| substratowe ''*hjaslek''
|-
! hjat
| /ˈjat/
| -
| I
| stół, biurko
| pgm. ''*ufyaadh''
|-
! hjekir
| /ˈjɛkir/
| -
| I
| męczyć się
| substratowe ''*χegul''
|-
! hjekir
| /ˈjɛkir/
| -
| I
| męczenie się
| ''hjekir''
|-
! hjelike
| /ˈjɛlikɛ/
| -
| III
| czytać
| substratowe ''*χeligul''
|-
! hjelike
| /ˈjɛlikɛ/
| -ü-
| III
| czytanie
| ''hjelike''
|-
! hjellög
| /ˈjɛlːøg/
| -
| I
| żelazo
| substratowe ''*χelhunk''
|-
! hjélv
| /ˈjeːlv/
| -i-
| II
| pokój, pomieszczenie
| substratowe ''*χelmix̃''
|-
! hjert
| /ˈjɛrt/
| -
| I
| skała
| nieznane
|-
! hjołve
| /ˈjoɫvɛ/
| -
| III
| wyobrażać
| substratowe ''*χôlmul''
|-
! hjołve
| /ˈjoɫvɛ/
| -ü-
| III
| wyobrażanie
| ''hjołve''
|-
! hjołve meg
| /ˈjoɫvɛ mɛg/
| -
| III
| wyobrażać sobie
| ''hjołve + meg''
|-
! hjołvzol
| /ˈjoɫvzol/
| -
| I
| wyobraźnia
| ''hjołve + -zol''
|-
! hjud
| /ˈjud/
| -
| I
| przeprawa
| formacja wsteczna od ''hjude''
|-
! hjude
| /ˈjudɛ/
| -
| III
| przeprawiać się, przechodzić, przekraczać
| substratowe ''*hjotxul''
|-
! hjude
| /ˈjudɛ/
| -ü-
| III
| przeprawianie się, przechodzenie, przekraczanie
| ''hjude''
|-
! hjude rön
| /ˈjudɛ‿ˌrøn/
| -
| III
| zanurzać się
| ''hjude + rön''
|-
! hjuderön
| /ˈjudɛˌrøn/
| -
| I
| zanurzanie się
| ''hjude rön''
|-
! hjümer
| /ˈjymɛr/
| -
| I
| mech
| substratowe ''*χumajr''
|-
|}

==I==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! ifkir
| /ˈifkir/
| -
| I
| myśleć
| pgm. ''*siiq''
|-
! ifkir
| /ˈifkir/
| -
| I
| myślenie
| ''ifkir''
|-
! iger
| /ˈigɛr/
| -
| I
| głoska, dźwięk
| koi. ''igęr''
|-
! ile
| /ˈilɛ/
| -é-
| III
| ciężki
| koi. ''illisis''
|-
! índet
| /ˈiːndɛt/
| -
| I
| element łączący (gwóźdź, śruba, lina itd.)
| substratowe ''*ʔinnet''
|-
! ingar
| /ˈiŋgar/
| -
| I
| łokieć
| substratowe ''*x̃iŋŋar''
|-
! ír
| /ˈiːr/
| -
| ''nieregularnie''
| mówić
| pgm. ''*iigh''
|-
! ír
| /ˈiːr/
| -
| I
| mówienie
| ''ír''
|-
! ír meg
| /ˈiːr‿ˌmɛg/
| -
| ''nieregularnie''
| brzmieć
| ''ír + meg''
|-
! írmeg
| /ˈiːrˌmɛg/
| -
| I
| brzmienie
| ''ír meg''
|-
! iran
| /ˈiran/
| -
| I
| złość
| pgm. ''*iraan''
|-
! iranf
| /ˈiranf/
| -
| I
| zły
| ''iran + -f''
|-
! is
| /ˈiʃ/
| -
| -
| niesamowicie, niezwykle
| substratowe ''*x̃iχ''
|-
! istene
| /ˈiʃtɛnɛ/
| -
| III
| rozbawiać, rozkręcać
| substratowe ''*x̃iχdenul''
|-
! istene
| /ˈiʃtɛnɛ/
| -ü-
| III
| rozbawianie, rozkręcanie
| ''istene''
|-
! itare
| /ˈitarɛ/
| -
| III
| oblewać
| substratowe ''*x̃idarul''
|-
! itare
| /ˈitarɛ/
| -ü-
| III
| oblewanie
| ''itare''
|-
! itrűbam
| /ˈitryːbam/
| -
| I
| nalewka
| ''itare + kűbam''
|-
! iver
| /ˈivɛr/
| -
| I
| gówno (wulg.)
| substratowe ''*x̃ipajr''
|-
! ivere
| /ˈivɛrɛ/
| -
| III
| srać (wulg.)
| ''iver + -e''
|-
! ivere
| /ˈivɛrɛ/
| -a-
| III
| sranie (wulg.)
| ''ivere''
|-
! ivervás
| /ˈivɛrvaːʃ/
| -
| I
| gówniarz, skurwiel, kurwa (wulg.)
| ''iver + -más''
|-
|}

==J==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! já
| /ˈjaː/
| -
| ''nieodmienne''
| być (bardzo archaiczne)
| substratowe ''*jakul''
|-
! jalb
| /ˈjalb/
| -e-
| II
| wąwóz
| substratowe ''*jalbex̃''
|-
! jáll
| /ˈjaːl/
| -i-
| II
| płot, ogrodzenie
| substratowe ''*jaʔlix̃''
|-
! jamonor
| /ˈjamonor/
| -
| II
| krążyć
| pgm. ''*yaamana''
|-
! jamonor
| /ˈjamonor/
| -
| I
| krążenie
| ''jamonor''
|-
! janege
| /ˈjanɛgɛ/
| -é-
| III
| wkurzający
| substratowe ''*janekxejʔ''
|-
! Jánuár
| /ˈjaːnuaːr/
| -u-
| II
| styczeń
| łacińskie ''Iānuārius''
|-
! Jánuáru
| /ˈjaːnuaːru/
| -ú-
| III
| styczniowy
| ''Jánuár(u)''
|-
! jawor
| /ˈjavor/
| -
| II
| otaczać
| pgm. ''*yaamana''
|-
! jawor
| /ˈjavor/
| -
| I
| otaczanie
| ''jawor''
|-
! jazol
| /ˈjazol/
| -
| I
| narzędzie
| substratowe ''*jêtôl''
|-
! jede
| /ˈjɛdɛ/
| -é-
| III
| szlachetność
| pgm. ''*yindih''?
|-
! jedé
| /ˈjɛdeː/
| -ée-
| III
| szlachetny
| ''jede''
|-
! jémot
| /ˈjeːmot/
| -
| I
| księżyc
| pgm. ''*yinmadh''
|-
! jepur
| /ˈjɛpur/
| -
| I
| nożyce
| substratowe ''*jebor''
|-
! Jessűv
| /ˈjɛʃːyːv/
| -
| I
| [[Jechgiw|Jesiw]]
| jjh. ''Jechoeb''
|-
! Jessűvöv
| /ˈjɛʃːyːvøv/
| -
| I
| jesiwski
| ''Jessűv + -öv''
|-
! jó
| /ˈjoː/
| -
| -
| dookoła, w koło
| pgm. ''*yamna''
|-
! jogi
| /ˈjogi/
| -í-
| III
| pamięć
| pgm. ''*yankiif''
|-
! jogí
| /ˈjogiː/
| -íe-
| III
| pamiętny
| ''jogi''
|-
! jogge
| /ˈjogːɛ/
| -
| III
| pamiętać
| od ''jogi'' na wzór innych słów zakończonych na ''-i''
|-
! jogge
| /ˈjogːɛ/
| -a-
| III
| pamiętanie
| ''jogge''
|-
! jón
| /ˈjoːn/
| -o-
| II
| koło
| pgm. ''*yamna''
|-
! joss
| /ˈjoʃː/
| -
| -
| teraz
| substratowe ''*jôssex̃''
|-
! jö
| /ˈjø/
| -
| III
| stary (potocznie)
| skrócone ''jögö''
|-
! jőe
| /ˈjøː/
| -
| III
| pasterz
| pgm. ''*(y)auf''
|-
! jögö
| /ˈjøgø/
| -ő-
| III
| stary
| pgm. ''*yankausas''
|-
! jössene
| /ˈjøʃːɛnɛ/
| -
| III
| zabierać
| pgm. ''*haptin''?
|-
! jössene
| /ˈjøʃːɛnɛ/
| -a-
| III
| zabieranie
| ''jössene''
|-
! jövnórir
| /ˈjøvnoːrir/
| -
| I
| wozić
| pgm. ''*yaghawwar''
|-
! jövnórir
| /ˈjøvnoːrir/
| -
| I
| wożenie
| ''jövnórir''
|-
! Júlj
| /ˈjuːʎ/
| -u-
| II
| lipiec
| łacińskie ''Iūlius''
|-
! Júlju
| /ˈjuːʎu/
| -ú-
| III
| lipcowy
| ''Júlj(u)''
|-
! Júnj
| /ˈjuːɲ/
| -u-
| II
| czerwiec
| łacińskie ''Iūnius''
|-
! Júnju
| /ˈjuːɲu/
| -ú-
| III
| czerwcowy
| ''Júnj(u)''
|-
! jur
| /ˈjur/
| -
| I
| córka
| pgm. ''*iiyuzu''
|-
! jü
| /ˈjy/
| -
| -
| również, także, dodatkowo
| ''nieznane''
|-
! jüke
| /ˈjykɛ/
| -
| III
| chcieć
| pgm. ''*iisuuq''
|-
! jükkon
| /ˈjykːon/
| -
| I
| kieł
| nau. ''*jükån'' (pgm. ''*yuugan'')
|-
! jüllúz
| /ˈjylːuːz/
| -
| I
| lato
| koi. ''jülgúosę''
|-
|}

==K==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! kaf
| /ˈkaf/
| -
| -
| niech, niechaj
| ogm. ''*kav'' (pgm. ''*kammi'')
|-
! kajgel
| /ˈkajgɛl/
| -e-
| II
| sława
| gow. ''*kaiglä'' (pgm. ''*kayllan'')
|-
! kach
| /ˈkax/
| -i-
| II
| biel
| substratowe ''*gaχix̃''
|-
! kachi
| /ˈkaxi/
| -í-
| III
| biały
| formacja wsteczna od ''kach''
|-
! kalb
| /ˈkalb/
| -
| II
| starość
| substratowe ''*galbax̃''
|-
! kalba
| /ˈkalba/
| -á-
| III
| stary
| ''kalb(a)''
|-
! karlek
| /ˈkarlɛk/
| -
| I
| czerwień
| pralatyskie ''*kærlekẹ''
|-
! karlekev
| /ˈkarlɛkɛv/
| -
| I
| czerwony
| ''karlek + -ev''
|-
! karne
| /ˈkarnɛ/
| -
| III
| kręcić
| pgm. ''*garnas''
|-
! karne
| /ˈkarnɛ/
| -a-
| III
| kręcenie
| ''karne''
|-
! karnzol
| /ˈkarnzol/
| -
| I
| karuzela
| ''karne + -zol''
|-
! kaŭłef
| /ˈkawɫɛf/
| -
| I
| pałac, zamek, willa
| substratowe ''*gavlet''
|-
! kaŭt
| /ˈkawt/
| -
| I
| gwałt
| substratowe ''*gahot''
|-
! kaŭte
| /ˈkawtɛ/
| -
| III
| gwałcić
| substratowe ''*gahotul''
|-
! kaŭte
| /ˈkawtɛ/
| -a-
| III
| gwałcenie
| ''kaŭte''
|-
! kécht
| /ˈkeːxt/
| -i-
| II
| miłość
| substratowe ''*geʔgdix̃''
|-
! kechtir
| /ˈkɛxtir/
| -
| II
| kochać
| ''kécht(i) + -ir''
|-
! kechtir
| /ˈkɛxtir/
| -
| I
| kochanie
| ''kechtir''
|-
! kechtir meg
| /ˈkɛxtir‿ˌmɛg/
| -
| II
| kochać mnie
| ''kechtir + meg''
|-
! kechtirmeg
| /ˈkɛxtirˌmɛg/
| -
| I
| kochanie mnie
| ''kechtir meg''
|-
! kemag
| /ˈkɛmag/
| -
| -
| jako ... tak (używane w porównaniach)<ref>''kemag <rzeczownik>, kemag <rzeczownik w ekwatywie>''</ref>
| substratowe ''*gemakxVx̃''
|-
! kerljek
| /ˈkɛrʎɛk/
| -
| I
| dom (budynek)
| substratowe ''*gerljenk''
|-
! kir
| /ˈkir/
| -
| -
| przed (czasowo)
| pgm. ''*giira''
|-
! kis
| /ˈkiʃ/
| -
| -
| przez
| substratowe ''*giť~*giχ''
|-
! kís
| /ˈkiːʃ/
| -
| I
| niedaleki, bliski , niedaleko, blisko
| substratowe ''*giʔť''
|-
! kjón
| /ˈkjoːn/
| -
| I
| ząb
| pgm. ''*yuugan''
|-
! klasane
| /ˈklaʃanɛ/
| -
| III
| działać
| substratowe ''*klêsanul''
|-
! klasane
| /ˈklaʃanɛ/
| -ü-
| III
| działanie
| ''klasane''
|-
! klezir
| /ˈklɛzir/
| -
| I
| wciskać, naciskać
| substratowe ''*kletul''
|-
! klezir
| /ˈklɛzir/
| -
| I
| wciskanie, naciskanie
| ''klezir''
|-
! koc
| /ˈkot͡s/
| -a-
| II
| pies (zdziczały)
| ''nieznane''
|-
! komi
| /ˈkomi/
| -í-
| III
| próba
| pgm. ''*gamiih''?
|-
! komma
| /ˈkomːa/
| -á-
| III
| przyjaźń, braterstwo
| substratowe ''*gômhaʔ''
|-
! komme
| /ˈkomːɛ/
| -
| III
| próbować
| ''komi + -he''
|-
! komme
| /ˈkomːɛ/
| -a-
| III
| próbowanie
| ''komme''
|-
! kołir
| /ˈkoɫir/
| -
| I
| strzec, pilnować
| pragammajskie?
|-
! kołir
| /ˈkoɫir/
| -
| I
| strzeżenie, pilnowanie
| ''kołir''
|-
! kołsz
| /ˈkoɫs/
| -
| I
| wyspa
| substratowe ''*gôls''
|-
! kołsztráp
| /ˈkoɫstraːp/
| -
| I
| półwysep
| ''kołsz + ráp''
|-
! kołven
| /ˈkoɫvɛn/
| -
| I
| brew
| substratowe ''*gôlmen''
|-
! kotsz
| /ˈkots/
| -u-
| II
| łóżko, legowisko
| substratowe ''*gôdsux̃''
|-
! kottöl
| /ˈkotːøl/
| -
| I
| praca (usługa)
| pralatyskie ''*kottöl''
|-
! kottölaŭ
| /ˈkotːølaw/
| -
| I
| ktoś korzystający z usług pracy; użytkownik
| ''kottöl + -aŭ''
|-
! kottölvás
| /ˈkotːølvaːʃ/
| -
| I
| pracownik
| ''kottöl + -más''
|-
! koz
| /ˈkoz/
| -o-
| I
| podłoga, także parkiet, scena
| substratowe ''*gôtôx̃''
|-
! köt
| /ˈkøt/
| -o-
| II
| dzień
| pgm. ''*gauda''
|-
! kötar
| /ˈkøtar/
| -
| -
| dziś, dzisiaj
| pgm. ''*gaudasa~gaudaza'' (pgm. innesyw)
|-
! kráj
| /ˈkraːj/
| -
| I
| pan
| substratowe ''*gravaj''
|-
! krej
| /ˈkrɛj/
| -
| I
| kilka
| pgm. ''*guringu''
|-
! krókűbam
| /ˈkroːkyːbam/
| -
| I
| wodór
| ''kró + kűbam'', pierwszy człon ex nihilo?
|-
! kroküt
| /ˈkrokyt/
| -
| I
| spotkanie
| substratowe ''*grôgut''
|-
! kroküteri
| /ˈkrokytɛri/
| -í-
| III
| salon
| ''kroküt + -eri''
|-
! krokütir
| /ˈkrokytir/
| -
| I
| spotykać się
| ''kroküt + -ir''
|-
! krol
| /ˈkrol/
| -
| I
| budżet
| substratowe ''*grôl''?
|-
! krúcs
| /ˈkruːt͡ʃ/
| -i-
| II
| bór, las
| substratowe ''*gror dipxôrgux̃''
|-
! ksir
| /ˈkʃir/
| -
| I
| twarz
| pgm. ''*ɡiistir''
|-
! kszan
| /ˈksaj/
| -
| -
| oprócz, prócz
| pragammajskie?
|-
! kszjogár
| /ˈksjogaːr/
| -o-
| II
| miód pitny
| pgm. ''*yugtun + *katara''
|-
! kszjon
| /ˈksjon/
| -
| I
| miód
| pgm. ''*yugtun''
|-
! kursándi
| /ˈkurʃaːndi/
| -í-
| III
| panteon
| substratowe ''*gorog sahantxih'' "boska stolica"
|-
! kűbam
| /ˈkyːbam/
| -
| I
| woda
| substratowe ''*guʔpxam''
|-
! kűbamlampa
| /ˈkyːbamˌlampa/
| -
| I
| latarnia morska
| ''kűbam + lampa''
|-
! kűbamómasz
| /ˈkyːbamˌoːmas/
| -
| I
| młyn wodny
| ''kűbam + ómasz''
|-
! küdet
| /ˈkydɛt/
| -dt-
| I
| tartak
| koi. ''küdit''
|-
! küm
| /ˈkym/
| -
| -
| czy
| pgm. ''*(da)guum''
|-
! kwap
| /ˈkwap/
| -
| I
| kaczka
| pgm. ''*baab''
|-
! kwerpa
| /ˈkwɛrpa/
| -á-
| III
| gówno (wulg.)
| substratowe ''*berbaʔ''
|-
! kwoszel
| /ˈkwosɛl/
| -
| I
| lepka maź, szlam
| koi. ''quosl''
|-
|}

==CH==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! chajg
| /ˈxajg/
| -
| I
| język, mowa
| pgm. ''*kaa + *iigh''
|-
! chałor
| /ˈxaɫor/
| -
| I
| siostra
| pgm. ''*kaylaħ''
|-
! chamb
| /ˈxaɫor/
| -
| -
| więc, zatem
| pgm. ''*kammi''
|-
! chan
| /ˈɣan/
| -
| I
| pięć
| skrócone ''charven''
|-
! chanon
| /ˈɣanon/
| -
| I
| piąty
| skrócone ''charvnon''
|-
! chap
| /ˈxap/
| -
| I
| dom
| substratowe ''*kab''
|-
! cháp
| /ˈxaːp/
| -
| I
| plecy
| pgm. ''*qiyap''
|-
! char
| /ˈxar/
| -
| -
| kiedy, gdy
| pgm. ''*kaar''
|-
! charpor
| /ˈxarpor/
| -
| II
| musieć
| pgm. ''*qaarbalaa''
|-
! charpor
| /ˈxarpor/
| -
| I
| musienie
| ''charpor''
|-
! charst
| /ˈxarʃt/
| -sta-
| II
| kiedyś, gdyś
| ''char + -st''
|-
! charven
| /ˈxarvɛn/
| -rvna-
| II
| pięć
| pgm. ''*kargha''
|-
! charvnon
| /ˈxarvnon/
| -
| I
| piąty
| pgm. ''*karghan''
|-
! ché
| /ˈxeː/
| -
| III
| czas
| substratowe ''*kehex̃''
|-
! ché
| /ˈxeː/
| -
| III
| pałka, pała
| substratowe ''*kêjex̃''
|-
! chegog
| /ˈxɛgog/
| -
| I
| długi
| substratowe ''*keŋgônk''
|-
! chetre
| /ˈxɛtrɛ/
| -
| III
| atakować
| substratowe ''*kedrul''
|-
! chetre
| /ˈxɛtrɛ/
| -ü-
| III
| atakowanie
| ''chetre''
|-
! cheŭr
| /ˈxɛwr/
| -a-
| II
| głodówka
| substratowe ''*kevrax̃''
|-
! chevorir
| /ˈxɛvorir/
| -
| I
| ufać
| substratowe ''*kepôrul''
|-
! chevorir
| /ˈxɛvorir/
| -
| I
| ufanie
| ''chevorir''
|-
! chícs
| /ˈxiːt͡ʃ/
| -u-
| II
| góra (kierunek)
| pgm. ''*kirdu''
|-
! chícsu
| /ˈxiːt͡ʃu/
| -ú-
| III
| górny
| ''chícs(u)''
|-
! chirep
| /ˈxirep/
| -
| I
| pył
| pgm. ''*kirrip''
|-
! chirovnóg
| /ˈxirovnoːg/
| -
| I
| ład, porządek
| pgm. ''*Qiiħaghuyagh''
|-
! chmo
| /ˈɣmo/
| -
| III
| dupa (wulg.)
| pgm. ''*kiima''
|-
! chmo
| /ˈɣmo/
| -
| I
| dupa (wulg.)
| pgm. ''*kiima''
|-
! cho
| /ˈxo/
| -
| ''nieregularnie''
| oni, one
| pgm. ''*qa''
|-
! chocsani
| /ˈxot͡ʃani/
| -í-
| III
| taniec (samodzielny)
| pgm. ''*kardaniih''
|-
! chocsanne
| /ˈxot͡ʃanːɛ/
| -
| III
| tańczyć (samodzielny)
| ''chocsani + -he''
|-
! chocsanne
| /ˈxot͡ʃanːɛ/
| -a-
| III
| tańczenie (samodzielny)
| ''chocsanne''
|-
! chodarf
| /ˈxodarf/
| -
| I
| inny
| pgm. ''*kandar''
|-
! chode
| /ˈxodɛ/
| -
| ''nieregularnie''
| być
| pgm. ''*kandas''
|-
! chogrosz
| /ˈxogros/
| -
| I
| roślina hodowlana
| pgm. ''*karrat''
|-
! chohj
| /ˈxoj/
| -o-
| II
| ciotka (od matki)
| pgm. ''*kahya''
|-
! chojen
| /ˈxojɛn/
| -
| I
| kłamstwo
| substratowe ''*kôjen''
|-
! chółe
| /ˈxoːɫɛ/
| -é-
| III
| wyjawnienie, zdrada
| substratowe ''*kohôleʔ''
|-
! chółér
| /ˈxoːɫeːr/
| -
| II
| wyjawnić, zdradzić
| ''chółe + -ir''
|-
! chółér
| /ˈxoːɫeːr/
| -
| I
| wyjawnienie, zdradzenie
| ''chółér''
|-
! chopir
| /ˈxopir/
| -
| I
| prowadzić, przewodniczyć
| pgm. ''*qabrii'' lub substratowe ''*χômebul''
|-
! chopir
| /ˈxopir/
| -
| I
| prowadzenie, przewodniczenie
| ''chopir''
|-
! choreni
| /ˈxorɛni/
| -í-
| III
| bitwa, walka
| pgm. ''*kaħin + -iih''
|-
! choreníaŭ
| /ˈxorɛniːaw/
| -
| I
| wojownik, żołnierz
| ''choreni + -aŭ''
|-
! chorenne
| /ˈxorɛnːɛ/
| -
| III
| walczyć
| ''choreni + -he''
|-
! chorenne
| /ˈxorɛnːɛ/
| -a-
| III
| walczenie
| ''chorenne''
|-
! chors
| /ˈxorʃ/
| -e-
| II (biernik ''-e'')
| wełna
| pgm. ''*qaħti''
|-
! chosztrön
| /ˈxostrøn/
| -o-
| II
| deszcz
| pgm. ''*katrazauna''
|-
! choszun
| /ˈxosun/
| -
| I
| jeździec, kawalerzysta
| pgm. ''*qadunu''
|-
! chóŭr
| /ˈxoːwr/
| -i-
| II
| mistrz
| pgm. ''*qabrii''
|-
! chozar
| /ˈxozar/
| -o-
| II
| jezioro
| pgm. ''*katara''
|-
! chölröneri
| /ˈxølrønɛri/
| -í-
| III
| magazyn
| ''chörölir rön + -eri''
|-
! chőp
| /ˈxøːp/
| -
| I
| ogon
| pgm. ''*qiyap''
|-
! chörölir
| /ˈxørølir/
| -
| I
| oddawać
| pgm. ''*qaurauz''
|-
! chörölir
| /ˈxørølir/
| -
| I
| oddawanie
| ''chörölir''
|-
! chörölir rön
| /ˈxørølir‿ˌrøn/
| -
| I
| chować
| ''chörölir + rön''
|-
! chörölirrön
| /ˈxørøliˌrːøn/
| -
| I
| chowanie
| ''chörölir rön''
|-
! chróvnjag
| /ˈxroːvɲag/
| -
| I
| chowanie
| pragammajskie
|-
! chülljűr
| /ˈxyʎːyːr/
| -
| II
| przedstawić
| koi. ''chülyuloez kuo''
|-
! chülljűr
| /ˈxyʎːyːr/
| -
| I
| przedstawienie
| ''chülljűr''
|-
! chűn
| /ˈxyːn/
| -
| I
| trup
| pgm. ''*kahin''
|-
! chware
| /ˈfarɛ/
| -
| III
| dziabać (ziemię)
| substratowe ''*parul''
|-
! chware
| /ˈfarɛ/
| -ü-
| III
| dziabanie (ziemi)
| ''chware''
|-
! chwarzol
| /ˈfarzol/
| -
| I
| motyka
| ''chware + -zol''
|-
! chwen
| /ˈfɛn/
| -
| I
| kość
| pgm. ''*kahin''
|-
! chwendde
| /ˈfɛndːɛ/
| -
| III
| troszczyć się
| ''chwendi + -he''
|-
! chwendi
| /ˈfɛndi/
| -í-
| III
| troska
| substratowe ''*penniʔ''
|-
|}

==L==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! lagrin
| /ˈlagrin/
| -
| I
| demon
| pgm. ''*aaħrriim''
|-
! lajek
| /ˈlajɛk/
| -
| I
| brzucho
| substratowe ''*lajheg''
|-
! lakon
| /ˈlakon/
| -
| I
| prestiż
| substratowe ''*lêkon''
|-
! lala
| /ˈlala/
| -
| III
| ojciec
| ''onomatopeja''
|-
! láp
| /ˈlaːp/
| -
| I
| świątynia
| pgm. ''*ulayb''
|-
! lar
| /ˈlar/
| -
| I
| tortura
| pgm. ''*liir'' (przez gwarowe ''lär'')
|-
! laris
| /ˈlariʃ/
| -
| I
| spodnie
| substratowe ''*lariχ''
|-
! latesz
| /ˈlatɛs/
| -
| I
| ludzie
| koi. ''latsę (latis)''
|-
! lazs
| /ˈlaʒ/
| -o-
| I
| wątroba
| substratowe ''*laťôx̃''
|-
! ledde
| /ˈlɛdːɛ/
| -
| III
| prosić
| ''ledi + -he''
|-
! ledde
| /ˈlɛdːɛ/
| -a-
| III
| proszenie
| ''ledde''
|-
! ledi
| /ˈlɛdi/
| -í-
| III
| próśba
| substratowe ''*letxih''
|-
! lek
| /ˈlɛk/
| -e-
| II
| świerk
| substratowe ''*legej''
|-
! lék
| /ˈleːk/
| -
| I
| ból
| substratowe ''*lakeg''
|-
! lékir
| /ˈleːkir/
| -
| I
| boleć
| ''lék + -ir'
|-
! lékir
| /ˈleːkir/
| -
| I
| bolenie
| ''lékir'
|-
! lelj
| /ˈlɛʎ/
| -a-
| II
| wrota
| substratowe ''*leljax̃''
|-
! lemb
| /ˈlɛmb/
| -e-
| II (biernik ''-e'')
| kobieta
| pgm. ''*limmi''
|-
! lembéz
| /ˈlɛmbeːz/
| -
| I
| dziewczyna, dziewczę
| pgm. ''*limmi + *pautu''
|-
! levgen
| /ˈlɛvgɛn/
| -
| I
| oddech
| substratowe ''*ledkxen''
|-
! levgenir
| /ˈlɛvgɛnir/
| -
| I
| oddychać
| ''levgen + -ir''
|-
! levgenir
| /ˈlɛvgɛnir/
| -
| I
| oddychanie
| ''levgenir''
|-
! lim
| /ˈlim/
| -
| I
| tu, tutaj, tutejszy
| pgm. ''*liim''
|-
! lob
| /ˈlob/
| -
| I
| potomek
| koi. ''hlob''
|-
! löcska
| /ˈløt͡ʃka/
| -á-
| III
| ktoś atrakcyjny, szalony
| pgm. ''*laurqaaf''?
|-
! löcská
| /ˈløt͡ʃkaː/
| -áe-
| III
| szalony
| ''löcska''
|-
! lőj
| /ˈløːj/
| -
| I
| prezent, podarunek
| pgm. ''*liwwafiya''
|-
! lőn
| /ˈløːn/
| -
| I
| artysta
| pgm. ''*lauhanus''
|-
! lőnf
| /ˈløːnf/
| -
| I
| artystyczny
| ''lőn + -f''
|-
! lövnor
| /ˈløvnor/
| -
| I
| mężczyzna
| pgm. ''*laughal''
|-
! lü
| /ˈløvnor/
| -
| ''nieregularnie''
| ty
| pgm. ''*lii''
|-
! lübi
| /ˈlybi/
| -í-
| II
| osada, punkt handlowy
| substratowe ''*lumbih''
|-
! lümbot
| /ˈlymbot/
| -
| I
| śmierć
| substratowe ''*lummôt''
|-
! lümbote
| /ˈlymbotɛ/
| -
| III
| umierać
| substratowe ''*lummôtul''
|-
! lümbote
| /ˈlymbotɛ/
| -ü-
| III
| umieranie
| ''lümbote''
|-
! lür
| /lyr/
| -
| -
| na
| substratowe ''*lur''
|-
! lür
| /ˈlyr/
| -e-
| II
| owoc
| substratowe ''*lurex̃''
|-
! lürev
| /ˈlyrɛv/
| -
| I
| owocowy
| ''lür(e) + -v''
|-
|}

==Ł==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! łaköni
| /ˈɫakøni/
| -í-
| III
| pobyt
| pgm. ''*laagauniih''?
|-
! łakönne
| /ˈɫakønːɛ/
| -
| III
| przebywać, zostać (być nadal gdzieś)
| ''łaköni + -he''
|-
! łakönne
| /ˈɫakønːɛ/
| -a-
| III
| przebywanie, zostanie (bycoe nadal gdzieś)
| ''łakönne''
|-
! łaz
| /ˈɫakønːɛ/
| -o-
| II
| zima
| substratowe ''*latôx̃''
|-
! łob
| /ˈɫob/
| -e-
| II (biernik ''-e'')
| łaska
| pgm. ''*lambi''?
|-
! łobe
| /ˈɫobɛ/
| -é-
| II
| łaskawy
| ''łob(e)''
|-
! łogúr
| /ˈɫobuːr/
| -
| I
| minister, rządowy (osoba)
| substratowe ''*lôŋgohor''
|-
! łój
| /ˈɫoːj/
| -
| I
| podatek
| pgm. ''*liwwafiya''
|-
! łoken
| /ˈɫokɛn/
| -
| I
| warstwa
| substratowe ''*lôgen''
|-
! łosat
| /ˈɫoʃat/
| -
| I
| warstwa
| ludż. ''loxiat''
|-
! łovnor
| /ˈɫovnor/
| -
| I
| prowadzący, lider
| pgm. ''*laghaħ''?
|-
! łudeme
| /ˈɫudɛmɛ/
| -
| III
| jechać
| substratowe ''*lotxemul''
|-
! łudeme
| /ˈɫudɛmɛ/
| -ü-
| III
| jechanie
| ''łudeme''
|-
! łuk
| /ˈɫuk/
| -a-
| II
| energia, siła
| substratowe ''*logêx̃''
|-
! łuka
| /ˈɫuka/
| -á-
| II
| energiczny, silny
| ''łuk(a)''
|-
|}

==LJ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! ljáe
| /ˈʎaː/
| -
| III
| pieniądz
| pgm. ''*liwwafiya''
|-
! ljako
| /ˈʎako/
| -ó-
| III
| wiosło
| substratowe ''*ljagôh''
|-
! ljáte
| /ˈʎaːtɛ/
| -
| III
| szczekać
| substratowe ''*ljaʔat''
|-
! ljáte
| /ˈʎaːtɛ/
| -a-
| III
| szczekanie
| ''ljáte''
|-
! ljen
| /ˈʎɛn/
| -a-
| II
| masło
| substratowe ''*ljenax̃''
|-
! ljena
| /ˈʎɛna/
| -á-
| III
| masłowy
| ''ljen(a)''
|-
! ljúg
| /ˈʎuːg/
| -i-
| II
| agresja
| substratowe ''*ljoŋgih''
|-
! ljúgi
| /ˈʎuːgi/
| -í-
| III
| agresywny
| ''ljúg(i)''
|-
! ljüv
| /ˈʎyv/
| -e-
| II
| proso
| substratowe ''*ljupex̃''
|-
|}

==M==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! maa
| /ˈmaa/
| -
| I
| wróbel
| pralatyskie ''*maḫẹ''
|-
! macs
| /ˈmat͡ʃ/
| -o-
| II
| wiedza
| pgm. ''*mazda''
|-
! macske
| /ˈmat͡ʃkɛ/
| -é-
| III
| most
| pgm. ''*mazqih''?
|-
! macsor
| /ˈmat͡ʃor/
| -
| II
| wiedza
| ''macs(o) + -r''
|-
! Maj
| /ˈmaj/
| -u-
| II
| maj
| łacińskie ''Maius''
|-
! máj
| /ˈmaːj/
| -
| I
| łoś
| substratowe ''*mêhêj''
|-
! Maju
| /ˈmaju/
| -ú-
| III
| majowy
| ''Maj(u)''
|-
! maje
| /ˈmajɛ/
| -
| -
| cześć (na pożegnanie)
| prawdopodobnie ex nihilo
|-
! malvás
| /ˈmalvaːʃ/
| -
| I
| partner, chłopak, dziewczyna
| substratowe ''*mêlmanť''
|-
! malvi
| /ˈmalvi/
| -í-
| III
| marzenie
| pgm. ''*maalmiih''
|-
! malvve
| /ˈmalvːɛ/
| -
| III
| marzyć
| ''malvi + -he''
|-
! malvve
| /ˈmalvːɛ/
| -a-
| III
| marzenie (czynność)
| ''malvve''
|-
! mama
| /ˈmama/
| -
| III
| matka
| ''onomatopeja''
|-
! mankel
| /ˈmaŋkɛl/
| -nkle-
| II
| siodło
| południowodarkajskie ''*mankle'' (pdr. ''*manъkli'')
|-
! mar
| /ˈmar/
| -
| -
| ale, lecz
| pgm. ''*maadhur''
|-
! már
| /ˈmaːr/
| -
| I
| forteca, zamek
| ludż. ''mar''
|-
! mark
| /ˈmark/
| -
| I
| arystokracja
| substratowe ''*(manť) marg''
|-
! markaŭ
| /ˈmarkaw/
| -
| I
| arystokrata
| ''mark + -aŭ''
|-
! marpin
| /ˈmarpin/
| -
| I
| staw
| substratowe ''*mêrbin''
|-
! Márcs
| /ˈmaːrt͡ʃ/
| -u-
| II
| marzec
| łacińskie ''Mārtius''
|-
! Márcsu
| /ˈmaːrt͡ʃu/
| -ú-
| III
| marcowy
| ''Márcs(u)''
|-
! Más
| /ˈmaːʃ/
| -
| I
| Masz (Maszowie - naród)
| substratowe ''*manť''
|-
! Másáp
| /ˈmaːʃaːp/
| -
| I
| Maszja
| ''Más + -áp''
|-
! Másev
| /ˈmaːʃɛv/
| -
| I
| maszyjski
| ''Más + -ev''
|-
! massén
| /ˈmaʃːeːn/
| -
| I
| zachcianka, pragnienie
| substratowe ''*masʔen''
|-
! masür
| /ˈmaʃyr/
| -
| -
| ale, lecz
| pgm. ''*maadhur''
|-
! masür
| /ˈmaʃyr/
| -
| -
| ale, lecz
| pgm. ''*maadhur''
|-
! mat
| /ˈmaʃyr/
| -e-
| II
| żwir
| substratowe ''*madex̃''
|-
! maŭr
| /ˈmawr/
| -o-
| I
| piosenka, pieśń
| pgm. ''*marra''
|-
! meg
| /ˈmɛg/
| -
| -
| się
| substratowe ''*mekx''
|-
! még
| /ˈmeːg/
| -
| -
| już, teraz
| substratowe ''*meʔeg''
|-
! mesa
| /ˈmɛʃa/
| -á-
| III
| las
| substratowe ''*mepjah''
|-
! mi
| /ˈmi/
| -
| -
| już, teraz
| substratowe ''*meʔeg''
|-
! minden
| /ˈminden/
| -
| I
| cel
| koi. ''minden''
|-
! miro
| /ˈmiro/
| -ó-
| III
| pieśń (odśpiewywana bez instrumentów)
| substratowe ''*mirôʔ''
|-
! mirór
| /ˈmiroːr/
| -
| II
| śpiewać
| ''miro + -ir''
|-
! mirór
| /ˈmiroːr/
| -
| I
| śpiewanie
| ''mirór''
|-
! mjök
| /ˈmjøk/
| -
| I
| tu, tutaj
| pgm. ''*liim sauk''
|-
! mlatodor
| /ˈmlatodor/
| -
| I
| litera
| koi. ''nlatodor''
|-
! mogradu
| /ˈmlatodor/
| -ú-
| III
| naczynie
| substratowe ''*marratxoh''
|-
! mogrön
| /ˈmogrøn/
| -
| I
| władza
| pgm. ''*marrauna''
|-
! mogrönaŭ
| /ˈmogrønaw/
| -
| I
| przywódca, władca
| ''mogrön + -aŭ''
|-
! mogrönir
| /ˈmogrønir/
| -
| I
| przewodzić, władać
| ''mogrön + -ir''
|-
! mogrönir
| /ˈmogrønir/
| -
| I
| przewodzenie, władanie
| ''mogrönir''
|-
! mogrönzol
| /ˈmogrønzol/
| -
| I
| instygnia władzy, narzędzia władzy
| ''mogrön + -zol''
|-
! mojt
| /ˈmojt/
| -
| I
| hasło
| koi. ''måít''
|-
! mołel
| /ˈmoɫɛl/
| -
| I
| hasło
| substratowe ''*môlel''
|-
! moszk
| /ˈmosk/
| -
| I
| ciasto
| substratowe ''*môsg''
|-
! mótel
| /ˈmoːtɛl/
| -tlü-
| II
| klon (drzewo)
| substratowe ''*môdlux̃''
|-
! mőr
| /ˈmøːr/
| -
| ''nieregularnie''
| wy
| pgm. ''*zifa''
|-
! mősz
| /ˈmøːs/
| -
| I
| rzeka
| pgm. ''*mawwit''
|-
! mrók
| /ˈmroːk/
| -
| I
| oko
| pgm. ''*zuumak''
|-
! mrókke
| /ˈmroːkɛ/
| -
| III
| widzieć (stan oczów)
| ''mrók + -e''
|-
! mrókke
| /ˈmroːkɛ/
| -a-
| III
| widzenie (stan oczów)
| ''mrókke''
|-
! mrürir
| /ˈmryrir/
| -
| I
| obrażać
| pragammajskie?
|-
! mrürir
| /ˈmryrir/
| -
| I
| obrażanie
| ''mrürir''
|-
! mundur
| /ˈmundur/
| -e-
| II
| kłopot
| substratowe ''*monnorjex̃''
|-
! mügzel
| /ˈmygzɛl/
| -
| I
| dziwka (wulg.)
| substratowe ''*miskxel''
|-
! mürbelf
| /ˈmyrbɛlf/
| -
| I
| kwaśny
| substratowe ''*mirpxel''
|-
! mül
| /ˈmyl/
| -
| -
| jednocześnie, też, na raz
| pgm. ''*liimiilu''
|-
|}

==N==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! nahj
| /ˈnaj/
| -a-
| II
| wędrówka, podróż
| pgm. ''*naafya''
|-
! nahja
| /ˈnaja/
| -á-
| III
| wędrowny
| ''nahj(a)''
|-
! nahjar
| /ˈnajar/
| -
| II
| wędrować
| ''nahj(a) + -ir''
|-
! nahjar
| /ˈnajar/
| -
| I
| wędrowanie
| ''nahjar''
|-
! náp
| /ˈnaːp/
| -
| I
| łąka, równina
| pgm. ''*nuhaab''
|-
! natt
| /ˈnatː/
| -o-
| II
| mąż
| substratowe ''*nadhôx̃''
|-
! naŭra
| /ˈnawra/
| -á-
| III
| kusza
| substratowe ''*navraʔ''
|-
! navür
| /ˈnavyr/
| -
| I
| wnuk
| pgm. ''*nipuur''
|-
! náz
| /ˈnaːz/
| -u-
| I
| szczur
| pgm. ''*naaphu''
|-
! ne
| /ˈnɛ/
| -
| -
| nie, żaden
| pgm. ''*nim ← *-n_m''
|-
! neffa
| /ˈnɛfːa/
| -á-
| III
| port
| substratowe. ''*nephaʔ''
|-
! nejge
| /ˈnɛjgɛ/
| -
| III
| wybrać
| substratowe ''*nejkxul''
|-
! nejge
| /ˈnɛjgɛ/
| -a-
| III
| wybranie
| ''nejge''
|-
! nékanöv
| /ˈneːkanøv/
| -
| I
| niebrzydki, ładny
| ''néköv + -van''
|-
! néköv
| /ˈneːkøv/
| -
| I
| brzydki
| pgm. ''*uunigsis''
|-
! nech
| /ˈnɛx/
| -e-
| II
| ochota
| pgm. ''*niksis''
|-
! nelz
| /ˈnɛlz/
| -
| I
| pies rasowy
| koi. ''nelʒę''
|-
! nér
| /ˈneːr/
| -
| I
| wola
| substratowe ''*niher''
|-
! nevür
| /ˈnɛvyr/
| -
| I
| wnuczka
| pgm. ''*nipuur''
|-
! nétir
| /ˈneːtir/
| -
| I
| księga religijna
| substratowe ''*nehťir''
|-
! nib
| /ˈnib/
| -
| I
| brama
| substratowe ''*nimb''
|-
! Nibörks
| /ˈnibørkʃ/
| -
| I
| likier/nalewka jabłkowo-gruszkowy
| miasto ''Nibörk'' w ablatywie (z Niborka, Niborkówka)
|-
! nígg
| /ˈniːg/
| -a-
| II
| liść
| substratowe ''*neʔijkxax̃''
|-
! nígga
| /ˈniːga/
| -á-
| III
| liściowy
| ''nígg(a)''
|-
! nir
| /ˈnir/
| -ö-
| II
| sól
| pgm. ''*nirrya''
|-
! nire
| /ˈnirɛ/
| -é-
| III
| potem, później, późniejszy
| pgm. ''*aaghirsih''
|-
! nirózar
| /ˈniroːzar/
| -
| I
| łza
| pgm. ''*nirrya katara''
|-
! nokat
| /ˈnokat/
| -
| I
| piasek
| pgm. ''*nagaydh''
|-
! nosz
| /ˈnos/
| -
| I
| nos
| pgm. ''*lughat''
|-
! November
| /ˈnovɛmbɛr/
| -mbr-
| I
| listopad
| łacińskie ''November''
|-
! Novembrev
| /ˈnovɛmbrɛv/
| -
| I
| listopadowy
| ''November + -ev''
|-
! noveme
| /ˈnovɛmɛ/
| -
| III
| spełniać
| substratowe ''*nôpemul''
|-
! noveme
| /ˈnovɛmɛ/
| -ü-
| III
| spełnianie
| ''noveme''
|-
! nöss
| /ˈnøʃː/
| -ö-
| II
| czerń
| ''nieznane''
|-
! nössö
| /ˈnøʃːø/
| -ő-
| III
| czarny
| ''nöss(ö)''
|-
! nötter
| /ˈnøtːɛr/
| -
| I
| protest, bunt
| substratowe ''*nedher''
|-
! nöttere
| /ˈnøtːɛrɛ/
| -
| III
| protestować, buntować się
| substratowe ''*nedherul''
|-
! nöttere
| /ˈnøtːɛrɛ/
| -ü-
| III
| protestowanie, buntowanie się
| ''nöttere''
|-
! nugrog
| /ˈnugrog/
| -
| I
| pełny, pełnie, w pełni
| substratowe ''*norrôkx''
|-
! nugre
| /ˈnugrɛ/
| -
| III
| wypełnić
| substratowe ''*norrul''
|-
! nugre
| /ˈnugrɛ/
| -ü-
| III
| wypełnienie
| ''nugre''
|-
! nugrülk
| /ˈnugrylk/
| -
| I
| wypełnienie, napełnienie
| substratowe ''*norrulg''
|-
! nułsz
| /ˈnuɫs/
| -
| I
| okno
| substratowe ''*mols''
|-
! núrar
| /ˈnuɫs/
| -
| I
| wojna
| pgm. ''*unuzar''
|-
! nute
| /ˈnutɛ/
| -
| III
| wchodzić
| substratowe ''*nodul''
|-
! nute
| /ˈnutɛ/
| -a-
| III
| wchodzenie
| ''nute''
|-
! nute rön
| /ˈnutɛ‿ˌrøn/
| -
| III
| wchodzić w dół, schodzić
| ''nute + rön''
|-
! nuterön
| /ˈnutɛˌrøn/
| -
| I
| wchodzenie w dół, schodzenie
| ''nute rön''
|-
! nüg
| /ˈnyg/
| -
| I
| kosa
| pgm. ''*nuugh''
|-
! nügjónür
| /ˈnygjoːnyr/
| -
| I
| kombajn
| ''nüg + jón + -ür'' (kosa na kołach)
|-
|}

==NJ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! nják
| /ˈɲaːk/
| -
| I
| pieniądz (potocznie, bardziej jako ''hajs, szmal'')
| substratowe ''*njahag''
|-
! njan
| /ˈɲan/
| -a-
| II
| tubylec, tutejszy
| nianyjskie ''*ńanna''?
|-
! njandam
| /ˈɲandam/
| -
| I
| udo
| substratowe ''*njannêm''
|-
! njass
| /ˈɲaʃː/
| -u-
| II
| sarna
| substratowe ''*njaťhox̃''
|-
! njár
| /ˈɲaːr/
| -
| I
| nikt
| pgm. ''*nim zayr''
|-
! njée
| /ˈɲeː/
| -
| III
| nigdy
| pgm. ''*nim isi''
|-
! njegre
| /ˈɲɛgrɛ/
| -
| III
| brudzić
| substratowe ''*njerrul''
|-
! njegre
| /ˈɲɛgrɛ/
| -ü-
| III
| brudzenie
| ''njegre''
|-
! njeldor
| /ˈɲɛldor/
| -
| I
| herbata
| koi. ''nyeldor'' (''Wanderwort'')
|-
! njilv
| /ˈɲilv/
| -
| I
| siekiera, topór
| ''nieznane''
|-
! njír
| /ˈɲiːr/
| -
| II
| odmawiać
| pgm. ''*nim iigh''
|-
! njír
| /ˈɲiːr/
| -
| I
| odmawianie
| ''njír''
|-
! njoł
| /ˈɲoɫ/
| -
| I
| uczucie, emocja
| substratowe ''*njôlôx̃''
|-
! njołev
| /ˈɲoɫɛv/
| -
| I
| uczuciowy, emocjonalny
| ''njoł + -ev''
|-
! njołov
| /ˈɲoɫov/
| -
| I
| uczuciowo, emocjonalnie
| ''njoł + -ov''
|-
! njop
| /ˈɲop/
| -
| I
| pasek
| substratowe ''*njôb''
|-
! njüri
| /ˈɲyri/
| -
| -
| nigdy więcej
| pgm. ''*nim guringu''
|-
|}

==O==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! ó
| /ˈoː/
| -
| -
| pod
| pgm ''*saya''
|-
! odlar
| /ˈodlar/
| -
| II
| móc, potrafić<ref>(jak niem. ''können'')</ref>
| pgm ''*allaa''
|-
! odlar
| /ˈodlar/
| -
| I
| potrafienie
| ''odlar''
|-
! oglarák
| /ˈoglaraːk/
| -
| I
| dzieło
| pragammajskie, zakończone na ''*-k''?
|-
! oglaről
| /ˈoglarøːl/
| -
| I
| artysta, twórca
| ''oglarák + -al''
|-
! oglarőr
| /ˈoglarøːr/
| -
| II
| robić, tworzyć dzieło
| ''oglarák + -ir''
|-
! oglarőr
| /ˈoglarøːr/
| -
| I
| robienie, tworzenie dzieła
| ''oglarőr''
|-
! ojl
| /ˈojl/
| -
| II
| kamień
| pgm. ''*alla''
|-
! ojüke
| /oˈjykɛ/
| -
| III
| potrzebować, prosić
| ''o- + jüke''
|-
! ojüke
| /oˈjykɛ/
| -a-
| III
| potrzebowanie, proszenie
| ''ojüke''
|-
! oks
| /ˈokʃ/
| -e-
| II
| jedzenie
| substratowe ''*x̃ôgsex̃''
|-
! okwal
| /ˈokwal/
| -
| I
| róg (lokacja)
| substratowe ''*x̃agwal''
|-
! Ochtóber
| /ˈoxtoːbɛr/
| -mbr-
| I
| październik
| łacińskie ''Octōber''
|-
! Ochtóbrev
| /ˈoxtoːbrɛv/
| -
| I
| październikowy
| ''Ochtóber + -ev''
|-
! ołem
| /oˈɫɛm/
| -
| -
| tam
| pgm. ''*alim''
|-
! óm
| /ˈoːm/
| -o-
| II
| stopa
| pgm. ''*amfa''
|-
! ómasz
| /ˈoːmas/
| -
| I
| młyn
| pgm. ''*sahmat''
|-
! ómaszir
| /ˈoːmasir/
| -
| I
| mleć
| ''ómasz + -ir''
|-
! ómaszir
| /ˈoːmasir/
| -
| I
| mielenie
| ''ómaszir''
|-
! ommasz
| /ˈomːas/
| -
| I
| południe
| pgm. ''*amhad''
|-
! ommaszug
| /ˈomːasug/
| -
| I
| południowy
| ''ommasz + -ug~-og''
|-
! ommon
| /ˈomːon/
| -
| I
| dziura, dół
| pgm. ''*amfa'' + ''-n''
|-
! ommóne
| /ˈomːoːnɛ/
| -
| III
| kopać
| ''ommon'' + ''-*e''
|-
! ommóne
| /ˈomːoːnɛ/
| -a-
| III
| kopanie
| ''ommóne'''
|-
! ommónzol
| /ˈomːoːnzol/
| -
| I
| koparka
| ''ommóne'' + ''-zol''
|-
! omősz
| /oˈmøːs/
| -
| I
| źródło rzeki
| ''o- + mősz''
|-
! ónt
| /ˈoːnt/
| -a-
| II
| sumienie
| praludżoryckie ''*ōnta''
|-
! ónta
| /ˈoːnta/
| -á-
| III
| sumienny
| ''ónt(a)''
|-
! opag
| /ˈopag/
| -vn-
| I
| dziesięć
| pgm. ''*abaagh''
|-
! opavnon
| /ˈopavnon/
| -
| I
| dziesiąty
| pgm. ''*abaaghan''
|-
! osár
| /ˈoʃaːr/
| -
| II
| móc, mieć pozwolenie<ref>(jak niem. ''dürfen'')</ref>
| pgm. ''*atlaa''
|-
! osár
| /ˈoʃaːr/
| -
| I
| posiadanie pozwolenia
| ''osár''
|-
! oss
| /ˈoʃː/
| -ö-
| II
| chmura
| pgm. ''*astau''
|-
! ossö
| /ˈoʃːø/
| -ő-
| III
| pochmurny, zachmurzony
| ''oss(ö)''
|-
! oŭ
| /ˈow/
| -
| -
| i, a, oraz
| ''wykrzyknięcie?''
|-
! ov
| /ˈov/
| -
| -
| jak, jeśli
| pgm. ''*apa''
|-
! ovví
| /ˈovːiː/
| -
| -
| ile, jak dużo
| ''ov + hí''
|-
! owár
| /ˈovaːr/
| -
| I
| pojazd
| pgm. ''*awwasar''
|-
! owársu
| /ˈovaːrʃu/
| -uw-
| I
| flota, tabor
| ''owár + -su''
|-
! ozdej
| /ˈozdɛj/
| -
| I
| prędkość
| nowotwór od ''ozdo''
|-
! ozdo
| /ˈozdo/
| -
| I
| szybki, szybko
| pgm. ''*sayyasas''
|-
! ozuszter
| /ˈozustɛr/
| -a-
| II
| traktat, pakt
| substratowe ''*x̃ôtog trax̃''
|-
|}

==Ö==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! ö
| /ˈø/ /ˈkø/
| -
| ''nieregularnie''
| ja
| pgm. ''*ghau''
|-
! öcsk
| /ˈøt͡ʃk/
| -
| -
| tak
| pgm. ''*sauk (kanday) sauk''<ref>to (jest) to</ref>
|-
! öfkar
| /ˈøfkar/
| -
| I
| pies
| pgm. ''*awqar''
|-
! ög
| /ˈøg/
| -vn-
| I
| siedem
| pgm. ''*saugh''
|-
! övnon
| /ˈøvnon/
| -
| I
| siódmy
| pgm. ''*saughan''
|-
! öjk<ref>w toponimii występuje też dialektalna forma ''örk'' - patrz np. ''Kalböjk Zsélmójjköv'' oraz ''Kalbörk Kossapunf''</ref>
| /ˈøjk/
| -
| I
| miasto
| ogm. ''*oig''
|-
! öjkez
| /ˈøjkɛz/
| -
| I
| stare miasto, gród
| ''öjk + -ez''
|-
! ökkoŭr
| /ˈøkːowr/
| -
| I
| rzecz
| ''nieznane''
|-
! őp
| /ˈøːp/
| -
| I
| zieleń
| pgm. ''*siyyab''
|-
! őpöv
| /ˈøːpøv/
| -
| I
| zielony
| ''őp + -öv''
|-
! őpov
| /ˈøːpov/
| -
| I
| zielono
| ''őp + -ov''
|-
! örkusz
| /ˈørkus/
| -
| I
| szczyt
| pgm. ''*arrgut''
|-
! öves
| /ˈøvɛʃ/
| -
| I
| dźwięk
| substratowe ''*wepeť''
|-
|}

==P==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! pajl
| /ˈpajl/
| -o-
| II
| dziewięć
| pgm. ''*baalla''
|-
! pajlon
| /ˈpajlon/
| -
| I
| dziewiąty
| pgm. ''*baallan''
|-
! pángöv
| /ˈpaːŋgøv/
| -
| I
| piękny
| substratowe ''*baʔaŋŋog''
|-
! pángov
| /ˈpaːŋgov/
| -
| -
| pięknie
| substratowe ''*baʔaŋŋog''
|-
! paral
| /ˈparal/
| -
| I
| noc
| pgm. ''*baylar''
|-
! pászok
| /ˈpaːsok/
| -
| I
| sposób
| substratowe ''*pansôg''
|-
! pélvunk
| /ˈpeːlvuŋk/
| -
| I
| budynek
| koi. ''pęlvunx''
|-
! peng
| /ˈpɛŋg/
| -o-
| II
| glina
| substratowe ''*beŋŋôx̃''
|-
! perre
| /ˈpɛrːɛ/
| -é-
| III
| owoc
| substratowe ''*berʔex̃''
|-
! pésen
| /ˈpeːʃɛn/
| -
| I
| dziąsło
| substratowe ''*bensen''
|-
! petézzd
| /ˈpɛteːzd/ /pɛˈteːzd/
| -i-
| I
| strach
| substratowe ''*bedestxix̃''
|-
! písz
| /piːs/
| -
| -
| w odróżnieniu, inaczej niż (+ miejscownik)
| substratowe ''*bins''
|-
! pivo
| /ˈpivo/
| -ó-
| III
| paliwo
| substratowe ''*bipôv''
|-
! pivór pá
| /ˈpivoːr‿ˌpaː/
| -
| II
| tankować
| ''pivo + -ir + pá''
|-
! pivórpá
| /ˈpivoːrˌpaː/
| -
| III
| tankowanie
| ''pivór pá''
|-
! pjenj
| /ˈpjɛɲ/
| -
| I
| dłoń
| ogm. ''*pi ein''(ogm. ''*(pay) ayn'')
|-
! pjestre
| /ˈpjɛʃtrɛ/
| -
| III
| strzelać (z łuku, kuszy)
| substratowe ''*bjeťrul''
|-
! pjestre
| /ˈpjɛʃtrɛ/
| -ü-
| III
| strzelanie (z łuku, kuszy)
| ''pjestre''
|-
! plat
| /ˈplat/
| -e-
| II
| niedźwiedź
| substratowe ''*blatej''
|-
! płonje
| /ˈpɫoɲɛ/
| -
| III
| smucić się
| substratowe ''*blônjul''
|-
! płonje
| /ˈpɫoɲɛ/
| -ü-
| III
| smucenie się
| ''płonje''
|-
! płusute
| /ˈpɫuʃutɛ/
| -
| III
| drapać
| substratowe ''*blopjotul''
|-
! płusute
| /ˈpɫuʃutɛ/
| -a-
| III
| drapanie
| ''płusute''
|-
! poden
| /ˈpodɛn/
| -
| I
| słoma
| pgm. ''*bantin''
|-
! podlir
| /ˈpodlir/
| -
| I
| szukać
| pgm. ''*ball''?
|-
! podlir
| /ˈpodlir/
| -
| I
| szukanie
| ''podlir''
|-
! Polszek
| /ˈpolsɛk/
| -szka-
| II
| Polski
| polskie ''Polska''
|-
! Polszka
| /ˈpolska/
| -á-
| III
| polski
| ''Polszek(a)''
|-
! porter
| /ˈportɛr/
| -
| I
| diament
| koi. ''porterę''
|-
! porterf
| /ˈportɛrf/
| -
| I
| diamentowy
| ''porter + -f''
|-
! pozsog
| /ˈpoʒog/
| -
| I
| główny, głównie
| substratowe ''*pôťôkx''
|-
! pöhja
| /ˈpøja/
| -á-
| III
| wierny, wiernie
| ''nieznane''
|-
! pöhje
| /ˈpøjɛ/
| -
| III
| być obok kogoś, być wiernym
| ''pöhja + -e''
|-
! pöhje
| /ˈpøjɛ/
| -ü-
| III
| bycie obok kogoś, bycie wiernym
| ''pöhje''
|-
! prá
| /ˈpraː/
| -
| III
| bagienny, bagnisty
| substatowe ''*braʔ''
|-
! pralkasz
| /ˈpralkas/
| -
| I
| kuchnia
| substratowe ''*brêlgas''
|-
! prel
| /ˈprɛl/
| -
| I
| godność
| koi. ''prel''
|-
! prela
| /ˈprɛla/
| -á-
| III
| godny
| koi. ''prelajh''
|-
! prelom
| /ˈprɛlom/
| -
| -
| godnie
| koi. ''prelaum''
|-
! pri
| /ˈpri/
| -
| III
| ziemia
| pgm. ''*buurtiis''
|-
! pru
| /ˈpru/
| -
| III
| włosy
| pgm. ''*ruubu''
|-
! pski
| /ˈpʃki/
| -
| III
| opryskiwacz
| ''onomatopeja?''
|-
! psza
| /ˈpsa/
| -
| III
| wulgaryzm używany głównie jako przecinek słowny
| pragammajskie?
|-
! pułm
| /ˈpuɫm/
| -e-
| II
| włosy
| substratowe ''*bolmaj''
|-
! purotemmegev
| /puˈrotɛˌmːɛgɛv/
| -
| I
| ograniczony
| imiesłów bierny od ''rotmir meg''
|-
! purotemmegganev
| /puˈrotɛˌmːɛgːanɛv/
| -
| I
| nieograniczony, bez ograniczeń
| ''purotmmegev + -van''
|-
! püg
| /ˈpyg/
| -
| I
| chmiel
| pgm. ''*buugh''
|-
! pügen
| /ˈpygɛn/
| -gna-
| II
| włosy
| ludż. ''*pugna''
|-
! pügózar
| /ˈpygːzar/
| -
| I
| piwo
| pgm. ''*buugh katara''
|-
! pügtaj
| /ˈpyxtaj/
| -
| I
| browar
| ''püg + -taj''
|-
! pürak
| /ˈpyrak/
| -
| I
| lód
| substratowe ''*burag''
|-
|}

==R==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! rába
| /ˈraːba/
| -á-
| III
| taran, byk
| substratowe ''*raʔpxah''
|-
! rabi
| /ˈrabi/
| -í-
| III
| chudy, chudo
| pgm. ''*ħiimbusus''
|-
! rakasz
| /ˈrakas/
| -
| I
| żenada
| substratowe ''*rêgês''
|-
! rakaszug
| /ˈrakasug/
| -
| I
| żenujący, żenująco
| substratowe ''*rêgêsog''
|-
! rachen
| /ˈraxɛn/
| -
| I
| dziupla
| substratowe ''*raχen''
|-
! ral
| /ˈral/
| -
| I
| gwiazda
| pgm. ''*zayla''
|-
! raláp
| /ˈralaːp/
| -
| I
| galaktyka
| ''ral + -áp''
|-
! ráp
| /ˈraːp/
| -
| I
| ziemia, teren
| wczesne połącznie ''ra + áp''
|-
! rarut
| /ˈrarut/
| -
| I
| mięso
| pgm. ''*razudh''?
|-
! ratror
| /ˈratror/
| -
| I
| strzelać
| pgm. ''*ħaathra''
|-
! ratror
| /ˈratror/
| -
| I
| strzelanie
| ''ratror''
|-
! raŭt
| /ˈrawt/
| -a-
| II
| spotkanie
| praludżoryckie ''*rauta''
|-
! rávv
| /ˈraːv/
| -i-
| II
| dobry, dobrze
| substratowe ''*rahapix̃''
|-
! regg
| /ˈrɛgː/
| -o-
| II
| ściana
| pgm. ''*righha''?
|-
! regin
| /ˈrɛgin/
| -
| I
| miejsce odrażające, potocznie burdel
| ludż. ''reguen''
|-
! réj
| /ˈreːj/
| -
| I
| stryj
| pgm. ''*yuziif;;
|-
! reje
| /ˈrɛjɛ/
| -
| III
| blokować
| substratowe ''*rejul''
|-
! reje
| /ˈrɛjɛ/
| -ü-
| III
| blokowanie
| ''rej''
|-
! rengg
| /ˈrɛŋgː/
| -
| I
| dzwon
| substratowe ''*reŋŋhex̃''
|-
! ríkosz
| /ˈriːkos/
| -
| I
| płuco
| koi. ''riekos''
|-
! rim
| /ˈrim/
| -
| I
| pług
| pgm. ''*ziim''
|-
! rimir
| /ˈrimir/
| -
| I
| orać
| ''rim + -ir''
|-
! rimir
| /ˈrimir/
| -
| I
| oranie
| ''rimir''
|-
! rimowár
| /ˈrimovaːr/
| -
| I
| ciągnik rolniczy
| ''rimir + owár''
|-
! róe
| /ˈroː/
| -
| III
| bóg (nieco archaicznie)
| pgm. ''*raawwiya''
|-
! róf
| /ˈroːf/
| -
| I
| cegła
| pralatyskie ''*rôf''
|-
! rograt
| /ˈrograt/
| -
| I
| krew (wulg.)
| pgm. ''*ħarrtaaq''
|-
! rolj
| /ˈroʎ/
| -
| -
| tylko
| substratowe ''*rôjl''
|-
! rón
| /ˈroːn/
| -
| I
| pieniądz
| pgm. ''*raawwan''
|-
! róndel
| /ˈroːndɛl/
| -u-
| II
| bieda, nędza
| pgm. ''*raawwanallu''
|-
! róndlu
| /ˈroːndli/
| -ú-
| III
| biedny, nędzny
| ''róndel(u)''
|-
! rónojl
| /ˈroːnojl/
| -
| I
| głodówka
| pgm. ''*raawwanallu''
|-
! rónózosi
| /ˈroːnoːzoʃi/
| -
| I
| kariera
| pgm. ''*raawwanaksu datiih''
|-
! roszon
| /ˈroson/
| -
| I
| taniec (w parze)
| pgm. ''*zadan''
|-
! rota
| /ˈrota/
| -
| III
| tysiąc (potocznie)
| skrócone ''rotahjer''
|-
! rotahjaron
| /ˈrotajaron/
| -
| I
| tysięczny
| pgm. ''*ħahtathaafyaran''
|-
! rotahjer
| /ˈrotajɛr/
| -
| I
| tysiąc
| pgm. ''*ħahtathaafyar''
|-
! rotan
| /ˈrotan/
| -
| I
| tysięczny (potocznie)
| skrócone ''rotahjaron''
|-
! rotem
| /ˈrotmɛm/
| -tma-
| II
| koniec
| pgm. ''*radhmaa''
|-
! rotmir
| /ˈrotmir/
| -
| I
| kończyć, zamykać
| ''rotem + -ir''
|-
! rotmir
| /ˈrotmir/
| -
| I
| kończenie, zamykanie
| ''rotmir''
|-
! rotmir meg
| /ˈrotmir‿ˌmɛg/
| -
| I
| ograniczać
| ''rotmir + meg''
|-
! rotmirmeg
| /ˈrotmirˌmɛg/
| -
| I
| ograniczanie
| ''rotmir meg''
|-
! roŭpör
| /ˈrowpør/
| -
| II
| piec
| pgm. ''*zaww bausas''
|-
! roŭpör
| /ˈrowpør/
| -
| I
| pieczenie
| ''roŭpör''
|-
! roŭpör meg
| /ˈrowpør‿ˌmɛg/
| -
| II
| wypalać
| ''roŭpör + meg'' (kalka koi. ''chlyeuruz mig'')
|-
! roŭpörmeg
| /ˈrowpørˌmɛg/
| -
| I
| wypalanie
| ''roŭpör meg''
|-
! róvv
| /ˈroːv/
| -
| I
| święty
| ''róe + -v''
|-
! rózó
| /ˈroːzoː/
| -
| I
| dużo
| pgm. ''*ħahtasah''
|-
! rönd
| /ˈrønd/
| -o-
| II
| zachód
| pgm. ''*zauna''
|-
! röndar
| /ˈrøndar/
| -
| -
| wczoraj
| pgm. ''*zaunasa~*zaunaza'' (innesyw)
|-
! röpir
| /ˈrøpir/
| -
| I
| robić
| pgm. ''*raub''
|-
! röpir
| /ˈrøpir/
| -
| I
| robienie
| ''röpir''
|-
! röpir elke
| /ˈrøpir ˈɛlkɛ/
| -
| I
| pękać
| ''röpir + elk''
|-
! röpir elke
| /ˈrøpir ˈɛlkɛ/
| -
| I
| pękanie
| ''röpir elke''
|-
! röpir lare meg
| /ˈrøpir‿ˌlarɛ mɛg/
| -
| I
| pracować
| ''röpir + lar + meg''
|-
! röpirlare meg
| /ˈrøpirˌlarɛ mɛg/
| -
| III
| pracowanie
| ''röpir lare meg''
|-
! röpir roszone
| /ˈrøpir ˈrosonɛ/
| -
| I
| tańczyć (w parze)
| ''röpir + roszon''
|-
! röpir roszone
| /ˈrøpir ˈrosonɛ/
| -
| I
| tańczenie (w parze)
| ''röpir roszone''
|-
! röpzol
| /ˈrøbzol/
| -
| I
| maszyna
| ''röpir + -zol''
|-
! röŭnir
| /ˈrøwnir/
| -
| I
| spadać, opadać wydawać (pieniądz)
| pgm. ''*zaun''
|-
! röŭnir
| /ˈrøwnir/
| -
| I
| spadanie, opadanie wydawanie (pieniądza)
| ''röŭnir''
|-
! rőze
| /ˈrøːzɛ/
| -
| III
| mieć, posiadać
| pgm. ''*ħauhtas''
|-
! rőze
| /ˈrøːzɛ/
| -a-
| III
| posiadanie
| ''rőze''
|-
! ruhach
| /ˈruhax/
| -
| III
| związek, połączenie
| ludż. ''ruhax''
|-
! rúk
| /ˈruːk/
| -
| I
| siła
| reanaliza ''rúkog''
|-
! rúkog
| /ˈruːkog/
| -
| I
| silny, silnie
| substratowe ''*rohgôkx''
|-
! runf
| /ˈrunf/
| -
| I
| wszyscy
| pgm. ''*zun''
|-
! rűrr
| /ˈryːr/
| -a-
| II
| spokój
| pgm. ''*iruuhauzai''
|-
! rűrra
| /ˈryːra/
| -á-
| III
| spokojny, spokojnie
| ''rűrr(a)''
|-
|}

==S==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! sagin
| /ˈʃagin/
| -
| I
| łódź
| substratowe ''*ťaŋgin''
|-
! sad
| /ˈʃad/
| -
| I
| właściciel
| substratowe ''*ťand''
|-
! sak
| /ˈʃak/
| -
| I
| ciepło (rzeczownik)
| reanaliza ''sakov''
|-
! sakov
| /ˈʃakov/
| -
| I
| ciepły, ciepło
| substratowe ''*ťagôkx''
|-
! saŭd
| /ˈʃawd/
| -a-
| II
| wiek (kogoś)
| substratowe ''*pjavtxêx̃''
|-
! sejl
| /ˈʃɛjl/
| -e-
| II
| ładunek, ciężar
| pgm. ''*dilli''
|-
! selar
| /ˈʃɛlar/
| -
| I
| słowo
| substratowe ''*ťelar''
|-
! selte
| /ˈʃɛltɛ/
| -
| ''nieregularnie''
| pomagać
| substratowe ''*seldul''
|-
! selte
| /ˈʃɛltɛ/
| -ü-
| III
| pomaganie
| ''selte''
|-
! seltog
| /ˈʃɛltog/
| -
| I
| pomocny, pomocnie
| substratowe ''*seldônk''
|-
! sem
| /ʃɛm/
| -
| -
| się
| ogm. ''*hem~*sem'' (pgm. ''*tuum'')
|-
! sedem
| /ˈʃɛdɛm/
| -
| I
| pani
| substratowe ''*ťendem''
|-
! sessin
| /ˈʃɛʃːin/
| -
| I
| but
| substratowe ''*sepsin''
|-
! si
| /ʃi/
| -
| -
| nad
| pgm. ''*tirraf''
|-
! sigz
| /ˈʃigz/
| -e-
| II
| upał
| substratowe ''*siskxex̃''
|-
! sigze
| /ˈʃigzɛ/
| -é-
| III
| upalny, upalnie
| ''sigz(e)''
|-
! sir
| /ˈʃir/
| -o-
| II
| góra
| pgm. ''*tirraf''
|-
! sirkir
| /ˈʃirkir/
| -
| I
| znać
| substratowe ''*pjirgul''
|-
! sirkir
| /ˈʃirkir/
| -
| I
| znanie
| ''sirkir''
|-
! siro
| /ˈʃiro/
| -ó-
| III
| górski, górsko
| ''sir(o)''
|-
! skir
| /ˈʃkir/
| -
| I
| rolnik
| pgm. ''*kiigiiru''
|-
! slénd
| /ˈʃleːnd/
| -i-
| II
| przodek, pradziad
| ''nieznane''
|-
! sléndi
| /ˈʃleːndi/
| -í-
| III
| przodkowy, pradziadowy
| ''slénd(i)''
|-
! sljacht
| /ˈʃʎaxt/
| -
| I
| szmaragd
| koi. ''šlyacht''
|-
! sljachtev
| /ˈʃʎaxtɛv/
| -
| I
| szmaragdowy
| ''sljacht + -ev''
|-
! sljachtom
| /ˈʃʎaxtom/
| -
| -
| szmaragdowo
| koi. ''šlyachtaum''
|-
! sogrit
| /ˈʃogrit/
| -
| I
| akacja
| ludż. ''xiogreet''
|-
! sogritev
| /ˈʃogritɛv/
| -
| I
| akacjowy, akacjowo
| ''sogrit + -ev''
|-
! soha
| /ˈʃoha/
| -
| -
| zawsze
| substratowe ''*ťôχaj''
|-
! sojléd
| /ˈʃojleːd/
| -ü-
| II
| idiota, głupiec
| substratowe ''*ťôjledux̃''
|-
! sojledü
| /ˈʃojlɛdy/
| -ű-
| III
| idiotyczny, głupi idiotycznie, głupio
| ''sojléd(ü)''
|-
! sök
| /ˈʃøk/
| -
| ''nieregularnie''
| ono (zaimek 3. osoby nieożywiony)
| pgm. ''*faa sauk'' "ono to"
|-
! sör
| /ˈʃør/
| -
| II
| jeść
| pgm. ''*tau''
|-
! sör
| /ˈʃøk/
| -
| I
| jedzenie
| ''sör'
|-
! sörü
| /ˈʃøry/
| -
| -
| zawsze
| substratowe ''*ťôruj''
|-
! stru
| /ˈʃtru/
| -
| III
| prawidłowy, prawidłowo
| substratowe ''*ťrox̃''
|-
! strü
| /ˈʃtry/
| -
| III
| cały, cało, w pełni
| substratowe ''*ťruj''
|-
! súłł
| /ˈʃuːɫ/
| -a-
| II
| miecz
| substratowe ''*ťollaʔ''
|-
! súłła
| /ˈʃuːɫa/
| -á-
| III
| ostry (np. nóż)
| substratowe ''*ťollaʔ''
|-
! südasz
| /ˈʃydas/
| -
| I
| znajomy (osoba)
| substratowe ''*sundas''
|-
! südasznomb
| /ˈʃydasnomb/
| -
| I
| znajomość
| ''südasz + -nomb''
|-
! sükan
| /ˈʃykan/
| -
| I
| róg (np. u zwierzęcia)
| ogm. ''*sükan'' (pgm. ''*tukan'')
|-
! sülcsen
| /ˈʃylt͡ʃɛn/
| -
| I
| pizda (wulg.)
| substratowe ''*sulťxen''
|-
! sün
| /ˈʃyn/
| -
| I
| dusza także człowiek
| pgm. ''*tuum''
|-
! sürek
| /ˈʃyrek/
| -e-
| I
| goleń
| pgm. ''*ťuregex̃''
|-
! süri
| /ˈʃyri/
| -í-
| III
| jadalnia
| ''sör + -eri''
|-
! sürir
| /ˈʃyrir/
| -
| I
| słuchać
| pgm. ''*duur''
|-
! sürir
| /ˈʃyrir/
| -
| I
| słuchanie
| ''sürir''
|-
|}

==SZ==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! Száddarin
| /ˈsaːdarin/
| -
| I
| Sadaryn
| ludż. ''Sadarina''
|-
! Száddarinf
| /ˈsaːdarinf/
| -
| I
| sadaryński
| ''Száddarin + -f''
|-
! Száddarinöjk
| /ˈsaːdarinøjk/
| -
| I
| Sadaryn (miasto)
| ludż. ''Sadarina + -öjk''
|-
! száderrek
| /ˈsaːdɛrːɛk/
| -rrka-
| II
| ruda złota
| wendarskie ''sâdärqega''
|-
! száj
| /ˈsaːj/
| -
| I
| zioło
| substratowe ''*saʔaj''
|-
! szajra
| /ˈsajra/
| -
| I
| gilotyna
| ludż. ''samasira''
|-
! szalch
| /ˈsalx/
| -o-
| II
| zbrodnia
| pgm. ''*daalka''
|-
! szałogir
| /ˈsaɫogir/
| -
| I
| zbierać
| ''pragammajskie?''
|-
! szałogir
| /ˈsaɫogir/
| -
| I
| zbieranie
| ''szałogir''
|-
! szałogtaj
| /ˈsaɫoxtaj/
| -
| I
| zbiornik
| ''szałogir + -taj''
|-
! szan
| /ˈsan/
| -
| I
| porządek
| substratowe ''*sanôkx''
|-
! szande
| /ˈsandɛ/
| -
| III
| rządzić, panować
| substratowe ''*sannul''
|-
! szande
| /ˈsandɛ/
| -ü-
| III
| rządzenie, panowanie
| ''szande''
|-
! szarem
| /ˈsarem/
| -
| I
| noga
| pgm. ''*tayrim''
|-
! szaremf
| /ˈsaremf/
| -
| I
| nożny
| ''szarem + -f''
|-
! szaren
| /ˈsarɛn/
| -
| I
| żółć
| pgm. ''*taaħin''
|-
! szarenf
| /ˈsarɛnf/
| -
| I
| żółty
| ''szaren + -f''
|-
! szarg
| /ˈsarg/
| -e-
| II
| szabla
| substratowe ''*sarkxex̃''
|-
! szaŭza
| /ˈsawza/
| -á-
| III
| ruch
| substratowe ''*savtah''
|-
! szaŭzá
| /ˈsawzaː/
| -áe-
| III
| ruchliwy, ruchomy
| ''saŭzá''
|-
! szeftember
| /ˈsɛftɛmbɛr/
| -mbr-
| I
| dożynki
| ''Szeftember''
|-
! Szeftember
| /ˈsɛftɛmbɛr/
| -mbr-
| I
| wrzesień
| łacińskie ''September''
|-
! Szeftembrev
| /ˈsɛftɛmbrɛv/
| -
| I
| wrześniowy
| ''Szeftember + -ev''
|-
! szemn
| /ˈsɛmn/
| -
| I
| droga
| ''nieznane''
|-
! szkaŭr
| /ˈskawr/
| -
| I
| studnia
| substratowe ''*gavr''
|-
! szke
| /ˈskɛ/
| -
| -
| bo, ponieważ
| pgm. ''*tugi''
|-
! szkévdüvar
| /ˈskeːvdyvar/
| -
| I
| bułka
| pgm. ''*siqipsis ghuuthar''
|-
! szkúm
| /ˈskuːm/
| -e-
| II
| palec
| pgm. ''*tugumi''
|-
! szłudeme
| /ˈsɫudɛmɛ/
| -
| III
| prowadzić (pojazd)
| ''sz- + łudeme''
|-
! szłudeme
| /ˈsɫudɛmɛ/
| -ü-
| III
| prowadzenie (pojazdu)
| ''szłudeme''
|-
! szłume
| /ˈsɫumɛ/
| -
| III
| cieszyć się
| substratowe ''*slomul''
|-
! szłume
| /ˈsɫumɛ/
| -a-
| III
| cieszenie się
| ''szłume''
|-
! szó
| /ˈsoː/
| -
| ''nieregularnie''
| to
| ogm. ''*cô'' (pgm. ''*sauk'')
|-
! szó
| /ˈsoː/
| -
| -
| o (kogoś, coś)
| substratowe ''*sôʔ''
|-
! szobá
| /ˈsobaː/
| -áe-
| III
| pomidor
| ''nieznane''
|-
! szobáe
| /ˈsobaː/
| -
| III
| pomidorowy
| ''szobá''
|-
! szoft
| /ˈsoft/
| -a-
| II
| sierp
| substratowe ''*saptax̃''
|-
! szog
| /ˈsog/
| -
| I
| czystość
| substratowe ''*sôŋg''
|-
! szogov
| /ˈsogov/
| -
| I
| czysty
| ''szog + -ov''
|-
! szokko
| /ˈsokːo/
| -ó-
| III
| jabłko
| ogm. ''*soukou''
|-
! szóks
| /ˈsoːkʃ/
| -
| I
| zwierzę
| substratowe ''*sahômť''
|-
! szoküm
| /ˈsokym/
| -
| I
| ucho
| pgm. ''*daguum''
|-
! szoł
| /ˈsoɫ/
| -i-
| II
| śnieg
| substratowe ''*sôlix̃''
|-
! szóllj
| /ˈsoːʎ/
| -ü-
| II
| tchórz
| substratowe ''*sokôljüx̃''
|-
! szón
| /ˈsoːn/
| -
| I
| trąbka
| pgm. ''*tukan''
|-
! szóp
| /ˈsoːp/
| -
| I
| transport
| pgm. ''*taww''
|-
! szóppe
| /ˈsoːpɛ/
| -
| III
| transportować
| ''szóp + -e''
|-
! szóppe
| /ˈsoːpɛ/
| -a-
| III
| transportowanie
| ''szóppe''
|-
! szóŭn
| /ˈsoːwn/
| -i-
| II
| ojciec
| pgm. ''*taghii''
|-
! szovnojl
| /ˈsovnojl/
| -o-
| II
| złoto
| pgm. ''*taghar alla''
|-
! szovnojło
| /ˈsovnojɫo/
| -ó-
| III
| złoty
| ''szovnojl(o)''
|-
! szowir
| /ˈsovir/
| -
| I
| ciągnąć
| pgm. ''*taww''
|-
! szowir
| /ˈsovir/
| -
| I
| ciągnięcie
| ''szowir''
|-
! szowir pá
| /ˈsovir‿ˌpaː/
| -
| I
| dźwigać
| ''szowir + pá''
|-
! szowirpá
| /ˈsovirˌpaː/
| -
| I
| dźwiganie
| ''szowir pá''
|-
! szpész
| /ˈspeːs/
| -
| I
| ciągnąć
| ''z- + **pész'' "przypuszczenie"
|-
! szpołe
| /ˈspoɫɛ/
| -
| III
| nudzić
| substratowe ''*bolul''
|-
! szpołe
| /ˈspoɫɛ/
| -ü-
| III
| nudzenie
| ''szpołe''
|-
! szreje
| /ˈsrɛjɛ/
| -
| III
| zatrzymać
| ''sz- + reje''
|-
! szreje
| /ˈsrɛjɛ/
| -ü-
| III
| zatrzymanie
| ''szreje''
|-
! sztar
| /ˈstar/
| -
| I
| brat
| pgm. ''*tiiqar''
|-
! sztat
| /ˈstat/
| -
| I
| szaleniec
| koi. ''stat''
|-
! sztate
| /ˈstatɛ/
| -
| III
| szaleć, oszaleć
| ''sztat + -e''
|-
! sztate
| /ˈstatɛ/
| -a-
| III
| szalenie, oszalenie
| ''sztate''
|-
! sztelle
| /ˈstɛlːɛ/
| -
| III
| czekać
| pgm. ''*tudhilhan''
|-
! sztelle
| /ˈstɛlːɛ/
| -a-
| III
| czekanie
| ''sztelle''
|-
! sztof
| /ˈstof/
| -
| I
| powiat
| koi. ''stauw''
|-
! sztöj
| /ˈstøj/
| -
| I
| moneta
| pralatyskie ''*stöjẹ''
|-
! sztratüch
| /ˈstratyx/
| -
| I
| suknia
| substratowe ''*(s)raduk''
|-
! sztreg
| /ˈstrɛg/
| -
| I
| róża
| substratowe ''*sreŋg''
|-
! sztrenjzdop
| /ˈstrɛɲzdop/
| -
| I
| zboże
| pgm. ''*taaħin siyyab''
|-
! szuk
| /ˈsuk/
| -
| I
| by, aby
| pgm. ''*tugi''
|-
! szúszure
| /ˈsuːsurɛ/
| -
| III
| iśćby
| pgm. ''*hutudur'' (forma pragnąca od ''*tudur'')
|-
! szúszure
| /ˈsuːsurɛ/
| -a-
| III
| chodzenieby
| ''szúszure''
|-
! szüder
| /ˈsyder/
| -
| I
| puchowiec
| koi. ''süder''
|-
! Szülek
| /ˈsylɛk/
| -lk-
| I
| Sujlkwa
| jjh. ''Sülka''
|-
! szwár
| /ˈswaːr/
| -
| -
| czasem, czasami
| substratowe ''*svaʔr''
|-
! szwónir
| /ˈswoːnir/
| -
| I
| osiągać
| substratowe ''*svajônul''
|-
! szwónir
| /ˈswoːnir/
| -
| I
| osiąganie
| ''szwónir''
|-
! szwínir
| /ˈswiːnir/
| -
| I
| osiągnąć
| substratowe ''*svejinul''
|-
! szwínir
| /ˈswiːnir/
| -
| I
| osiągnięcie
| ''szwínir''
|-
|}

==T==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! tacsołch
| /ˈtat͡ʃoɫx/
| -
| I
| lis
| pgm. ''*dhaarsas thalku''
|-
! tálan
| /ˈtaːlan/
| -
| I
| gar, kocioł
| substratowe ''*têhlên''
|-
! tał
| /ˈtaɫ/
| -u-
| II
| dwa
| pgm. ''*tharu''
|-
! tałun
| /ˈtaɫun/
| -
| I
| drugi
| pgm. ''*tharun''
|-
! tanje
| /ˈtaɲɛ/
| -
| III
| wołać
| substratowe ''*danjul''
|-
! tanje
| /ˈtaɲɛ/
| -ü-
| III
| wołanie
| ''tanje''
|-
! tár
| /ˈtaːr/
| -u-
| II
| owca
| pgm. ''*thauru''
|-
! taru
| /ˈtaru/
| -ú-
| II
| owczy
| ''tár(u)''
|-
! tarache
| /ˈtaraxɛ/
| -
| III
| popełnić zbrodnie
| substratowe ''*dêraχul''
|-
! tarache
| /ˈtaraxɛ/
| -ü-
| III
| popełnienie zbrodni
| ''tarache''
|-
! tarasken
| /ˈtaraʃkɛn/
| -
| I
| zbrodniarz
| substratowe ''*dêrêχgen''
|-
! taréz
| /ˈtareːz/
| -
| I
| dziewczyna, mała, maleństwo
| ''tarf + -éz''
|-
! tarf
| /ˈtarf/
| -
| I
| mały
| pgm. ''*dhaarsas''
|-
! taror
| /ˈtaror/
| -
| I
| matka
| pgm. ''*dharaħ''
|-
! tarot
| /ˈtarot/
| -
| I
| miasto, osada
| pgm. ''*tharath''
|-
! tati
| /ˈtati/
| -í-
| III
| powierzchnia, platforma także peron
| substratowe ''*tadiʔ''
|-
! taz
| /ˈtaz/
| -a-
| I
| grzyb
| substratowe ''*datêx̃''
|-
! tcsog
| /ˈtt͡ʃog/
| -
| I
| wiatr
| pgm. ''*dhurqagh''
|-
! téj
| /ˈteːj/
| -
| I
| skrzynia
| substratowe ''*dêkej''
|-
! tena
| /ˈtɛna/
| -á-
| III
| rok
| substratowe ''*tenaʔ''
|-
! tená
| /ˈtɛnaː/
| -áe-
| III
| roczny, rocznie
| ''tena''
|-
! tend
| /ˈtɛnd/
| -u-
| II
| trzy
| pgm. ''*dhinnu''
|-
! tendun
| /ˈtɛndun/
| -
| I
| trzeci
| pgm. ''*dhinnun''
|-
! teren
| /ˈtɛrɛn/
| -
| I
| grządka
| substratowe ''*deren''
|-
! terl
| /ˈtɛrl/
| -o-
| II
| paproć
| substratowe ''*derlôx̃''
|-
! tetin
| /ˈtɛrl/
| -
| I
| fikcja, bzdura
| ludż. ''tetin''
|-
! tikeŭselar
| /ˈtikɛwʃɛlar/
| -
| I
| wprowadzenie (coś, co wprowadza)
| ''tikewe + selar''
|-
! tikeŭzol
| /ˈtikɛwzol/
| -
| I
| narzędzie wprowadzenia
| ''tikewe + -zol''
|-
! tikewe
| /ˈtikɛvɛ/
| -
| III
| wprowadzać
| substratowe ''*tigewul''
|-
! tikewe
| /ˈtikɛvɛ/
| -ü-
| III
| wprowadzanie
| ''tikewe''
|-
! tichd
| /ˈtiɣd/
| -e-
| II
| siekiera
| substratowe ''*tiktxex̃''
|-
! timás
| /ˈtimaːʃ/
| -
| I
| urzędnik
| pgm. ''*dhii + -más''
|-
! tíresz
| /ˈtiːrɛs/
| -
| I
| macocha
| substratowe ''*tiʔres''
|-
! tjeło
| /ˈtjɛɫo/
| -ó-
| III
| ciastko
| substratowe ''*djelôh''
|-
! tlákk
| /ˈtlak/
| -i-
| II
| ruch
| substratowe ''*dlakagix̃''
|-
! tlü
| /ˈtly/
| -
| ''nieregularnie''
| Pan, Pani, Ty
| pgm. ''*dhilii''
|-
! tobar
| /ˈtobar/
| -
| I
| ostrze
| pgm. ''*thambar''
|-
! tobarf
| /ˈtobarf/
| -
| I
| ostry
| ''tobar + -f'
|-
! tohjer
| /ˈtojɛr/
| -ar-
| I
| sto
| pgm. ''*thaafyar''
|-
! tohjaron
| /ˈtojaron/
| -
| I
| setny
| pgm. ''*thaafyaran''
|-
! tółch
| /ˈtoːɫx/
| -u-
| II
| wilk
| pgm. ''*thalku''
|-
! tołchu
| /ˈtoɫxu/
| -ú-
| III
| wilczy
| ''tółch(u)''
|-
! tołvir
| /ˈtoɫvir/
| -
| I
| przypominać
| substratowe ''*dôlmul''
|-
! tołvir
| /ˈtoɫvir/
| -
| I
| przypominanie
| ''tołvir''
|-
! tollj
| /ˈtoʎː/
| -a-
| II
| kubek, szklanka
| substratowe ''*daʔljax̃''
|-
! tondén
| /ˈtondeːn/
| -
| I
| niebo
| pgm. ''thannif + -n''
|-
! tonje
| /ˈtoɲɛ/
| -é-
| III
| niebieskość
| pgm. ''thannif''
|-
! tonjé
| /ˈtoɲeː/
| -ée-
| III
| niebieski
| ''tonje''
|-
! tór
| /ˈtoːr/
| -u-
| II
| bóg
| pgm. ''*tharu''
|-
! tóru
| /ˈtoːru/
| -ú-
| III
| bóski
| ''tór(u)''
|-
! torosz
| /ˈtoros/
| -
| I
| północ
| pgm. ''*dhaħad''
|-
! torosug
| /ˈtorosug/
| -
| I
| północny
| ''torosz + -ug''
|-
! Toroszáp
| /ˈtorosaːp/
| -
| I
| Norwegia
| ''torosz + -áp''
|-
! Toroszápev
| /ˈtorosaːpɛv/
| -
| I
| norwezki
| ''Toroszáp + -ev''
|-
! torpin
| /ˈtorpin/
| -
| I
| bark
| substratowe ''*dôrbin''
|-
! tosi
| /ˈtoʃi/
| -í-
| III
| krok
| pgm. ''*datiih''
|-
! tosse
| /ˈtoʃːɛ/
| -
| III
| kroczyć, deptać
| ''tosi + -he''
|-
! tosse
| /ˈtoʃːɛ/
| -a-
| III
| kroczenie, deptanie
| ''tosse''
|-
! toszle
| /ˈtoslɛ/
| -
| III
| modlić się
| zon. ''*toslěj'' (pgm. ''*daur'')
|-
! toszle
| /ˈtoslɛ/
| -a-
| III
| modlenie się
| ''toszle''
|-
! tovosz
| /ˈtovos/
| -
| III
| przemoc, agresja (fizyczna)
| substratowe ''*tôpôs''
|-
! tovoszug
| /ˈtovosug/
| -
| III
| przemocowy, agresywny (fizycznie)
| ''tovosz + -ug''
|-
! towasz
| /ˈtovas/
| -
| III
| zainteresowanie
| substratowe ''*tawas''
|-
! többir
| /ˈtøbːir/
| -
| I
| poznać
| substratowe ''*tembhul''
|-
! többir
| /ˈtøbːir/
| -
| I
| poznanie
| ''többir''
|-
! töng
| /ˈtøŋg/
| -
| I
| szacunek
| substratowe ''*tuŋŋ''
|-
! töngev
| /ˈtøŋgɛv/
| -
| I
| szanowany
| ''töng + -ev''
|-
! töngir
| /ˈtøŋgir/
| -
| I
| szanować
| ''töng + -ir''
|-
! töngov
| /ˈtøŋgov/
| -
| -
| szanownie
| ''töng + -ov''
|-
! töngöv
| /ˈtøŋgøv/
| -
| I
| szanowny
| ''töng + -öv''
|-
! töre
| /ˈtørɛ/
| -
| III
| chwalić
| pgm. ''*daur''
|-
! töre
| /ˈtørɛ/
| -a-
| III
| chwalenie
| ''töre''
|-
! töredlér
| /ˈtørɛdleːr/
| -
| I
| przechwalać
| pgm. ''*daur illsih''
|-
! töredlér
| /ˈtørɛdleːr/
| -
| I
| przechwalanie
| ''töredlér''
|-
! töredlézol
| /ˈtørɛdleːzol/
| -
| I
| rzechwałka
| ''töredlér + -zol''
|-
! törusszak
| /ˈtørusːak/
| -
| -
| niezmiennie, cały czas
| ''pragammajskie?''
|-
! tös
| /ˈtøs/
| -a-
| I
| but
| substratowe ''*devťax̃''
|-
! trábel
| /ˈtraːbɛl/
| -blü-
| II
| obowiązek
| substratowe ''*dramblux̃''
|-
! trablü
| /ˈtrably/
| -ű-
| I
| obowiązkowy, obowiązkowo
| ''trábel(u)''
|-
! trásze
| /ˈtraːsɛ/
| -
| III
| utrzymywać
| substratowe ''*trasux̃''
|-
! trásze
| /ˈtraːsɛ/
| -ü-
| III
| utrzymywanie
| ''trásze''
|-
! trászzol
| /ˈtraːzol/
| -
| I
| serwer
| ''trásze + -zol''
|-
! tri
| /ˈtri/
| -í-
| III
| miesiąc
| substratowe ''*triʔ''
|-
! trím
| /ˈtrim/
| -
| I
| miesiące
| substratowe ''*triʔ'' (+ wendarska mnożyna)
|-
! tufkir
| /ˈtufkir/
| -
| I
| dać, dawać
| pgm. ''*dhuq''
|-
! tug
| /ˈtug/
| -
| I
| prącie, penis
| pgm. ''*dhugh''
|-
! tür
| /ˈtyr/
| -
| ''nieregularnie''
| Państwo, Wy
| pgm. ''*dhinuur''
|-
! tüske
| /ˈtyʃkɛ/
| -
| III
| kłamać
| substratowe ''*duχgul''
|-
! tüske
| /ˈtyʃkɛ/
| -ü-
| III
| kłamanie
| ''tüske''
|-
! tüskmás
| /ˈtyʃkmaːʃ/
| -
| I
| kłamca
| ''tüske + -más''
|-
! twerf
| /ˈtwɛrf/
| -
| I
| pień
| substratowe ''*dwerp''
|-
! twósz
| /ˈtwoːs/
| -
| I
| brąz (barwa)
| substratowe ''*twekos''
|-
! twósov
| /ˈtwoːsov/
| -
| I
| brązowy
| ''twósz + -ov''
|-
|}

==U==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! ukep
| /ˈukɛp/
| -
| I
| marchew
| substratowe ''*x̃ogab''
|-
! ułregg
| /uɫˈrɛgː/
| -o-
| II
| ołtarz
| ''uł- + regg''
|-
! un
| /ˈun/
| -e-
| II
| paznokieć
| substratowe ''*x̃onex̃''
|-
! utre
| /ˈutrɛ/
| -é-
| III
| gardło
| substratowe ''*x̃odreʔ''
|-
! utré
| /ˈutreː/
| -ée-
| III
| gardłowy
| ''utre''
|-
! uzan
| /ˈuzan/
| -
| I
| kwiat
| substratowe ''*x̃otan''
|-
|}

==Ü==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! üblaszka
| /ybˈlaska/ /ˈyblaska/
| -
| I
| sukienka
| koi. ''üblasquę''
|-
! ügel
| /ˈygɛl/
| -gl-
| I
| glina rzeczna
| ludż. ''ugla''
|-
! ür
| /ˈyr/
| -
| ''nieregularnie''
| wy
| pgm. ''*uur''
|-
! üre
| /ˈyrɛ/
| -
| III
| lubić
| pgm. ''*ura''
|-
! üre
| /ˈyrɛ/
| -a-
| III
| lubienie
| ''üre''
|-
! üro
| /ˈyro/
| -ó-
| III
| lubiany, ulubiony
| pgm. ''*ura''
|-
! űrr
| /ˈyːr/
| -i-
| II
| wieś, wioska
| ''nieznane''
|-
! űri
| /ˈyːri/
| -í-
| III
| wiejski
| ''űrr(i)''
|-
|}

==V==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! va
| /ˈva/
| -
| -
| nie (zaprzeczając negacje)
| pgm. ''*waan''
|-
! val
| /ˈval/
| -o-
| II
| samica
| pgm. ''*wayla''
|-
! vand
| /ˈvand/
| -
| I
| beczka
| pgm. ''*waynn''?
|-
! vankottöl
| /vanˈkotːøl/
| -
| I
| urlop
| ''van- + kottöl''
|-
! var
| /ˈvar/
| -
| I
| osiem
| pgm. ''*wayr''
|-
! vare
| /ˈvarɛ/
| -
| III
| polować
| pgm. ''*suwar''
|-
! vare
| /ˈvarɛ/
| -a-
| III
| polowanie
| ''vare''
|-
! váresz
| /ˈvaːrɛs/
| -
| I
| myśliwy
| pgm. ''*suwaridu''
|-
! varon
| /ˈvaron/
| -
| I
| ósmy
| pgm. ''*wayran''
|-
! varvnos
| /ˈvarvnos/
| -
| I
| usta
| pgm. ''*warghat''
|-
! vatrá
| /ˈvatraː/
| -áe-
| III
| mżawka
| substratowe ''*wêdrakeh''
|-
! vatrávv
| /ˈvatraːv/
| -ae-
| I
| mżawkowy
| ''vatrá + -v''
|-
! vend
| /ˈvɛnd/
| -e-
| II
| naczynie
| ''nieznane''
|-
! vie
| /ˈviɛ/
| -é-
| II
| ocean
| substratowe ''*wipxeh''
|-
! virron
| /ˈvirːon/
| -
| I
| oszczep
| pgm. ''*wirfan''
|-
! vnoj
| /ˈvnoj/
| -
| I
| ciotka (od ojca)
| pgm. ''*wiina''
|-
! vodlar
| /ˈvodlar/
| -
| I
| światło
| pgm. ''*wallar''
|-
! vodlarf
| /ˈvodlarf/
| -
| I
| jasny, świetlisty
| ''vodlar + -f''
|-
! vofkoszun
| /ˈvofkosun/
| -
| I
| koń
| pgm. ''*waqatun''
|-
! vołkszún
| /ˈvoɫksuːn/
| -
| I
| koń
| ''pragammajskie?''
|-
! vofkoszun
| /ˈvofkosun/
| -
| I
| koń
| pgm. ''*waqatun''
|-
! vołvire
| /ˈvoɫvirɛ/
| -
| III
| udać się, powieść się
| pgm. ''*walmiiz''
|-
! vołvire
| /ˈvoɫvirɛ/
| -a-
| III
| powiedzenie się
| ''vołvire''
|-
! vüfkir
| /ˈvyfkir/
| -
| I
| bawić się
| pgm. ''*wiiq''
|-
! vüfkir
| /ˈvyfkir/
| -
| I
| bawienie się
| ''vüfkir''
|-
! vüfkzol
| /ˈvyvgzol/
| -
| I
| zabawka
| ''vüfkir + -zol''
|-
! vűk
| /ˈvyːk/
| -
| I
| zabawa
| ''vüfkir''
|-
! vülsz
| /ˈvyls/
| -o-
| II
| strumień
| pgm. ''*filta''
|-
|}

==W==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! wacc
| /ˈvat͡sː/
| -
| I
| wzajemność
| nieznana
|-
! waksz
| /ˈvaks/
| -
| I
| zboże
| koi. ''wachsę'' lub jjh. ''waksa''
|-
! walba
| /ˈvalba/
| -á-
| III
| cudowny, wspaniały
| substratowe ''*valbax̃''
|-
! wałoda
| /ˈvaɫoda/
| -
| I
| drut
| koi. ''walodę''
|-
! wand
| /ˈvand/
| -
| I
| projekt
| substratowe ''*vannet''
|-
! wandal
| /ˈvandal/
| -
| I
| architekt, projektant
| ''wand + -al''
|-
! war
| /ˈvar/
| -
| I
| prywatność
| substratowe ''*varl''
|-
! war
| /ˈvar/
| -
| -
| kto
| pgm. ''*zayr''<ref>Nietypowy rozwój ''*z'' w obecne ''w'' wynika z powodu dysymilacji. Regularna forma brzmiałaby ''**rar'', co mogło, w ramach lepszego kontrastu z przedimkami, zdysymilować połączenie ''r_r'' w ''w_r'' - głoska ''w'' wtedy była wymawiana /w/, co czyniło ją dobrym kandydatem. Nie bez znaczenia mógł mieć też wpływ analogicznego ''we'' "co".</ref>
|-
! wáren
| /ˈvaːrɛn/
| -
| I
| rzepka
| pgm. ''*sukayrim''
|-
! warf
| /ˈvarf/
| -
| I
| prywatny
| ''war + -f''
|-
! warst
| /ˈvarʃt/
| -a-
| II
| ktoś
| ''war + -st''
|-
! we
| /ˈvɛ/
| -
| -
| co
| pgm. ''*asi''
|-
! wecs
| /ˈvɛt͡ʃ/
| -
| I
| pępek
| nieznana
|-
! weloscs
| /ˈvɛloʃt͡ʃ/
| -lscs-
| I
| łopata
| pralatyskie ''*wäluščẹ''
|-
! wen
| /ˈvɛn/
| -
| I
| rzecz
| ''we + -n''
|-
! wena
| /ˈvɛna/
| -á-
| III
| solidny
| pgm. ''*asi aysas''
|-
! wendokir
| /ˈvɛndokir/
| -
| I
| pokazać
| ''o- + endokir''
|-
! wendokir
| /ˈvɛndokir/
| -
| I
| pokazanie
| ''wendokir''
|-
! wénge
| /ˈveːŋgɛ/
| -
| III
| więdnąć
| reanaliza ''zwénge'' jako ''z- + wénge''
|-
! wénge
| /ˈveːŋgɛ/
| -a-
| III
| więdnięcie
| ''wénge''
|-
! wengomb
| /ˈvɛŋgomb/
| -o-
| II
| republika
| ''wen + -nomb''
|-
! werké
| /ˈvɛrkeː/
| -ée-
| III
| spódnica
| substratowe ''*vergejeʔ''
|-
! werlore
| /ˈvɛrlorɛ/
| -
| III
| pragnąć
| substratowe ''*verlôrul''
|-
! werlore
| /ˈvɛrlorɛ/
| -ü-
| III
| pragnięcie
| ''werlore''
|-
! west
| /ˈvɛʃt/
| -a-
| II
| coś
| ''we + -st''
|-
! wignesz
| /ˈvignɛs/
| -gnsz- /ːns/
| I
| źródło dobra
| koi. ''wignis''
|-
! wignsz
| /ˈviːns/
| -gnszo- /ːnso/
| II
| dobrodajny
| koi. ''wign(i)so''
|-
! winöszk
| /ˈvinøsk/
| -nszk-
| I
| tyłek
| koi. ''wenskę''
|-
! wír
| /ˈviːr/
| -
| II
| oddychać
| pgm. ''*asif''
|-
! wír
| /ˈviːr/
| -
| I
| oddychanie
| ''wír''
|-
! wołek
| /ˈvoɫɛk/
| -
| I
| zwierzę
| pgm. ''*waliig''
|-
! wołłi
| /ˈvoɫːi/
| -í-
| III
| biodro
| substratowe ''*vôlhiʔ''
|-
! wőg
| /ˈvøːg/
| -
| I lub III<ref>formy oparte na ''wő-'': ''wőval, wőve'' itd.</ref>
| cztery
| pgm. ''*aasau''
|-
! wupe
| /ˈvupɛ/
| -
| III
| rozmawiać
| pgm. ''*usub''
|-
! wupe
| /ˈvupɛ/
| -a-
| III
| rozmawianie
| ''wupe''
|-
! wúvon
| /ˈvuːvon/
| -
| I
| głowa
| pgm. ''*asuwan''
|-
! wúvongomb
| /ˈvuːvoŋgomb/
| -o-
| II
| mózg, rozum
| ''wúvon + -nomb''
|-
|}

==Z==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! zaj
| /ˈzaj/
| -
| I
| obraz, rysunek także strona internetowa
| substratowe ''*hêtêj''
|-
! zan
| /ˈzan/
| -
| I
| ręka
| pgm. ''*ayn''
|-
! zanir
| /ˈzanir/
| -
| I
| dotykać
| ''zan + -ir''
|-
! zanir
| /ˈzanir/
| -
| I
| dotykanie
| ''zanir''
|-
! závut
| /ˈzaːvut/
| -
| I
| jądro (u mężczyzny)
| substratowe ''*sakêpod''
|-
! zbor
| /ˈzbor/
| -
| I
| płuco
| pgm. ''*tumpaħ''
|-
! zdeme
| /ˈzdɛmɛ/
| -
| III
| przyjść, przychodzić
| ''z- + deme''
|-
! zdeme
| /ˈzdɛmɛ/
| -a-
| III
| przyjście, przychodzenie
| ''zdeme''
|-
! zdöman
| /ˈzdøman/
| -
| I
| brat cioteczny
| ''nieznane''
|-
! zdömin
| /ˈzdømin/
| -
| I
| siostra cioteczna
| ''nieznane''
|-
! zdrán
| /ˈzdraːn/
| -
| I
| szkło
| koi. ''zraln''
|-
! zdraln
| /ˈzdraln/
| -o-
| II
| szklany, szklano
| koi. ''zralno''
|-
! zdürir
| /ˈzdyrir/
| -
| I
| ruszać się
| substratowe ''*txurul''
|-
! zdürir
| /ˈzdyrir/
| -
| I
| ruszanie się
| ''zdürir''
|-
! zélj
| /ˈzeːʎ/
| -
| I
| ogon ryby
| nieznane
|-
! zenje
| /ˈzɛɲɛ/
| -
| III
| pożądać
| ogm. ''*zeńäi''
|-
! zenje
| /ˈzɛɲɛ/
| -a-
| III
| pożądanie
| ''zenje''
|-
! zewjes
| /ˈzɛvjɛʃ/
| -
| I
| mak
| substratowe ''*vjeť''
|-
! zgondomir
| /ˈzgondomir/
| -
| I
| doświadczyć
| ''z- + gondomir''
|-
! zgondomir
| /ˈzgondomir/
| -
| I
| doświadczenie
| ''zgondomir''
|-
! zo
| /ˈzo/
| -
| -
| znów, ponownie
| ''wykrzyknięcie''
|-
! zodd
| /ˈzodː/
| -
| I
| kara
| ogm. ''*zodd''
|-
! zóg
| /ˈzoːg/
| -
| I
| siano
| pgm. ''*utakagh''
|-
! zołte
| /ˈzoɫtɛ/
| -
| III
| pragnąć, marzyć
| substratowe ''*sôldul''
|-
! zołte
| /ˈzoɫtɛ/
| -ü-
| III
| pragnięcie, marzenie
| ''zołte''
|-
! zoŭzsep
| /ˈzowʒɛp/
| -a-
| II
| wieczór (pora dnia)
| ogm. ''*zoudžäpe''
|-
! zoŭzsepav
| /ˈzowʒɛpav/
| -
| I
| wieczorny, wieczorem
| ''zoŭzsep(a) + -v''
|-
! zőrr
| /ˈzøːr/
| -a-
| II
| siedziba, ratusz
| ogm. ''*zŷr''
|-
! zprez
| /ˈsprɛz/
| -
| I
| pewny, pewnie
| koi. ''zuprés''
|-
! zröpir
| /ˈzrøpir/
| -
| I
| zrobić
| ''z- + röpir''
|-
! zröpir
| /ˈzrøpir/
| -
| I
| zrobienie
| ''zröpir''
|-
! ztöngev
| /ˈstøŋgɛv/
| -
| I
| pokojowy
| ''z- + töngev''
|-
! ztöngov
| /ˈstøŋgov/
| -
| -
| pokojowo
| ''z- + töngov''
|-
! zúmm
| /ˈzuːm/
| -u-
| I
| ptak
| pgm. ''*utumnu''
|-
! zurühok
| /ˈzuryhok/
| -
| I
| gra
| koi. ''zurüjhok''
|-
! zurühokmás
| /ˈzuryhokmaːʃ/
| -
| I
| gracz
| ''zurühok + -más''
|-
! zürf
| /ˈzyrf/
| -
| I
| hełm
| koi. ''zürdę''
|-
! zwéng
| /ˈzweːŋg/
| -
| I
| zgniła roślina
| koi. ''zwęngåd''
|-
! zwénge
| /zweːŋgɛ/
| -
| III
| zwiędnąć
| koi. ''zwęngåd''
|-
! zwénge
| /zweːŋgɛ/
| -a-
| III
| zwiędnięcie
| ''zwénge''
|-
! zwór
| /zwoːr/
| -
| I
| krew
| koi. ''zwola''
|}

==ZS==
{| class="wikitable sortable";text-align: right"
! Maszyjski
! MAF
! Oboczności
! Deklinacja lub Koniugacja
! Polski
! Etymologia
|-
! zsege
| /ˈʒɛgɛ/
| -
| III
| objadać się
| substratowe ''*ťxeŋgul''
|-
! zsege
| /ˈʒɛgɛ/
| -ü-
| III
| objadanie się
| ''zsege''
|-
! zsélvápp
| /ˈʒeːlvaːp/
| -
| I
| królestwo
| ''zsélvo + -áp''
|-
! zsélvo
| /ˈʒeːlvo/
| -ó-
| I
| król
| substratowe ''*ťxeʔlmôv''
|-
! zsélvójjk
| /ˈʒeːlvoːjk/
| -
| I
| stolica
| ''zsélvo + öjk''
|-
! zsélz
| /ˈʒeːlz/
| -e-
| I
| sens
| substratowe ''*ťxekeltex̃''
|-
! zsidal
| /ˈʒidal/
| -
| I
| oszust
| ''zside + -al''
|-
! zside
| /ˈʒidɛ/
| -
| III
| oszukiwać
| substratowe ''*ťxindul''
|-
! zside
| /ˈʒidɛ/
| -ü-
| III
| oszukiwanie
| ''zside''
|-
! zsidöv
| /ˈʒidøv/
| -
| I
| oszukujący
| ''zside + -öv''
|-
! zsorbe
| /ˈʒorbɛ/
| -
| III
| kosić
| substratowe ''*ťxôrpxul''
|-
! zsorbe
| /ˈʒorbɛ/
| -a-
| III
| koszenie
| ''zsorbe''
|-
! zsorché
| /ˈʒorɣeː/
| -
| III
| żniwa
| ''zsorbe + ché''
|-
! zsöld
| /ˈʒøld/
| -
| I
| srebro
| substratowe ''*ťxôltx''
|-
! zsöldog
| /ˈʒøldog/
| -
| I
| srebrny
| ''zsöld + -og''
|-
! zsüvazsułet
| /ˈʒyvaʒuɫɛt/
| -
| -
| proszę (partykuła)
| koi. ''žüvažulet'' "proszę (perfeit)"
|-
|}

==Główne morfemy słowotwórcze==
*'''-al, -l''' - tworzy zawody (np. ''oglarőr'' "tworzyć dzieła" → ''oglaről'' "artysta, twórca");
*'''-áp''' - wskazuje krainę, ziemię (np. ''Más'' "Masz" → ''Másáp'' "Maszja");
*'''-aŭ''' - wyraża przynależność do jakiejś wspólnoty (np. ''fammare'' "imprezować" → ''fammaraŭ'' "imprezowicz");
*'''-em, -éz''' - feminizują słowo (w zasadzie są to warianty równoznaczne), np. (np. ''öfkar'' "pies" → ''öfkarem, öfkaréz'' "suka");
*'''-en, -n''' - ?
*'''-ep, -kep''' - zdrobnienie (np. ''öfkar'' "pies" → ''öfkarep'' "piesek");
*'''-eri''' - tworzy pomieszczenia (np. ''hokke'' "spać" → ''hokkeri'' "sypialnia");
*'''-ez''' - pierwotnie wskazywał pierwowzór, coś wcześniejszego (np. ''öjk'' "miasto" → ''öjkez'' "gród, stare miasto"), obecnie na ogół odwrotnie, wskazuje pochodne od oryginału (np. ''cser'' "morze" → ''cserez'' "jezioro przybrzeżne");
*'''-joss''' - wyraża nagłość czynności (np. ''nute'' "wchodzić" → ''nutjosse'' kol. "wbijać");
*'''-más, -vás''' - osoba należąca do danej społeczności lub wspólnoty, wykonawca (np. ''dar'' "pieniądz" → ''darvás'' "bogacz");
*'''-nomb, -gomb<ref>po nosowych</ref>''' - dana rzecz jest związana z społeczeństwem, obecnie coraz rzadszy (np. ''wúvon'' "głowa" → ''wúvongomb'' "mózg, rozum");
*'''-ot, -t''' - tworzy nazwy miejscowe;
*'''-taj''' - tworzy miejsca produkcji, obróbki (np. ''ál'' "mleko" → ''áltaj'' "mleczarnia'');
*'''-van, -Can, -an<ref>-van po samogłoskach, -Can w kombinacji krótka samogłoska + spółgłoska, -an gdzie indziej </ref>''' - rzecz odwrotna, przeciwieństwo, też jej brak (np. ''néköv'' "brzydki" → ''nékanöv'' "ładny, niebrzydki");
*'''-zol''' - oznacza narzędzie (np. ''eszte'' "ciąć" → ''esztzol'' "nóż, nożyczki");
*'''balsz-''' - syngalizuje ukończenie czynności z pozytywnym efektem (np. ''genir'' "pisać" → ''balszgenir'' "zapisać")
*'''gnö-''' - brak czegoś (np. ''dar'' "pieniądz" → ''gnödar'' "dług");
*'''o-''' - coś dalekiego, obecnie głównie dla znaczeń przenośnych (np. ''mősz'' "rzeka" → ''omősz'' "źródło rzeki");
*'''sz-, szo-''' - powodowanie ruchu określonego w rdzeniu (np. ''łudeme'' "jechać" → ''szłudeme'' "prowadzić pojazd") lub realizowanie czynności w ruchu (np. ''podlir'' "szukać (w miejscu)" → ''szpodlir'' "szukać (ruszając się)");
*'''van-''' - brak danej rzeczy, ale niekoniecznie przeciwieństwo (np. ''vaniranf'' nie oznacza jednoznacznie, że coś jest w pełni dobre);
*'''z-, zu-''' - sygnalizowanie ukończenia czynności, czasem zmiana znaczenia (np. ''röpir'' "robić" → ''zröpir'' "zrobić").

==Popularne imiona==
Pogrubionym oznaczono współcześnie używane, pochylonym imiona pochodzenia gammajskiego.

'''''Bópar, Dombópar, Farón, Haló, Hałó''', Jémomzd, '''Kossapun, Kosztrősz, Chadlanür,'' Lüren, Marel, ''Nossikír,''' Palagrűv, '''Palerűv,'' Som,''''' Vofkossapun, Vofkosztrősz''

==Przypisy==

Język Tolów

2024-02-01T22:02:58Z

Tolasz: /* Reduplikacja i metateza */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''
W języku talskim istnieją dwa rodzaje złożeń: słabe i silne. W obu człon określający poprzedza człon określany.
: '''I.''' W '''złożeniu słabym''' wyraz określający i określany są sklejone bez zmiany ich formy, jednak z dwoma wyjątkami: 1. gdy pierwszy kończy się spółgłoską - wówczas albo następuje przestawka obu końcowowych głosek (wyraz z rdzeniem trójspółgłoskowym bez przyrostków), albo dodawany jest międzyrostek '''-e-''' lub '''-a-''', oraz 2. gdy drugi zawiera wrostek lub reduplikowaną sylabę otwartą - wtedy wypada jego pierwsza samogłoska. Jeśli pierwszy człon zawiera przyrostek''' -' '''(zwarcie krtaniowe), jest on usuwany. Akcent główny pada na sylabę drugiego członu. Złożenie słabe jest odpowiednikiem polskiego rzeczownika z przydawką przymiotnikową i liczebnikową, a także pełni funkcję dzierżawczą (niezbywalną), dlatego zaimek osobowy może być częścią tego złożenia. W szczególnym wypadku, jeśli drugim członem jest zaimek "şe'" - "to", eksponowane jest znaczenie członu określajacego; taką konstrukcję tłumaczy się wówczas jak swobodny przymiotnik atrybutywny. Przynależność do klasy nominalnej oraz liczbę całego złożenia wyznacza drugi człon. Pisownia nie jest uregulowana, część słów pisana jest z dywizem, zwłaszcza niektóre nazwy własne, a część łącznie.
*''Pasxa-Písam'' - Wyspa Wielkanocna (''Pasax'' - "Wielkanoc", ''pisam'' - "wyspa");
*''kalatłite-tínzi'' - grenlandzki lód (''Kalatłit'' - "Grenlandia", ''tinzi'' - "lód");
*''Yiroşálim'' - Jerozolima, Jeruzalem;
*''yiteşşíkil'' - coś dwuczęściowego (''yit'' - "dwa" w klasie nieżywotnej, ''e'' - międzyrostek, ''şişíkil'' - "część", "kawałek" w partytywie);
*''nefemáham'' - moja matka;
*''titłaşó''' - miodny (w klasie żywotnej i liczbie policzalnej, choć sam wyraz ''titła'' - miód należy do klasy nieżywotnej i liczby niepoliczalnej);
:'''II.''' W '''złożeniu silnym''' z członu drugiego wypada pierwsza samogłoska, jeśli składa się z rdzenia trójspółgłoskowego i nie zawiera wrostka, a pierwsza sylaba nie jest reduplikowana. Główną cechą różniącą je od złożenia słabego jest przesunięcie akcentu na pierwszy człon. Tak skonstruowany słowo może mieć znaczenie odbiegające od wchodzących w jego skład składników. Złożenie silne służy do tworzenia neologizmów na podobnej zasadzie, jak dodawanie przyrostków. Przynależność do klasy nominalnej określa klasa pierwszego członu. Liczbę niepoliczalną i policzalną określa odpowiednio istnienie bądź brak samogłoskowej końcówki, natomiast liczba zbiorowa, inaczej niż w słowach zawierajacych przyrostek, oznaczana jest przez podwojenie ostatniej spółgłoski drugiego, a nie pierwszego rdzenia. Pisownia jest zawsze łączna.
*''róspisôtł'' - jaszczurka (pierwszy rdzeń R-S-P oznacza "iść" lub "noga", drugi S-V-Ł ''sôtł'' - "wąż", w drugim rdzeniu środkowa spółgłoska /ʋ~w/ uległa zmianie w samogłoskę w wyrazie podstawowym, w złożeniu możliwa jest równiesz formy "-svatł", "-svetł");
*''róspisôtłatł'' - stado jaszczurek;
*''pílqabar'' - ''pilaq'' "kość" + bir(a') "słup" - kręgosłup;
*''cátłaftaha'' - ''catła'' "czas" + fitha "przestrzeń" - czasoprzestrzeń;

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'' lub '''''bi'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voq'''an''' - voq'''na'''h, niq'''of''' - niq'''fo'''h, pak'''ir''' - pak'''ri'''h'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tob'''ar''' - tob'''ra'''s, san'''aş''' - san'''şa'''nhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''B'''ri'''tannia - B'''ir'''tan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||Acc: -a; występuje po rdzeniach z czterema społgłoskami i po przyrostkach;
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym||Acc: -h -ah; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne||Acc: -ca -eca -aca; klasa ogólna;
|-
!-hd -ad -had
| ||posiadacz w znaczeniu zbywalnym||Acc: -hdah -adah; odpowiednik polskich "-ant": fabrykant, "-nik": kamienicznik;
|-
!-hf -af -haf
| ||zwierzę, istota żywa||Acc: -hfah -afah
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||klasa żywotna;
|-
!-ule -ole
| ||substancja, materiał, wyrób||Acc: -ula -ola; "-iwo": paliwo, "-ina": tkanina; klasa nieżywotna;
|-
!-lve -elve
| ||abstrakty oznaczające relację, pozycję społeczną, dyscyp. naukową, jakość, stan||Acc: -lva -elva; klasa ogólna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, budowla, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu||Acc: -mfarah; pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący||znaczenie: "tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak)";
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy||Acc: -unah -onah;
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy||Acc: -ynah -inah;
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-qt -qat
| ||miejsce||Acc: -qtah, Abl: -; klasa nieżywotna;
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu||Acc: -yrah -irah, All: -yrou -irou;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch||Acc: -ysah -isah; nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium tworzący rzeczowniki pochodne||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy||Acc: -utah -otah;
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
|-
!-zô -ezô -azô
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca||Acc: -zvah/-zôh -ezvah/-ezvôh -azvah/-azôh, All: -zvou/-zôu -ezvou/-ezôu -azvou/-azôu, Abl: -zviy/-zôy -ezviy/-ezôy -azviy/-azôy;
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-31T21:26:20Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''
W języku talskim istnieją dwa rodzaje złożeń: słabe i silne. W obu człon określający poprzedza człon określany.
: '''I.''' W '''złożeniu słabym''' wyraz określający i określany są sklejone bez zmiany ich formy, jednak z dwoma wyjątkami: 1. gdy pierwszy kończy się spółgłoską - wówczas albo następuje przestawka obu końcowowych głosek (wyraz z rdzeniem trójspółgłoskowym bez przyrostków), albo dodawany jest międzyrostek '''-e-''' lub '''-a-''', oraz 2. gdy drugi zawiera wrostek lub reduplikowaną sylabę otwartą - wtedy wypada jego pierwsza samogłoska. Jeśli pierwszy człon zawiera przyrostek''' -' '''(zwarcie krtaniowe), jest on usuwany. Akcent główny pada na sylabę drugiego członu. Złożenie słabe jest odpowiednikiem polskiego rzeczownika z przydawką przymiotnikową i liczebnikową, a także pełni funkcję dzierżawczą (niezbywalną), dlatego zaimek osobowy może być częścią tego złożenia. W szczególnym wypadku, jeśli drugim członem jest zaimek "şe'" - "to", eksponowane jest znaczenie członu określajacego; taką konstrukcję tłumaczy się wówczas jak swobodny przymiotnik atrybutywny. Przynależność do klasy nominalnej oraz liczbę całego złożenia wyznacza drugi człon. Pisownia nie jest uregulowana, część słów pisana jest z dywizem, zwłaszcza niektóre nazwy własne, a część łącznie.
*''Pasxa-Písam'' - Wyspa Wielkanocna (''Pasax'' - "Wielkanoc", ''pisam'' - "wyspa");
*''kalatłite-tínzi'' - grenlandzki lód (''Kalatłit'' - "Grenlandia", ''tinzi'' - "lód");
*''Yiroşálim'' - Jerozolima, Jeruzalem;
*''yiteşşíkil'' - coś dwuczęściowego (''yit'' - "dwa" w klasie nieżywotnej, ''e'' - międzyrostek, ''şişíkil'' - "część", "kawałek" w partytywie);
*''nefemáham'' - moja matka;
*''titłaşó''' - miodny (w klasie żywotnej i liczbie policzalnej, choć sam wyraz ''titła'' - miód należy do klasy nieżywotnej i liczby niepoliczalnej);
:'''II.''' W '''złożeniu silnym''' z członu drugiego wypada pierwsza samogłoska, jeśli składa się z rdzenia trójspółgłoskowego i nie zawiera wrostka, a pierwsza sylaba nie jest reduplikowana. Główną cechą różniącą je od złożenia słabego jest przesunięcie akcentu na pierwszy człon. Tak skonstruowany słowo może mieć znaczenie odbiegające od wchodzących w jego skład składników. Złożenie silne służy do tworzenia neologizmów na podobnej zasadzie, jak dodawanie przyrostków. Przynależność do klasy nominalnej określa klasa pierwszego członu. Liczbę niepoliczalną i policzalną określa odpowiednio istnienie bądź brak samogłoskowej końcówki, natomiast liczba zbiorowa, inaczej niż w słowach zawierajacych przyrostek, oznaczana jest przez podwojenie ostatniej spółgłoski drugiego, a nie pierwszego rdzenia. Pisownia jest zawsze łączna.
*''róspisôtł'' - jaszczurka (pierwszy rdzeń R-S-P oznacza "iść" lub "noga", drugi S-V-Ł ''sôtł'' - "wąż", w drugim rdzeniu środkowa spółgłoska /ʋ~w/ uległa zmianie w samogłoskę w wyrazie podstawowym, w złożeniu możliwa jest równiesz formy "-svatł", "-svetł");
*''róspisôtłatł'' - stado jaszczurek;
*''pílqabar'' - ''pilaq'' "kość" + bir(a') "słup" - kręgosłup;
*''cátłaftaha'' - ''catła'' "czas" + fitha "przestrzeń" - czasoprzestrzeń;

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||Acc: -a; występuje po rdzeniach z czterema społgłoskami i po przyrostkach;
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym||Acc: -h -ah; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne||Acc: -ca -eca -aca; klasa ogólna;
|-
!-hd -ad -had
| ||posiadacz w znaczeniu zbywalnym||Acc: -hdah -adah; odpowiednik polskich "-ant": fabrykant, "-nik": kamienicznik;
|-
!-hf -af -haf
| ||zwierzę, istota żywa||Acc: -hfah -afah
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||klasa żywotna;
|-
!-ule -ole
| ||substancja, materiał, wyrób||Acc: -ula -ola; "-iwo": paliwo, "-ina": tkanina; klasa nieżywotna;
|-
!-lve -elve
| ||abstrakty oznaczające relację, pozycję społeczną, dyscyp. naukową, jakość, stan||Acc: -lva -elva; klasa ogólna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, budowla, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu||Acc: -mfarah; pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący||znaczenie: "tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak)";
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy||Acc: -unah -onah;
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy||Acc: -ynah -inah;
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-qt -qat
| ||miejsce||Acc: -qtah, Abl: -; klasa nieżywotna;
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu||Acc: -yrah -irah, All: -yrou -irou;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch||Acc: -ysah -isah; nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium tworzący rzeczowniki pochodne||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy||Acc: -utah -otah;
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
|-
!-zô -ezô -azô
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca||Acc: -zvah/-zôh -ezvah/-ezvôh -azvah/-azôh, All: -zvou/-zôu -ezvou/-ezôu -azvou/-azôu, Abl: -zviy/-zôy -ezviy/-ezôy -azviy/-azôy;
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-31T18:58:24Z

Tolasz: /* Rzeczownik */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''
W języku talskim istnieją dwa rodzaje złożeń: słabe i silne. W obu człon określający poprzedza człon określany.
: '''I.''' W '''złożeniu słabym''' wyraz określający i określany są sklejone bez zmiany ich formy, jednak z dwoma wyjątkami: 1. gdy pierwszy kończy się spółgłoską - wówczas albo następuje przestawka obu końcowowych głosek (wyraz z rdzeniem trójspółgłoskowym bez przyrostków), albo dodawany jest międzyrostek '''-e-''' lub '''-a-''', oraz 2. gdy drugi zawiera wrostek lub reduplikowaną sylabę otwartą - wtedy wypada jego pierwsza samogłoska. Jeśli pierwszy człon zawiera przyrostek''' -' '''(zwarcie krtaniowe), jest on usuwany. Akcent główny pada na sylabę drugiego członu. Złożenie słabe jest odpowiednikiem polskiego rzeczownika z przydawką przymiotnikową i liczebnikową, a także pełni funkcję dzierżawczą (niezbywalną), dlatego zaimek osobowy może być częścią tego złożenia. W szczególnym wypadku, jeśli drugim członem jest zaimek "şe'" - "to", eksponowane jest znaczenie członu określajacego; taką konstrukcję tłumaczy się wówczas jak swobodny przymiotnik atrybutywny. Przynależność do klasy nominalnej oraz liczbę całego złożenia wyznacza drugi człon. Pisownia nie jest uregulowana, część słów pisana jest z dywizem, zwłaszcza niektóre nazwy własne, a część łącznie.
*''Pasxa-Písam'' - Wyspa Wielkanocna (''Pasax'' - "Wielkanoc", ''pisam'' - "wyspa");
*''kalatłite-tínzi'' - grenlandzki lód (''Kalatłit'' - "Grenlandia", ''tinzi'' - "lód");
*''Yiroşálim'' - Jerozolima, Jeruzalem;
*''yiteşşíkil'' - coś dwuczęściowego (''yit'' - "dwa" w klasie nieżywotnej, ''e'' - międzyrostek, ''şişíkil'' - "część", "kawałek" w partytywie);
*''nefemáham'' - moja matka;
*''titłaşó''' - miodny (w klasie żywotnej i liczbie policzalnej, choć sam wyraz ''titła'' - miód należy do klasy nieżywotnej i liczby niepoliczalnej);
:'''II.''' W '''złożeniu silnym''' z członu drugiego wypada pierwsza samogłoska, jeśli składa się z rdzenia trójspółgłoskowego i nie zawiera wrostka, a pierwsza sylaba nie jest reduplikowana. Główną cechą różniącą je od złożenia słabego jest przesunięcie akcentu na pierwszy człon. Tak skonstruowany słowo może mieć znaczenie odbiegające od wchodzących w jego skład składników. Złożenie silne służy do tworzenia neologizmów na podobnej zasadzie, jak dodawanie przyrostków. Przynależność do klasy nominalnej określa klasa pierwszego członu. Liczbę niepoliczalną i policzalną określa odpowiednio istnienie bądź brak samogłoskowej końcówki, natomiast liczba zbiorowa, inaczej niż w słowach zawierajacych przyrostek, oznaczana jest przez podwojenie ostatniej spółgłoski drugiego, a nie pierwszego rdzenia. Pisownia jest zawsze łączna.
*''róspisôtł'' - jaszczurka (pierwszy rdzeń R-S-P oznacza "iść" lub "noga", drugi S-V-Ł ''sôtł'' - "wąż", w drugim rdzeniu środkowa spółgłoska /ʋ~w/ uległa zmianie w samogłoskę w wyrazie podstawowym, w złożeniu możliwa jest równiesz formy "-svatł", "-svetł");
*''róspisôtłatł'' - stado jaszczurek;
*''pílqabar'' - ''pilaq'' "kość" + bir(a') "słup" - kręgosłup;
*''cátłaftaha'' - ''catła'' "czas" + fitha "przestrzeń" - czasoprzestrzeń;

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||Acc: -a; występuje po rdzeniach z czterema społgłoskami i po przyrostkach;
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym||Acc: -h -ah; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne||Acc: -ca -eca -aca; klasa ogólna;
|-
!-hd -ad -had
| ||posiadacz||Acc: -hdah -adah; "-ant": fabrykant, "-nik": kamienicznik;
|-
!-hf -af -haf
| ||zwierzę, istota żywa||Acc: -hfah -afah
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||klasa żywotna;
|-
!-ule -ole
| ||substancja, materiał, wyrób||Acc: -ula -ola; "-iwo": paliwo, "-ina": tkanina; klasa nieżywotna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, budowla, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu||pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący||znaczenie: "tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak)";
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy||Acc: -unah -onah;
|-
!-nal
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca||Acc: -nalah;
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy||Acc: -ynah -inah;
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-qt -qat
| ||miejsce||Acc: -qtah;
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu||Acc: -yrah -irah;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch||Acc: -ysah -isah; nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium, tworzący rzeczowniki pochodne||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy||Acc: -utah -otah;
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Tabele odmiany języka talskiego

2024-01-24T22:32:14Z

Tolasz: /* ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
W trybach rozkazującym i łącząco-życzącym przedrostek "i-" i "yi-" zastępowany jest przez "ya-", natomiast przedrostek "o-" i "vo-" przez "va-".
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Ł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (D-Ł)||Nom||dotł||dotła'||colspan=2|dotłatł
|-
|Acc||dotłah||dotłah||colspan=2|dołtłah
|-
|All||dotłau||dotłau||colspan=2|dołtłau
|-
|Abl||dotłay||dotłay||colspan=2|dołtłay
|-
|Ess||dotłaŋ||dotłaŋ||colspan=2|dołtłaŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||tae||tat
|-
|Acc||tah||tah||taa||tatah
|-
|All||tau||tau||tao||tatou
|-
|Abl||tay||tay||tai||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tie||tit
|-
|Acc||tih||tih||tia||titah
|-
|All||tiu||tiu||tio||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tii||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toe||tot
|-
|Acc||toh||toh||toa||totah
|-
|All||tou||tou||too||totou
|-
|Abl||toy||toy||toi||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qae||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaa||qaqah
|-
|All||qau||qau||qao||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qai||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qie||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qia||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qio||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qii||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoe||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoa||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoo||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoi||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||łączy się z wyrazem w partytywie; liczebniki 1-4 (również opcjonalnie 5, który ma pochodzenie odrzeczownikowe) jako jedyne odmieniają się przez klasy;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek; 1-4, opcjonalnie 5, odmieniają się przez klasy||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes||lahátes||¿lahátse (şá')?||şay lahátsiy||yat lahátsiy|| ||
|-
|'''1'''||şî||şay şiy şoy||şaye-(şá') şiye-(şí') şoye-(şó')||şayeşkil şay şayiy||yat şayiy|| ||
|-
|'''2'''||yet||yat yit yot||yate-(şá') yite-(şí') yote-(şó')||yateşkil şay yatiy||yat yatiy|| ||
|-
|'''3'''||dar||dar dir dor||dara-(şá') dira-(şí') dora-(şó')||daraşkil şay dariy||yat dariy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau riu rou||rave-(şá') rive-(şí') rove-(şó')||raveşkil şay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||ŋel (ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şá', şí', şó') (ŋale-(şá') ŋile-(şí') ŋole-(şó'))||ŋaleşkil şay ŋeliy (şay ŋaliy)||yat ŋeliy (yat ŋaliy)|| ||
|-
|'''6'''||(qaváhat)|| || || || || ||
|-
|'''7'''|| || || || || || ||
|-
|'''8'''|| || || || || || ||
|-
|'''9'''|| || || || || || ||
|-
|'''10'''|| || || || || || ||
|-
|'''11'''|| || || || || || ||
|-
|'''12'''||(qamálay)|| || || || || ||
|-
|'''13'''|| || || || || || ||
|-
|'''14'''|| || || || || || ||
|-
|'''15'''|| || || || || || ||
|-
|'''16'''|| || || || || || ||
|-
|}

Tabele odmiany języka talskiego

2024-01-19T22:49:20Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
W trybach rozkazującym i łącząco-życzącym przedrostek "i-" i "yi-" zastępowany jest przez "ya-", natomiast przedrostek "o-" i "vo-" przez "va-".
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Tł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (Tł-P-N)||Nom||tłopan||tłopna'||colspan=2|tłopnan
|-
|Acc||tłopnah||tłopnah/tłopnaàh||colspan=2|tłopnanah
|-
|All||tłopnau||tłopnau/tłopnaòu||colspan=2|tłopnanou
|-
|Abl||tłopnay||tłopnay/tłopnaìy||colspan=2|tłopnaniy
|-
|Ess||tłopnaŋ||tłopnaŋ/tłopnaèŋ||colspan=2|tłopnaneŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||taè||tat
|-
|Acc||tah||tah||taà||tatah
|-
|All||tau||tau||taò||tatou
|-
|Abl||tay||tay||taì||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tiè||tit
|-
|Acc||tih||tih||tià||titah
|-
|All||tiu||tiu||tiò||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tiì||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toè||tot
|-
|Acc||toh||toh||toà||totah
|-
|All||tou||tou||toò||totou
|-
|Abl||toy||toy||toì||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qaè||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaà||qaqah
|-
|All||qau||qau||qaò||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qaì||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qiè||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qià||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qiò||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qiì||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoè||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoà||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoò||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoì||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||łączy się z wyrazem w partytywie; liczebniki 1-4 (również opcjonalnie 5, który ma pochodzenie odrzeczownikowe) jako jedyne odmieniają się przez klasy;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek; 1-4, opcjonalnie 5, odmieniają się przez klasy||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes||lahátes||¿lahátse (şá')?||şay lahátsiy||yat lahátsiy|| ||
|-
|'''1'''||şî||şay şiy şoy||şaye-(şá') şiye-(şí') şoye-(şó')||şayeşkil şay şayiy||yat şayiy|| ||
|-
|'''2'''||yet||yat yit yot||yate-(şá') yite-(şí') yote-(şó')||yateşkil şay yatiy||yat yatiy|| ||
|-
|'''3'''||dar||dar dir dor||dara-(şá') dira-(şí') dora-(şó')||daraşkil şay dariy||yat dariy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau riu rou||rave-(şá') rive-(şí') rove-(şó')||raveşkil şay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||ŋel (ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şá', şí', şó') (ŋale-(şá') ŋile-(şí') ŋole-(şó'))||ŋaleşkil şay ŋeliy (şay ŋaliy)||yat ŋeliy (yat ŋaliy)|| ||
|-
|'''6'''||(qaváhat)|| || || || || ||
|-
|'''7'''|| || || || || || ||
|-
|'''8'''|| || || || || || ||
|-
|'''9'''|| || || || || || ||
|-
|'''10'''|| || || || || || ||
|-
|'''11'''|| || || || || || ||
|-
|'''12'''||(qamálay)|| || || || || ||
|-
|'''13'''|| || || || || || ||
|-
|'''14'''|| || || || || || ||
|-
|'''15'''|| || || || || || ||
|-
|'''16'''|| || || || || || ||
|-
|}

Tabele odmiany języka talskiego

2024-01-18T21:14:03Z

Tolasz: /* ODMIANA CZASOWNIKA */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
W trybach rozkazującym i łącząco-życzącym przedrostek "i-" i "yi-" zastępowany jest przez "ya-", natomiast przedrostek "o-" i "vo-" przez "va-".
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Tł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (Tł-P-N)||Nom||tłopan||tłopna'||colspan=2|tłopnan
|-
|Acc||tłopnah||tłopnah/tłopnaàh||colspan=2|tłopnanah
|-
|All||tłopnau||tłopnau/tłopnaòu||colspan=2|tłopnanou
|-
|Abl||tłopnay||tłopnay/tłopnaìy||colspan=2|tłopnaniy
|-
|Ess||tłopnaŋ||tłopnaŋ/tłopnaèŋ||colspan=2|tłopnaneŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||taè||tat
|-
|Acc||tah||tah||taà||tatah
|-
|All||tau||tau||taò||tatou
|-
|Abl||tay||tay||taì||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tiè||tit
|-
|Acc||tih||tih||tià||titah
|-
|All||tiu||tiu||tiò||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tiì||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toè||tot
|-
|Acc||toh||toh||toà||totah
|-
|All||tou||tou||toò||totou
|-
|Abl||toy||toy||toì||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qaè||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaà||qaqah
|-
|All||qau||qau||qaò||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qaì||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qiè||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qià||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qiò||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qiì||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoè||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoà||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoò||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoì||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||łączy się z wyrazem w partytywie; liczebniki 1-4 (również opcjonalnie 5, który na pochodzenie odrzeczownikowe) odmieniają się przez klasy, pozostałe są nieodmienne;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek; 1-4, opcjonalnie 5, odmuenuają się przez klasy||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes|| || || || || ||
|-
|'''1'''||şî||şay, şiy, şoy||şaye-(şá') şiye-(şí') şoye-(şó')||şay şayiy||yat şayiy|| ||
|-
|'''2'''||yet||yat, yit, yot||yate-(şá') yite-(şí') yote-(şó')||yeteşkil şay yatiy||yat yatiy|| ||
|-
|'''3'''||dar||dar, dir, dor||dara-(şá') dira-(şí') dora-(şó')||daraşkil şay dariy||yat dariy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau, riu, rou||rave-(şá') rive-(şí') rove-(şó')||raveşkil şay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||ŋel (ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şá', şí', şó') (ŋale-(şá') ŋile-(şí') ŋole-(şó'))||ŋeleşkil şay ŋeliy (şay ŋaliy)||yat ŋeliy (yat ŋaliy)|| ||
|-
|'''6'''||(qaváhat)|| || || || || ||
|-
|'''7'''|| || || || || || ||
|-
|'''8'''|| || || || || || ||
|-
|'''9'''|| || || || || || ||
|-
|'''10'''|| || || || || || ||
|-
|'''11'''|| || || || || || ||
|-
|'''12'''||(qamálay)|| || || || || ||
|-
|'''13'''|| || || || || || ||
|-
|'''14'''|| || || || || || ||
|-
|'''15'''|| || || || || || ||
|-
|'''16'''|| || || || || || ||
|-
|}

Tabele odmiany języka talskiego

2024-01-18T20:26:05Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Tł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (Tł-P-N)||Nom||tłopan||tłopna'||colspan=2|tłopnan
|-
|Acc||tłopnah||tłopnah/tłopnaàh||colspan=2|tłopnanah
|-
|All||tłopnau||tłopnau/tłopnaòu||colspan=2|tłopnanou
|-
|Abl||tłopnay||tłopnay/tłopnaìy||colspan=2|tłopnaniy
|-
|Ess||tłopnaŋ||tłopnaŋ/tłopnaèŋ||colspan=2|tłopnaneŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||taè||tat
|-
|Acc||tah||tah||taà||tatah
|-
|All||tau||tau||taò||tatou
|-
|Abl||tay||tay||taì||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tiè||tit
|-
|Acc||tih||tih||tià||titah
|-
|All||tiu||tiu||tiò||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tiì||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toè||tot
|-
|Acc||toh||toh||toà||totah
|-
|All||tou||tou||toò||totou
|-
|Abl||toy||toy||toì||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qaè||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaà||qaqah
|-
|All||qau||qau||qaò||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qaì||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qiè||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qià||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qiò||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qiì||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoè||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoà||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoò||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoì||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||łączy się z wyrazem w partytywie; liczebniki 1-4 (również opcjonalnie 5, który na pochodzenie odrzeczownikowe) odmieniają się przez klasy, pozostałe są nieodmienne;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek; 1-4, opcjonalnie 5, odmuenuają się przez klasy||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes|| || || || || ||
|-
|'''1'''||şî||şay, şiy, şoy||şaye-(şá') şiye-(şí') şoye-(şó')||şay şayiy||yat şayiy|| ||
|-
|'''2'''||yet||yat, yit, yot||yate-(şá') yite-(şí') yote-(şó')||yeteşkil şay yatiy||yat yatiy|| ||
|-
|'''3'''||dar||dar, dir, dor||dara-(şá') dira-(şí') dora-(şó')||daraşkil şay dariy||yat dariy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau, riu, rou||rave-(şá') rive-(şí') rove-(şó')||raveşkil şay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||ŋel (ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şá', şí', şó') (ŋale-(şá') ŋile-(şí') ŋole-(şó'))||ŋeleşkil şay ŋeliy (şay ŋaliy)||yat ŋeliy (yat ŋaliy)|| ||
|-
|'''6'''||(qaváhat)|| || || || || ||
|-
|'''7'''|| || || || || || ||
|-
|'''8'''|| || || || || || ||
|-
|'''9'''|| || || || || || ||
|-
|'''10'''|| || || || || || ||
|-
|'''11'''|| || || || || || ||
|-
|'''12'''||(qamálay)|| || || || || ||
|-
|'''13'''|| || || || || || ||
|-
|'''14'''|| || || || || || ||
|-
|'''15'''|| || || || || || ||
|-
|'''16'''|| || || || || || ||
|-
|}

Dyskusja:Język Tolów

2024-01-18T19:56:48Z

Tolasz:

{| class="wikitable" style="font-weight: bold; text-align: center;"
!colspan=7|σαμογλοσκϊ||rowspan=2 colspan=2|δϋφτονγϊ
|-
!rowspan=2| ||colspan=3|κρότκη||colspan=3|δλωγη
|-
!πρρεδνη||σιροδκουε||τϋλινε||πρρεδνη||σιροδκουε||τϋλινε||ζακονιτψονε -ι||ζακονιτψονε -υ
|-
|υϋσοκη||ι|| ||rowspan=2|υ||ει|| ||ου||rowspan=2|οι||rowspan=2|ευ
|-
|υϋσοκο-σιρεδνη||colspan=2|ι||colspan=2|η||
|-
|σιρεδνη||rowspan=2|ε||ε||ο|| || ||ω|| ||
|-
|νϊζκο-σιρεδνη|| || || || || ||rowspan=2|αι||rowspan=2|αυ
|-
|νϊζκη|| ||α||α|| || ||αα
|}

{| class="wikitable" style="font-weight: bold; text-align: center;"
!
!colspan=2|υαργουε
!colspan=2|ζεμβουε ϊ διονσλουε
!βοτψνε
!colspan="2" |τυαρδοποδνηβηννε
!μηνγκοποδνηβηννε
!ιενζϋτψκουε
!κρτανιουε
|-
!νοσουε
|colspan=2|μ||colspan=2|ν|| ||colspan=3|νγ|| ||
|-
!ζυαρτε
|π||β||τ||δ|| || || ||κ||ϙ||ἀ ἐ ἰ ὐ '
|-
!ζυαρτο-στψελϊνουε
|colspan=2| ||colspan=2| ||rowspan=2|ξ||ψ||ζ|| || ||
|-
!στψελϊνουε
|colspan=2|φ||colspan=2|θ||colspan=2|σ ς||colspan=2|χ||ἁ ἱ ὁ αα η ω ἁα ἡ ὡ
|-
!δρξοντσε
|colspan=2|π||colspan=2|ρ|| ||colspan=2| || ||γ||
|-
!πλϋννε ϊ πόλσαμογλοσκϊ
|colspan=2|ϝ||colspan=2| ||λ||colspan=2|ȷ|| || ||
|}

Tabele odmiany języka talskiego

2024-01-18T19:53:11Z

Tolasz:

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Tł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (Tł-P-N)||Nom||tłopan||tłopna'||colspan=2|tłopnan
|-
|Acc||tłopnah||tłopnah/tłopnaàh||colspan=2|tłopnanah
|-
|All||tłopnau||tłopnau/tłopnaòu||colspan=2|tłopnanou
|-
|Abl||tłopnay||tłopnay/tłopnaìy||colspan=2|tłopnaniy
|-
|Ess||tłopnaŋ||tłopnaŋ/tłopnaèŋ||colspan=2|tłopnaneŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||taè||tat
|-
|Acc||tah||tah||taà||tatah
|-
|All||tau||tau||taò||tatou
|-
|Abl||tay||tay||taì||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tiè||tit
|-
|Acc||tih||tih||tià||titah
|-
|All||tiu||tiu||tiò||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tiì||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toè||tot
|-
|Acc||toh||toh||toà||totah
|-
|All||tou||tou||toò||totou
|-
|Abl||toy||toy||toì||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qaè||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaà||qaqah
|-
|All||qau||qau||qaò||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qaì||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qiè||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qià||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qiò||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qiì||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoè||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoà||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoò||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoì||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||łączy się z wyrazem w partytywie; liczebniki 1-4 (czasem 5, który na pochodzenie odrzeczownikowe) odmieniają się przez klasy, pozostałe są nieodmienne;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek;||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes|| || || || || ||
|-
|'''1'''||şî||şay, şiy, şoy||şeye-(şé')|| || || ||
|-
|'''2'''||yet||yat, yit, yot||yete-(şé')||yeteşkil şay yatiy|| || ||
|-
|'''3'''||dar||dar, dir, dor||dara-(şé')||daraşkil şay dariy||yat dariy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau, riu, rou||rave-(şé')||raveşkil şay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||(ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şé')||(ŋeleşkil) şay ŋeliy şay ŋaliy||yat ŋeliy|| ||
|-
|'''6'''||(qaváhat)|| || || || || ||
|-
|'''7'''|| || || || || || ||
|-
|'''8'''|| || || || || || ||
|-
|'''9'''|| || || || || || ||
|-
|'''10'''|| || || || || || ||
|-
|'''11'''|| || || || || || ||
|-
|'''12'''||(qamálay)|| || || || || ||
|-
|'''13'''|| || || || || || ||
|-
|'''14'''|| || || || || || ||
|-
|'''15'''|| || || || || || ||
|-
|'''16'''|| || || || || || ||
|-
|}

Tabele odmiany języka talskiego

2024-01-18T19:45:20Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Tł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (Tł-P-N)||Nom||tłopan||tłopna'||colspan=2|tłopnan
|-
|Acc||tłopnah||tłopnah/tłopnaàh||colspan=2|tłopnanah
|-
|All||tłopnau||tłopnau/tłopnaòu||colspan=2|tłopnanou
|-
|Abl||tłopnay||tłopnay/tłopnaìy||colspan=2|tłopnaniy
|-
|Ess||tłopnaŋ||tłopnaŋ/tłopnaèŋ||colspan=2|tłopnaneŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||taè||tat
|-
|Acc||tah||tah||taà||tatah
|-
|All||tau||tau||taò||tatou
|-
|Abl||tay||tay||taì||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tiè||tit
|-
|Acc||tih||tih||tià||titah
|-
|All||tiu||tiu||tiò||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tiì||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toè||tot
|-
|Acc||toh||toh||toà||totah
|-
|All||tou||tou||toò||totou
|-
|Abl||toy||toy||toì||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qaè||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaà||qaqah
|-
|All||qau||qau||qaò||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qaì||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qiè||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qià||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qiò||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qiì||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoè||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoà||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoò||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoì||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=8 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||colspan=2|główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''||niezależny, bez odniesienia do konkretnego przedmiotu||liczebnik główny łączy się z wyrazen w partytywie; liczebniki 1-4 (czasem 5, który na pochodzenie odrzeczownikowe) odmieniają się przez klasy, pozostałe są nieodmienne;||otrzymuje końcówkę -e lub -a, przedmiot bez partytywu; nie może pozostawać bez członu określanego, jeśli zachodzi konieczność dodaje się do niego zaimek;||1/x; przyjmuje przyrostek -şkil pochodzący od "şakil" - część, tylko w liczebnikach 1-4, opcjonalnie także 5; w ułamku drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||2/x; drugi człon (mianownik) przyjmuje przypadek ablatywu, a oba odpowiednią klasę (domyślnie ogólną);||
|-
|'''0'''||lahátes|| || || || || ||
|-
|'''1'''||şî||şay, şiy, şoy||şeye-(şé')|| || || ||
|-
|'''2'''||yet||yat, yit, yot||yete-(şé')||yeteşkil şay yatiy|| || ||
|-
|'''3'''||dar||dar, dir, dor||dara-(şé')||daraşkil şay dariy||yat dariy|| ||
|-
|'''4'''||rô||rau, riu, rou||rave-(şé')||raveşkil şay raviy||yat raviy|| ||
|-
|'''5'''||ŋel||(ŋal, ŋil, ŋol)||ŋele-(şé')||(ŋeleşkil) şay ŋeliy||yat ŋeliy|| ||
|-
|'''6'''||(qaváhat)|| || || || || ||
|-
|'''7'''|| || || || || || ||
|-
|'''8'''|| || || || || || ||
|-
|'''9'''|| || || || || || ||
|-
|'''10'''|| || || || || || ||
|-
|'''11'''|| || || || || || ||
|-
|'''12'''||(qamálay)|| || || || || ||
|-
|'''13'''|| || || || || || ||
|-
|'''14'''|| || || || || || ||
|-
|'''15'''|| || || || || || ||
|-
|'''16'''|| || || || || || ||
|-
|}

Język Tolów

2024-01-18T17:21:04Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||Acc: -a; występuje po rdzeniach z czterema społgłoskami i po przyrostkach;
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym||Acc: -h -ah; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne||Acc: -ca -eca -aca; klasa ogólna;
|-
!-hd -ad -had
| ||posiadacz||Acc: -hdah -adah; "-ant": fabrykant, "-nik": kamienicznik;
|-
!-hf -af -haf
| ||zwierzę, istota żywa||Acc: -hfah -afah
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||klasa żywotna;
|-
!-ule -ole
| ||substancja, materiał, wyrób||Acc: -ula -ola; "-iwo": paliwo, "-ina": tkanina; klasa nieżywotna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, budowla, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu||pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący||znaczenie: "tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak)";
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy||Acc: -unah -onah;
|-
!-nal
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca||Acc: -nalah;
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy||Acc: -ynah -inah;
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-qt -qat
| ||miejsce||Acc: -qtah;
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu||Acc: -yrah -irah;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch||Acc: -ysah -isah; nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium, tworzący rzeczowniki pochodne||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy||Acc: -utah -otah;
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-15T15:34:51Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej;||
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;||
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne;||klasa ogólna;
|-
!-hf -af
| ||zwierzę;||
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika;||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący;||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński;||klasa żywotna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo;||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu;||pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący ("tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak))";||
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy;||
|-
!-nâl
| ||jedzący, -fag, -jad, -żerca;||
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy;||
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu;||
|-
!-qt -qat
| ||miejsce;||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski;||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu;||
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa;||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch;|| nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego;||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium; tworzący rzeczowniki pochodne;||
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy;||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika;||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza;||
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący;||
|-
!-el- -etł-
| ||zdrobnienie;||
|-
!-ep- -ef-
| ||mały, drobny;||
|-
!-aq- -ar-
| ||zgrubienie;||
|-
!-et- -es-
| ||duży, pojemny, ważki;||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący;||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący;||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-12T13:37:36Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;||
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika;||
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne;||klasa ogólna;
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej;||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza;||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący;||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński;||klasa żywotna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo;||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu;||pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący ("tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak))";||
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy;||
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy;||
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu;||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika;||
|-
!-qt -qat
| ||miejsce;||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski;||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu;||
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa;||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch;|| nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego;||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium; tworzący rzeczowniki pochodne;||przyrostek z wieloma znaczeniami;
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy;||
|-
!
| || ||
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|WROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!WROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-ah-
| ||rzeczownik klasy ogólnej, rozszerzający lub intensyfikujący;||
|-
!-el-
| ||zdrobnienie;||
|-
!-ar-
| ||zgrubienie;||
|-
!-ov-
| ||rzeczownik klasy żywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący;||
|-
!-iy-
| ||rzeczownik klasy nieżywotnej, rozszerzający lub intensyfikujący;||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Tabele odmiany języka talskiego

2024-01-11T23:10:06Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Tł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (Tł-P-N)||Nom||tłopan||tłopna'||colspan=2|tłopnan
|-
|Acc||tłopnah||tłopnah/tłopnaàh||colspan=2|tłopnanah
|-
|All||tłopnau||tłopnau/tłopnaòu||colspan=2|tłopnanou
|-
|Abl||tłopnay||tłopnay/tłopnaìy||colspan=2|tłopnaniy
|-
|Ess||tłopnaŋ||tłopnaŋ/tłopnaèŋ||colspan=2|tłopnaneŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||taè||tat
|-
|Acc||tah||tah||taà||tatah
|-
|All||tau||tau||taò||tatou
|-
|Abl||tay||tay||taì||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tiè||tit
|-
|Acc||tih||tih||tià||titah
|-
|All||tiu||tiu||tiò||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tiì||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toè||tot
|-
|Acc||toh||toh||toà||totah
|-
|All||tou||tou||toò||totou
|-
|Abl||toy||toy||toì||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qaè||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaà||qaqah
|-
|All||qau||qau||qaò||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qaì||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qiè||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qià||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qiò||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qiì||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoè||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoà||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoò||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoì||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=7 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||główny||porządkowy||colspan=2|ułamkowy||mnożny||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''|| || ||1/x||2/x||
|-
|'''0'''||lahátes|| || || || ||
|-
|'''1'''||şî|| || || || ||
|-
|'''2'''||yet|| ||yeyet, şî-yyet|| || ||
|-
|'''3'''||dar|| ||dedar, şî-ddar||yete-ddar|| ||
|-
|'''4'''||rô|| ||rarô, şî-rrô;||yete-rrô|| ||
|-
|'''5'''||ŋel|| ||ŋeŋel, şî-ŋŋel||yete-ŋŋel|| ||
|-
|'''6'''||(qaváhat)|| ||şî-qqaváhat|| || ||
|-
|'''7'''|| || || || || ||
|-
|'''8'''|| || || || || ||
|-
|'''9'''|| || || || || ||
|-
|'''10'''|| || || || || ||
|-
|'''11'''|| || || || || ||
|-
|'''12'''||(qamálay)|| || || || ||
|-
|'''13'''|| || || || || ||
|-
|'''14'''|| || || || || ||
|-
|'''15'''|| || || || || ||
|-
|'''16'''|| || || || || ||
|-
|}

Język Tolów

2024-01-11T22:46:29Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;||
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika;||
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne;||klasa ogólna;
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej;||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza;||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący;||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński;||klasa żywotna;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||klasa żywotna;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo;||klasa nieżywotna;
|-
!-mfar
| ||budynek, pomieszczenie, miejsce pracy, produkcji, usługi, handlu;||pochodzenie od ''ŋifar'' - "dom"; klasa nieżywotna;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący ("tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak))";||
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy;||
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy;||
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu;||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika;||
|-
!-qt -qat
| ||miejsce;||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski;||klasa żywotna;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu;||
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa;||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch;|| nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego;||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium; tworzący rzeczowniki pochodne;||przyrostek z wieloma znaczeniami;
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy;||
|-
!
| || ||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-10T00:32:35Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;||
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika;||
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne;||rzeczownik klasy ogólnej;
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej;||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza;||
|-
!-k -ek -ak
| ||potwierdzenie, także: intensyfikujący;||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo;||rzeczownik klasy nieżywotnej;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący ("tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak))";||
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy;||
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy;||
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu;||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika;||
|-
!-qt -qat
| ||miejsce;||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu;||
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa;||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch;|| nie jest liczbą podwójną;
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego;||jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium; tworzący rzeczowniki pochodne;||przyrostek z wieloma znaczeniami;
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy;||
|-
!
| || ||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-10T00:14:29Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;||
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika;||
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne;||rzeczownik klasy ogólnej;
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej;||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza;||
|-
!-k -ek -ak
| || ||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo;||rzeczownik klasy nieżywotnej;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący ("tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak))";||
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy;||
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy;||
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu;||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika;||
|-
!-qt -qat
| ||miejsce;||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu;||
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa;||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, stworzone z dwóch; nie! - liczba podwójna;||
|-
!-ş -eş -aş
| ||w konstrukcji possessywnej dodawany do obiektu posiadanego, także do podmiotu zdania zależnego - jako przyrostek tylko w rejestrze wysokim, w rejestrze potocznym częściej jako przyimek "eş";||
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium; tworzący rzeczowniki pochodne;||przyrostek z wieloma znaczeniami;
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy;||
|-
!
| || ||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-09T23:53:12Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #f9f9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;||
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika;||
|-
!-b -eb -ab
| ||przedmiot, narzędzie, urządzenie||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne;||rzeczownik klasy ogólnej;
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej;||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza;||
|-
!-k -ek -ak
| || ||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo;||rzeczownik klasy nieżywotnej;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący ("tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak))";||
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy;||
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy;||
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu;||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika;||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-yr -ir -yir
| ||agentyw, wykonawca czynności w znaczeniu czynnym, nazwa zawodu;||
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa;||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, po dwa, nie! - liczba podwójna;||
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium; tworzący rzeczowniki pochodne;||przyrostek z wieloma znaczeniami;
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy;||
|-
!
| || ||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Dyskusja:Język Tolów

2024-01-09T20:45:58Z

Tolasz:

{| class="wikitable" style="font-weight: bold; text-align: center;"
!colspan=7|σαμογλοσκϊ||rowspan=2 colspan=2|δϋφτονγϊ
|-
!rowspan=2| ||colspan=3|κρότκη||colspan=3|δλωγη
|-
!πρρεδνη||σιροδκουε||τϋλινε||πρρεδνη||σιροδκουε||τϋλινε||ζακονιτψονε -ι||ζακονιτψονε -υ
|-
|υϋσοκη||ι|| ||rowspan=2|υ||ει|| ||ου||rowspan=2|οι||rowspan=2|ιυ
|-
|υϋσοκο-σιρεδνη||colspan=2|ι||colspan=2|η||
|-
|σιρεδνη||rowspan=2|ε||ε||ο|| || ||ω|| ||
|-
|νϊζκο-σιρεδνη|| || || || || ||rowspan=2|αι||rowspan=2|αυ
|-
|νϊζκη|| ||α||α|| || ||αα
|}

{| class="wikitable" style="font-weight: bold; text-align: center;"
!
!colspan=2|υαργουε
!colspan=2|ζεμβουε ϊ διονσλουε
!βοτψνε
!colspan="2" |τυαρδοποδνηβηννε
!μηνγκοποδνηβηννε
!ιενζϋτψκουε
!κρτανιουε
|-
!νοσουε
|colspan=2|μ||colspan=2|ν|| ||colspan=3|νγ|| ||
|-
!ζυαρτε
|π||β||τ||δ|| || || ||κ||ϙ||ἀ ἐ ἰ ὐ '
|-
!ζυαρτο-στψελϊνουε
|colspan=2| ||colspan=2| ||rowspan=2|ξ||ψ||ζ|| || ||
|-
!στψελϊνουε
|colspan=2|φ||colspan=2|θ||colspan=2|σ ς||colspan=2|χ||ἁ ἱ ὁ αα η ω ἁα ἡ ὡ
|-
!δρξοντσε
|colspan=2|π||colspan=2|ρ|| ||colspan=2| || ||γ||
|-
!πλϋννε ϊ πόλσαμογλοσκϊ
|colspan=2|ϝ||colspan=2| ||λ||colspan=2|ȷ|| || ||
|}

Język Tolów

2024-01-06T00:34:17Z

Tolasz: /* Stopniowanie */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===
::'''I. Stopień porównujący'''
::'''II. Stopień utożsamiający''' ("tak, jak")
::'''III. Stopień narastający''' ("coraz")
::'''IV. Stopień wzmacniający''' ("bardzo")
::'''V. Stopień wykraczający''' ("zbyt")

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #fff9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;||
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika;||
|-
!-b -eb -ab
| || ||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne;||rzeczownik klasy ogólnej;
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej;||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza;||
|-
!-k -ek -ak
| || ||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo;||rzeczownik klasy nieżywotnej;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący ("tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak))";||
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy;||
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy;||
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu;||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika;||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa;||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, po dwa, nie! - liczba podwójna;||
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium; tworzący rzeczowniki pochodne;||przyrostek z wieloma znaczeniami;
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy;||
|-
!
| || ||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-06T00:11:38Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #fff9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie policzalnej, także rzeczownik o znaczeniu syngulatywnym; tworzący rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów;||
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika;||
|-
!-b -eb -ab
| || ||
|-
!-ce -ece -ace
| ||tworzący pojęcia abstrakcyjne;||rzeczownik klasy ogólnej;
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej;||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza;||
|-
!-k -ek -ak
| || ||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo;||rzeczownik klasy nieżywotnej;
|-
!-n -en -an
| ||stopień wyrównujący ("tak samo ~ jak", "tak ~ (jak)", "taki ~ (jak))";||
|-
!-un -on -von
| ||stopień wyższy / najwyższy;||
|-
!-yn -in -yin
| ||stopień niższy / najniższy;||
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu;||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika;||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski;||rzeczownik klasy żywotnej;
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa;||
|-
!-ys -is -yis
| ||rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, po dwa, nie! - liczba podwójna;||
|-
!-t -et -at
| ||formujący rzeczownik z gerundium; tworzący rzeczowniki pochodne;||przyrostek z wieloma znaczeniami;
|-
!-ut -ot -vot
| ||przeczenie o znaczeniu braku cechy;||
|-
!
| || ||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-05T15:11:47Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
Tabela przedstawia tylko przyrostki, które nie występują jako odrębne rdzenie. Poza nimi funkcjonuje wiele przyrostków, które są zgramatykalizowaną formą istniejących słów; wyrazy zawierające taką cząstkę uważane są za wyrazy złożone z dwóch rdzeni.
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #fff9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-' -e' -a'
| ||końcówka mianownika w liczbie syngulatywnej, tworzy rzeczowniki policzalne z niepoliczalnych i gerundiów||
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-b -eb -ab
| || ||
|-
!-ce -ece -ace
| ||znaczenie, pojęcie abstrakcyjne||
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
!-k -ek -ak
| || ||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||
|-
!-m -em -am
| ||miejsce, obszar, kraj, państwo||
|-
!-n -en -an
| ||tworzy stopień wyrównujący (tak samo ~ jak, tak ~ (jak), taki ~ (jak))||
|-
!-un -on -von
| ||tworzy stopień wyższy / najwyższy||
|-
!-yn -in -yin
| ||tworzy stopień niższy / najniższy||
|-
!-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe
| ||końcówka essywu||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-ys -is -yis
| ||oznacza rzeczy, zjawiska, itp, naturalnie występujące parami, po dwa, nie - liczbę podwójną||
|-
!-t -et -at
| || ||
|-
!-ut -ot -vot
| || ||
|-
!
| || ||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2024-01-04T22:21:53Z

Tolasz: /* Przyrostki i wrostki rzeczownikowe */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: #fff9f9;"
!colspan=4 style="font-weight: bold;"|PRZYROSTKI RZECZOWNIKOWE
|-
!PRZYROSTEK||PRZYKŁAD||ZNACZENIE||KOMENTARZ
|-
!-a -h -ah -ha
| ||końcówka biernika||
|-
!-b -eb -ab
| || ||
|-
!-ce -ece -ace
| ||znaczenie, pojęcie abstrakcyjne||
|-
!-e -a
| ||końcówka mianownika liczby niepoliczalnej||
|-
!-i -y -iy -yi
| ||końcówka ablatywu-dopełniacza||
|-
!-k -ek -ak
| || ||
|-
!-l -el -al
| ||rodzaj żeński||
|-
!-tł -etł -atł
| ||mieszkaniec, nazwa pochodzenia z pewnego obszaru||
|-
!-m -em -am
| || ||
|-
!-n -en -an
| || ||
|-
!
| || ||
|-
!-o -v -ou -vo
| ||końcówka allatywu-celownika||
|-
!-r -ar
| ||rodzaj męski||
|-
!-s -es -as
| ||przeczenie o znaczeniu przeciwieństwa||
|-
!-t -et -at
| || ||
|-
!
| || ||
|-
!
| || ||
|-
|}

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-30T19:06:18Z

Tolasz: /* Reduplikacja i metateza */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', voşyoş - voşyoşe'''ş''', dénô - dénv'''ô''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-30T15:12:20Z

Tolasz: /* Rzeczownik */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się jako znacznik zwykłej liczby policzalnej;
:2. '''zbiorowa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', yotyas - yotyase'''s''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-30T15:07:28Z

Tolasz: /* Rzeczownik */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
liczba policzalna, która odpowiada polskiemu odpowiednikowi liczby pojedynczej i małolicznej liczbie mnogiej, ma w języku talskim odmianę syngulatywną, zakończoną '''-'''' /ʔ/, zwłaszcza w zaimkach, ale także wielu rzeczownikach, choć ten sam przyrostek może pojawić się w niektórych wyrazach i bez takiego znaczenia;
:2. '''zbiorowaa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', yotyas - yotyase'''s''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-30T04:09:47Z

Tolasz: /* Reduplikacja i metateza */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
:2. '''zbiorowaa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', yotyas - yotyase'''s''''';
*w przedrostku tworzącym przysłówek, w którym podwojeniu podlega pierwsza spółgłoska rdzenna;
:''lidom - a'''l'''lídom'';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-30T04:01:36Z

Tolasz: /* Reduplikacja i metateza */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
:2. '''zbiorowaa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa pojawia się:
*przy tworzeniu partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*w aspekcie wielokrotnym w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*u rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', yotyas - yotyase'''s''''';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;
:''Britannia - Birtan'';

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-30T02:14:23Z

Tolasz: /* Reduplikacja i metateza */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
:2. '''zbiorowaa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu podkreślenie intensywności lub powtarzalności.
:''nila'''nil''''' - przyprawa, od rdzenia N-L - smakować;
Reduplikacja częściowa ma miejsce w przypadku:
*tworzenia partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
:''dirat - '''di'''dírat, birlot - '''bir'''bírlot'';
*aspektu wielokrotnego w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
:''izyóm'''m'''a, ziyóm'''m'''a'';
*rzeczowników zbiorowych przez powtórzenie ostatniej spółgłoski rdzenia;
:''malim - malmi'''m''', yotyas - yotyase'''s''''';
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
:''voqan - voqnah, niqof - niqfoh, pakir - pakrih'';
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek, spółgłoska powtórzona albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
:''tobar - tobras, sanaş - sanşanhat'';
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-30T00:23:08Z

Tolasz: /* Reduplikacja i metateza */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
:2. '''zbiorowaa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===
Zarówno reduplikacja (całego rdzenia lub jego części) jak i przestawka odgrywają pewną rolę w odmianie i tworzeniu wyrazów pochodnych.
Reduplikacja całych rdzeni jest rzadka, nie dotyczy raczej czasownika i ma na celu wzmocnienie intensywniści lub powtarzalności rzeczy lub zjawiska.
Reduplikacja częściowa ma miejsce w przypadku:
*tworzenia partytywu przez powtórzenie pierwszej sylaby rdzenia (w rejestrze potocznym dopuszcza się potwórzenie pierwszej spółgłoski z samogłoską dla sylaby zamkniętej);
*aspektu wielokrotnego w czasownikach i gerundiach przez powtórzenie trzeciej spółgłoski rdzenia (w wyrazach z rdzeniem jedno- i dwuspółgłoskowym powtórzona jest odpowiednia półsamogłoska);
Metateza występuje:
*w odmianie rzeczownika paukalnego z rdzeniem trójspółgłoskowym przez przypadki, jeśli nie ma on przyrostka;
*kiedy do rzeczownika paukalnego trójspółgłoskowego dołączany jest spółgłoskowy przyrostek albo drugi człon złożenia - temat zawsze musi kończyć się samogłoską;
*w zapożyczeniu, jeżeli posiada ono niedozwoloną zbitkę spółgłoskową w nagłosie, jest wtedy jedną z metod jej usunięcia;

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-29T23:25:27Z

Tolasz: /* Samogłoski */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}
Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
:2. '''zbiorowaa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Tabele odmiany języka talskiego

2023-12-27T13:58:58Z

Tolasz: /* LICZEBNIKI */

Strona zawiera tabele odmiany wyrazów [[Język Tolów|języka talskiego]].

== '''ODMIANA RZECZOWNIKA''' ==
{| class="wikitable"</nowiki>
! colspan="9" |ODMIANA RZECZOWNIKA
|- style="font-weight: bold;"
! style="text-align: center;" |typ rdzenia spółgłoskowego
!struktura wyrazu!!liczba!!mianownik I!!mianownik II!!biernik!!allatyw!!ablatyw!!essyw
|-
| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń jednospółgłoskowy: C
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ce'||Ce'||Cah||Cou||Ciy||Ceŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeC||CeCe'||CeCah||CeCou||CeCiy||CeCeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ce||Ce'e||Ca||Co||Ci||Ceŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||Ca' Ca(h,v,y)a'||Ca' Ca(h,v,y)a'||Cah Ca(h,v,y)ah||Cau Ca(h,v,y)au||Cay Ca(h,v,y)ay||Caŋ Ca(h,v,y)aŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaC||CaCa'||CaCah||CaCau||CaCay||CaCaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||Ca Ca(h,v,y)a||Ca'e Ca(h,v,y)a'e||Caha Ca(h,v,y)aha||Cavo Ca(h,v,y)avo||Cayi Ca(h,v,y)ayi||Caŋe Ca(h,v,y)aŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeS||CeSe'||CeSah||CeSou||CeSiy||CeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCeS||CeC(e)Se'||CeC(e)Sah||CeC(e)Sou||CeC(e)Siy||CeC(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeSe||CeS'e||CeSa||CeSo||CeSi||CeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaS Ca(h,v,y)aS||CaSe' Ca(h,v,y)aSe'||CaSah Ca(h,v,y)aSah||CaSou Ca(h,v,y)aSou||CaSiy Ca(h,v,y)aSiy||CaSeŋ Ca(h,v,y)aSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCaS||CaCaSe'||CaCaSah||CaCaSou||CaCaSiy||CaCaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaSe Ca(h,v,y)aSe||CaS'e Ca(h,v,y)aS'e||CaSa Ca(h,v,y)aSa||CaSo Ca(h,v,y)aSo||CaSi Ca(h,v,y)aSi||CaSŋe Ca(h,v,y)aSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CAT||CATe'||CATah||CATou||CATiy||CATeŋ
|-
|COT||COTe'||COTah||COTou||COTiy||COTeŋ
|-
|CIT||CITe'||CITah||CITou||CITiy||CITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeCAT||CeCATe'||CeCATah||CeCATou||CeCATiy||CeCATeŋ
|-
|CeCOT||CeCOTe'||CeCOTah||CeCOTou||CeCOTiy||CeCOTeŋ
|-
|CeCIT||CeCITe'||CeCITah||CeCITou||CeCITiy||CeCITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CATe||CAT'e||CATa||CATo||CATi||CATŋe
|-
|COTe||COT'e||COTa||COTo||COTi||COTŋe
|-
|CITe||CIT'e||CITa||CITo||CITi||CITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||Ca(h,v,y)AT Ca(h,v,y)aHat||Ca(h,v,y)ATe' Ca(h,v,y)aHTe'||Ca(h,v,y)ATah Ca(h,v,y)aHTah||Ca(h,v,y)ATou Ca(h,v,y)aHTou||Ca(h,v,y)ATiy Ca(h,v,y)aHTiy||Ca(h,v,y)ATeŋ Ca(h,v,y)aHTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)OT Ca(h,v,y)aVot||Ca(h,v,y)OTe' Ca(h,v,y)aUTe'||Ca(h,v,y)OTah Ca(h,v,y)aUTah||Ca(h,v,y)OTou Ca(h,v,y)aUTou||Ca(h,v,y)OTiy Ca(h,v,y)aUTiy||Ca(h,v,y)OTeŋ Ca(h,v,y)aUTeŋ
|-
|Ca(h,v,y)IT Ca(h,v,y)aYit||Ca(h,v,y)ITe' Ca(h,v,y)aYTe'||Ca(h,v,y)ITah Ca(h,v,y)aYTah||Ca(h,v,y)ITou Ca(h,v,y)aYTou||Ca(h,v,y)ITiy Ca(h,v,y)aYTiy||Ca(h,v,y)ITeŋ Ca(h,v,y)aYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaCAT CaCaHaT||CaCATe' CaCaHTe'||CaCATah CaCaHTah||CaCATou CaCaHTou||CaCATiy CaCaHTiy||CaCATeŋ CaCaHTeŋ
|-
|CaCOT CaCaVoT||CaCOTe' CaCaUTe'||CaCOTah CaCaUTah||CaCOTou CaCaUTou||CaCOTiy CaCaUTiy||CaCOTeŋ CaCaUTeŋ
|-
|CaCIT CaCaYiT||CaCITe' CaCaYTe'||CaCITah CaCaYTah||CaCITou CaCaYTou||CaCITiy CaCaYTiy||CaCITeŋ CaCaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaHTe Ca(h,v,y)aHTe||CaHTe'e CaHaT'e Ca(h,v,y)aHTe'e Ca(h,v,y)aHaT'e||CaHTa Ca(h,v,y)aHTa||CaHTo Ca(h,v,y)aHTo||CaHTi Ca(h,v,y)aHTi||CaHTeŋe CaHaTŋe Ca(h,v,y)aHTeŋe Ca(h,v,y)aHaTŋe
|-
|CaUTe Ca(h,v,y)aUTe||CaUTe'e CaVoT'e Ca(h,v,y)aUTe'e Ca(h,v,y)aVoT'e||CaUTa Ca(h,v,y)aUTa||CaUTo Ca(h,v,y)aUTo||CaUTi Ca(h,v,y)aUTi||CaUTeŋe CaVoTŋe Ca(h,v,y)aUTeŋe Ca(h,v,y)aVoTŋe
|-
|CaYTe Ca(h,v,y)aYTe||CaYTe'e CaYiT'e Ca(h,v,y)aYTe'e Ca(h,v,y)aYiT'e||CaYTa Ca(h,v,y)aYTa||CaYTo Ca(h,v,y)aYTo||CaYTi Ca(h,v,y)aYTi||CaYTeŋe CaYiTŋe Ca(h,v,y)aYTeŋe Ca(h,v,y)aYiTŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń dwuspółgłoskowy: CK
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeK||CeKe'||CeKah||CeKou||CeKiy||CeKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKeK||CeKKe'||CeKKah||CeKKou||CeKKiy||CeKKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKe||CeK'e||CeKa||CeKo||CeKi||CeKŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaK||CaKa'||CaKah||CaKau||CaKay||CaKeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKaK||CaKKa'||CaKKah||CaKKau||CaKKay||CaKKaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKa||CaKa'e||CaKaha||CaKavo||CaKayi||CaKaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeS||CeK(e)Se'||CeK(e)Sah||CeK(e)Sou||CeK(e)Siy||CeK(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKeS||CeKKeSe'||CeKKeSah||CeKKeSou||CeKKeSiy||CeKKeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeK(e)Se||CeKeS'e||CeK(e)Sa||CeK(e)So||CeK(e)Si||CeKeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaS||CaKaSe'||CaKaSah||CaKaSou||CaKaSiy||CaKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaS||CaKKaSe'||CaKKaSah||CaKKaSou||CaKKaSiy||CaKKaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaSe||CaKaS'e||CaKaSa||CaKaSo||CaKaSi||CaKaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKAT||CeKATe'||CeKATah||CeKATou||CeKATiy||CeKATeŋ
|-
|CeKOT||CeKOTe'||CeKOTah||CeKOTou||CeKOTiy||CeKOTeŋ
|-
|CeKIT||CeKITe'||CeKITah||CeKITou||CeKITiy||CeKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKKAT||CeKKATe'||CeKKATah||CeKKATou||CeKKATiy||CeKKATeŋ
|-
|CeKKOT||CeKKOTe'||CeKKOTah||CeKKOTou||CeKKOTiy||CeKKOTeŋ
|-
|CeKKIT||CeKKITe'||CeKKITah||CeKKITou||CeKKITiy||CeKKITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKATe||CeKAT'e||CeKATa||CeKATo||CeKATi||CeKATŋe
|-
|CeKOTe||CeKOT'e||CeKOTa||CeKOTo||CeKOTi||CeKOTŋe
|-
|CeKITe||CeKIT'e||CeKITa||CeKITo||CeKITi||CeKITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKaHaT||CaKaHTe'||CaKaHTah||CaKaHTou||CaKaHTiy||CaKaHTeŋ
|-
|CaKaVoT||CaKaUTe'||CaKaUTah||CaKaUTou||CaKaUTiy||CaKaUTeŋ
|-
|CaKaYiT||CaKaYTe'||CaKaYTah||CaKaYTou||CaKaYTiy||CaKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKKaHaT||CaKKaHTe'||CaKKaHTah||CaKKaHTou||CaKKaHTiy||CaKKaHTeŋ
|-
|CaKKaVoT||CaKKaUTe'||CaKKaUTah||CaKKaUTou||CaKKaUTiy||CaKKaUTeŋ
|-
|CaKKaYiT||CaKKaYTe'||CaKKaYTah||CaKKaYTou||CaKKaYTiy||CaKKaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKaHTe||CaKaHTe'e CaKaHaT'e||CaKaHTa||CaKaHTo||CaKaHTi||CaKaHTeŋe CaKaHaTŋe
|-
|CaKaUTe||CaKaUTe'e||CaKaUTa||CaKaUTo||CaKaUTi||CaKaUTeŋe
|-
|CaKaYTe||CaKaYTe'e||CaKaYTa||CaKaYTo||CaKaYTi||CaKaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń trójspółgłoskowy: CKM
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKeM||CeKMe'||CeKMah||CeKMou||CeKMiy||CeKMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeM||CeKMeMe'||CeKMeMah||CeKMeMou||CeKMeMiy||CeKMeMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMe||CeKMe'e||CeKMa||CeKMo||CeKMi||CeKMeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKaM||CaKMa'||CaKMah||CaKMau||CaKMay||CaKMaŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaM||CaKMaMe'||CaKMaMah||CaKMaMou||CaKMaMiy||CaKMaMeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMa||CaKMa'e||CaKMaha||CaKMavo||CaKMayi||CaKMaŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeS||CeKMeSe'||CeKMeSah||CeKMeSou||CeKMeSiy||CeKMeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMeS||CeKMeM(e)Se'||CeKMeM(e)Sah||CeKMeM(e)Sou||CeKMeM(e)Siy||CeKMeM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeSe||CeKMeS'e||CeKMeSa||CeKMeSo||CeKMeSi||CeKMeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaS||CaKMaSe'||CaKMaSah||CaKMaSou||CaKMaSiy||CaKMaSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMeS||CaKMaM(e)Se'||CaKMaM(e)Sah||CaKMaM(e)Sou||CaKMaM(e)Siy||CaKMaM(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaSe||CaKMaS'e||CaKMaSa||CaKMaSo||CaKMaSi||CaKMaSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMAT||CeKMATe'||CeKMATah||CeKMATou||CeKMATiy||CeKMATeŋ
|-
|CeKMOT||CeKMOTe'||CeKMOTah||CeKMOTou||CeKMOTiy||CeKMOTeŋ
|-
|CeKMIT||CeKMITe'||CeKMITah||CeKMITou||CeKMITiy||CeKMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeMAT||CeKMeMATe'||CeKMeMATah||CeKMeMATou||CeKMeMATiy||CeKMeMATeŋ
|-
|CeKMeMOT||CeKMeMOTe'||CeKMeMOTah||CeKMeMOTou||CeKMeMOTiy||CeKMeMOTeŋ
|-
|CeKMeMIT||CeKMeMITe'||CeKMeMITah||CeKMeMITou||CeKMeMITiy||CeKMeMITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMATe||CeKMAT'e||CeKMATa||CeKMATo||CeKMATi||CeKMATŋe
|-
|CeKMOTe||CeKMOT'e||CeKMOTa||CeKMOTo||CeKMOTi||CeKMOTŋe
|-
|CeKMITe||CeKMIT'e||CeKMITa||CeKMITo||CeKMITi||CeKMITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaHaT||CaKMaHTe'||CaKMaHTah||CaKMaHTou||CaKMaHTiy||CaKMaHTeŋ
|-
|CaKMaVoT||CaKMaUTe'||CaKMaUTah||CaKMaUTou||CaKMaUTiy||CaKMaUTeŋ
|-
|CaKMaYiT||CaKMaYTe'||CaKMaYTah||CaKMaYTou||CaKMaYTiy||CaKMaYTeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaMAT||CaKMaMATe'||CaKMaMATah||CaKMaMATou||CaKMaMATiy||CaKMaMATeŋ
|-
|CaKMaMOT||CaKMaMOTe'||CaKMaMOTah||CaKMaMOTou||CaKMaMOTiy||CaKMaMOTeŋ
|-
|CaKMaMIT||CaKMaMITe'||CaKMaMITah||CaKMaMITou||CaKMaMITiy||CaKMaMITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaHTe||CaKMaHTe'e||CaKMaHTa||CaKMaHTo||CaKMaHTi||CaKMaHTeŋe
|-
|CaKMaUTe||CaKMaUTe'e||CaKMaUTa||CaKMaUTo||CaKMaUTi||CaKMaUTeŋe
|-
|CaKMaYTe||CaKMaYTe'e||CaKMaYTa||CaKMaYTo||CaKMaYTi||CaKMaYTeŋe
|-

| rowspan="30" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń czwórspółgłoskowy: CKML
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeL||CeKMeLe'||CeKMeLah||CeKMeLou||CeKMeLiy||CeKMeLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLeL||CeKMeLLe'||CeKMeLLah||CeKMeLLou||CeKMeLLiy||CeKMeLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLe||CeKMeL'e||CeKMeLa||CeKMeLo||CeKMeLi||CeKMeLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaL||CaKMaLe'||CaKMaLah||CaKMaLou||CaKMaLiy||CaKMaLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLeL||CaKMaLLe'||CaKMaLLah||CaKMaLLou||CaKMaLLiy||CaKMaLLeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLe||CaKMaL'e||CaKMaLa||CaKMaLo||CaKMaLi||CaKMaLŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeS||CeKMeL(e)Se'||CeKMeL(e)Sah||CeKMeL(e)Sou||CeKMeL(e)Siy||CeKMeL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLeS||CeKMeLLeSe'||CeKMeLLeSah||CeKMeLLeSou||CeKMeLLeSiy||CeKMeLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeL(e)Se||CeKMeLeS'e||CeKMeL(e)Sa||CeKMeL(e)So||CeKMeL(e)Si||CeKMeLeSŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem jednospółgłoskowym: s
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CaKMaLeS||CaKMaL(e)Se'||CaKMaL(e)Sah||CaKMaL(e)Sou||CaKMaL(e)Siy||CaKMaL(e)Seŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLeS||CaKMaLLeSe'||CaKMaLLeSah||CaKMaLLeSou||CaKMaLLeSiy||CaKMaLLeSeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaL(e)Se||CaKMaLeS'e||CaKMaL(e)Sa||CaKMaL(e)So||CaKMaL(e)Si||CaKMaLeSŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLAT||CeKMeLATe'||CeKMeLATah||CeKMeLATou||CeKMeLATiy||CeKMeLATeŋ
|-
|CeKMeLOT||CeKMeLOTe'||CeKMeLOTah||CeKMeLOTou||CeKMeLOTiy||CeKMeLOTeŋ
|-
|CeKMeLIT||CeKMeLITe'||CeKMeLITah||CeKMeLITou||CeKMeLITiy||CeKMeLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLLAT||CeKMeLLATe'||CeKMeLLATah||CeKMeLLATou||CeKMeLLATiy||CeKMeLLATeŋ
|-
|CeKMeLLOT||CeKMeLLOTe'||CeKMeLLOTah||CeKMeLLOTou||CeKMeLLOTiy||CeKMeLLOTeŋ
|-
|CeKMeLLIT||CeKMeLLITe'||CeKMeLLITah||CeKMeLLITou||CeKMeLLITiy||CeKMeLLITeŋ
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLATe||CeKMeLAT'e||CeKMeLATa||CeKMeLATo||CeKMeLATi||CeKMeLATŋe
|-
|CeKMeLOTe||CeKMeLOT'e||CeKMeLOTa||CeKMeLOTo||CeKMeLOTi||CeKMeLOTŋe
|-
|CeKMeLITe||CeKMeLIT'e||CeKMeLITa||CeKMeLITo||CeKMeLITi||CeKMeLITŋe
|-
| rowspan="9" style="font-weight: bold;" |rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/ i przyrostkiem dwugłoskowym: ht/at, ut/ot, yt/it
| rowspan="3" style="font-weight: bold;"| policzalna||CaKMaLAT||CaKMaLATe'||CaKMaLATah||CaKMaLATou||CaKMaLATiy||CaKMaLATeŋ
|-
|CaKMaLOT||CaKMaLOTe'||CaKMaLOTah||CaKMaLOTou||CaKMaLOTiy||CaKMaLOTeŋ
|-
|CaKMaLIT||CaKMaLITe'||CaKMaLITah||CaKMaLITou||CaKMaLITiy||CaKMaLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CaKMaLLAT||CaKMaLLATe'||CaKMaLLATah||CaKMaLLATou||CaKMaLLATiy||CaKMaLLATeŋ
|-
|CaKMaLLOT||CaKMaLLOTe'||CaKMaLLOTah||CaKMaLLOTou||CaKMaLLOTiy||CaKMaLLOTeŋ
|-
|CaKMaLLIT||CaKMaLLITe'||CaKMaLLITah||CaKMaLLITou||CaKMaLLITiy||CaKMaLLITeŋ
|-
|rowspan="3" style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CaKMaLATe||CaKMaLAT'e||CaKMaLATa||CaKMaLATo||CaKMaLATi||CaKMaLATŋe
|-
|CaKMaLOTe||CaKMaLOT'e||CaKMaLOTa||CaKMaLOTo||CaKMaLOTi||CaKMaLOTŋe
|-
|CaKMaLITe||CaKMaLIT'e||CaKMaLITa||CaKMaLITo||CaKMaLITi||CaKMaLITŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |dwa rdzenie z drugim dwuspółgłoskowym: CKM+LP
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLeP||CeKMeLPe'||CeKMeLPah||CeKMeLPou||CeKMeLPiy||CeKMeLPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPeP||CeKMeLPePe'||CeKMeLPePah||CeKMeLPePou||CeKMeLPePiy||CeKMeLPePeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLPe||CeKMeLPe'e||CeKMeLPa||CeKMeLPo||CeKMeLPi||CeKMeLPeŋe
|-
| rowspan="3" style="font-weight: bold;" |drugi rdzeń z samogłoską długą <a i o> /a i o/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CeKMeLaP||CeKMeLaPe'||CeKMeLaPah||CeKMeLaPou||CeKMeLaPiy||CeKMeLaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|zbiorcza||CeKMeLPaP||CeKMeLPaPe'||CeKMeLPaPah||CeKMeLPaPou||CeKMeLPaPiy||CeKMeLPaPeŋ
|-
|style="font-weight: bold;"|niepoliczalna||CeKMeLaPe||CeKMeLaP(e)'e||CeKMeLaPa||CeKMeLaPo||CeKMeLaPi||CeKMeLaP(e)ŋe
|-

| rowspan="6" style="font-weight: bold; text-align: center;" |rdzeń zakończony spółgłoską /h w j/: CK(H V Y)
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską H i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÂ||CéKÂ' CeKHa'||CéKÂh CeKHah||CéKÂu CeKHou||CéKÂy CeKHiy||CéKÂŋ CeKHaŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską V i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÔ||CéKÔ' CeKVe'||CéKÔh CeKVah||CéKÔu CeKVou||CéKÔy CeKViy||CéKÔŋ CeKVeŋ
|-
|style="font-weight: bold;" |rdzeń z ostatnią spółgłoską Y i z samogłoską krótką <a e> /a ε/
|style="font-weight: bold;"|policzalna||CéKÎ||CéKÎ' CeKYe'||CéKÎh CeKYah||CéKÎu CeKYou||CéKÎy CeKYiy||CéKÎŋ CeKYeŋ
|-
|}

== '''ODMIANA CZASOWNIKA''' ==
===z rdzeniem 2-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM DWUSPÓŁGŁOSKOWYM (D-M)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||idmó(va) odmó(va)||idmáu(va) odmáu(va)||idmóu(va) odmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idmí(ya) odmí(ya)||idmáy(ya) odmáy(ya)||idmíy(ya) odmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idmá(ha) odmá(ha)||idmáh(ha) odmáh(ha)||idmáh(ha) odmá(ha)
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||idemmó(va) odemmó(va)||idemmáu(va) odemmáu(va)||idemmóu(va) odemmóu(va)
|-
|'''bierna'''||idemmí(ya) odemmí(ya)||idemmáy(ya) odemmáy(ya)||idemmíy(ya) odemmíy(ya)
|-
|'''nieprzechodnia'''||idemmá(ha) odemmá(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)||idemmáh(ha) odemmáh(ha)
|-
|}
===z rdzeniem 3-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TRÓSPÓŁGŁOSKOWYM (F-L-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||iflón(a) oflón(a)||ifláuna ofláuna||iflónna oflónna
|-
|'''bierna'''||iflín(a) oflín(a)||ifláyna ofláyna||iflínna oflínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||iflán(a) oflán(a)||ifláhna ofláhna||iflánna oflánna
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||ifellón(a) ofellón(a)||ifelláuna ofelláuna||ifellónna ofellónna
|-
|'''bierna'''||ifellín(a) ofellín(a)||ifelláyna ofelláyna||ifellínna ofellínna
|-
|'''nieprzechodnia'''||ifellán(a) ofellán(a)||ifelláhna ofelláhna||ifellánna ofellánna
|-
|}
===z rdzeniem 4-spółgłoskowym:===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!colspan=5 style="font-weight: bold;"|ODMIANA CZASOWNIKA Z RDZENIEM TCZWÓRSPÓŁGŁOSKOWYM (M-R-B-N)
|-
!rowspan=2|tryb||rowspan=2|strona||colspan=3|aspekt
|-
|'''dokonany'''||'''niedokonany'''||'''wielokrotny'''
|-
|rowspan=3|'''oznajmujący'''||'''czynna'''||imróbna omróbna||imráubena omráubena||imróbbena omróbbena
|-
|'''bierna'''||imríbna omríbna||imráybena omráybena||imríbbena omríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imrábna omrábna||imráhbena omráhbena||imrábbena omrábbena
|-
|rowspan=3|'''warunkowy'''||'''czynna'''||imarróbna omarróbna||imarráubena omarráubena||imarróbbena omarróbbena
|-
|'''bierna'''||imarríbna omarríbna||imarráybena omarráybena||imarríbbena omarríbbena
|-
|'''nieprzechodnia'''||imarrábna omarrábna||imarráhbena omarráhbena||imarrábbena omarrábbena
|-
|}

== '''ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH''' ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!colspan=6|ZAIMKI OSOBOWE
|-
!rowspan=2|osoba||rowspan=2|przypadek||colspan=4|liczba
|-
!małoliczna/nieokreślona||pojedyncza||niepoliczalna/mnoga||zbiorowa
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza (N-F)||Nom||nef||nefe'||colspan=2|nefe
|-
|Acc||naf||nafa'||colspan=2|nafa
|-
|All||nof||nofo'||colspan=2|nofo
|-
|Abl||nif||nifi'||colspan=2|nifi
|-
|Ess||nefeŋ||nefeŋ||colspan=2|nefŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|pierwsza włączająca (N-Tł-M)||Nom||netłem||-||colspan=2|nełme
|-
|Acc||natłam||-||colspan=2|nałma
|-
|All||notłom||-||colspan=2|nołmo
|-
|Abl||nitłim||-||colspan=2|niłmi
|-
|Ess||nełmeŋ||-||colspan=2|nełmeŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga (L-M)||Nom||lem||leme'||colspan=2|leme
|-
|Acc||lam||lama'||colspan=2|lama
|-
|All||lom||lomo'||colspan=2|lomo
|-
|Abl||lim||limi'||colspan=2|limi
|-
|Ess||lemeŋ||lemeŋ||colspan=2|lemŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga męska (L-M+R)||Nom||lemar||lemra'||colspan=2|lemra
|-
|Acc||lamar||lamra'||colspan=2|lamra
|-
|All||lomor||lomro'||colspan=2|lomro
|-
|Abl||limir||limri'||colspan=2|limri
|-
|Ess||lemraŋ||lemraŋ||colspan=2|lemraŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga żeńska (L-M+L)||Nom||lemel||lemle'||colspan=2|lemle
|-
|Acc||lamal||lamla'||colspan=2|lamla
|-
|All||lomol||lomlo'||colspan=2|lomlo
|-
|Abl||limil||limli'||colspan=2|limli
|-
|Ess||lemleŋ||lemleŋ||colspan=2|lemleŋe
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=5|druga grzecznościowa (Tł-P-N)||Nom||tłopan||tłopna'||colspan=2|tłopnan
|-
|Acc||tłopnah||tłopnah/tłopnaàh||colspan=2|tłopnanah
|-
|All||tłopnau||tłopnau/tłopnaòu||colspan=2|tłopnanou
|-
|Abl||tłopnay||tłopnay/tłopnaìy||colspan=2|tłopnaniy
|-
|Ess||tłopnaŋ||tłopnaŋ/tłopnaèŋ||colspan=2|tłopnaneŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia bliższa (T)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||ta||ta'||taè||tat
|-
|Acc||tah||tah||taà||tatah
|-
|All||tau||tau||taò||tatou
|-
|Abl||tay||tay||taì||tatiy
|-
|Ess||taŋ||taŋ||taŋe||tateŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||ti||ti'||tiè||tit
|-
|Acc||tih||tih||tià||titah
|-
|All||tiu||tiu||tiò||titou
|-
|Abl||tiy||tiy||tiì||titiy
|-
|Ess||tiŋ||tiŋ||tiŋe||titeŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||to||to'||toè||tot
|-
|Acc||toh||toh||toà||totah
|-
|All||tou||tou||toò||totou
|-
|Abl||toy||toy||toì||totiy
|-
|Ess||toŋ||toŋ||toŋe||toteŋ
|-
|style="font-weight:bold" rowspan=18|trzecia dalsza (Q)||style="font-weight:bold" colspan=5|klasa ogólna
|-
|Nom||qa||qa'||qaè||qaq
|-
|Acc||qah||qah||qaà||qaqah
|-
|All||qau||qau||qaò||qaqou
|-
|Abl||qay||qay||qaì||qaqiy
|-
|Ess||qaŋ||qaŋ||qaŋe||qaqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa nieżywotna
|-
|Nom||qi||qi'||qiè||qiq
|-
|Acc||qih||qih||qià||qiqah
|-
|All||qiu||qiu||qiò||qiqou
|-
|Abl||qiy||qiy||qiì||qiqiy
|-
|Ess||qiŋ||qiŋ||qiŋe||qiqaŋ
|-
|style="font-weight:bold" colspan=5|klasa żywotna
|-
|Nom||qo||qo'||qoè||qoq
|-
|Acc||qoh||qoh||qoà||qoqah
|-
|All||qou||qou||qoò||qoqou
|-
|Abl||qoy||qoy||qoì||qoqiy
|-
|Ess||qoŋ||qoŋ||qoŋe||qoqaŋ
|-
|}

== '''LICZEBNIKI''' ==
{| class="wikitable" style="text-align: center; background: none;"
!colspan=6 style="font-weight: bold;"|LICZEBNIKI
|-
!liczba||główny||porządkowy||mnożny||ułamkowy||dystrybutywny
|-
|'''uwagi'''|| || || || ||
|-
|'''0'''||lahátes|| || || ||
|-
|'''1'''||şî|| || || ||
|-
|'''2'''||yet|| || || ||
|-
|'''3'''||dar|| || || ||
|-
|'''4'''||rô|| || || ||
|-
|'''5'''||ŋel|| || || ||
|-
|'''6'''||daris (qaváhat)|| || || ||
|-
|'''7'''|| || || || ||
|-
|'''8'''||ravis|| || || ||
|-
|'''9'''||dahár|| || || ||
|-
|'''10'''|| || || || ||
|-
|'''11'''|| || || || ||
|-
|'''12'''||(qamálay)|| || || ||
|-
|'''13'''|| || || || ||
|-
|'''14'''|| || || || ||
|-
|'''15'''|| || || || ||
|-
|'''16'''||raháu|| || || ||
|-
|}

Dyskusja:Język Tolów

2023-12-25T23:24:49Z

Tolasz:

{| class="wikitable" style="font-weight: bold; text-align: center;"
!colspan=7|σαμογλοσκϊ||rowspan=2 colspan=2|δϋφτονγϊ
|-
!rowspan=2| ||colspan=3|κρότκη||colspan=3|δλωγη
|-
!πρρεδνη||σιροδκουε||τϋλινε||πρρεδνη||σιροδκουε||τϋλινε||ζακονιτψονε -ι||ζακονιτψονε -υ
|-
|υϋσοκη||ι|| ||rowspan=2|υ||ει|| ||ου||rowspan=2|οι||rowspan=2|ιυ
|-
|υϋσοκο-σιρεδνη||colspan=2|ι||colspan=2|η||
|-
|σιρεδνη||rowspan=2|ε||ε||ο|| || ||ω||
|-
|νϊζκο-σιρεδνη|| || || || || ||rowspan=2|αι||rowspan=2|αυ
|-
|νϊζκη|| ||α||α|| || ||αα
|}

{| class="wikitable" style="font-weight: bold; text-align: center;"
!
!colspan=2|υαργουε
!colspan=2|ζεμβουε ϊ διονσλουε
!βοτψνε
!colspan="2" |τυαρδοποδνηβηννε
!μηνγκοποδνηβηννε
!ιενζϋτψκουε
!κρτανιουε
|-
!νοσουε
|colspan=2|μ||colspan=2|ν|| ||colspan=3|νγ|| ||
|-
!ζυαρτε
|π||β||τ||δ|| ||rowspan=2|ψ||rowspan=2|ζ||κ||ϙ||ἀ ἐ ἰ ὐ '
|-
!ζυαρτο-στψελϊνουε
|colspan=2| ||colspan=2| ||rowspan=2|ξ|| || ||
|-
!στψελϊνουε
|colspan=2|φ||colspan=2|θ||colspan=2|σ ς||colspan=2|χ||ἁ ἱ ὁ αα η ω ἁα ἡ ὡ
|-
!δρξοντσε
|colspan=2|π||colspan=2|ρ|| ||colspan=2| || ||γ||
|-
!πλϋννε ϊ πόλσαμογλοσκϊ
|colspan=2|ϝ||colspan=2| ||λ||colspan=2|ȷ|| || ||
|}

Język Tolów

2023-12-22T12:36:34Z

Tolasz: /* Spółgłoski */

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''z'''>, <'''ş'''>, oraz przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
:2. '''zbiorowaa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-22T10:26:07Z

Tolasz:

'''Język Tolów''', '''język talski''' (nazwa własna: ''Tola-yánah'' /tola'janah/) - mowa Tolów) - [[język sztuczny]], [[Języki a priori|aprioryczny]], którego morfologia w dużym stopniu opiera się na [[Alternacja|alternacji]] samogłosek i szerokim zastosowaniem [[Metateza|metatezy]]. Wymyślony i rozwijany hobbistycznie w drugiej i trzeciej dekadzie 21. wieku.

== Głoski i ortografia w alfabecie łacińskim ==

Stosuje się zapis fonemiczny.

===Samogłoski===
*'''A''' - [a], przy /q/, /r/, /ɦ/ - [ɑ];
*'''E''' - [æ~ε], w sylabie nieakcentowanej, szczególnie przed akcentem - [ə], nie występuje przy /q/, /r/, /ɦ/;
*'''I''' - [i], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - [ɪ~ɘ];
*'''O''' - [ʊ~o], przy /q/, /r/, /ɦ/ oraz przed /j/, /w/ w tej samej sylabie - /ɔ/;

Samogłoski nie kontrastują ze względu na długość, z wyjątkiem, o którym poniżej.
Sylabę akcentowaną zaznacza się akutem nad samogłoską i tylko wtedy, gdy nie jest pierwszą w wyrazie. Jeśli w wyrazie występuje samogłoska z cyrkumfleksem, a jednocześnie brak innej z akutem, cyrkumfleks oznacza też wtedy sylabę akcentowaną.

Istnieje sposób odczytu, w którym <iy ou ih oh ah> są pojedynczymi, długimi samogłoskami, odpowiednio [iː uː eː ɔː ɑː], natomiast <iu oy au ay> dyftongami.
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! colspan="7" style="font-weight: bold;" | SAMOGŁOSKI (WERSJA ROZSZERZONA)
|-
! ||colspan="3"|KRÓTKIE||colspan="3"|DŁUGIE
|-
! ||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE||PRZEDNIE||ŚRODKOWE||TYLNE
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKIE||[i] '''i'''/'''î'''|| ||rowspan="2" |[ʊ~o] '''o'''/'''ô'''||[iː] '''iy'''|| ||[uː] '''ou'''
|-
|style="font-weight:bold"|WYSOKO-ŚREDNIE||colspan="2"|[ɪ~ɘ] '''i'''/'''î'''||colspan="2"|[ɪː~ɘː] '''ih'''||
|-
|style="font-weight:bold"|ŚREDNIE||rowspan="2"|[ɛ~æ] '''e'''|| ||[ɔ] '''o'''/'''ô'''|| || ||[ɔː] '''oh'''
|-
|style="font-weight:bold"|NISKO-ŚREDNIE|| || || || ||
|-
|style="font-weight:bold"|NISKIE|| ||[ä] '''a'''/'''â'''||[ɑ] '''a'''/'''â'''|| || ||[ɑː] '''ah'''
|}

===Spółgłoski===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!
! colspan="2" |WARGOWE
! colspan="2" |ZĘBOWE
! BOCZNE
! colspan="2" |TWARDOPODNIEBIENNE
! MIĘKKOPODNIEBIENNE
! JĘZYCZKOWE
! KRTANIOWE
|-
! NOSOWE
| colspan="2" | /m/ '''m''' || colspan="2" |/n/ '''n''' || || colspan="3" | /ŋ~ɲ/ '''ŋ''' || ||
|-
! ZWARTE
| /p~ʙ̥/ '''p''' || /b/ '''b''' || /t/ '''t''' || /d/ '''d''' || || rowspan="2" | /c~t͡ʃʲ~t͡sʲ/ '''c''' || rowspan="2" | /ɟ~d͡ʒʲ~d͡zʲ/ '''z''' || /kʲ/ '''k''' || /q/ '''q''' || /ʔ/ ''' ' '''
|-
! ZWARTO-SZCZELINOWE
| colspan="2" | || colspan="2" | || rowspan="2" | /ɬ~t͡ɬ/ '''ł'''/'''tł''' || || ||
|-
! SZCZELINOWE
| colspan="2" | /φ~f/ '''f''' || colspan="2" | /θ~s/ '''s''' || colspan="2" | /ʃ/ '''ş''' || colspan="2" | /x/ '''x''' || rowspan="2" | /ɦ~ʕ/ '''h'''
|-
! PŁYNNE I PÓŁSAMOGŁOSKI
| colspan="2" | /w~ʋ/ '''u'''/'''v''' || colspan="2" | || /l/ '''l''' || colspan="2" | /j/ '''y''' || || /ʀ~r/ '''r'''
|}

: - <'''p'''> w nagłosie może być wymawiana jako głoska bezdźwięczna, wargowa, drżąca ['''ʙ̥'''];
: - <'''v'''> i <'''u'''> oznaczają tę samą głoskę, pierwszą zapisuje się w nagłosie sylaby, a drugą w wygłosie;
: - <'''s'''> standardowo ma wymowę pośrednią między ['''θ'''] a ['''s'''], „''s'' sepleniące” (['''s̟''']), możliwa również wymowa ['''θ'''] albo ['''s̪'''];
: - ['''tɬ'''] zapisuje się <'''tł'''>, ['''ɬ'''] - <'''ł'''> - występuje tylko przed spółgłoską;
: - <'''c'''> i <'''ş'''> mogą mieć brzmienie zadziąsłowe lub twardopodniebienne;
: - <'''ŋ'''> wymawia się ['''ɲ'''] przy <'''i î'''>, <'''y'''>, <'''c'''>, <'''g'''> oraz /'''ş'''/, dopuszczalnie przed <'''e'''>, a ['''ɴ'''] przy <'''q'''>;
: - <'''r'''> może przyjmować artykulację języczkową, jak i dziąsłową;
: - <''' ' '''> nie pisze się na początku wyrazu, między samogłoskami pisze się tylko wtedy, gdy jest podwojony (''toe'' - [toʔε], ''to'iy'' - [toʔʔəj]);
: - <'''h'''> dźwięczne, przed spółgłoską bezdźwięczną staje się bezdźwięczne, jeśli znajduje się po samogłosce przed spółgłoską lub w wygłosie, może być nieme, a poprzedzająca samogłoska ulega wtedy wzdłużeniu (''ah'' - [ʔɑː]);

== Wzór sylaby ==
Sylaba ma postać CV(C).
Każda sylaba zaczyna się pojedynczą spółgłoską. Wewnątrz wyrazów możliwe są dowolne zbitki dwóch spółgłosek, choć mogą pojawić się asymilacje w przypadku trudno wymawialnych zbitek.

== Rdzeń wyrazowy ==
Rdzeń stanowi jedna, dwie, trzy bądź cztery spółgłoski. Rdzenie czwórspółgłoskowe są rzadkie, najczęściej w słowach zapożyczonych albo powstałych ze złożeń, zrostów lub reduplikacji rdzeni dwuspółgłoskowych.
W wyrazach zapożyczonych możliwe są rdzenie liczące więcej niż cztery spółgłoski.
Spółgłoski /j/, /w/ i /ɦ/ występują niekiedy jako samogłoski, odpowiednio /i/, /o/, /a/, zapisuje się je wtedy z cyrkumfleksem.

== Akcent ==
Akcent wyrazowy pada na sylabę z samogłoską po pierwszej spółgłosce rdzenia (pierwsza sylaba w rzeczownikach, druga lub w pewnych trybach trzecia w czasownikach), w gerundiach - po drugiej. Wyjątkiem są rzeczowniki z wrostkami po pierwszej spółgłosce, w których akcent pada na sylabę z samogłoską pojawiającą się po wrostku.

== Morfologia ==

===Czasownik===
Odmienia się przez tryby, statyczność-dynamiczność, aspekty, strony, jak również może mieć znaczenie osłabione bądź wzmocnione.
Nie zawiera informacji o podmiocie, dopełnieniach ani o czasie, wynikają one z kontekstu lub obecności słów pomocniczych (zaimków, przysłówków itp.).
W odmianie czasownika wyróżnia się rdzenie krótkie (jedno- i dwuspółgłoskowe), przy których pojawiają się spółgłoski epentetyczne, oraz długie (trój-, czterospółgłoskowe).
Czasowniki dzielą się na "'''statyczne'''" - oznaczające stany (gdy czasownik jest nieprzechodni) lub czynności niekauzatywne, oraz "'''dynamiczne'''" - wskazujące na zmianę stanu lub opisujące ruch (nieprzechodni) lub czynności kauzatywne (przechodni). Tabele z odmianą znajdują się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA CZASOWNIKA|tutaj]].

*'''Tryb i modalność'''
Czasownik odmienia się przez 4 tryby:
:1. '''tryb oznajmujący''', z układem spółgłosek rdzenia: -CCV-, -CKV-, -CKVQ-, -CKVQL- (gdzie C, K, Q, L to spółgłoski rdzenne, a V to samogłoska akcentowana) oraz przedrostkiem '''i-''' (czasowniki statyczne) lub '''o-''' (czasowniki dynamiczne); jeśli pierwszą rdzenną spółgłoską jest zwarcie krtaniowe - również odpowiednio '''yi-''' oraz '''vo-''';
:2. '''tryb rozkazujący''', pełniący też funkcję trybu łączącego, z układem spółgłosek rdzenia jak w trybie oznajmjącym oraz przedrostkiem '''ya-''' (czasowniki statyczne) lub '''va-''' (czasowniki dynamiczne);
:3. '''tryb warunkowy''', z układem spółgłosek rdzenia: -CeCCV-, -CeKKV-, -CeKKVQ-, -CeKKVQL- (przy czym ''e'' może być zastąpiona przez ''a'', jeśli C lub K jest jedną ze spółgłosek języczkowych lub /ɦ/) oraz przedrostkiem, jak w trybie oznajmującym;
:4. '''tryb życzeniowo-łączący''', będącym połączeniem trybu rozkazującego z warunkowym;

*'''Aspekt'''
:1. '''dokonany''' - czynności jednokrotne lub kilkukrotne, skończone, punktowe lub trwające przez jakiś czas, domyślnie w czasie przeszłym, choć może odnosić się także do przyszłości, w zależności od kontekstu lub użycia dodatkowych słów;
oznaczany przez /'''o'''/ (strona czynna), /'''i'''/ (strona bierna) i /'''a'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnóta'' - zabić, ''oqníta'' - zostać zabitym, ''oqnáta'' - umrzeć).
:2. '''niedokonany''' - stany lub czynnoścu ciągłe lub postępujące (w czasownikach dynamicznych), bez informacji o zakończeniu, także zwyczajowe; oznaczany przez /'''aw'''/ (strona czynna), /'''aj'''/ (strona bierna) i /'''aɦ'''/ (czasownik nieprzechodni) w sylabie akcentowanej (''oqnáuta'' - zabijać, ''oqnáyta'' - być zabijanym, ''oqnáhta'' - umierać).
:3. '''wielokrotny''' - oznacza stany lub czynności powtarzające się, cykliczne, podkreślający wielokrotne rozpoczęcie i zakończenie stanu lub czynności, także zwyczajowe; oznaczany przez podwojenie trzeciej rdzennej spółgłoski (''oqnótta'' - zabijać, zabijać wiele razy, ''oqnítta'' - zostać zabitym wiele razy, ''oqnátta'' - umrzeć wiele razy).
Stany i czynności zwyczajowe opisuje aspekt niedokonany jak i wielokrotny. Użycie któregoś z nich zależy od charakteru stanu lub czynności.
*''Adam şíkmoqtou orsá'a.'' - Adam chodzi do szkoły. - aspekt wielokrotny;
*''Tifto' Cebraha otróh.'' / ''Tifto' Cebraha otráu.'' - Ziemia okrąża Słońce. (dosł. Słońce sprawia, że Ziemia krąży.) - aspekt wielokrotny i niedokonany;
*''Teetł ihyáhmavot.'' - Licho nie śpi. - aspekt niedokonany;

*'''Strona'''
Stronę czasownika (i rzeczownika odczasownikowego) określa barwa samogłoski akcentowanej.
:1. '''strona czynna''' - '''o''' lub '''au''' (''oŋy'''ó'''ma'' - "postawić", ''oŋy'''áu'''ma'' - "stawiać");
:2 '''strona bierna''' - '''i''' lub '''ay''' (''oŋy'''í'''ma'' - "zostać postawionym", ''oŋy'''áy'''ma'' - "być stawianym");
:3 '''czasownik nieprzechodni''' - '''a''' lub '''ah''' (''oŋy'''á'''ma'' - "wstać, stanąć", ''oŋy'''áh'''ma'' - "wstawać, stawać");
Na zwrotność czynności wskazuje użycie zaimka tej samej osoby, klasy i liczby zarówno jako podmiotu, jak i dopełnienia bliższego, albo biernika zaimka trzeciej osoby bliższej zgodnego z klasą i liczbą podmiotu, jeśli podmiotem jest rzeczownik lub grupa nominalna.

*'''Wzmocnienie-osłabienie'''
Czasowniki i gerundia występują w trzech stopniach intensywności:
:1. '''stopień domyślny''' - oznaczany przez '''-a''' po ostatniej spółgłosce rdzenia lub przez brak samogłoski (R-N: ''irnáh'''a''', irná'', R-N-T: ''irnát'''a''', irnát'');
:2. '''wzmocnienie''' - oznaczany przez '''-o''' (R-N: ''irnáh'''o''''', R-N-T: ''irnát'''o''''');
:3. '''osłabienie''' - oznaczany przez '''-i''' (R-N: ''irnáh'''i''''', R-N-T: ''irnát'''i''''');

===Rzeczownik===
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki. Każdy rzeczownik jest przypisany do jednej z trzech klas nominalnych oraz jednej z trzech liczb. Rzeczowniki nie odmieniają się przez liczby, zmiana liczby powoduje też zmianę znaczenia. Tabela z pełną odmianą rzeczownika znajduje się [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA RZECZOWNIKA|tutaj]].

*'''Klasy nominalne'''
Każdy rzeczownik należy do jednej z trzech klas nominalnych:
:1. '''żywotne''' - wszystko, co związane z życiem, nazwy roślin, zwierząt, grzybów, mikrobów, grup istot żywych, żywych struktur, osób, niektórych żywiołów i zjawisk przyrodniczych;
:2. '''nieżywotne''', rzeczowe - wszystkie rzeczy odbierane zmysłami, namacalne, odczuwalne, widzialne, nie należące do organizmów żywych (a więc również np. martwe ciało), miejsca, kraje, struktury świata materialnego, nazwy cząstek elementarnych (ale nie oddziaływań), nazwy zjawisk widzialnych;
:3. '''pozostałe''' - rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy pojęć, zjawisk, procesów, rzeczowniki odczasownikowe i wszystko to, czego nie da się przyporządkować do dwóch pierwszych klas;
Przynależność do jednej z klas może być oznaczone barwą samogłoski akcentowanej.
Dla żywotnych jest to '''o''': ''m'''o'''yau'' - kot.
Dla nieżywotnych jest to '''i''': ''p'''i'''xat'' - włos.
Dla rzeczowników z klasy ogólnej jest to '''a''': ''r'''a'''qla'' - praca.
Część rzeczowników nie ma oznaczonej klasy (gdy wewnątrz rdzenia pojawia się samogłoska '''e''' lub '''a''', np.: ''marven'' - smok, ''nesel'' - potok, ''pelme'' - wola) albo samogłoska akcentowana nie odpowiada klasie, do której dany wyraz należy (szczególnie w wyrazach zapożyczonych). Również imiona i nazwy przynależą do tej klasy rzeczowników, do których się odnoszą.

*'''Rodzaje'''
Rzeczowniki i zaimki nie mają określonego rodzaju. Można określić płeć dodając przyrostek -('''e''')'''l''' dla rzeczownika żeńskiego albo -('''a''')'''r''' dla męskiego.

*'''Liczby'''
Rzeczowniki i zaimki przyjmują pewną liczbę, która określa ich zakres znaczeniowy. Zmiana liczby powoduje, jak w przypadku zmiany przynależności do klasy nominalnej, zmianę znaczenia.
:1. '''prosta policzalna''' - oznacza przedmioty, osoby, organizmy, zjawiska, wydarzenia, stany itp. dające się policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, odbierane jako stanowiące spójną całość i autonomiczne w stosunku do innych osób, przedmiotów, zjawisk itd., wyraz w l.p.p. kończy się spółgłoską (''haqal'' - głos, ''pilaq'' - kość, ''ŋotar'' - dąb);
:2. '''zbiorowaa policzalna''' - oznacza grupę osób, przedmiotów, zjawisk policzalnych, której poszczególne rozróżnialne elementy tworzą pewną spójną całość, a te całości również można policzyć i uszeregować za pomocą liczb naturalnych, l.z.p. tworzy się reduplikując ostatnią spółgłoskę rdzenia, kończy się spółgłoską (''haqlil'' - harmider, ''pilqaq'' - szkielet, ''ŋotrar'' - dąbrowa);
:3. '''niepoliczalna''' - oznacza przedmioty, zjawiska itd. niedające się policzyć ani uszeregować za pomocą liczb naturalnych, duże liczby mnogie, również rzeczowniki odczasownikowe, rzeczownik i zaimek w l.np. kończy się samogłoską (''laxşi'' - pokrewieństwo, ''girda'' - step, preria, ''poro'' - zarośla);

*'''Przypadki'''
Wyróżnia się pięć przypadków głównych:
:1 '''mianownik''' - bez końcówki lub z końcówką '''-e -a''' w liczbie niepoliczalnej;
:2 '''biernik''' - z końcówką '''-h -ah -a -ha''';
:3 '''allatyw''' z funkcją '''celownika''' - z końcówką '''-u -ou -o -vo''';
:4 '''ablatyw''' z niektórymi funkcjami '''depełniacza''' - z końcówką '''-y -iy -i -yi''';
:5 '''essyw''' - z końcówką '''-ŋ -eŋ -aŋ -ŋe''';
Pozostałe przypadki konstruowane są inaczej niż przypadki główne.
:1 '''partytyw''' - tworzy się przez powtórzenie pierwszej sylaby (''kâra'' - woda, ''kakâra'' - (trochę) wody);
:2 '''narzędnik''' - jest nierozróżnialny od przysłówka i tworzy się go tak samo;
:3 '''komitatyw''' i '''abessyw''' - przed wyrazem w mianowniku stawia się spójnik '''em''' (który oznacza "i", "z", "wraz z") bez przyrostka lub z przyrostkiem '''-ek''' dla komitatywu oraz z przyrostkiem '''-es''' dla abessywu;
:4 '''wołacz''' - z partykułą '''da''' przed wyrazem w mianowniku;
:5 przypadki czasu i miejsca okrelane są przez różne przyimki/przedrostki przy rzeczowniku lub gerundium;

*'''Wyrazy złożone'''

===Gerundium===
Należy do ogólnej klasy nomnalnej i liczby niepoliczalnej. Odmienia się przez przypadki i wszystkie kategorie odmiany czasownika oprócz trybu.
Końcówki przypadka są takie same jak dla rzeczowników policzalnych:
:1.Mianownik: brak
:2. Biernik: -'''h''' bez przyrostka lub -'''ah''' z przyrostkiem;
:3 Allatyw: -'''u''' lub -'''ou''';
:4 Ablatyw: -'''y''' lub -'''iy''';
:5 Essyw: -'''ŋ''' lub -'''eŋ''';
Tworzy się z czasownika przez przestawienie pierwszej samogłoski i pierwszej spółgłoski rdzennej (''ipqáhva'' - falować -> ''piqáhva'' - falowanie, ''vo'móra - pobrązowić -> omóra - pobrązowienie);
Budowa w zależności od liczby spółgłosek:
:'''jednospółgłoskowe''' C: C-V1-C-V2-(h,v,y)-V3 (''şişáha'' - zaszumienie, poszumienie, ''şişáhha'' - szumienie)
:'''dwuspółgłoskowe''' CK: C-V1-K-V2-(h,v,y)-V3 (''ŋicóva'' - pokochanie, zakochanie się w, ''ŋicáuva'' - kochanie, ''ŋicíya'' - zostanie, bycie pokochanym, ''ŋicáyya'' - bycie kochanym)
O tym, którą głoskę z nawiasu się pisze i wymawia, decyduje barwa samogłoski akcentowanej lub sekwencji samogłoska-spółgłoska przed nią. I tak /'''a'''/ lub /'''aɦ'''/ powoduje pojawienie się /'''ɦ'''/, po /'''o'''/ i /'''ow'''/ pojawia się /'''w'''/, a po /'''i'''/ i /'''ij'''/ zawsze /'''j'''/.
:'''trójspółgłoskowe''' CKM: C-V1-K-V2-M-V3 (''qinóla'' - pokadzenie kadzidłem, ''qiníla'' - stanie się pokadzonym)
:'''czterospółgłoskowe''' CKML: C-V1-K-V2-M-L-V3 (''toróksa'' - poturkusowienie czegoś, pomalowanie na turkusowo, ''tiráhkesa'' - bycie turkusowym - tu pojawia się epentetyczne /ε/ rozbijające zbitkę trzech spółgłosek)
Samogłoski w gerundiach są takie same jak w odpowiadających im czasownikach. Samogłoska V1 odnosi się do przedrostka przy czasowniku: -'''i'''- odpowiada '''i'''-, '''yi'''-, '''ya'''-, z kolei -'''o'''- odpowiada '''o'''-, '''vo'''-, '''va'''-.
Dodając przedrostek przysłówkowy tworzy się imiesłów przysłówkowy (''attiváuqa'' - niosąc, dźwigając).
Akcent pada zawsze na sylabę drugą z samogłoską V2.

===Przymiotnik===
Nie istnieje jako osobna część mowy. Jego funkcje przejmują odpowiednie formy rzeczownika i czasowniki.

===Przysłówek===
Przysłówek tworzy się z rzeczownika przez dodanie przedrostka '''a-''' /'''ʔa-'''/ z powtórzeniem pierwszej spółgłoski rdzenia (''ralsa'' - zło,'' '''ar'''rálsa'' - źle).
Odmienia się przez przypadki, jeśli jest częścią grupy nominalnej.
Za pomocą przysłówka określa się narzędzie i sposób wykonania czynności, który w języku polskim odpowiada przypadkowi narzędnika.

===Zaimki i zasłówki===
:: '''I. Zaimki osobowe''' występują w czterech osobach i trzech liczbach. Do zaimków w każdej osobie - poza liczbą niepoliczalną - można dołączyć sufiks definiujący płeć. Dla rodzaju żeńskiego jest to '''-(e)l''', dla rodzaju męskiego '''-(a)r'''. Tabela z odmianą zaimków osobowych jest [[Tabele odmiany języka talskiego #ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH|w tym miejscu]].
Trzecia osoba występuje w dwóch formach: bliższej i dalszej. Bliższa jest formą podstawową, występującą na ogół w zdaniach prostych. Dalszą stosuje się:
:1. w zdaniach, które tłumaczymy na język polski używając zaimków względnych lub niektórych spójników, np. kto ..., ten...; ..., więc ...
*''Qoş itláhşa, iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. (dosł. tam-on-który oddychać, żyć)
*''Qo itláhşa, qo iŋtłáha.'' - Kto oddycha, ten żyje. Oddycha, więc żyje. (dosł. tam-on oddychać, tam-on żyć);
Jest to najczęściej podmiot w przysłowiach, powiedzeniach, stwierdzeniach, prawdach ogólnych nieodnoszący się do konkretnej osoby czy przedmiotu.
:2. w zdaniach po polsku opisywanych jako bezpodmiotowe, choć jeśli zaimek może być pominięty, jest pomijany:
*''Qae iqfáhca.'' / ''Iqfáhca.'' - Śnieży. / Pada śnieg.
W takim przypadku wybór między zaimkiem bliższym a dalszym jest kwestią płynną i zależy bardziej od upodobania mówiącego i podkreślenia stopnia ważności podmiotu.
:3. gdy jest podmiotem w zdaniu, w którym akcent kładzie się na czasownik lub dopełnienie:
*''Qae iqfáhca.'' - Ona (pogoda) jest-śnieżna.
Zdanie podkreśla spostrzeżenie, że pada śnieg, a nie cechę pogody.
*''Qo' toh oqnóta.'' - Zabił go.
W takiej konstrukcji lepiej jednak użyć strony biernej:
*''To' oqníta.'' - On został zabity.
:4. w zdaniach, gdy podmiot jest w trzeciej osobie bliższej, dopełnienie wyraża się w dalszej; jeśli podmiot i dopełnienie są wyrażone tą samą osobą, zdanie znajduje się w stronie zwrotnej:
*''To' qoh oqnóta.'' - On go zabił.
*''To' toh oqnóta.'' - On się zabił.
*''Ninja' qoh oqnóta.'' - Ninja go zabił.
*''Ninja' toh oqnóta.'' - Ninja się zabił.
:5. w zdaniach współrzędnie złożonych, w których określa dopełnienie pierwszego zdania w drugim zdaniu:
*''To' semyah ilkó em (to') qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em (to') toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i się ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' toh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten go ugryzł.
*''To' semyah ilkó em qo' qoh iquóca.'' - Spotkał człowieka i tamten się ugryzł.
::'''II. Zaimki wskazujące''':
:1. Zaimek wskazujący przy podmiocie
*'''nau niu nou''' - liczba policzalna;
*'''navau nivau novau''' - liczba zbiorcza;
*'''nave nive nove''' - liczba niepoliczalna;
Ponadto istnieje krótka wersja tego zaimka '''nô''', która odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "to coś".
:2. Zaimek wskazujący przy dopełnieniu
*'''nay niy noy''' - liczba policzalna;
*'''nayay niyay noyay''' - liczba zbiorcza;
*'''naye niye noye''' - liczba niepoliczalna;
Krótka wersja tego zaimka to '''nî''' i także odnosi się do trudnej do sprecyzowania i sklasyfikowania rzeczy lub istoty, może być tłumaczony jako "tamto coś".
Zarówno "nô", jak i "nî", odmieniają się poprzez dodanie końcówki przypadka liczby policzalnej do formy mianownikowej.
:3. Zaimek wielofunkcyjny wskazujący i nieoznaczony
*'''şa' şi' şo'''' - liczba policzalna;
*'''şaa' şia' şoa'''' - liczba zbiorcza;
*'''şae şie şoe''' ' liczba niepoliczalna;
Zaimki wskazujące odmieniają się w deklinacji dwuspółgłoskowej.
::'''III. Zasłówki''' są to odmieniane jak czasownik zaimki, które pełnią rolę łącznika w orzeczeniach imiennych bądź jako nośnik form gramatycznych czasownikowych w zdaniach. Najczęściej w formie zasłówka występuje zaimek '''ş-''''.
Tryb oznajmujący, intensywność neutralna:
*'''iş'á oş'á iş'ó oş'ó iş'í oş'í''' - aspekt dokonany;
*'''iş'áh oş'áh iş'óu oş'óu iş'íy oş'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''iş'áh oş'áh iş'áu oş'áu iş'áy oş'áy''' - aspekt niedokonany;
Tryb warunkowy, intensywność neutralna:
*'''işe'á oşe'á işe'ó oşe'ó işe'í oşe'í''' - aspekt dokonany;
*'''işe'áh oşe'áh işe'óu oşe'óu işe'íy oşe'íy''' - aspekt wielokrotny;
*'''işe'áh oşe'áh işe'áu oşe'áu işe'áy oşe'áy''' - aspekt niedokonany;
Teoretycznie każdy zaimek może pełnić rolę zasłówka, w tym zaimki osobowe, które w zdaniach imiennych mogą zastępować podmiot wraz z łącznikiem.
*''Nefeŋ infáh.'' - Jestem sobą.
Zasłówki używa się także w konstrukcjach, gdy tworzy się czasownik od trudnego w odmianie wyrazu (rzeczownika złożonego lub pochodzącego z innego języka) lub nazwy własnej; wówczas sam rzeczownik albo otrzymuje przedrostek przysłówkowy, albo przypadek biernika.
*''To kadnonah oş'ó af-Falandysz'' - Sfalandyzowali prawo.

===Liczebniki===

===Stopniowanie===

===Negacja===
Język posiada dwa rodzaje negacji zarówno w rzeczownikach, czasownikach, gerundiach jak i przysłówkach:
* dla oznaczenia braku cechy używa się sufiksu '''-ut''', '''-ot''';
* dla oznaczenia przeciwieństwa cechy używa się sufiksu '''-s''', '''-es''';
Nie występują partykuły przeczące ani twierdząca. Żeby odpowiedzieć na pytanie ogólne, trzeba powtórzyć czasownik z odpowiednią końcówką przeczenia. Jeśli pytanie wymaga odpowiedzi twierdzącej, do czasownika trzeba dodać sufiks twierdzący '''-(e)k'''.
W funkcji partykuł może wystąpić zaimek wskazujący''' şe'''' z odpowiednią końcówką:
:'''şeek'''="tak"
:'''şeot'''="nie"
:'''şees'''="nie, wprost przeciwnie".

===Reduplikacja i metateza===

== Składnia ==

===Szyk zdania===
Szyk zdania jest swobodny, z dominującym układem SOV, a w zdaniu podrzędnym VSO. Okolicznik znajduje się zwykle po czasowniku. Rzeczownik poprzedza przydawkę lub przydawki.

===Orzeczenie imienne===
Nie istnieje odpowiednik polskiego łącznika ''być'', ''zostać'', itd. Orzecznikiem może być tylko rzeczownik, zaimek lub gerundium w przypadku essywu, albo przysłówek. Łącznikiem jest na ogół odmieniany zasłówek '''ş-'''', jednak może zostać pominięty, jeśli kontekst na to pozwala.
*''Nef bodvaŋ (iş'áh).'' - Jestem/bywam wielbłądem.
*''Tor bodvaŋ oş'áhot. (Tor bodvaŋ vet.)'' - On nie jest/bywa wielbłądem. (''vet'' jest partykułą przeczącą spotykaną w rejestrze potocznym);
*''Nelet sopranóvaŋ (oş'á).'' - Gwiazda stała się supernową.
*''Nô (oş'áh) ah-híşşa.'' - Robi się tu mglisto.
Rolę łącznika, jak i zarazem podmiotu mogą również pełnić zasłówki utworzone z rdzeni zaimków osobowych. Taka forma należy raczej do rejestru potocznego języka, ale w wysokim również się pojawia.
*''Modlaleŋ olmá.'' - Zostałaś modelką. (zasłówek nie informuje o rodzaju, robi to orzecznik z przyrostkiem żeńskim);
*''Cesraŋ infáh.'' - Jestem Cezarem.
*''Qoyaqbeŋ eş bosay ittáh.'' - On/ona/ono/oni/one jest/są prawą ręką bossa (to zdanie można tłumaczyć na kilka sposobów, ponieważ zasłówek nie informuje ani o klasie, ani o liczbie);
Dla pewnych wyrazów możliwe jest utworzenie z rdzenia zwykłego czasownika nieprzechodniego, który tłumaczy się tak samo jak odpowiednie orzeczenie imienne.
*''Nef ipvahma.'' - Jestem kobietą. (dosł. ''Ja kobiecuję.'', ''pôm'' - kobieta, rdzeń P-V-M);

===Grupa nominalna===
Rzeczownik określany zawsze poprzedza określający.
W języku talskim występują dwa rodzaje posesywności: zbywalna i niezbywalna. Granica między nimi jest rozmazana, niektóre zależności mogą być rozpatrywane jako należące do jednej grupy albo drugiej, w zależności od stosunku mówiącego do omawianego przedmiotu.

===Zdanie pytające===
Do zdania pytającego otwartego wstawia się zaimek pytajny.
*'''''Zom''' emek nef orsáh'a?'' - Kto idzie ze mną / z nami?
*''Diroŋ '''zomou''' iqmáhda?'' - Komu bije dzwon?
W pytaniach, na które odpowiada się ''tak'' lub ''nie'', umieszcza się partykułę pytajną '''me''' lub '''ma''' (przed wyrazem zaczynającym się /h q r/) na początku zdania, przed czasownikiem lub na końcu.
*'''''Me''' lem obtón? Lem obtóna '''me'''? Lem '''me''' obtón?'' - Wyzdrowiałaś/-eś?

===Zdanie współrzędnie złożone===

===Zdanie podrzędnie złożone===

== Przyrostki i wrostki derywacyjne ==

===Przyrostki czasownikowe===

===Przyrostki i wrostki rzeczownikowe===

== Zasady pisowni w alfabecie greckim ==

== Zarys języka prototalskiego ==

== Uwagi końcowe ==

[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]

Język Tolów

2023-12-21T18:33:26Z

Tolasz: /* Składnia */

Język Tolów

2023-12-21T08:25:55Z

Tolasz: /* Rzeczownik */