Tekst źródłowy strony Język plene

Język plene, język X (''pl.'' X - wymarły język używany przez [[Cywilizacja |Cywilizację XXXX]] na obszarze północnego Białego Półksiężyca,na terenach znajdujących się pomiędzy Morzem Miteńskim na północy, Górami Księżycowymi na wschodzie, Wielkimi i Małymi Czarnymi Górami na południu i północnymi wybrzeżami Morza Melekańskiego. Był to język aglutynacyjny, charakteryzujący się inkorporacja dopełnienia bliższego, obecnością kategorii określoności, liczb, przypadków, sufiksów dzierżawczych... Jest to język ergatywno-absolutywny. 

= Dźwięki =
== Samogłoski ==
*i u (i u)
*ɛ ɔ (e o)
*a (a)

== Spółgłoski ==
*m n (m n)
*p t k (p t k)
*b̥ d̥ g̥ (b d g)
*pʼ tʼ kʼ (ṕ t́ ḱ)
*s t͡s  (s c)
*z̥ d̥͡z̥ (z ʒ)
*sʼ t͡sʼ (ś ć)
*ʋ l r j (v l r j)

Częstym zjawiskiem jest osłabienie spółgłosek w wygłosie słowa, a także często sylab nieakcentowanych.

== Akcent i Tony ==
[[Image:Tonowie.PNG|250px|thumb|Tony języka plene; poszczególne kolory pochodzą od tradycyjnych nazw tonów w języku plene]]
Akcent w języku plene ma charakter dynamiczno-toniczny, to jest akcentowana sylaba jest wymawiana z większą intensywnością i rozróżnia tony. Akcent w języku plene jest inicjalny, i tak samo ton może przyjąć jedynie pierwsza sylaba słowa (wyjątkiem jest akcent poboczny w formach złożonych oraz w przypadku inkorporacji dopełnienia).
W języku plene występuje sześć tonów:
*'''ton czerwony (1)''', ''5'' - ton wysoki: '''ā''', '''a<sup>1</sup>'''
*'''ton zielony (2)''', ''25'' - ton wznoszący: '''á ''', '''a<sup>2</sup>'''
*'''ton błękitny (3)''', ''2'' - ton niski: '''ǎ''', '''a<sup>3</sup>'''
*'''ton niebieski (4)''', ''51'' - ton opadający: '''à''', '''a<sup>4</sup>'''
*'''ton szary (5)''', ''3'' - ton średni: '''a''', '''a<sup>5</sup>'''
*'''ton brązowy (6)''', ''215'' - ton opadająco-wznoszący: '''ã''', '''a<sup>6</sup>'''

=== Wyrównanie ===
Cechą szczególną języka plene jest zjawisko wyrównania, polegające na dążeniu niekacentowanych sylab do posiadania tonu niskiego (3) (dla tonu opadającego), lub tonu średniego (2) (dla reszty tonów). Proces wyrównania dokonuje się na drugiej sylabie wyrazu, czyli na pierwszej poakcentowej sylabie, gdy kolejne sylaby posiadają już docelowy ton.

=== Zerwanie ===
Sylaby nieakcentowane są wymawiane z mniejszą intensywnością, w wyniku czego dochodzi często do wypadnięcia samogłosek. W przypadku, jeżeli dochodzi do wypadnięcia samogłoski nieakcentowanej tuż po samogłosce akcentowanej, nie dochodzi do zjawiska łagodnego wyrównania tonu, a kolejna sylaba przyjmuje domyślny ton drugi lub trzeci. Samogłoski zerwane są zapisywane za pomocą znaku '''a̯''', '''a<sup>0</sup>'''

=== Przeciągnięcie ===
W długich wyrazach o sylabach otwartych dochodzi do zjawiska przeciągnięcia - przedłużenia trwania wyrównania na trzecią sylabę. Jest to proces potrafiący zmienić znaczenie wyrazu:
*XXXX ''on idzie''
*XXXX ''jego chód''
Zjawisko te zapisywane jest w następujący sposób: '''à̟''', '''a<sup>+4</sup>'''

=== Złożenie i inkorporacja ===
Słowa złożone oraz czasowniki inkorporujące tworzą wyrazy posiadające dwie akcentowane tonicznie sylaby, gdzie pierwsza (główna) sylaba akcentowana jest wymawiana ze zwyczajną intensywnością, a druga (akcentowana pobocznie) jest wymawiana zdecydowanie słabiej (ale wciąż mocniej niż sylaby nieakcentowane), a ton może ulec spłaszczeniu.

== Budowa sylaby ==
Sylaby przyjmują strukturę CV, (C)VC

= Zapis =
Język plene był zapisywany za pomocą znaków ideograficznych (wywodzących się z wcześniejszego pisma piktograficznego), w późniejszym okresie wspartego o sylabariusz. Z pisma pleńskiego rozwinęło się pismo miteńskie i neszyjskie.  

= Gramatyka =

== Zaimek ==
=== Zaimek osobowy ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Zaimki osobowe
|-
!Osoba
!Sg
!Pl
|-
!1.
| àl
| nã
|-
!2.
| bá
| t́í
|-
!3.
| ri ''m''
mǔ ''f''
jĩ ''n''
| rinet
|}

=== Zaimek wskazujący ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Zaimki wskazujący 
|-
!Rodzaj
!Przy mówiącym
!Nie przy mówiącym
|-
!''m''
| ʒā
| t́ó
|-
!''f''
| ʒān
| t́ón
|-
!''n''
| ʒār
| t́ór
|}
Zaimki te mogą łączyć się z przedimkiem. 

=== Zaimek pytający ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=2| Zaimki pytający 
|-
!Kto?
!Co?
|-
| ví?
| mó?
|}

=== Zaimek dzierżawczy ===
Zaimek dzierżawczy nie występuje samodzielnie - jest sufiksem doklejanym do słowa jako sufiks dzierżawczy. Częstym zjawiskiem jest jest pozostawianie sufiksu dzierżawczego przy zaimkach osobowych i wskazujących, np:
*XXXXXX "Mój dom stoi pod lasem. Jest on duży."
Sufiksy dzierżawcze są także używane przy tworzeniu przymiotników dzierżawczych.
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Sufiksy dzierżawcze.
|-
!Osoba
!Sg
!Pl
|-
!1.
| -l-
| -n-
|-
!2.
| -p-
| -t́-
|-
!3.
| 
-r- ''m''
-m- ''f''
-j- ''n''
| -t-
|}

== Rzeczownik ==
Rzeczownik odmienia się przez przypadki, liczby i (częściowo) przez rodzaj. Rzeczowniki zbudowane są aglutynacyjnie. Składają się one z (kolejno) następujących elementów:
*rdzenia
*końcówki słowotwórczej
*samogłoski tematycznej (a, i, u, e, o)
*znacznika rodzaju
*przedimka/sufiksu dzierżawczego
*znacznika liczby
*znacznika przypadka
*poimka

=== Samogłoska tematyczna ===
Występuje pięć samogłosek tematycznych:
*-a-
*-i-
*-u-
*-e-
*-o-
Nie ma ogólnych zasad użycia samogłosek tematycznych, wiadomo jednak, że słowa z samogłoską -u- często oznaczają pojęcia abstrakcyjne, a słowa o końcówce -i- narzędzia i słowa rodzaju żeńskiego (lub należące do przedmiotów i prac związanych z kobietami).

=== Rodzaj ===
W języku plene istnieje możliwość zmiany rodzaju słowa z męskiego na żeński poprzez dodanie sufiksu -n(i)-. 

=== Przedimek ===
Przedimek -ke- wskazuje na kategorię określoności rzeczownika. W przypadku jego braku, rzeczownik jest nieokreślony.

=== Sufiks dzierżawczy ===
Sufiks dzierżawczy jest sufiksem wskazującym na przynależność do określonej osoby gramatycznej. W przypadku trudności w wymowie, mogą być rozszerzone o protetyczną samogłoskę -e-. 

=== Liczba ===
Istnieją trzy liczby w języku plene:
*pojedyncza: jest ona domyślna i nieoznaczona,
*mnoga: tworzy się ją za pomocą sufiksu -ʒ(e)-
*zbiorowa: tworzy się ją za pomocą sufiksu -l-, występuje zawsze z przedimkiem określonym.

=== Przypadek ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Przypadki
|-
!Przypadek
!Końcówka
!Polskie 
znaczenie
|-
! Absolutyw
| -
| Podmiot zdania nieprzechodniego oraz dopełnienie bliższe
|-
! Ergatyw
| -s-
| Podmiot zdania przechodniego
|-
! Genetyw
| -jen-
| Posiadacz
|-
! Datyw-Instrumental
| -ja-
| Dopełnienie dalsze
|-
! Abesyw
| -na-
| Brak czegoś
|-
! Lokatyw
| -mi-
| Stateczne położenie gdzieś. Łączy się z poimkami. 
|-
! Alatyw
| -ma-
| Ruch w jakąś stronę. Łączy się z poimkami.
|-
! Ablatyw
| -da-
| Ruch od czegoś, a także konstrukcje z liczebnikami. Łączy się z poimkami. 
|}

=== Poimki ===
Większość poimków miejsca łączy się z lokatywem (położenie stateczne), alatywem (ruch w stronę, na powierzchnię), lub ablatywem (ruch z miejsca, od strony czegoś). Poimki miejsca są używane także w konstrukcjach czasowych. Poimek może zostać przeklejony do czasownika, jeżeli okolicznik jest głównym określeniem czasownika.

== Przedimek ==
Przedimek w języku plene pełni wiele funkcji:
*jako końcówka tworzy on
*jest używany przy tworzeniu przymiotników relacyjnych oraz wraz z sufiksem dzierżawczym przy tworzeniu przymiotników dzierżawczych.

== Czasownik ==
Czasownik odmieniają się przez następujące kategorie:
*przechodniość (przechodniość : nieprzechodniość)
*liczba (pojedyncza : mnoga : zbiorowa)
*osoba (1. : 2. : 3.)
*tryb (oznajmujący : rozkazujący : życzący : ?????)
*modalność

Czasowniki w języku plene były zbudowane aglutynacyjnie. Kolejność sufiksów była następująca:
*rdzeń
*modyfikator
*sufiks przechodniości/nieprzechodniości
*osoba (z możliwym przedimkiem)
*liczba
*wyznacznik trybu
*modalność
**inkorporacja:
**włączony rzeczownik
**przedimek
*poimek

=== Modyfikatory ===
Modyfikatory to sufiksy zmieniające główne znaczenie czasownika, lub nadające określony odcień semantyczny. Pochodzą od zredukowanych poimków, innych czasowników, rzeczowników, przysłówków i przymiotników. Ich obecność doprowadza do przeciągnięcia wyrównania. 

=== Przechodniość ===
Czasowniki w języku plene mogą występować w dwóch formach: przechodnich i nieprzechodnich. Część czasowników może występować tylko w jednej z form. Należy mieć na uwadze, że wyrażenia ruchu lub położenia traktowane są jako przechodnie, więc:
*XXXXX "Ja śpię" ''nieprzechodnie''
*XXXXX "Ja śpię w łóżku" ''przechodnie''

== Poimki ==
Poimki w języku plene są niesamodzielnymi sufiksami doklejanymi do słowa nadrzędnego. Jeżeli okolicznik jest głównym członem określającym czasownik (a nie, np. dopełnienie), to poimek przyłączany jest jako postfiks do czasownika, a rzeczownik występuje w odpowiedniej formie zależnej. W reszcie przypadków poimek doklejany jest do rzeczownika. Przykłady użycia poimków:
*XXXX "Jestem w domu"
*XXXX "Kładę talerz na stół"
*XXXX "Siadam na krzesło"
*XXXX "Patrzę na niebo"
*XXXX "Widzę cię w domu"
*XXXX "Leże na ziemi"
Poszczególne poimki łączą się z odpowiednimi przypadkami.

= Składnia =
Ogólny szyk zdania to SVO, przy czym należy pamiętać, że podmiot zdania nieprzechodniego traktowany jest jak dopełnienie. Przydawki stoją po określanych rzeczownikach, tak samo okoliczniki, choć możliwe jest rozpoczęcie zdania od okolicznika. Przydawka podmiotu w zdaniu przechodnim może stać na końcu zdania, i występuje wtedy z przyimkiem określonym.

= Słowotwórstwo =

= Teksty =
== Wesele ==

= Słownik =

[[Kategoria:Użytkownik:Henryk Pruthenia]][[Kategoria:Języki Kyonu|Plene]]