Tekst źródłowy strony Język rodzki

{{Język
|kolor=lawngreen
|nazwa=język rodzki
|nazwa własna=rodsku jezuk
|twórca=[[User:Vilén|Vilén]]
|rok=2008
|wersja=4.1.1
|alfabet=alfabet łaciński
|klasyfikacja=języki indoeuropejskie
:języki słowiańskie
::języki zachodniosłowiańskie
:::'''język rodzki'''
|tekst=Vešetci lydi so sårözeni svobögni a rövni vå dostöjnösti a pravom. Öni so vubäveni så rozum a somene a majo poröcät vešedrugum vå duchu bratårstva.
}}
'''Język rodzki''' (''rodsku jezuk'') to zachodniosłowiański język sztuczny. Charakteryzuje się on silnymi wpływami języka szwedzkiego na fonologię, słownictwo i gramatykę.

Pewne aspekty rodzkiego inspirowane są językiem górnołużyckim, [[język rański|rańskim]], [[język sweński|sweńskim]] i [[język zimny|zimnym]].

----

'''Nom dans les autres langues:'''
{| class="wikitable sortable"
! Langue 
! Nom
|-
| [[Język ahtialański|Ahtialański]]
| руsкидаі кієнау / руsкиҙє кина
|-
| [[Język aswa|Asua]]
| розыкывме йтыла
|-
| [[Język ayu|Ayu]]
| ροτικυ αγιανεο
|-
| [[Język bałtycki|Bałthyckí]]
| jązyk rodzkí
|-
| Deutsch
| rotzische Sprache
|- 
| Ελληνικά
| Ροδρική γλóσσα
|- 
| English
| rothish language
|-
| Español
| idioma rodraco
|-
| [[Feldzki|Fielniska]]
| Rodziska tunga
|-
| Français
| langue rodraise
|-
| Latina
| lingua Rodrica
|-
| [[Język marski|Maro]]
| rosky
|-
| [[Olżycki|Olgittine]]
| rodtine, rece rodtic
|-
| [[język pomerański|pommeranês]]
| rozês, lengua rozêsa
|-
| [[język ęmucki|Ral-ęmyt]]
| Rotrajzęmut sur'atkan
|- 
| Svenska
| rytska språk
|}

==Alfabet i fonologia==
{| cellspacing="10" style="text-align: center;"
|- style="font-size: 1.5em;"
|  a  ||  ä  ||  å  ||  b  ||  c  || ch  ||  d  ||  e  ||  g  ||  i  ||  j  ||  k  ||  l  ||  m
|-
| [a] || [ɛ] || [ɔ] || [b] || [ɕ] || [x] || [d] || [e] || [ɡ] || [i] || [j] || [k] || [l] || [m]
|- style="font-size: 1.5em;"
|  n  ||  o  ||  ö  ||  p  ||  r  ||  s  ||  š ||  t  ||  u  ||  v  ||  y  ||  z || ž
|-
| [n] || [u] || [ø] || [p] || [r] || [s] || [ʃ] || [t] || [ʉ] || [v] || [y] || [z] || [ʒ]
|}

===Wymiany spółgłoskowo-samogłoskowe===
Niektóre końcówki gramatyczne powodują zamianę poprzedzającej spółgłoski na inną, wg nastęującej tabeli:

{| class="wikitable"
! oznaczenie →
! ~ʲK
! ~′K
! ~″K
|-
! k
| colspan="3" | c
|-
! g
| colspan="2" | ž
| z
|-
! ch
| colspan="3" | š
|-
! sk
| colspan="2" | šk
| sc
|-
! zg
| colspan="2" | žg
| zd
|-
! t
| c
| colspan="2" | —
|-
! d
| z
| colspan="2" | —
|-
! s
| š
| colspan="2" | —
|-
! z
| ž
| colspan="2" | —
|-
! st
| šk
| colspan="2" | —
|-
! zd
| žg
| colspan="2" | —
|}

Każda z tak oznaczonych końcówek powoduje także zmianę najbliższej poprzedzającej ją samogłoski na odpowiednik przegłoszony:

* '''a''' → '''ä'''
* '''o''' → '''ö'''
* '''u''' → '''y'''

==Gramatyka==
===Rzeczownik===
Każdemu rzeczownikowi przypisany jest jeden z czterech rodzajów – męskożywotny, męski, nijaki i żeński. Odmieniają się one przez liczbę i przypadki wg jednego z paradygmatów:

* '''O''' – rzeczowniki rodzaju męskożywotnego i męskiego zakończone na spółgłoskę; oraz rodzaju nijakiego.
* '''A''' – rzeczowniki rodzaju żeńskiego i męskożywotnego zakończone na ''~a''.
* '''I''' – rzeczowniki rodzaju żeńskiego zakończone na spółgłoskę.

Rzeczowniki przyjmują także formę określoną, używaną gdy:

* Wspomniano przedmiot po raz kolejny w tekście lub rozmowie. 
* Z sytuacji lub kontekstu wiadomo o jaki przedmiot chodzi. 
* Przedmiot jest jedyny w swoim rodzaju. 
* Przedmiot wysuwa się na plan pierwszy jako przedstawiciel grupy pokrewnych przedmiotów, jest uważany za przedstawiciela rodzaju. 
* Mówiący sygnalizuje, że chodzi mu o wszystkie elementy pewnego zbioru skończonego i wymiernego.

W niektórych rzeczownikach, po dodaniu końcówki niezerowej zanika ostatnie '''e''' bądź '''å''', najczęściej w wyrazach zakończonych na ''-åk'', ''-åv'' i ''-ec'', np. ''cånåk'' → ''cånki''.

'''Tabela odmiany:'''

{| class="wikitable"
! rowspan="2" | &nbsp;
! colspan="2" | O
! colspan="2" | A
! colspan="2" | I
|-
! sing. || pl.
! sing. || pl.
! sing. || pl.
|-
! N
| ~Ø ('''m, ma''')<br>~o, ~e ('''n''')
| ~i ('''m''')<br>~″i ('''ma''')<br>~a ('''n''')
| ~a
| ~i ('''f''')<br>~″i ('''ma''')
| ~Ø
| ~i
|-
! G
| ~a
| ~u
| ~i
| ~u
| ~i
| ~i
|-
! D
| ~u
| ~om
| ~″i
| ~am
| ~i
| ~em
|-
! A
| ~Ø ('''m''')<br>~a ('''ma''')<br>~o, ~e ('''n''')
| ~i ('''m''')<br>~u ('''ma''')<br>~a ('''n''')
| ~o
| ~i
| ~Ø
| ~i
|-
! colspan="7" | forma określona
|-
! N
| ~åt ('''m, ma''')<br>~oto, ~eto ('''n''')
| ~iti ('''m''')<br>~″iti ('''ma''')<br>~ata ('''n''')
| ~ata ('''f''')<br>~at ('''ma''')
| ~iti ('''f''')<br>~″iti ('''ma''')
| ~eta
| ~iti
|-
! G
| ~ata
| ~otoch
| ~iti
| ~otoch
| ~iti
| ~itich
|-
! D
| ~utu
| ~otom
| ~″iti
| ~atam
| ~iti
| ~etem
|-
! A
| ~åt ('''m''')<br>~ata ('''ma''')<br>~oto, ~eto ('''n''')
| ~iti ('''m''')<br>~otoch ('''ma''')<br>~ata ('''n''')
| ~oto
| ~iti
| ~eta
| ~iti
|}

===Przymiotnik===
Przymiotniki odmieniają się przez liczbę, rodzaj i przypadki, i uzgadniają się z opisywanym rzeczownikiem. Przyjmują one końcówki:

{| class="wikitable"
! &nbsp;
! sing.
! pl.
|-
! N
| ~u (~i, ~Ø) ('''m, ma''') <br> ~e ('''n''') <br> ~a ('''f''')
| ~″i ('''ma''') <br> ~e ('''m, n, f''')
|-
! G
| rowspan="2" | ~ej
| ~uch (~ich)
|-
! D
| ~um (~im)
|-
! A
| ~ej ('''ma''') <br> ~u (~i, ~Ø) ('''m''') <br> ~e ('''n''') <br> ~o ('''f''')
| ~uch (~ich) ('''ma''') <br> ~e ('''m, n, f''')
|}

Formy podane w nawiasie stosowane są, jeżeli forma podstawowa przymiotnika zakończona jest na ''~i'', bądź jeśli zaimek odmieniany jak przymiotnik posiada końcówkę zerową w formie podstawowej.

====Stopniowanie====
Stopień wyższy tworzy się za pomocą końcówki ''~′ši'' (po zbitkach spółgłoskowych: ''~′iši''), zaś stopień najwyższy – końcówki ''~′astu'', np. ''staru ~ stärši ~ stärastu'' „stary ~ starszy ~ najstarszy”.

W wyrazach zakończonych na ''~k~'', ''~ek~'' i ''~ok~'', końcówki te przy stopniowaniu zanikają, np. ''slodku ~ slödši ~ slödastu''.

Niektóre przymiotniki posiadają nieregularną formę stopnia wyższego i najwyższego:

{| class="wikitable"
! Przymiotnik
! Stopień wyższy
! Stopień najwyższy
|-
| '''dobru''' (''dobry'')
| lipši
| lipastu
|-
| '''malu''' (''mały'')
| menši
| menastu
|-
| '''velku''' (''duży'')
| vetši
| vetastu
|-
| '''zålu''' (''zły'')
| görši
| görastu
|}

===Czasownik===
Każdy czasownik posiada dwa rdzenie – nieosobowy oraz osobowy – oraz przynależy do jednej z trzech klas: '''A''', '''E''' oraz '''I'''. Można je ustalić na podstawie form słownikowych w następujący sposób:

* '''Rdzeń nieosobowy''' – przez odjęcie od formy bezokolicznika końcowego ''-t'', oraz ewentualną zamianę poprzedającej samogłoski przegłoszonej (''ä, ö, y'') na jej ospowiednik nieprzegłoszony (odpowiednio: ''a, o, u''). Jeżeli bezokolicznik kończy się na ''-c'' bądź ''-st'', rdzeń nieosobowy jest równy rdzeniowi osobowemu.
* '''Rdzeń osobowy''' – przez odjęcie od formy 3. os. l. mn. czasu teraźniejszego końcówki:
** ''~ajo'' – wtedy czasownik należy do klasy '''A'''.
** ''~o'' – wtedy czasownik należy do klasy '''E'''.
** ''~e'' – wtedy czasownik należy do klasy '''I'''.

====Czas teraźniejszy====
Używany jest do wyrażania stanów i czynności dziejących się w teraźniejszości i prawd ogólnych. Tworzony jest przez doklejenie odpowiedniej końcówki do rdzenia osobowego:

{| class="wikitable"
! colspan="2" | klasa →
! A
! E
! I
! rowspan="7" | irr.
! byt
! dät
! jist
! vidit
|-
! rowspan="3" | sing.
! 1
| ~am
| ~om
| ~ʲom
| jem
| dam
| jim
| vim
|-
! 2
| ~äš
| ~′eš
| ~iš
| ješ
| däš
| jiš
| viš
|-
! 3
| ~a
| ~′e
| ~i
| je
| da
| ji
| vi
|-
! rowspan="3" | pl.
! 1
| ~äme
| ~′eme
| ~ime
| (je)sme
| däme
| jime
| vime
|-
! 2
| ~äte
| ~′ete
| ~ite
| (je)ste
| däte
| jite
| vite
|-
! 3
| ~ajo
| ~o
| ~e
| so
| däde
| jide
| vide
|}

====Czas przeszły I (imperfectum)====
Używamy go gdy coś stało się w przeszłości w określonym czasie. Jeśli czas czynności jest znany, nie ma potrzeby jego podawania. Tworzony jest przez doklejenie odpowiedniej końcówki do rdzenia osobowego:

{| class="wikitable"
! colspan="2" | klasa →
! A
! E
! I
! rowspan="7" | irr.
! byt
! dat
! jist
! vidit
|-
! rowspan="3" | sing.
! 1
| ~ach
| ~′ech
| ~ʲach
| bich
| däzach
| jizach
| vizach
|-
! 2
| ~äše
| ~′eše
| ~ʲäše
| biše
| däzäše
| jizäše
| vizäše
|-
! 3
| ~äše
| ~′eše
| ~ʲäše
| biše
| däzäše
| jizäše
| vizäše
|-
! rowspan="3" | pl.
! 1
| ~äsme
| ~′esme
| ~ʲäsme
| bisme
| däzäsme
| jizäsme
| vizäsme
|-
! 2
| ~äste
| ~′este
| ~ʲäste
| biste
| däzäste
| jizäste
| vizäste
|-
! 3
| ~acho
| ~′echo
| ~ʲacho
| bicho
| däzacho
| jizacho
| vizacho
|}

====Czas przeszły II (perfectum)====
Tworzony jest za pomocą odmienionego czasownika ''byt'', oraz formy supinum (patrz niżej). Używany jest w następujących sytuacjach:

* Gdy czynność nie jest określona w czasie, jej czas jest nieznany bądź nieistotny dla przekazu, np. ''Ona je bula vå Botstadu.'' „Ona była w Botstadzie”.
* Gdy czynność, która odbyła się i zakończyła w przeszłości ma następstwa w chwili obecnej, np. ''Ludomila je såpila vešegla mångo.'' „Ludmiła wypiła za dużo” – wskutek czego np. nie może teraz prowadzić auta.
* Gdy odcinek czasu zdefiniowany w zdaniu jeszcze się nie skończył, co wcale nie oznacza, że czynność musi trwać właśnie w tej chwili.

====Czas zaprzeszły====
Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego ''byt'' odmienionego w czasie przeszłym I, oraz formy supinum (patrz niżej). Używamy go, gdy mówimy o dwóch zdarzeniach, które miały miejsce w przeszłości, przy czym jedno zdarzyło się wcześniej od drugiego.

Np. ''Kådi Matjas biše urötil z mista, såzvönäše sestri.'' „Gdy Maciej wrócił z miasta, zadzwonił do siostry”.

====Czas przyszły====
Istnieją trzy różne konstrukcje, służące do wyrażania czasu przyszłego:

* Użycie czasu teraźniejszego, jeżeli mówimy o zdarzeniach i czynnościach dokładnie umiejscowionych w czasie, np. ''Jideme vå dom zutra.'' „Jutro jedziemy do domu”.
* Odmieniony czasownik ''mit'' oraz bezokolicznik, jeżeli mówimy o planach, zamiarach, postanowieniach, np. ''Mam sycit me rodskego.'' „Nauczę się rodzkiego”.
* Odmieniony czasownik ''jet'' oraz bezokolicznik, jeżeli mówimy o zdarzeniach, na które nie mamy wpływu, np. ''Jede dåžgit.'' „Będzie padać”.

====Tryb rozkazujący====
Służy do wyrażania rozkazów, życzeń lub próśb. Tworzony jest dla drugiej osoby liczby pojedynczej przez dodanie do rdzenia osobowego końcówki:

* ''~′Ø'' dla czasowników klasy '''E''' i '''I''', których rdzeń kończy się na pojedynczą spółgłoskę.
* ''~′i'' dla czasowników klasy '''E''' i '''I''', których rdzeń kończy się zbitką spółgłoskową.
* ''~aj'' dla czasowników klasy '''A'''.

Formy trybu rozkazującego dla czasowników nieregularnych:

* '''byt''' ~ ''böd''
* '''dät''' ~ ''daj''
* '''jist''' ~ ''jiz''
* '''vidit''' ~ ''viz''

Dla pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej, tworzony jest przez dodanie do powyższej formy odpowiednio końcówek ''~me'' i ''~te''.

====Imiesłowy====
Język rodzki posiada dwa imiesłowy:

* '''Imiesłów teraźniejszy''', tworzony przez dodanie do rdzenia osobowego końcówki ''~öci''.
* '''Imiesłów przeszły''', tworzony przez dodanie do rdzenia nieosobowego końcówki ''~nu'' (''~′enu'' jeżeli kończy się na spółgłoskę). Jeżeli rdzeń kończy się na ''~i'' bądź ''~o'', zamieniane jest ono na ''~ʲe''.

Odmieniają się one jak przymiotniki. Niektóre czasowniki posiadają imiesłów przeszły zakończony na ''~tu''.

====Supinum====
Supinum jest specjalną formą czasownika, używaną do tworzenia czasu przeszłego II i zaprzeszłego. Tworzone jest przez dodanie do rdzenia nieosobowego końcówki zgodnej z rodzajem i liczbą przyjmowaną przez podmiot zdania:

{| class="wikitable"
! &nbsp;
! sing.
! pl.
|-
! m, ma
| ~ål
| rowspan="3" | ~li
|-
! n
| ~lo
|-
! f
| ~la
|}

Jeżeli rdzeń kończy się spółgłoskami ''~t'' lub ''~d'', zamieniane są one odpowiednio na ''~k'' i ''~g''.

===Zaimki===
====Osobowe i dzierżawcze====
{| class="wikitable"
! rowspan="2" | &nbsp;
! colspan="3" | osobowe
! rowspan="2" | dzierżawcze
|-
! N
! D
! A
|-
! colspan="5" | sing.
|-
! 1
| ja
| meni, mi
| mene, me
| möj
|-
! 2
| ti
| töbi, ti
| tebe, te
| tvöj
|-
! 3ma/<br>/m/n
| on ('''ma, m''') <br> ono ('''n''')
| jemu, mu <br> nej ('''prz.''')
| jego, go ('''ma''') <br> jej ('''m, n''') <br> nej ('''prz.''')
| jego
|-
! 3f
| ona
| jej <br> nej ('''prz.''')
| jo <br> no ('''prz.''')
| jej
|-
! colspan="5" | pl.
|-
! 1
| mi
| nam
| nas
| näš
|-
! 2
| vi
| vam
| vas
| väš
|-
! 3
| öni ('''ma''')<br>one ('''m, f, n''')
| jim <br> nim ('''prz.''')
| jich <br> nich ('''prz.''')
| jich
|-
! colspan="5" | zaimki zwrotne
|-
! &nbsp;
| —
| söbi, si
| sebe, se
| svöj
|}

* '''prz.''' oznacza formy stosowane po przyimkach.
* Krótsze formy zaimków nie mogą być używane po przyimkach oraz na początku zdania.
* Zaimki dzierżawcze ''möj, tvöj, näš, väš, svöj'' odmieniane są jak przymiotniki.

====Pozostałe====
{| class="wikitable"
! &nbsp;
! pytające
! wskazujące
! przeczące
! upowszechniające
|-
! wybór
| kåtru
| rowspan="3" | tån
| žagnu
| kažgu
|-
! osoba
| kåto
| nivto
| vešni
|-
! rzecz
| co
| rowspan="2" | nic
| rowspan="2" | vešno
|-
! ilość
| kölko
| tölko
|-
! cecha
| jaku
| taku
| nejaku
| —
|-
! sposób
| jak
| tak
| nejak
| —
|-
! miejsce
| kåde
| tu / tam
| nivde
| vešde
|-
! czas
| kådi
| tådi
| nivdi
| vescas
|-
! przyczyna
| cegla
| togla že
| —
| —
|}

* Zaimek ''tu'' to zaimek miejsca w formie bliższej, zaś ''tam'' – w formie dalszej. Oba zaimki mogą tworzyć także złożenia z zaimkiem wskazującym ''tån'', przecyzując go pod tym względem, np. ''tån tu'' „ten”, ''tån tam'' „tamten”.
* Zaimki zakończone na ''~u'' odmieniają się przez liczbę, rodzaj i przypadki jak przymiotniki.
* Zaimki dotyczące osoby, rzeczy i ilości odmieniają się przez przypadki wg następującej tabeli:
{| class="wikitable" style="margin-left:2em"
! N
! kåto
! co
! nivto
! nic
! veŝni
! vešno
! kölko
! tölko
|-
! G
| kogo
| cego
| nikog
| niceg
| veŝnuch
| veŝneg
| kölka
| tölka
|-
! D
| komu
| cemu
| nikom
| nicem
| veŝnum
| veŝnem
| kölka
| tölka
|-
! A
| kogo
| co
| nikog
| nic
| veŝnuch
| vešno
| kölko
| tölko
|}
* Zaimek ''tån'' odmienia się przez liczbę, rodzaj i przypadki wg następującej tabeli:
{| class="wikitable" style="margin-left:2em"
! rowspan="2" | &nbsp;
! colspan="4" | sing.
! colspan="2" | pl.
|-
! ma
! m
! n
! f
! ma
! m, f, n
|-
! N
| colspan="2" | tån
| to
| ta
| ti
| te
|-
! G
| colspan="3" | togo
| rowspan="2" | tej
| colspan="2" | tich
|-
! D
| colspan="3" | tomu
| colspan="2" | tim
|-
! A
| togo
| tån
| colspan="2" | to
| tich
| te
|}

===Liczebniki===
====Główne====
Liczebniki główne odmieniają się przez rodzaje i przypadki.

{| class="wikitable"
! &nbsp;
! 1
! 2
! 3
! 4
! 5
! 6
! 7
! 8
! 9
|-
! NA m, N ma
| jedin
| dva
| tre
| cetre
| rowspan="2" | pet
| rowspan="2" | šest
| rowspan="2" | sedåm
| rowspan="2" | ösåm
| rowspan="2" | devet
|-
! NA n, f
| rowspan="3" | ''jak przymiotnik<br>(temat '''jegn-''')''
| dvi
| tri
| cetri
|-
! G, A ma
| dvoch
| trich
| cetrich
| rowspan="2" | peti
| rowspan="2" | šesti
| rowspan="2" | segmi
| rowspan="2" | ösmi
| rowspan="2" | deveti
|-
! D
| dvom
| trim
| cetrim
|-
! &nbsp;
! 11
! 12
! 13
! 14
! 15
! 16
! 17
! 18
! 19
|-
! NA m, n, f; N ma
| jegnäcte
| dvanäcte
| trinäcte
| cetrinäcte
| peknäcte
| šestnäcte
| sedåmnäcte
| ösåmnäcte
| deveknäcte
|-
! G, D, A ma
| jegnäcti
| dvanäcti
| trinäcti
| cetrinäcti
| peknäcti
| šestnäcti
| sedåmnäcti
| ösåmnäcti
| deveknäcti
|-
! &nbsp;
! 10
! 20
! 30
! 40
! 50
! 60
! 70
! 80
! 90
|-
! NA m, n, f; N ma
| deset
| dvacet
| tricet
| cetricet
| petdeset
| šestdeset
| sedåmdeset
| ösåmdeset
| devetdeset
|-
! G, D, A ma
| deseti
| dvacti
| tricti
| cetricti
| petdesti
| šestdesti
| sedåmdesti
| ösåmdesti
| devetdesti
|-
! &nbsp;
! 0
! 100
! 1000
! 1 000 000
! 1 000 000 000
! 10¹²
! 10¹⁵
! 10¹⁸
! 10²¹
|-
! ''nieodmienne''
| nol
| såto
| tysec
| miljon
| miljard
| biljon
| biljard
| triljon
| triljard
|}

* Liczebnik ''jedin'' może przyjmować także formy liczby mnogiej, odmieniane jak przymiotnik o temacie ''jegn-''.
* Istnieje także purystyczna forma miliona, ''tysecina'', w języku potocznym nieużywana prócz związku frazeologicznego ''perva tysecina'' „nierealna kwota pieniędzy”.

==Licencja==
[[Plik:CC BY-SA licence badge.png|left]]
''Język rodzki, w tym jego fonetyka, gramatyka i słownictwo, oraz wszelkie materiały z nim związane są udostępnione na zasadach licencji '''[http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach]''' w wersji '''4.0 bądź późniejszej'''.''

[[Kategoria:Język rodzki]]