Tekst źródłowy strony Język nowosurandralski

{{Surandral Intro}}
{{Język
|kolor=#33CC33
|nazwa=język nowosurandralski
|nazwa własna=hiar Wecošonca <br>हा॓न् वेठोषोङ्
|klasyfikacja= 
języki Gór Żelaznych
* [[Języki jalniockie I|języki jalniockie I]]
** [[język starosurandralski]]
*** [[język surandralski]]
**** '''język nowosurandralski'''
|alfabet=Pismo surandralskie, dewanagari, łacińskie<br>sporadycznie historycznie rragul
| twórca = [[User:Emil|Emil]] (w 2025)
 |mówiący2 =
 |mówiący = 
|cel = [[Kyon]]
| typologia u = aktywny<br>aglutynacyjny
| conlanger1 = ''nsur.''
| conlanger3 =
| wersja=
|tekst jaki=
|tekst=
}}{{sp}}
{{słownik}}

'''Język nowosurandalski''' (nsur. '''हा॓न् वेठोषोङ्''' ''hiar Wecošonca'' [ˈhʲar ˈvɛt͡sɔʃɔːnt͡sa], sur. '''हेरन् वेटौषोहोङ् पेक्''' ''hean wecóšooñ žiš'' [ˈhɛan ˈvɛt͡soʃɔːŋ ˈʒiʃ]) — dalszy rozwój [[Język surandralski|języka surandralskiego]], którego skodyfikowana norma została ustalona po [[Rewolucja surandralska|rewolucji]]. Zastąpił on wtedy surandralski roku wspólnego jako norma literacka.

Po rewolucji był intensywnie promowany przez rząd republiki, jako symbol jedności i zaczął stopniowo wypierać inne języki Surandralu. Szczególnie to skutecznie zaszło na terenach, gdzie dawniej mówiono językami [[język âng qo'or|âng qo'or]] oraz [[język czouski|czouskim]] oraz w [[Phejdë]].

Podczas gdy dotychczasowe normy były bazowane na dialekcie talszkawańskim, nowosurandralski został oparty na dialekcie jalwaeskim (który objął też [[Náwa Thal|Nawatal]]). Powoduje to, że nie można bezpośrednio wyprowadzić wszystkich cech nowosurandralskiego z surandralskiego roku wspólnego.

Nowosurandralski jest już w pełni językiem aglutynacyjnym, pozostawiając cechy izolujące na marginesie (dokładnie odwrotnie, jak to miało miejsce w [[Język starosurandralski|starosurandralskim]]), utracił też w dużym stopniu powstającą w roku wspólnym deklinację. Utrzymał jednak rozwój koniugacji, morfem liczby mnogiej oraz przede wszystkim aktywność, chociaż ta została uproszczona do modelu ''split-S'' względem ''fluid-S'' roku wspólnego.

==Historia==
Ponieważ nowosurandralski oparty jest na dialekcie jalwaeskim, różni się w pewnych kwestiach na poziome roku wspólnego od ogólnej surandralszczyzny:
* samogłoski krótkie ''i u'' wszędzie rozwinęły się do ''ë'', porównaj (jalwaeskie kontra talszkawańskie) ''cël'' i ''cil'' „skóra”, ''sëán'' i ''suán'' „przełęcz”;
* oryginalna wygłosowa samogłoska ''–a'' pozostała w takiej formie, a nie zamieniła się na ''-á'';
* bardzo silna tendencja do wydłużenia ''á'' oraz dyftongizacji ''é ó'';
* oryginalne ''j–'' (nie od ''r'') znikło przed przedniojęzykowymi, typu ''jed → ed''. Jalwaeski przez to dopuszczał nagłosowe samogłoski;
* nie używało się końcówki wołacza i trybu rozkazującego ''–da'', tryb rozkazujący był tworzony przedrostkiem ''ki–'', a wołacz nie występował;
* bardzo silna tendencja do tworzenia przymiotników końcówkami;
* tryb nieświadka istniejący w starosurandralskim przetrwał, tworzony jest przedrostkiem ''džẽ–''.
Dialekt jalwaeski zaczął coraz zyskiwać pozycje po wybudowaniu Nawatalu, który leżał na obszarze tegoż dialektu, a nie dotychczasowego, stołecznego, talszkawańskiego. Pod koniec cesarstwa większość elit już w niemal całości używało dialektu jalwaeskiego, chociaż na piśmie pozostał talszkawański. Oparcie nowego standardu literackiego na właśnie jalwaeskim miało na celu zerwać z monarchistyczną przeszłością.

W dialekcie jalwaeskim niedługo po roku wspólnym doszło złączenia samogłoski ''ë'' z spółgłoskami nosowymi. Połączenie ''ën'' dało ''a'', ''ëm'' dało ''om'', zaś ''ëň'' oraz ''ëñ'' przekształciły się w ''e''. Proces ten odbył się tylko w sylabach zamkniętych. W rzadkich przypadkach odbył się zaś w odwrotnych połączeniach, np. bezokolicznik ''–më'' w większości zmienił się w ''–o''. Doszło też do monoftongizacji dyftongów ''Vj''. Innym procesem było zdyftongizowanie ''é ó'' do postaci ''ĭe'' oraz ''ŭo'', jednocześnie ''á'' stało się długim ''a''. Nastąpiło też ściągnięcie większości rozziewów, tworząc nowe długie samogłoski. Połączenia ''iu, ie, io, eo, ia, ea, ai, au'' zamiast tego zostały zamienione na dyftongi ''ĭu, ĭe, ĭo, ĭa, aĭ, aŭ''. Potrójne rozziewy typu ''aeu'' zostały przekształcone do postaci typu ''aju'' – ten proces pozostaje aktywny do dziś. Również końcowe ''–k'' zanikło, wydłużając samogłoski poprzedzające. Samogłoska nosowa ''ã'' zaczęła powoli przechodzić do ''ẽ'' lub ''õ''. Doszło także do utraty ''ë'' w nagłosowych grupach typu ''sëm–, pël–, dën–'' etc.

Spółgłoska ''n'' zaczęła bardzo szybko się rotować do ''r'', tworząc na nowo głoskę rotyczną. Aby uzupełnić tą lukę, ''ň'' zdepalatalizowało się do ''n'', symetrycznie doszło też do przejścia ''ľ → l → ł''. Również ''ñ'' przeszło w ''n'' z wyjątkiem pozycji przed welarnymi. Nowopowstałe grupy ''hl–, hł–, hr–'' przekształciły się w ''fl–, fł–, fr–''.
Doszło do nowej palatalizacji. Odbyła się przed ''eĭ i j(ĭ)'' i objęła wszystkie spółgłoski. Częściowo doszło do niej przed ''e'' oraz ''ẽ'', gdzie palatalizowano welarne. W końcu doszło do zaniku reszty ''ë'' (lub przeszły w ''i''), usuwając kompletnie ten dźwięk z fonologii. Dyftongi wstępujące zostały uproszczone – po ''ĭ'' pozostała palatalizacja, ale ''ŭ'' wpłynęło tylko na połączenia ''hŭ'' oraz ''xŭ'', które przeszły odpowiednio w ''ŭ'' oraz ''f''. Zanikło nieakcentowane, interwokaliczne ''h'', tworząc nowe rozziewy.

W tym momencie zaczęły zanikać także elementy deklinacji rzeczowników, czyli końcówki absolutywu ''—on'' i celownika ''—si''. Tak osłabiony system deklinacji, wraz z ekspansją języka w okresie potęgi Surandralu, spowodował przejście aktywności z typu ''fluid-S'' na ''split-S''. Oznacza to, że już aktywność jest przypisana do czasownika na stałe, ale sama ta cecha przetrwała. Utrzymała się także końcówka liczby mnogiej, teraz po procesach jako ''—a''.

Niektóre połączenia, typu ''ēnt'', ''ōłd'' zostały skrócone do ''ent, ołd''. To dlatego ''á'' obecnie czasem znaczy krótką samogłoskę. Z zapożyczeń i nazw lokalnych typu ''Kudzel'' powstał też nowy fonem ''dz'', a także powstały miękkie odpowiedniki ''ŭ, f, dz''. Dźwięk ''ł'' ostatecznie zlał się z ''l''.

Przykład zmiany fonetycznej: 
*''Mejthak Wecóšooñ'' [ˈmɛjtʰaʔ ˈvɛt͡soʃɔːŋ] → ''Miēthá Wecošonca'' [ˈmʲɛːtʰaː ˈvɛt͡sɔʃɔːnt͡sa] (plus końcówka przymiotnika)
*''Mejthaé Hedëni'' [ˈmɛjtʰae ˈɦɛdəni] → ''Miēthaje Hedria'' [ˈmʲɛːtʰajɛ ˈɦɛdrʲia] (patrz na historię końcówki ''—i'' w surandralskim)
*''Nëën bunema xezá, je Šooñ, Tẽpin ños Nundazë ñosvã činën heanënsi vã ľhisën.'' → ''Rár brema xieza, je Šon, Tępir no Rirdaz novę čira hiara vę lisa.''.

===Charakterystyczniejsze prawa fonetyczne===
* '''Prawo Malása''' — spółgłoska ''t'' przed zwartymi powoduje przekształcenie tamtej w gieminatę: '''tZ → Zː''';
* '''Prawo Nidca''' — spółgłoska ''h'' przed spółgłoskami powoduje przekształcenie drugiej w gieminatę (+ przydech, jeżeli jest możliwy): '''hC → Cː(ʰ)''';
* '''Prawo Ząno'''  — długie ''ē'' po miękkich w sylabach historycznie zamkniętych przechodzi w długie ''ī'' (z reguły nie występuje na piśmie): '''Cʲ_ē_CV → ī''', przykładowo ''m'''ej'''t'' /ˈmɛj(t)/ → ''m'''iē'''t'' /ˈmʲiːt/, ale ''m'''ej'''thak'' /ˈmɛjtʰaʔ/ → ''m'''iē'''thá'' /ˈmʲɛːtʰaː/.

==Fonologia==
===Samogłoski===
Nowosurandralski posiada dość prosty system samogłoskowy. Odróżnia się pięć podstawowych samogłosek ''a, e, i, o, u'' wraz z długimi odmianami.
{| class="wikitable"
! 
! Przednie
! Tylne
|-
! Wysokie
| {{IPA|i(ː)}} <''i''>
| {{IPA|u(ː)}} <''u''>
|-
! Średnie
| {{IPA|ɛ(ː)}} <''e''>
| {{IPA|ɔ(ː)}} <''o''>
|-
! Niskie
| colspan=2| {{IPA|a(ː)}} <''a, á''>
|}
Iloczas jest cechą fonemiczną, jednak tylko w przypadki samogłoski niskiej jest to odróżniane umownie znakami ''a'' oraz ''á''. Istnieje jednak wiele słów, gdzie ''a'' oznacza samogłoskę długą, tak samo w wielu pozycjach (chociaż z reguły przewidywalnych) ''á'' jest skracane. Mimo to, można przypisać im domyślną długość. Pozostałe samogłoski długie pisze się (również w dewanagari) tak samo jak krótkie, a w łacince w celach nauki, prezentacji można je opcjonalnie przedstawić z makronem: ''ē, ī, ō, ū''.

===Samogłoski nosowe===
Wyróżnia się obecnie dwie samogłoski nosowe: ''ę'' /æ̃/ oraz ''ą'' /ɑ̃/. Są wymawiane czasami asynchronicznie, tzn. z dodatkową samogłoską nosową. Także mogą być i długie, i krótkie.
===Spółgłoski===
Nowosurandralski posiada bardzo rozbudowany system spółgłoskowy, porównywalny z starosurandralskim, a w opozycji do surandralskiego roku wspólnego. Wynika to z ponownej palatalizacji wszystkich spółgłosek, a także powstania nowych fonemów /f/, /d͡z/ oraz /r/.
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" rowspan="2" |
!colspan="2" | Wargowe
!colspan="2" |Przedniojęzykowe
!colspan="2" |Zadziąsłowe
!colspan="2" |Welarne
!colspan="2" |Gardłowe
|-
! Twarda
! Miękka
! Twarda
! Miękka
! Twarda
! Miękka
! Twarda
! Miękka
! Twarda
! Miękka
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|{{IPA|m}} <''m''>
|{{IPA|mʲ}} <''mi''>
|{{IPA|n}} <''n''>
|{{IPA|nʲ}} <''ni''>
| colspan=2|
|({{IPA|ŋ}} <''n''>)
|({{IPA|ŋʲ}} <''ni''>)
| colspan=2|
|- align="center"
! rowspan="3" |Zwarte
!<small>przydechowe</small>
|{{IPA|pʰ}} <''ph''>
|{{IPA|pʰʲ}} <''phi''>
|{{IPA|tʰ}} <''th''>
|{{IPA|tʰʲ}} <''thi''>
| colspan=2|
|{{IPA|kʰ}} <''kh''>
|{{IPA|kʰʲ}} <''khi''>
| colspan=2|
|-
!<small>bezdźwięczne</small>
|{{IPA|p}} <''p''>
|{{IPA|pʲ}} <''pi''>
|{{IPA|t}} <''t''>
|{{IPA|t͡sʲ}} <''ti''>
| colspan=2|
|{{IPA|k}} <''k''>
|{{IPA|kʲ}} <''ki''>
| colspan=2|
|-
!<small>dźwięczne</small>
|{{IPA|b}} <''b''>
|{{IPA|bʲ}} <''bi''>
|{{IPA|d}} <''d''>
|{{IPA|d͡zʲ}} <''di''>
| colspan=2|
|{{IPA|g}} <''g''>
|{{IPA|gʲ}} <''gi''>
| colspan=2|
|- align="center"
! rowspan="3" | Afrykaty
!<small>przydechowe</small>
|colspan=2|
|{{IPA|t͡sʰ}} <''ch''>
|{{IPA|t͡sʰʲ}} <''chi''>
|{{IPA|t͡ʃʰ}} <''čh''>
|{{IPA|t͡ɕʰ}} <''čhi''>
| colspan=4|
|-
!<small>bezdźwięczne</small>
|colspan=2|
|{{IPA|t͡s}} <''c''>
|{{IPA|t͡sʲ}} <''ci''>
|{{IPA|t͡ʃ}} <''č''>
|{{IPA|t͡ɕ}} <''či''>
| colspan=4|
|-
!<small>dźwięczne</small>
|colspan=2|
|({{IPA|d͡z}} <''dz''>)
|({{IPA|d͡zʲ}} <''dzi''>)
|{{IPA|d͡ʒ}} <''dž''>
|{{IPA|d͡ʑ}} <''dži''>
| colspan=4|
|- align="center"
! rowspan="2" | Szczelinowe 
!<small>bezdźwięczne</small>
|{{IPA|f}} <''f''>
|({{IPA|fʲ}} <''fi''>)
|{{IPA|s}} <''s''>
|{{IPA|sʲ}} <''si''>
|{{IPA|ʃ}} <''š''>
|{{IPA|ɕ}} <''ši''>
|{{IPA|x}} <''x''>
|{{IPA|xʲ}} <''xi''>
|{{IPA|h}} <''h''>
|{{IPA|hʲ}} <''hi''>
|-
!<small>dźwięczne</small>
|{{IPA|v}} <''w, v''>
|{{IPA|vʲ}} <''wi, vi''>
|{{IPA|z}} <''z''>
|{{IPA|zʲ}} <''zi''>
|{{IPA|ʓ}} <''ž''>
|{{IPA|ʑ}} <''ži''>
|colspan=4|
|-
|- align="center"
! colspan="2" | Płynne
|colspan=2|
|{{IPA|l}} <''l''>
|{{IPA|lʲ}} <''li''>
|colspan=6|
|-
! colspan="2" | Drżące, półsamogłoski
|{{IPA|w}} <''ŭ''>
|({{IPA|wʲ}} <''ŭi''>)
|{{IPA|r}} <''r''>
|{{IPA|rʲ}} <''ri''>
|
|{{IPA|j}} <''j''>
|colspan=4|
|-
|}

==Zapis==
{{Zobacz też|Surandralski r̄agul}}
Mimo różnych idei zerwania z ''imperialną przeszłością'' w czasie rewolucji, takich jak wprowadzenie nowego, alfabetycznego pisma, a przez niektórych nawet chęć wprowadzenia fonetycznego ragulu, to sposobem zapisu pozostało pismo surandralskie, reprezentowane przez dewanagari. Niemniej w trakcie rewolucji zostało ono uproszczone (jako stadium przejściowe przed wprowadzeniem nowego pisma, do czego nigdy nie doszło) i w efekcie żaden dźwięk nie jest reprezentowany przez kilka znaków. Wyjątek stanowią '''भ''' oraz '''व''' i '''ल'' oraz '''ळ''', ponieważ w trakcie reformy różniły się jeszcze w dialekcie jalwaeskim. Dodano też kilka znaków na nowe fonemy, m.in. '''ड़''' ''dz'' oraz zmieniono nieco sortowanie znaków.

{|class="wikitable" style="margin: auto; border: none; text-align:center; width:75%"
|-
! Forma niezależna
! Transkrypcja
! Jako diakrytyk na प
|-
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|अ
| a
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|प
|-
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|आ
| á
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|पा
|-
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ई
| i
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|पी
|-
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ऊ
| u
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|पू
|-
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ए
| e
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|पे
|-
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ओ
| o
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|पो
|-
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|अं
| ˜ (dla ''ą ę'')
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|(पं)
|-
|}

{|class="wikitable" style="margin: auto; border: none; text-align:center; width:75%"
|-
!
! colspan=2| Bezdźwięczne
! colspan=2| Przydechowe
! colspan=2| Dźwięczne
! colspan=2| Dźwięczne przydechowe
! colspan=2| Nosowe
! colspan=2| Płynne
! colspan=2| Szczelinowe
|-
! Welarne
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|क
| ''ka''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ख
| ''kha''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ग
| ''ga''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|घ
| ''ha''
| colspan=2| 
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|व़
| ''ŭa''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ह़
| ''xa''
|-
! Welarne palatalizowane
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|च
| ''ča''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|छ
| ''čha''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ज
| ''dža''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|झ
| ''ža''
| colspan=2| 
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|य
| ''ja''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ष
| ''ša''
|-
! Przedniojęzykowe palatalizowane
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ट
| ''ca''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ठ
| ''cha''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ड़
| ''dza''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ड
| ''za''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ण
| ''na''
| colspan=2| 
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|स
| ''sa''
|-
! Przedniojęzykowe
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|त
| ''ta''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|थ
| ''tha''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|द
| ''da''
| colspan=2| 
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|न
| ''ra''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ल
| ''la''
| colspan=2| 
|-
! Wargowe
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|प
| ''pa''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|फ
| ''pha''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|ब
| ''ba''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|भ
| ''va''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|म
| ''ma''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|व
| ''wa''
| style="background:#ccc; font-size:24px;"|फ़
| ''fa''
|}


[[Kategoria:Użytkownik:Emil]] [[Kategoria:Kyon]] [[Kategoria:Języki Kyonu|Surandralski]] [[Kategoria:Języki jalniockie I]] [[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]