Tekst źródłowy strony Język starozongepajcki

{{Język
|kolor=#33CC33
|nazwa=Język starozongepajcki
|nazwa własna=żongábeiseis eigołł
|klasyfikacja=Gamajskie
* [[Język protogamajski|Pragamajski]] (†)
** '''Starozongepajcki''' (†)

|alfabet= łacińska transkrypcja
| twórca = [[User:Emil|Emil]] (w 2020)
|cel = Na potrzeby projektu/konwerldu
| typologia u = analityczno-aglutynacyjny z elementami fleksji, z szykiem SOV
| conlanger1 = ''zon.''
}}{{sp}}

'''Język starozongepajcki''' (starozongepajcki ''żongábeiseis eigołł'' /{{IPA|'zonɣɞbeɪ̯seɪ̯s 'eɪ̯ɣoɮ}}/ "język zachodzącego słońca", także ''gammasas eigołł'' /{{IPA|'ɣɑmːɑsɑs 'eɪ̯ɣoɮ}}/ "język gammajski", dosłownie "język ludzki") był najwcześniejszą wersją [[język zongepajcki|zongepajszczyzny]]. Wywodzi się od pragammajskiego i jest do niego zbliżony.

Jest to język rekonstruowany, przyczyną było stworzenie punktu zaczepnego do wyprowadzenia djalektu zachodniego i oddzielenia od reszty zongepajszczyzny.

== Fonetyka ==
=== System samogłosek i spółgłosek ===
Na etapie starozongepajckiego nie ma jeszcze drastycznych różnic od protogamajskiego. Odróżnienie iloczasu przy pomocy ilości trwania głoski zanikło, ale '''*á *ei *ou/oi''' były swojego rodzaju długimi odpowiednikami '''*a *i *u'''. Samogłoski średnie '''*e *o''' były wówczas poza tym systemem, dopiero później '''*e''' zaczęto traktować jako długi odpowiednik '''*o''' (być może pod wpływem coraz bardziej przedniej wymowy '''*á'''). 

Protogamajska spółgłoska '''*ħ''' zaczyna być wymawiana jako '''*ch''' [{{IPA|x}}] i ukończył się [[Język zongepajcki/Slotacyzm|slotacyzm]] (przejście krótkiego '''*r''' > '''*łł''' [{{IPA|ɮ}}]). [[Język_zongepajcki/Pierwsza_przesuwka_zongepajcka|Pierwsza przesuwka]] jeszcze się nie odbyła, dlatego system spółgłosek starozongepajckich jest jest mocno podobny do innych gammajskich.

{| class=wikitable
! rowspan=1|
! colspan=1|Przednie
! colspan=1|Środkowe
! colspan=1|Tylne
|-
|-align=center class=small
|-align=center
!Przymknięte
|*{{IPA|i}} ('''i''') || || *{{IPA|u}} ('''u''')
|-align=center
!Średnie
|*{{IPA|e̞}} ('''e''')||||*{{IPA|o̞}} ('''o''')
|-align=center
!Półotwarte
|||*{{IPA|ɞ}} ('''á''') <ref name="wymowa">wymowa rekonstruowana</ref>||
|-align=center
!Otwarte
|||colspan="2"|*{{IPA|ɑ}} ('''a''') <ref name="wymowa"></ref>
|-align=center
|}
Dyftongi: '''*ei''', '''*oi''', '''*ou'''
{| class="wikitable" style=text-align:center
! colspan="2" |
!Wargowe
!Zębowe
!Dziąsłowe
!Podniebienne
!Welarne
!Języczkowe
!Gardłowe
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
|*{{IPA|m}}, *{{IPA|mː}} ('''m, mm''')
|colspan="2"|*{{IPA|n}}, *{{IPA|nː}} ('''n, nn''')
|
|
|
|
|- align="center"
! rowspan="2" |Zwarte
!<small>bezdźwięczne</small>
|*{{IPA|p}} ('''p''')
|colspan="2"| *{{IPA|t}} ('''t''')
|
|*{{IPA|k}} ('''k''')
|*{{IPA|q}} ('''q''') 
|
|-
!<small>dźwięczne</small>
|*{{IPA|b}} ('''b''')
|colspan="2"| *{{IPA|d}} ('''d''')
|
|*{{IPA|g}} ('''ǧ''') 
|
|
|- align="center"
! rowspan="2" | Szczelinowe 
!<small>bezdźwięczne</small>
|*{{IPA|f}} ('''f''') 
|colspan="2"|*{{IPA|θ}}, *{{IPA|s}} ('''þ, s''')
|*{{IPA|ç}} ('''jh''')<ref>Ten dźwięk być może był allofonem /h/. Rozwija się w [j] w wschodniozongepajckich oraz w [s] w zachodniozongepajckich.</ref>
|*{{IPA|x}} ('''ch''')
|
|*{{IPA|h}} ('''h''')
|-
!<small>dźwięczne</small>
|
| colspan="2"|*{{IPA|ð}}, *{{IPA|z}} ('''ð, ż''')
|
|*{{IPA|ɣ}} ('''g''')
|
|
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące
|
|colspan="2"| *{{IPA|r(ː)}} ('''r''') <ref name="wymowa"></ref>
|
|
|
|
|-
! colspan="2" | Boczne, Półsamogłoski
|
|*{{IPA|ɫ}}, *{{IPA|l(ː)}} ('''ł, l''')
|*{{IPA|ɮ}} ('''łł''') <ref name="ołłuch">barwa zaświadczona tylko w ołłuchu</ref>
|*{{IPA|j}}, *{{IPA|jː}} ('''j, jj''')
|*{{IPA|w}}, *{{IPA|wː}} ('''w, ww''')
|
|
|}

=== Akcent ===
Pierwotnie akcent padał zgodnie z zasadami pragammajskimi. W pewnym momencie przesunął się o jedną sylabę do tyłu w zestroju akcentowanym. Echwekty to:
*konstrukcje z przedimkem ''łłach'' stały się na ogół akcentowane na pierwszą sylabę rzeczownika/przymiotnika
*konstrukcje z przedimkem i jednosylabowym słowem stały się akcentowane na przedimek
*akcent w wyrażeniach przyimkowych zaczął padać na przyimek
*cofnięcie akcentu w nieregularnych słowach i złożeniach np. ''*kałłgâ > *kâłłga, *neirâ > *neîra, *chahtatâgei > *chahtâtagei''. W dwóch pierwszych przypadkach akcent de chwakto ustał w pozycji regularnej.

Powstanie stałego akcentu na pierwszą sylabę w wschodniozongepajckich odbyło się później, po oddzieleniu się djalektu zachodniego (który częściowo utrzymuje zasady akcentu starozongepajckiego).

Akcent nieregularny jest oznaczony cyrkumfleksem, lub w przypadku '''*á''', kółkem. W dychwtongach oznacza się tylko drugi element ('''â å ê eî î ô oî oû û''') – sposób ten został zaczerpnięty z greki klasycznej.

== Gramatyka ==
===Harmonja samogłosek w afiksach===
Odziedziczona od protogamajskiego, pierwsza samogłoska afiksu musi się zgadzać z ostatnią samogłoską. 

{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" | Ostatnia<br>samogłoska<br>słowa
! colspan="2" | Pierwsza<br>samogłoska sufiksu
|-
! krótka (_)
! długa (_²)
|-
! i, ei, oi
| i
| ei
|-
! u, ou
| u
| ou
|-
! a, á
| a
| á
|-
! o
|  colspan="2" | o
|-
! e
|  colspan="2" | e
|-
|}


W przypadku '''*a, *i, *u''' samogłoski mogły się zmienić w zależności od wymaganej długości. Samogłoski '''*e, *o''' nie miały długich odpowiedników, więc zawsze otrzymywały te same samogłoski. Dopiero później '''*e''' stanie się funkcjonalnie długim '''*o'''. Ta odrębność '''*e *o''' jest wyjątkową innowacją zongepajckiego i dowodem, że harmonja nadal była procesem trwającym i nie zrealizowanym w pełni. Z drugiej strony, mogła to być różnica djalektalna już w pragammajskim.

Krótka samogłoska podległa haromonji jest oznaczona jako '''_''', a długa jako '''_²'''

=== Deklinacja rzeczowników ===
Rekonstruuje się 9 przypadków – o jeden więcej niż w j. klasycznym. Celownik bowiem występuje w ołłuchu i zachodniozongepajckich, a także w utartych zwrotach.

Oddzielne tematy nie występowały, gdyż palatalizacja nie była przeprowadzona.

{|
|
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
! colspan="5" | Odmiana samogłoskowa
|-
! Przypadek
! Sufiks
! *jhitłá (kapłan)
! *toǧo (jabłko)
|-
! 1. Mianownik
| *–ø
| *jhitłá
| *toǧo
|-
! Dopełniacz
| *–w_
| *jhitłáwa
| *toǧowo
|-
! Celownik
| *–w_ł
| *jhitłáwał
| *toǧowoł
|-
! Biernik
| *–j_s
| *jhitłájas
| *toǧojos
|-
! Miejscownik
| *–h_?/*–há? <ref>Wszystkie języki potomne nie mają w tej końcówce harmonji, ale pierwotnie powinna być</ref>
| *jhitłáha/*jhitłáhá
| *toǧoho/*toǧohá
|-
! Ablatyw
| *–ku
| *jhitłáku
| *toǧoku
|-
! Allatyw
| *–ǧuk <ref name="allatyw"> w większości języków gammajskich, które utrzymały allatyw, końcówki pochodzą od rekonstruowanego *-(_)ksu, ale w zongepajckich jest to *-kuch i jest ono rekonstruowane jako starozongepajckie *-(ǧ)uk. Przyczyna tej zmiany nieznana</ref>
| *jhitłáǧuk
| *toǧoǧuk
|-
! Innesyw
| *–s_
| *jhitłása
| *toǧoso
|-
! Wołacz
| *–q_² 
| *jhitłáqá!
| *toǧoqo!
|}
|
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
! colspan="5"| Odmiana spółgłoskowa
|-
! Przypadek
! Sufiks
! *jhełł (świnia)
! *þałłaþ (rada, zbiór)
|-
! Mianownik
| *–ø
| *jhełł
| *þałłaþ 
|-
! Dopełniacz
| *–_
| *jhełłe
| *þałłaþa
|-
! Celownik
| *–_ł
| *hełłeł
| *þałłaþał
|-
! Biernik
|  *–_s
| *jhełłes
| *þałłaþas
|-
! Miejscownik
| *–h_?/*–há?
| *jhełłhe/*jhełłhá
| *þałłaþhe/*þałłaþhá
|-
! Ablatyw
| *–_ku
| *jhełłeku
| *þałłaþaku
|-
! Allatyw
| *–uk <ref name="allatyw"></ref>
| *jhełłuk
| *þałłaþku
|-
! Innesyw
| *–s_
| *jhełłse
| *þałłaþsa
|-
! Wołacz
| *–q_²
| *jhełłqe!
| *þałłaþqá!
|}
|
|}

Liczbę podwójną tworzyło się dodając przed końcówkę przypadku sufiks ''*-(_)jja''. Liczbę mnogą tworzyło się podobnie, ale na dwa sposoby – przy słowach kończących się na ''*-łł'' wyrzucenie tej spółgłoski i dodaniu przyrostka ''*-r_'', zaś w przypadku innych słów przyrostkiem ''*-łł_''

=== Deklinacja zaimkiw ===
Możliwa jest tylko częściowa rekonstrukcja odmiany zaimków, gdyż te uległy znacznym, nieregularnym zmianom.

=== Przymiotnik ===
Przymiotnik uzyskał możliwość użycia długiej samogłoski w końcówce, gdy ostatnia samogłoska też była długa. Nie działo to się prawdopodobnie po wygłosowym '''*-á''', gdyż obecne języki mają po refleksach tej samogłoski krótką samogłoskę w końcówce.

Schemat wyboru końcówki przymiotnika:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" | Ostatnia samogłoska
! colspan="3" | Pozycja tej samogłoski i długość
|-
! krótka
! długa w wygłosie
! długa w śródgłosie
|-
! '''*i, *ei, *oi'''
| *-sis
| colspan="2" | *-seis
|-
! '''*u, *ou'''
| *-sus
| colspan="2" | *-sous
|-
! '''*a, *á'''
| colspan="2" | *-sas
| *-sás
|-
! '''*e'''
| colspan="3" | *-ses
|-
! '''*o'''
| colspan="3" | *-sos
|-
|}

Przymiotnik zerowy podobnie jak w zongepajckim klasycznym powstawał dodając zamiast '''*-s_s/*-s_²s''' końcówkę '''*-(_)lu'''.

=== Przysłówek ===
Zmiana w samogłosce przymiotnika dotyczyła także przysłówka.

Wygłosowe '''*-h''' w przysłówku uległo zmianie na '''*-ð'''.

Schemat wyboru końcówki przysłówka:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" | Ostatnia samogłoska
! colspan="3" | Pozycja tej samogłoski i długość
|-
! krótka
! długa w wygłosie
! długa w śródgłosie
|-
! '''*i, *ei, *oi'''
| *-sið
| colspan="2" | *-seið
|-
! '''*u, *ou'''
| *-suð
| colspan="2" | *-souð
|-
! '''*a, *á'''
| colspan="2" | *-sað
| *-sáð
|-
! '''*e'''
| colspan="3" | *-seð
|-
! '''*o'''
| colspan="3" | *-soð
|-
|}

== Przypisy ==
[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]
[[Kategoria:Języki gamajskie]]
[[Kategoria:Języki zongepajckie]]
[[Kategoria:Użytkownik:Emil]]