Tekst źródłowy strony Pradarkajowie

[[Plik:Darkajce.png|thumb|right|400px|Mapa przedstawiająca praojczyznę Darkajców (czerwony – tereny zamieszkałe, żółty – tereny pod wpływem darkajskim, pomarańczowy – granica północna po podbojach pragammajczyków). Nazwy miejscowe są następujące:<br>
1. ''Hanьifi Wattatta'' - Góry Centralne <br>
2. ''TTadduifo Wattatta'' - Góry Wschodnie<br>
3. ''Amāsifi Kacapъ'' - Rzeka Południowa <br>
4. ''Amicafi Kacapъ'' - Boska Rzeka <br>
5. ''Tarəkъwəfi Barəka'' - Jezioro Tarkowskie]]

'''Pradarkajowie''' (pdr. ''*ddākatta'' [{{IPA|d̪aːˌkaˈt̪a}}] "ludzie", zon. ''Těchasla'' [{{IPA|ˈtɛxʌslʌ}}]), również '''Pradarkajczycy''' — niewielka grupa etnolingwistyczna zamieszkująca [[Gammaja|Gammaję]]. Używali rekonstruowanego [[Język pradarkajski|języka pradarkajskiego]]. Zarówno język, kultura oraz mitologia Pradarkajów nie są poświadczone w żadnych źródłach pisanych, wszelką wiedzę o nich pozyskano z badań archeologicznych, genetycznych oraz poprzez próby rekonstrukcji w wyniku porównań z ludami potomnymi.

Uważa się, że zamieszkiwali południową [[Kotlina Zongepajcka|Kotlinę Zongepajcką]] i fragmenty gór na południe od niej. Pradarkajowie żyli najprawdopodobniej w okresie przełomu późnego neolitu oraz wczesnego chalkolitu. Klasycznie na okres ich istnienia jako zwartej grupy etnolingwistycznej przyjmuje się okres między 800 [[AG]] a 600 [[PG]], chociaż jest to kwestia sporna. Niektórzy badacze postulują, że tereny zamieszkiwane przez Pradarkajczyków były dużo większe.

== Etymologja nazwy ==
Nazwa ''*ddākatta'' pochodzi od rekonstrukcji słowa ''*ddāka'', oznaczającego równie tyle co "człowiek". Wiele ludów używających języków darkajskich używa go albo jako własny egzomin, albo jako zwyczajny rzeczownik, np. ''ðááke'', ''ðők'', ''dōca'', ''deuc''. 

Polski egzomin ''Darkajowie'' pochodzi z starej rekonstrukcji języka, gdzie nazwa była przestawiona jako ''*ddarkatta'' (dychwtong '''ar''' został odrzucony).

== Genetyka ==
Badania genetyczne pradarkajskich szczątków i szkieletów pozwoliły rekonstruować typowe cechy wyglądu przedstawicieli tej społeczności. Pradarkajowie byli najprawdopodobniej średniego wzrostu, stosunkowo krępo zbudowani, o śniadej skórze (czasami matowobiałej). Oczy duże, nieco spłaszczone, koloru brązowego przechodzącego czasem w zieleń. Włosy również ciemne, faliste.

== Historia ==
=== Urheimat pradarkajski ===
Tradycyjnie ustala się, że praojczyzna darkajska znajdowała się w południowej części Kotliny Zongepajckiej, tzw. trójkącie poddarkajskim (obszar pomiędzy ''Amāssa Kacapъ, Amicasa Kacapъ'' oraz ''Hanьsa Wattatta'') i niewielkiej części Kotliny Chamskiej. Tereny te były przecięte wieloma górami, co nie sprzyjało zbytnio ekspansji oraz rolnictwu. Samo rolnictwo występowało tylko na północy i południu kraju – w centrum i w Kotlinie Chamskiej rządzili pasterze. Leksykon rekonstruowanego języka pradarkajskiego sugeruje, że w hodowli dominowały owce ('''*kura''' /{{IPA|kuˈra}}/), bydło ('''*kasja''' /{{IPA|kasˈja}}/) i kozy ('''*akьbarъ''' /{{IPA|äkɪ̆ˈbarʊ̆}}/). Praktycznie nie występowały konie, te zostały przyprowadzone w większej ilości dopiero po podbojach gammajskich (czego śladem jest to, że słowo na konia zostało zapożyczone z pragammajskiego).

== Kultura, zwyczaje i osiągnięcia ==
===Wygląd zewnętrzny ===
W społeczeństwie Pradarkajów w odróżnieniu od Pragammajów mężczyźni starali się, by zarost nie był zbyt duży (długa broda była specjalnym atutem szamanów), składał się z krótkej brody i wąsów. Jednak tak samo jak u Pragamajów zapuszczenie zarostu było wymagane by chłopiec stał się mężczyzną. Włosy były średniej długości, jednak nie były zbyt długe.
Szamani nie mieli ograniczenia co do rozmiaru brody.

Niewiasty miały włosy na ogół rozpuszczone. Podczas rytuału przejścia i ślubu miały je jednorazowo obcinane, gdyż wierzono, że dzięki temu będzie miała pomyślne życie i udane potomstwo. Później nie obcinano już włosów u kobiet, chyba że przekroczyły granicę łokci – wówczas je nieco skracano.

=== Zwyczaje ogólne ===
Pradarkajowie byli przede wszystkim pasterzami, zajmującymi się wypasem kóz i owiec. Na północy znane były ponadto krowy, prawdopodobnie pasane w kotlinie. Zajmowano się także rolnictwem, które było jednak na terenach peryferyjnych z powodu terenu. Hodowano sporadycznie konie, sprowadzone od [[Pragamajowie|Pragamajczyków]]. Wokół [[Jezioro Tarkowskie|Jeziora Tarkowskiego (''*Tarəkъwəfi Barəka'')]] odbywały się połowy ryb, jednakże ich ilość była ograniczona z powodów religijnych.

==== Rytuały przejścia ====
Rytuał przejścia zaczynał się po osiągnięciu ośmiu lat życia. Dotyczył zarówno mężczyzn, jak i niewiast, ale nie były identyczne. Rytuał u mężczyzn polegał na sprawdzeniu siły i wytrzymałości. Chłopiec musiał wówczas upolować zwierzynę włócznią nie popełniając przy tym znacznych błędów. Szybkość wykonania tego zadania i sprawność były oceniane, słabsze jednostki były sprowadzone do pracy w polu i pól pasterskich, mocniejsze mogły dodatkowo uczestniczyć w polowaniach oraz wojnach. W przypadku dziewczyn jedynie dokonywano tzw. pierwszych postrzyżyn, które były symboliczne. Po tem organizowano wspólną biesiadę w której przyrządzano i jedzono upolowane mięso. Z czasem w północnej Darkaji w trakcie uczty dokonywano postrzyżyn włosów u chłopców – podejrzewa się, że ten zwyczaj pojawił się po najeździe kilku plemion Pragammajskich, które dały początek [[Zongepajczycy|Zongepajczykom]].

==== Pokrewieństwo ====
Pradarkajowie mieli dosyć skomplikowany system pokrewieństwa. Uważano, że rodziny łączyły się w plemiona ('''bāna''' [{{IPA|baːˈna}}]), których członkowie pochodzili od wspólnego przodka ('''saha''' [{{IPA|saˈha}}]). Większe klany były znane w całej Darkaji, przez co powstawały o nich różne pieśni i ballady. Nie byli jednak podnoszeni do rangi bóstw. Nie można było odejść z plemienia, a próba często kończyła śmiercią takiego śmiałka. Wynika to z tego, że religia Pradarkajów prawdopodobnie nakazywała zachowywać ciągłą jedność, a zabójstwo za złamanie jednego z najważniejszych praw było dozwolone.

Władcą plemienia ('''janъ''' [{{IPA|jaˈnʊ̆}}]) zostawała jedna z najstarszych osób, a czasem plemienny szaman.

Występowały śluby plemienne i międzyplemienne. Z powodu odkrycia stałych wyrażeń w językach darkajskich (rekonstruowanych jako *'''nalasəjь kahifūtt''' i *'''usmahəjь kabius''', znaczących "brać żone" i "przychodzić do męża") prawdopodobnie żona po ślubie przychodziła do domu nowego męża. Dziedziczenie odbywało się po stronie męskiej, ale żona do momentu śmierci była nadal obecna w dawnym plemieniu. Uważano również, że dzieci mają częściowo krew plemienia matki.

== Religia==
Religia pradarkajska była prawdopodobnie bardzo złożona, a nie wszystkie aspekty są znane. Pewne jest przede wszystkim, że był politeizm, a najbardziej czczonym bogiem był '''Ułъfə''' [{{IPA|ˈuɫʊ̆fɐ̆}}] "Słońce" - w polskim znany też jako ''Ołofe''. Znany jest także dosyć mocno jego kult. Szczególnym dniem była równonoc wiosenna, w której uważano że Ołofe tego dnia rozpoczyna kolejny okres czuwania nad światem i należy mu dać podziękowania za poprzedni. Stawiano mu wiele kamiennych rzeźb, do których odnoszono się z wielkim szacunkiem i były święcone przez szamanów ('''lъwъ''' [{{IPA|ˈlʊ̆wʊ̆}}]), zaś w równonoc wiosenną składano mu żywe ofiary ('''ddāki''' [{{IPA|d̪aːˈki}}]). Miał on czuwać nad całym światem i kontrolować, kto czyni dobre, a złe czyny. Uważano, że jest on ojcem wszystkich innych "prawdziwych" bogów ('''amica''' [{{IPA|amiˈgʷa}}]), o których wiemy dużo mniej. W religii istniały też bożkowie ('''anima''' [{{IPA|aniˈma}}]), którzy byli niejako odpowiednikiem chrześcijańskiego szatana. Mieli kusić do popełniania złych czynów.

Ta nieduża wiedza o innych bogach wynika z tego, że ich miejsca kultu nie były aż tak staranne i trwałe jak Ołofa. Na północy zostały one zniszczone przez siły natury i Pragammajczyków (i potem w niektórych okresach przez Zongepajczyków). Na południu zaś mimo że były bardziej solidne zostały zniszczone przez samych potomków Pradarkajczyków w wyniku mocnego przejścia południa w monoteizm (tendencje monoteistyczne na południu prawdopodobnie były już w okresie Pradarkajskim).

Wiemy jednak o prawdopodobnych zwyczajach Pradarkajczyków związanych z religią. Zdawano sobie sprawę z odróżniania dobra od zła, tępieniu zła i dążeniu do dobra. Okres pełni księżyca był nazywany boską nocą ('''amicafi dupa''' [{{IPA|amigʷaˈfi d̻uˈpa}}]), dzień po niej na jakiś czas rezygnowano z większości przyjemności. Istnieli szamani, których celem było zachowanie kosmicznego porządku świata i strzeżeniu praw religijnych. Uznawano, że zwierzęta miały dusze i odnoszono się do nich z szacunkiem. Z tego powodu polowania na nie musiały być odbyte zgodnie z prawdami wiary, unikano też nadmiarowo połowu ryb.

Religia też nakazywała zachowywanie ciągłości wszystkich rodów, oddawanie w równonoc wiosenną kultowi najwyższemu Bogowi i walkę w razie nieposzanowanie przez innych ludzi religii Darkajów. Prawdopodobnie za niedotrzymanie tych nakazów groziła śmierć. Same zabójstwa były dozwolone tylko z dwu powodów - pierwszego to złamania przez kogoś innego nakazu lub zakazu, a drugiego to brak szacunku do ludu Darkajów.

== Ekonomia ==
Ekonomia pradarkajska opierała się przede wszystkim na rolnictwie. Głównymi zwierzętami hodowlanymi były owce (''*kura''), bydło (''*kasja''), kozy (''*akьbarъ'') oraz kury (''*dutnau''). Pozyskiwany z nich głównie dobra produktywne, szczególnie mleko (''*kьmə'') i wełnę (''*niaq''). Z kolei mięso (''*huja'') było pozyskiwane głównie z dzikiej zwierzyny, jak np. niedźwiedzie (''*hitъlā'') i dziki (''*abilīksъ''). 

W północnych i południowych peryferiach znajdowało się także rolnictwo uprawowe. Uprawiano tam przede wszystkim zboża, głównie żyto (''*jatka''). Wokół Jeziora Tarkowskiego występowało też rybołówstwo.

===Handel===
Pradarkajowie byli doświadczonymi kupcami. Handlowali nie tylko wewnętrznie, ale też z innymi ludami, a szczególnie stanowili ważnego pośrednika między rozwiniętym południem a ludami północy, np. Pragammajami. Między sobą Pradarkajowie handlowali przede wszystkim różnymi produktami rolnymi, np. chleb (''*bəkəta'') za mięso pomiędzy centrum a peryferiami kraju. Umożliwiało to jednolity rozwój gospodarki i kultury ludu.

Dochodziło do intensywnych kontaktów z rozwiniętym południem. Dzięki handlu z nim Darkajowie poznali proste kowalstwo oraz różne rzeczy z tym związane - żelazna broń, narzędzia itp. Importowano też między innymi ogromne ilości gliny, używanej do budowy. Z czasem dzięki tym wpływom Darkajowie opracują swój własny system liczenia na glinianych tabliczkach - tzw. Cyfry Darkajskie - oraz proste pismo ideograficzne. Śladami tych kontaktów pozostały zapożyczenia językowe.

Handel odbywał się także z Pragammajami. Dzięki temu do Darkai przybyły konie (''*waqadunъ'') oraz nowe sposoby na hodowlę bydła i owiec, natomiast Darkajowie przekazali im z czasem umiejętność kowalstwa i pierwsze metalowe rzeczy.

==Przypisy==

[[Kategoria:Pradarkajowie]]
[[Kategoria:Użytkownik:Emil]]