Tekst źródłowy strony Tocharstan

{{info państwo
| nazwa lokalna= Körşayan Tokharstan
| nazwa polska= Republika Tocharstanu
| nazwa-dopełniacz= Republiki Tocharstanu
| szerokość = 30%
| flaga= Tocharstanflag.gif
| godło= Godtocharstan.png
| motto= na razie bez motta
| języki = [[nowotocharski]], języki irańskie i turkijskie
| stolica=[[Aarşal]]
| współrzędne=
| największe miasta = [[Kuşı]], [[Thişşilam]]
| ustrój = autorytarna republika prezydencka (quazi-demokratyczna)
| rządzący = prezydent Bäghodat Azarkevan
| rządzący-nazwiska = prezydent Bäghodat Azarkevan
| powierzchnia =
| woda =
| rok = 
| populacja = 5 124 000
| gęstość = 
| waluta= 1 dölar=100 meder
| kod= DOL
| utc1=|utc2=|
|niezależność=
|wydarzenia=
|daty=
| hymn=[[Praca, Jedność, Współpraca]]
| ISO=TOK
| tele = 44
| etnonim polski= Tocharzy
| etnonim lokalny= Tokharı
| przypis=
}}

'''Tocharstan''' - państwo tocharskie, położone w środkowo-zachodniej Jaruzji, którego językiem urzędowym jest [[nowotocharski]], będący kreolem rozwiniętym na bazie języków starotocharskiego, pod ogromnymi wpływami ze strony awestyjskiego i języków turkijskich (gł. karłuckich).

=== Nazwa w różnych językach ===
{| class="wikitable sortable"
<!--PAMIĘTAJCIE O KOLEJNOŚCI ALFABETYCZNEJ-->
! Język
! Krótka nazwa
! Pełna nazwa
! Nazwa języka
! Nazwa stolicy
|-
| angielski
| Tokharstan
| The Republic of Tokharstan
| tokharian (new tokharian)
| Arshal
|-
| grecki
| Τοχαρία
| Τοχαρική Δημοκρατία
| Τοχαρική γλώσσα
| Αρσάλ
|-
| [[macedoński]] (magedonego)
| Tocarstan/Tocaria
| Republica dil Tokarstan
| lengua tocarega/noutocarega
| Arsalha
|-
| nahuatl
| Tokallān
| Tlākatlahtohkāyōtl Tokallān
| Tokallahtolli
| Āxalli
|-
| niemiecki
| Tocharstan
| Republik Tocharstan
| Tocharische/Neutocharische Sprache
| Aarschal
|-
| polski
| Tocharstan
| Republika Tocharstanu
| język tocharski/nowotocharski
| Arszal
|-
| rosyjski
| Тохарстан
| Республика Тохарстан
| новотохарский язык
| Аршаль
|-
| rzemski (klasyczny)
| Tocharia
| Res Publica Tochariae
| lingua Tochariae
| Arsalia
|-
| [[spalski]]
| Tokarstan
| Rečpavsednestvo Tokarstanu
| tokarsken/nuevotokarsken jazik
| Arsal
|-
| turecki
| Toharstan
| Toharstan Cumhuriyeti
| toharca
| Arşal
|-
| worani
| Kirgizistan
| Da Kirgizistan Korszahan
| Kirgizi żebe
| Arszal
|}

== Ustrój ==

Tocharstan jest autorytarną republiką demokratyczną z systemem prezydenckim. Od 1994 prezydenturę sprawuje generał Bäghodat Azarkevan, który w trakcie tzw. przewrotu lipcowego bezkrwawo usunął od władzy poprzedniego prezydenta Dagüta Qurana.
Władzę wykonawczą sprawuje Rada Ministrów, powoływana przez prezydenta z grona deputowanych do 2-izbowego Zgromadzenia Narodowego, w skład którego wchodzą 150-osobowa Rada Wyższa i 300-osobowa Rada Reprezentantów. Wojsko posiada pełne prawa polityczne. "Prawdziwa" demokracja nie istnieje: parlament wybierany jest w wyborach powszechnych, obowiązkowych i nietajnych, w których udział biorą zarówno przedstawiciele armii jak i bogatych grup interesu. Konstytucja w rozumienie jednego dokumentu zastąpiona została szeregami ustaw i dekretów. Nad wszystkim czuwa wszechwładna ''Tokhar-e Ärmiya''.

== Demografia ==

=== Narodowości ===

* Tocharzy - 56%
* Kirgizi - 27%
* Ujgurzy - 10%
* Karakałpacy - 4%
* inni (gł. ludy irańskie, w tym Yaghnobi) - 3%

=== Religie ===

* Zoroastryzm (forma północna) - 88%
* [[Kościół Tocharski]] (chrześcijańska tradycja niesłowiańska) - 10%
* inne (gł. wymierający turkijski animizm) - 2%

== Historia ==

Pierwsze ślady pobytu ludzi na terenach obecnego Tocharstanu sięgają czasów środkowego paleolitu: szczątki ''Homo erectus'' oraz znacznie późniejsze jaskinie neandertalskie.
Twórcami pierwszej zaawansowanej kultury tych terenów był bliżej nieznany lud, zblizony kulturowo, a także typem antropologicznym (typ litoralny), do ludów irańskich zamieszkujących terytorium współczesnego Spalska przed przybyciem Słowian.
Od ok. 2000 lat p.n.e. datuje się przybycie na obszar obecnego Tocharstanu przodków dzisiejszych Tocharów (prawdopodobnie przybyli z terenów [[Wiatka|Wiatki]], przez [[Kazachstan]] i [[Kugulstan]]. Ślady pozostawione przez nich nazywane są kulturą aszarską (od miejscowości Aşaar, gdzie odkryto pierwsze znane pozostałości).
W I. tysiącleciu rozwijała się potężna cywilizacja miejska, skupiająca grupę skonfliktowanych wzajemnie miast-państw. W połowie III w. p.n.e. wszystkie państewka przyjmują zoroastryzm jako religię państwową. Być może za pośrednictwem tę samą religię przyjęły później ludy turkijskie. Jednak na początku III w. n.e. ich rozwój został zakłócony, a następnie powstrzymany przez wzrastających w siłę turkijskich Oguzów, którzy ujarzmiwszy podbitą ludność zmusili jej przedstawicieli do pracy w kopalniach i przekuwania rudy żelaza na potrzeby wojsk [[Kaganat Staroturecki|Kaganatu Starotureckiego]].
Od połowy VI w. n.e. powstaje [[Chanat Kirgiski]], stworzony po rozpadzie oguzyjskiego imperium przez kirgiskiego chana [[Araz]]a, istniejący na terenach północnego Tocharstanu i całości ziem zamieszkanych przez Kirgizów do XII w. n.e., czyli do czasów wielkiego [[Toraj-Chan|Toraja-Chana]], który w pierwszej kolejności podbija to państwo. W tym czasie południowy Tocharstan pozostawał w uzależnieniu od [[Sogdiana|Sogdów]], ostatecznie padając od ciosów ze strony odłamu armii turkijskiej, kierującego się na Sogdianę, [[Worastan]] i trwające w rozbiciu dzielnicowym [[Spalsko]].
Po śmierci Toraja-Chana i rozpadzie jego imperium ziemie Tocharów i Kirgizów znalazły się w granicach [[Wielki Chanat Sarajski|Wielkiego Chanatu Sarajskiego]]. Po likwidacji państwa sarajskiego i podboju [[Namircy|Namirców]] i [[Karagijcy|Karagijców]] przez Spalsko powstają dwa niezależne organizmy państwowe: Chanat Kirgiski (1530-1802; podbity przez Spalsko, obecnie część Kugulstanu) oraz Chanat Köramski, który staje się zalążkiem współczesnej państwowości tocharskiej.
W [[1855]] roku, w [[Köram]] wybucha krwawy przewrót pałacowy, inspirowany przez spalski wywiad. Wynikiem zamachu stało się zabójstwo chana Jereya przez jego przyrodniego brata, [[Jamşid Bärşäkh|Jamşida Bärşäkha]], który prowadzi do handlowo-przemysłowego uzależnienia od Spalska. Kraj zostaje opanowany przez spalski przemysł wydobywczy.
Z tego uzależnienia wydobywa się dopiero w 1917, wykorzystując wybuch rewolucji oraz wojnę domową w Spalsku. W tym czasie dokonuje się zamach stanu, na czele którego staje wcześniej marginesowa postać, pułkownik [[Kaşar Aureşıd]]. Przyczynia się do obalenia monarchii i ustanowienia w kraju republiki, a także do nacjonalizacji przemysłu i wszelkich innych dóbr gospodarczych, dążąc nawet do kolektywizacji ekstensywnego rolnictwa i upaństwowienia gruntów ornych, oraz reorganizacji wielu sektorów społecznych, np.:

* wprowadzenie nowoczesnej, wojskowej piechoty, wzorowanej na spalskiej,
* konstytucja i prawo cywilne wzorowane na worańskich,
* kodeks karny na wzór spalsko-carskiego (bardzo surowy)
* organizacja przemysłu i administracji na wzór wiatycko-pruseński

W 1929 płk. Auresıd zostaje zastrzelony w trakcie jednej ze swych przemów do ludu na Placu Światła w [[Aarşal]]. Podejrzenie pada na komunistów z Tocharskiej Partii Komunistycznej. Efektem tego wydarzenia stał się słynny [[Proces Niewinnych]], albowiem żaden z oskarżonych nigdy nie przyznał się do winy.
Pół roku później politycznym następcą Aureşida zostaje Kirgiz [[Völkan Karadaşı]], prawa ręka zamordowanego wodza, a także najwyższy dowódca sił porządkowych i wywiadu wojskowego. Rozpoczyna się wielkie prześladowanie komunistów, w czasie którego zginęłyo ok. 5 tys. ludzi. Naczelny przywódca tocharskich komunistów, [[Dosan Şarıkh]] został odnaleziony i zlikwidowany w macedońskim Crodono. W czasie swoich rządów, Karadaşı zblizył się politycznie do grupy prawicowych państw totalitarnych.
W czasie [[Wielka Wojna|Wielkiej Wojny]] (mimo przychylności dla państw Osi [[Pimenovgrad|Belograd]]-[[Feryczereszt]]) Tocharstan przez cały ten okres utrzymuje neutralność.
24 grudnia 1954 na raka płuc umiera Karadaşı (był nałogowym palaczem goańskich cygar). Schedę po nim obejmuje [[Kvalimir Khuriyaş]], zdolny ekonomista urodzony w Spalsku. Następuje przemiana ustrojowa w kierunku socjalizmu realnego: fabryki ''de facto'' będące własnością państwa zostały oddane pod nadzór pracowniczy, rozpoczęto budowę kanalizacji w mniejszych miastach oraz bezczynszowych osiedli komunalnych na przedmieściach.
W 1966 na stanowisku zasiada wybrany w wyborach powszechnych nowy prezydent, [[Jayıl Qoqray]], który jako religijny zoroastriański konserwatysta, zaniepokojony dążeniami ku prawdziwemu komunizmowi, zatrzymuje część reform i odbiera kontrolę pracownikom nad zakładami pracy. Jego rządy zatrzymują idący w kraju postęp. Ponadto dochodzi do zamieszek na tle religijnym pomiędzy zoroastrianami a chrześcijańską mniejszością, wcześniej nigdy nie występujących w tym regionie. Przyczyną tego pogorszenia stosunków między oboma grupami stał się dekret Qoqraya, nakazujący zamykanie kościołów i otwarte nawoływanie do przechodzenia niewiernych na "prawdziwą religię światła". Niebawem (1974) Qoqray zawiesza konstytucję i mianuje siebie samozwańczym Królem Tocharstanu. Na oficjalną koronację wyznaczono z budżetu państwowego aż 90 mln worańskich srezerów. Jednakże w 1981 następuje krwawy zamach stanu, z inspiracji kliki oficerów pod przywództwem płk. Dagüta Qurana. Qoqran ginie w trakcie ostrzału artyleryjskiego budynku parlamentu. W trakcie rządów Qurana Tocharstan ponownie blisko związał się ze Spalskiem.
Na początku lat 90-tych znów wybuchły zamieszki religijne, tym razem bardzo szybko przeradzając się w wojnę domową. Sytuacja została opanowana dopiero w 1993, trzy lata po wybuchu konfliktu, w efekcie spalsko-kugulstańskiej interwencji militarnej (swoje siły wysłała także Gruzja, jednakże ograniczały się do oddziałów sanitarnych oraz małej grupy komandosów).
Powojenne osłabienie kraju zostało wykorzystane przez ambitnego 43-letniego generała Bäghodata Azarkevana, który siłą usuwa z urzędu prezydenta Qurana, jednocześnie zajmując jego miejsce jako głowa państwa, sprawując władzę w tym kraju do dziś.

== Współczesne stosunki międzynarodowe ==

Tocharstan utrzymuje neutralne stosunki z większością państw świata. Wyjątki stanowią [[Kugulstan]] i [[Uspa]]. Przyczyną problematycznych stosunków z Kugulstanem jest wspieranie lokalnych, nastawionych nacjonalistycznie, organizacji wspierających mniejszość kirgiską według hasła ''"Wszyscy Kirgizi w kraju Kirgizów i Tocharów"''. Ostatnio nastąpiło znaczne ochłodzenie polityczne między oboma państwami, związane z niedawną serią trzech ataków terrorystycznych na ambasadę tocharską w [[Kamalya|Kamalyi]].
W związku z zajęciem przez [[Uspa|Uspę]] pogranicznych obszarów północnych, na granicy tzw. Terytorium Kazachskiego, władze Tocharstanu ogłosiły 1.III.2009 stan mobilizacji rezerw wojskowych. Tocharstan nie prowadzi kontaktów dyplomatycznych z Uspą.

{{Jaruzja}}
[[Kategoria:Użytkownik:Artaxes]]
[[Kategoria:Państwa Jaruzji]]