Język dapelski

Język dapelski Dapeln mentehs
Utworzenie:	Grímkel w 2025
Używany w (Kyon):	Daplia (urzędowy)
Regiony (Kyon):	Półwysep Piri
Sposoby zapisu:	pismo dapelskie, alfabet łaciński
Typologia:	fleksyjny, polisyntetyczny SOV
Klasyfikacja:	Języki tiablajskie Język dapelski
Lista conlangów

Zobacz też słownik tego języka.

Język dapelski (dpl. Dapeln mentehs [ˈdäpɛln 'mɛntɛxs]) — język stworzony przez Grzymkła dla projektu Kyon. Jest to język fleksyjny i polisynentyczny, inspirowany językami germańskimi i mezoamerykańskimi.

Wewnątrz konworldu jest językiem urzędowym królestwa Daplów na półwyspie Piri. Jest to także język mniejszości południowodapelskiej w Erutii.

Fonologia

Samogłoski

	Przednie	Centralne	Tylne
Przymknięte	i <i> • y <ü>		u <u>
Środkowe	ɛ <e> • œ <ö>	ə <y>	ɔ <o>
Otwarte		ä <a>

Dyftongi

W języku dapelskim występują 3 dyftongi:

• ai — [äi]
• yi — [əi]
• yu — [əu]

Spółgłoski

		Wargowe	Zębowe	Dziąsłowe	Miękkopod.	Twardopodniebienne
Nosowe		m <m>		n <n>	ɲ <ň>	ŋ <ñ>
Zwarte	bezdźwięczne	p <p>	t <t>			k <k>
	dźwięczne	b <b>	d <d>			g <g>
Afrykaty	bezdźwięczne				t͡ɕ <č>
Szczelinowe	bezdźwięczne	f <f>	s <s>		ɕ <š>	x <h>
	dźwięczne	v <v>	z <z>		ʑ <ž>
Aproksymanty				l <l>	j <j>

Spółgłoski dźwięczne są ubezdźwięczniane na końcu wyrazu i przed spółgłoską bezdźwięczną. Spółgłoski [b], [d] i [g] są poddane lenicji do szczelinowych na końcu wyrazu i przed spółgłoską:

labe → laf (ubezdźwięcznienie i lenicja)

Struktura sylaby

W dapelskim dopuszczalny model sylaby to (s)(C)(L)V(L)(C)(s), gdzie „L“ oznacza /n/ lub /l/.

Zmiany fonologiczne

Zmiany fonologiczne z pratiablajskiego do dapelskiego:

m̥ l̥ n̥ ŋ̥ → m l n ŋ

Vːj Vːw → Vj Vw

wew → wow

joj → jej

juj → ij

wiw → uw

aw → ɔː

ew → jɔː

ow → uː

ej → iː

oj → wɛː

aj → ɛː

Cj → C^j

Ci → C^ji

V(-i)C^j →V(-i)jC^j

(...)

Pismo

Do zapisu języka dapelskiego używa się rodzimego pisma dapelskiego, które jest pismem logograficznym i jest podstawową formą zapisu języka w konworldzie. Poza konworldem używany jest również zapis alfabetem łacińskim.

Gramatyka

Czasownik

W języku dapelskim czasowniki odmieniają się przez liczby, osoby i tryboaspekty. Osobę i liczbę oznacza się prefiksami, a aspekty sufiksami.

Tryboaspekty

W języku dapelskim istnieje dziesięć tryboaspektów:

• Progresywny — używany do określania czynności, która była w trakcie wykonywania w czasie punktu odniesienia;
• Dokonany — używany do określania czynności, która była już wykonana w czasie punktu odniesienia;
• Niedokonany — używany do określania czynności, która jest niedokończona w czasie punktu odniesienia, można dosłownie go tłumaczyć „mam jeszcze nie zrobione”;
• Zaprzeszły — używany do określania czynności, której efekt nie jest już widoczny w czasie punktu odniesienia — przykładem zdania używającego tego tryboaspektu jest „Ten las spłonął (ale już odrósł).”;
• Habitualny — używany do określania czynności, która wydarza się co jakiś czas.
• Przyszły — używany do określenia czynności przyszłej w stosunku do czasu odniesienia.
• Irrealny — używany do określenia czynności która miała się wydarzyć w czasie punktu odniesienia np. „Przyjechali, zanim ugotowaliśmy obiad. (Zostało to nam przerwane)”;
• Admonitywny — używany do ostrzeżenia przed wykonaniem czynności np. „Strzeż się wchodzić do lasu.”;
• Optatywny — używany do określania życzeń i rozkazów rozmówcy np. „Obyś szedł”.
• Dezyderatywny — używany do określania pragnień podmiotu np. „Chce iść”.

Koniugacja prefiksowa

Czasowniki odmieniają się bipersonalnie, a nawet tripersonalnie.

CZASOWNIKI REGULARNE MIĘKKIE		dopełnienie
		I.poj.	II.poj.	III.poj	III.obw	I.mn.in	I.mn.eks	II.mn	III.mn
podmiot	I.poj.	lü–	leny–	li–	ly–	lefs–	lehs–	leñs–	lemi–
	II.poj.	mü–	meny–	myi–	my–	mefs–	mehs–	meñs–	memi–
	III.poj	ü–	eny–	e–	∅–	bes–	hes–	ñes–	mi–
	III.obw	tü–	teny–	ti–	ty–	tefs–	tehs–	teñs–	temi–
	I.mn.in	bü–	beny–	bi–	by–	befs–	behs–	beñs–	bemi–
	I.mn.eks	hü–	heny–	hi–	hy–	hefs–	hehs–	heñs–	hemi–
	II.mn	ñü–	ñeny–	ñyi–	ñy–	ñefs–	ñehs–	ñeñs–	ñemi–
	III.mn	zü–	zeny–	zi–	zy–	zefs–	zehs–	zeñs–	zemi–

CZASOWNIKI REGULARNE TWARDE		dopełnienie
		I.poj.	II.poj.	III.poj	III.obw	I.mn.in	I.mn.eks	II.mn	III.mn
podmiot	I.poj.	lö–	leN–	li–	le–	lefs–	lehs–	leñs–	lemi–
	II.poj.	mö–	meN–	myi–	me–	mefs–	mehs–	meñs–	memi–
	III.poj	ö–	eN–	e–	∅–	bes–	hes–	ñes–	mi–
	III.obw	tö–	teN–	ti–	te–	tefs–	tehs–	teñs–	temi–
	I.mn.in	bö–	beN–	bi–	be–	befs–	behs–	beñs–	bemi–
	I.mn.eks	hö–	heN–	hi–	he–	hefs–	hehs–	heñs–	hemi–
	II.mn	ñö–	ñeN–	ñyi–	ñe–	ñefs–	ñehs–	ñeñs–	ñemi–
	III.mn	zö–	zeN–	zi–	ze–	zefs–	zehs–	zeñs–	zemi–

W powyższych tabelach „N“ oznacza spółgłoskę nosową o tym samym miejscu artykulacji co następująca spółgłoska.

Prefiksy osobowe zakończone na spółgłoskę wywołują alternację następującej po nich bezdźwięcznej głoski szczelinowej:

f → p

h → k

s → t (nie dotyczy zbitek spółgłoskowych poza zbitką „sl“)

š → č

Tripersonalną odmianę tworzy się w następujący sposób:

CZASOWNIKI REGULARNE TWARDE		dopełnienie dalsze
		I.poj.	II.poj.	III.poj	III.obw	I.mn.in	I.mn.eks	II.mn	III.mn
prefiks bipersonalny (z twardej koniugacji)	(...)ö–	(...)ölu–	(...)önu–	(...)ömel–	(...)ötel–	(...)öfs–	(...)öhs–	(...)öñs–	(...)ömi–
	(...)eN–	(...)enlu–	(...)ennu–	(...)emel–	(...)entel–	(...)embes–	(...)eñkes–	(...)eññes–	(...)emmi–
	(...)i–	(...)ilu–	(...)inu–	(...)imel–	(...)itel–	(...)ifs–	(...)ihs–	(...)iñs–	(...)imi–
	(...)yi–	(...)yilu–	(...)yinu–	(...)yimel–	(...)yitel–	(...)yifs–	(...)yihs–	(...)yiñs–	(...)yimi–
	(...)e–	(...)elu–	(...)enu–	(...)emel–	(...)etel–	(...)efs–	(...)ehs–	(...)eñs–	(...)emi–
	(...)Cs–	(...)Cslu–	(...)Csnu–	(...)Csmel–	(...)Cstel–	(...)Csbes–	(...)Cskes–	(...)Csñes–	(...)Csmi–
	(...)mi–	(...)milu–	(...)minu–	(...)mimel–	(...)mitel–	(...)mifs–	(...)mihs–	(...)miñs–	(...)mimi–
	∅–	lu–	nu–	mel–	tel–	bes–	hes–	ñes–	mi–

CZASOWNIKI REGULARNE MIĘKKIE		dopełnienie dalsze
		I.poj.	II.poj.	III.poj	III.obw	I.mn.in	I.mn.eks	II.mn	III.mn
prefiks bipersonalny (z twardej koniugacji)	(...)ö–	(...)ölyi–	(...)önyi–	(...)ömel–	(...)ötel–	(...)öfs–	(...)öhs–	(...)öñs–	(...)ömi–
	(...)eN–	(...)enlyi–	(...)ennyi–	(...)emel–	(...)entel–	(...)embes–	(...)eñkes–	(...)eññes–	(...)emmi–
	(...)i–	(...)ilyi–	(...)inyi–	(...)imel–	(...)itel–	(...)ifs–	(...)ihs–	(...)iñs–	(...)imi–
	(...)yi–	(...)yilyi–	(...)yinyi–	(...)yimel–	(...)yitel–	(...)yifs–	(...)yihs–	(...)yiñs–	(...)yimi–
	(...)e–	(...)elyi–	(...)enyi–	(...)emel–	(...)etel–	(...)efs–	(...)ehs–	(...)eñs–	(...)emi–
	(...)Cs–	(...)Cslyi–	(...)Csnyi–	(...)Csmel–	(...)Cstel–	(...)Csbes–	(...)Cskes–	(...)Csñes–	(...)Csmi–
	(...)mi–	(...)milyi–	(...)minyi–	(...)mimel–	(...)mitel–	(...)mifs–	(...)mihs–	(...)miñs–	(...)mimi–
	∅–	lyi–	nyi–	mel–	tel–	bes–	hes–	ñes–	mi–

Koniugacja sufiksowa

	Prog.	Dok.	Niedok.	Zaprz.	Habit.	Przysz.	Irreal.	Admon.	Optat.	Dezyd.
e-koniugacja	–s	V̈–el	–ef	–esel	–y	–epen	V̈–els	–et	–∅	–eh
a-koniugacja	–s	V̈–el	–ef	–esel	–e	–epen	V̈–els	–et	–∅	–eh
i-konigacja	Ȼ–s	Ȼ–el	–ef	–esel	–y	–epen	Ȼ–els	–et	–∅	–eh
l-koniugacja	–eLs	–yLel	–eLef	–eLtel	–yL	Ȼ–Lepen	Ȼ–Lels	–eLt	Ȼ–eL	–eLk
s-koniugacja	–es	–yzel	–ezef	–estel	–ys	Ȼ–zepen	Ȼ–zels	–est	Ȼ–s	–esk

„L“ oznacza „l“ lub „n“.

Ȼ oznacza utratę miękkości poprzedzającej spółgłoski:

č → k

š → h

ž → g (w przypadku sufiksu „–s“ i „–∅“ zachodzi tutaj regularna lenicja z ubezdźwięcznieniem do „h“)

V̈ oznacza przegłos poprzedniej samogłoski. Nie zachodzi, jeśli sufiks i tę samogłoskę dzieli więcej niż jedna spółgłoska.

ai, a → e

o, ö → ü

e, i → i

y → y, yi

u, yi → yi

Sufiksy zmieniające walencję

Do czasownika można dodać sufiksy, które mogą dodać lub odjąć ilość dozwolonych argumentów czasownika. Te sufiksy są dodawane bezpośrednio po temacie czasownika.

1. strona bierna — sufiks „–as/ejas“
2. strona kauzatywna — sufiks „–esöt/–töt“
3. strona aplikatywna — sufiks „–min“

	forma optatywu	bierna	kauzatywna	aplikatywna
e-koniugacja	–∅	–ejas	–esöt	–min
a-koniugacja	–∅	–ejas	–esöt	–min
i-konigacja	–∅	–ejas	–esöt	–min
l-koniugacja	Ȼ–eL	–yLas	Ȼ–eLtöt	Ȼ–eLmin
s-koniugacja	Ȼ–s	–yzas	Ȼ–stöt	Ȼ–smin

Rzeczownik

Każdy rzeczownik ma trzy formy: niespecyficzną, będącą podstawową formą rzeczownika, specyficzną pojedynczą i specyficzną mnogą. Rzeczowniki mają siedem odmian:

• e-odmiana — rzeczowniki zakończone na spółgłoskę,
• y-odmiana — rzeczowniki zakończone na spółgłoskę,
• s-odmiana — rzeczowniki zakończone na spółgłoskę + „s“,
• n-odmiana — rzeczowniki dwusylabowe zakończone na „en“,
• l-odmiana — rzeczowniki dwusylabowe zakończone na „el“,
• j-odmiana — rzeczowniki dwusylabowe zakończone samogłoskami „e“ i „y“,
• w-odmiana — rzeczowniki dwusylabowe zakończone samogłoskami „o“ i „y“.

Poza tym rzeczowniki poprzez dodanie odpowiednich prefiksów do formy niespecyficznej można utworzyć rzeczowniki posesywne o znaczeniu: [podmiot] jest [posiadacza] X np. li–dap „on jest moim lasem“.

Odmiana rzeczowników sufiksowa

Rzeczowniki odmienia się w następujący sposób:

	forma niespecyficzna	forma specyficzna pojedyncza	forma specyficzna mnoga
e-odmiana	–∅	–e	Ȼ–en
y-odmiana	–∅	–y / V̈–y	Ȼ–en
s-odmiana	Ȼ–s	–ys	–ezen
n-odmiana	Ȼ–en	–yn	–enen
l-odmiana	Ȼ–el	–yl	–eln
j-odmiana	–V	–i	–in
w-odmiana	–V	–yu	–yun

Powyższą odmianę można zaaplikować do czasowników, aby utworzyć rzeczowniki odczasownikowe:

–hab– „jeść“

heñskafs — „my was zjadamy“

heñskabys — „zjadanie was przez nas“

heñskabel — „my was zjedliśmy“

heñskabyl — „zjedzenie was przez nas“

heñskabeh — „my chcemy was zjeść“

heñskafke — „nasze pragnienie zjedzenia was“

Jak można zauważyć w ostatnim przykładzie dodanie końcówki formy określonej powoduje zanik samogłoski „e“ w przedostatniej sylabie niektórych sufiksów czasownika. Jako inny przykład można podać:

heñskabef — „my was jeszcze nie dojedliśmy“

heñskafpe — „niedojedzenie was przez nas“

Odmiana rzeczowników prefiksowa

RZECZOWNIKI REGULARNE MIĘKKIE		posiadacz
		I.poj.	II.poj.	III.poj	III.obw	I.mn.in	I.mn.eks	II.mn	III.mn
podmiot	I.poj.	leli–	lyny–	ly–	lytu–	lef(e)N–	leh(e)N–	leñ(e)N–	lem(e)N–
	II.poj.	meli–	myny–	my–	mytu–	mef(e)N–	meh(e)N–	meñ(e)N–	mem(e)N–
	III.poj	li–	ny–	∅–	tu–	beN–	heN–	ñeN–	meN–
	III.obw	teli–	tyny–	ty–	tytu–	tef(e)N–	teh(e)N–	teñ(e)N–	tem(e)N
	I.mn.in	beli–	byny–	by–	bytu–	bef(e)N–	beh(e)N–	beñ(e)N–	bem(e)N–
	I.mn.eks	heli–	hyny–	hy–	hytu–	hef(e)N–	heh(e)N–	heñ(e)N–	hem(e)N–
	II.mn	ñeli–	ñyny–	ñy–	ñytu–	ñef(e)N–	ñeh(e)N–	ñeñ(e)N–	ñem(e)N–
	III.mn	zeli–	zyny–	zy–	zytu–	zef(e)N–	zeh(e)N–	zeñ(e)N–	zem(e)N–

RZECZOWNIKI REGULARNE TWARDE		posiadacz
		I.poj.	II.poj.	III.poj	III.obw	I.mn.in	I.mn.eks	II.mn	III.mn
podmiot	I.poj.	leli–	lyN–	le–	lytu–	lef(e)N–	leh(e)N–	leñ(e)N–	lem(e)N–
	II.poj.	meli–	myN–	me–	mytu–	mef(e)N–	meh(e)N–	meñ(e)N–	mem(e)N–
	III.poj	li–	ne–	∅–	tu–	beN–	heN–	ñeN–	meN–
	III.obw	teli–	tyN–	te–	tytu–	tef(e)N–	teh(e)N–	teñ(e)N–	tem(e)N–
	I.mn.in	beli–	byN–	be–	bytu–	bef(e)N–	beh(e)N–	beñ(e)N–	bem(e)N–
	I.mn.eks	heli–	hyN–	he–	hytu–	hef(e)N–	heh(e)N–	heñ(e)N–	hem(e)N–
	II.mn	ñeli–	ñyN–	ñe–	ñytu–	ñef(e)N–	ñeh(e)N–	ñeñ(e)N–	ñem(e)N–
	III.mn	zeli–	zyN–	ze–	zytu–	zef(e)N–	zeh(e)N–	zeñ(e)N–	zem(e)N–

W powyższych tabelkach „(e)“ oznacza samogłoskę "e" przed tematami zaczynającymi się na spółgłoskę i brak samogłoski przed tematami samogłoskowymi.

Zdania podrzędne

W języku dapelskim zdania podrzędne tworzy się poprzez ich nominalizację sufiksem specyficzności. W przeciwieństwie do języka polskiego zdanie podrzędne musi zawierać głowę np:

Eluse hihafs. — „Zjadamy Erutańczyka.“

Eluse hihabys taks. — „Erutańczyk, którego zjadamy, jest smaczny.“

Czasowniki statyczne (odpowiedniki przymiotników) nie są nominalizowane:

Eluse taks. — „Erutańczyk jest smaczny.“

Eluse taks hihafs. — „Zjadamy Erutańczyka, który jest smaczny.“

Mowa niezależna

W dapelskim nie występuje mowa zależna. Zdania podrzędne w zdaniach z czasownikami takimi jak „myśleć“ i „mówić“ są wypowiadane z tą samą osobą, z którą zostały pomyślane i wypowiedziane, nie potrzebują także sufiksu nominalizacyjnego:

Eluse hihafs. — „Zjadamy Erutańczyka.“

Eluse hihafs zylaiks. — „Pomyśleli, że zjadają Erutańczyka.“

Słowotwórstwo

Są dwa sposoby tworzenia nowych słów w dapelskim: modyfikacja rzeczowników poprzez dodanie afiksów i tworzenie złożeń, oraz modyfikacja czasowników w sposób identyczny do tworzenia zdań podrzędnych.

Modyfikacja czasowników

Część zdań podrzędnych staje się utartymi zwrotami używanymi jak rzeczowniki. Jest to bardzo produktywna metoda tworzenia rzeczowników w dapelskim.

Czasowniki w aspekcie habitualnym

Poprzez użycie znominalizowanej formy czasownika w aspekcie habitualnym można utworzyć rzeczowniki o znaczeniu „ktoś kto często X” np.

syzyny — „wojownik” od syzyn „często walczy”

Czasowniki w aspekcie irrealnym

Znominalizowany czasownik w aspekcie irrealnym oznacza „skłonny do X”.

tabyneslys — „łamliwy” od tabynesels „ma się złamać”

Czasowniki w aspekcie dokonanym

Rzeczowniki można utworzyć również od zdań z czasownikami dokonanymi. Takie rzeczowniki oznaczają wykonwacę czynności:

hyihen miminamynyl — „zarządca” od hyihen miminamynel „wydał im rozkazy”

Modyfikacja rzeczowników

Istnieje kilka afiksów, którymi można modyfikować rzeczowniki.

Prefiks „man–”

Prefiks „man–” tworzy słowa o znaczeniu melioratywnym. Pochodzi od słowa „man” oznaczającego złoto.

Sufiks „–sas”

Sufiks „–sas” lub „–tas” oznacza „miejsce/przedmiot, w którym jest

Przykładowe teksty

Tekst dapelski (łacinka)	Tekst polski	Glossy
Nyhe sofeln zyjas Lane my nyhe müs tejelys, sofeln mičiññenel. IIe ka sofyl sogelys higes, oge ka sofyl tysyigys tymyips zyis, any ka sofyl žysy dytlyn ka hitylpys. Nyhe sofeln misehnel žys sofeln milesi lyčinys ka litet ibes. Sofeln nyhe zemelkusehnel nyhe fi, hentet zyjibes ka žys eš nyhe tumüs sis handany telbudözmini lyčiny, lane müs tejely. Nyhe fijyl ly tyžynys tufeh jüññanel.	Owca i konie Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.	Owca koń-PL 3PL-ze Wzgórze-SPEC 3SG-na owca-SPEC 3SG-wełna 4SG-nieistnieć-PROG-SPEC, koń-PL 3SG-3PL-widzieć-INIC-DOK. Jeden-SPEC 3SG-wnętrze koń-SPEC wóz-SPEC 3SG-4SG–horyzontalnie-ciągnąć-PROG, dwa-SPEC 3SG-wnętrze koń-SPEC 4SG-ciężki-PROG-SPEC 4SG-wielki-PROG 3SG-4SG-nieść-prog, trzy-SPEC 3SG-wnętrze koń-SPEC człowiek-SPEC 3SG-szybki-SPEC 3SG-wnętrze 3SG-4SG-horyzontalnie-wieźć-PROG. owca-SPEC koń-PL 3SG-4SG-3PL-powiedzieć-DOK człowiek koń-PL 3SG-4SG-3PL-rozkazywać-HABIT-SPEC 1SG-4SG-widzieć-PROG-SPEC 3SG-wnętrze 1SG-serce 3SG-bolesne-PROG. Koń-PL owca-SPEC 3PL-4SG-3SG-przeciwnie-powiedzieć-DOK owca 3SG-4SG-słuchać-OPT, 1PL-serce 3PL-bolesne-PROG 3SG-wnętrze człowiek pan owca-SPEC 4SG-wełna 3SG-płaszcz 3SG-4SG-4SG-nazewnątrz-brać-APL-HABIT-SPEC 1SG-4SG-widzieć-SPEC; owca-SPEC 3SG-wełna 4SG-nieistnieć-HABIT. owca-SPEC słyszeć-DOK-SPEC 3SG-po 4SG-płaski-PROG-SPEC 4SG-przez biegnąć-INIC-DOK.