<p>W dłuższych czasownikach złożonych z wielu afiksów niekiedy zachodzi wypadanie końcówki 3. osoby liczby pojedynczej, pod warunkiem, że czasownik nie koliduje to z rzeczownikiem tego samego rdzenia lub nie zmienia to kontekstu zdania. Przed spółgłoskami płynnymi oraz po [k g m n ŋ] może zachodzić upraszczanie sufiksu ''-ot'' do formy występującej zwykle po samogłosce (''-t'').</p>
<p>W dłuższych czasownikach złożonych z wielu afiksów niekiedy zachodzi wypadanie końcówki 3. osoby liczby pojedynczej, pod warunkiem, że czasownik nie koliduje z rzeczownikiem tego samego rdzenia lub nie zmienia to kontekstu zdania. Przed spółgłoskami płynnymi oraz po [k g m n ŋ] może zachodzić upraszczanie sufiksu ''-ot'' do formy występującej zwykle po samogłosce (''-t'').</p>
Kul -ęzyk a priori wykreowany przez Artaxesa 18 stycznia 2011. Jego nazwa, wymawiana [kyl̴], znaczy po prostu "język".
Fonologia
Samogłoski
Pisownia
IPA
Komentarz
a
æ ɑ
wymowa ɑ występuje w sąsiedztwie spółgłoski uwularnej
e
i ɪ j
j występuje po samogłosce, natomiast wymowa ɪ po spółgłoskach nasalnych i sybilantach, przed j obowiązuje wymowa e.
i
ɪ j
wymowa j występuje po samogłosce
o
u
u
u y ʊ
wymowa y występuje w sąsiedztwie spółgłosek płynnych, natomiast wymowa ʊ występuje w sylabie nagłosowej (nie licząc otoczenia spółgłosek płynnych)
Wszystkie samogłoski posiadają warianty nosowe rozwinięte z połączeń V + spółgłoska nosowa, jednak ortografia ich nie zaznacza.
Spółgłoski
Pisownia
IPA
Komentarz
p
p
t
t
k
k h
h przed spółgłoskami zwartymi
b
b
d
d
g
ɣ
v
ʋ
s
s z
z między samogłoskami nienasalnymi oraz na początku nagłosu przed samogłoską
z
ts
ş
ʃ
j
ʒ
y
ʝ ~ ʑ
ç
ç ~ ɕ
l
l̴ ʎ
ʎ przed samogłoskami przednimi
m
m
n
n ɲ ŋ
ɲ przed samogłoskami przednimi, ŋ przed spółgłoskami welarnymi
h
nieme, wydłuża wartość poprzedzającej samogłoski
r
ʁ
Zjawiska fonetyczne
Delecja
Delecja jest procesem łączącym dwie identyczne sylaby otwarte w jedną, pod warunkiem, iż pierwsza z nich nie znajduje się w nagłosie wyrazu.
Geminacja r
Spółgłoska /ʁ/ może jako jedyna spółgłoska ulegać geminacji w dwóch przypadkach:
jeśli pomiędzy dwoma /ʁ/ ulega zanikowi samogłoska;
jeśli towarzysząca bezpośrednio /ʁ/ spółgłoska /ɣ/ ulega asymilacji do /ʁ/.
Deklinacja
Przypadek
Końcówka
Funkcja
Dyrektyw (Nadrzędnik)
-
forma słownikowa, podmiot, agent, pacjens
Konstruktyw
-an, -n
narzędzie, położenie, właściciel
Latyw
-uş, -ş
kierunek, cel, bezwolny korzystający
Liczba
Liczba zerowa służy do wyrażania czynności, której opisany nią podmiot nie może lub nie zdoła wykonać lub stać się jej obiektem.
Liczba podwójna służy do opisywania naturalnych par rzeczownikowych.
Liczba mnoga wyraża określoną ilość czegoś; rzeczowniki opisane sufiksem liczby mnogiej stosowaną są z liczebnikami powyżej 'jeden'.
Liczba masowa służy do opisywania kolektywów, nieokreślonej ilości tych samych rzeczowników; Rzeczowniki w liczbie masowej przypisane są czasownikom liczby pojedynczej.
Liczba pojedyncza
Liczba zerowa
Liczba podwójna
Liczba mnoga
Liczba masowa
-
-en, n
-ar, -r
-iş, -ş
-at, -t
şut (strzała)
şuten (żadna strzała)
şutar (dwie strzały)
şutiş (strzały)
şutat (zbiór strzał)
arasa (praca)
arasan (żadna praca)
arasar (dwie prace)
arasaş (prace)
arasat (zawód)
Aspekty
'być'
'robić'
'słyszeć'
'mówić'
'mieć powinność'
Imperfektyw
da-
ara-
usu-
kul-
solt-
Perfektyw
rada-
arra-
urasu-
kural-
soralt-
Prospektyw
moda-
amora-
umosu-
kumol-
somolt-
Kontynuatyw
sida-
asira-
usisu-
kusil-
sosilt-
Iteratyw
neda
anera-
unesu-
kunel-
sonelt
Dezyderatyw
lada-
alara-
ulasu-
kulal-
solalt-
Strony
Strona
Afiks
'robić'
'mówić'
'myć'
Czynna
-
ara-
kul-
vaş-
Bierna
-om-, -m-
aram-
kulom-
vaşom-
Zwrotna
-ul-, -l-
aral-
kulul-
vaşul-
Osoby
Osoba
liczba pojedyńcza
liczba mnoga
1.
-in, -n
-ima, -ma
2.
-eş, -ş
-iva, -va
3.
-ot, -t
-uri, -ri
Inne formy czasownika
Supinum służy do oznaczania celu czynności wyrażonej przez inny czasownik, np. kulate - 'żeby mówić'.
Afiks
'robić'
'mówić'
Imiesłów
-anza, -nza
aranza
kulanza
Supinum
-ate, -te
arate
kulate
Gerund
-inka, -nka
aranka
kulinka
Przymiotniki
Przymiotniki ulegają deklinacji tak jak rzeczowniki i zaimki. Przymiotnik opisujący występuje za rzeczownikiem opisywanym, może też występować w zdaniu niezależnie w roli podmiotu lub obiektu. Sufiksem każdego przymiotnika jest -i lub -hi.
Stopniowanie przymiotników
Pozytyw
Komparatyw
Superlatyw
nadi
nadaşi
nadanti
mocny
mocniejszy
najmocniejszy
mahi
maşahi
mantahi
dobry
lepszy
najlepszy
Przysłówek
Przysłówek tworzony jest końcówką -u/-hu w miejsce końcówki przymiotnikowej. Ulega jedynie stopniowaniu.
Przymiotnik
Przysłówek
nadi
'mocny'
nadu
'mocno'
mahi
'dobry'
mahu
'dobrze'
Stopniowanie przysłówków
Pozytyw
Komparatyw
Superlatyw
nadu
nadesu
nadentu
mocno
mocniej
najmocniej
mahu
masehu
mantehu
dobrze
lepiej
najlepiej
Liczebniki
L. główny
L. porządkowy
L. mnożny
L. wielokrotny
L. przysłówkowy
1.
ana
anahi
anatari
anapetri
anahu
2.
dara
darahi
daratari
darapetri
darahu
3.
salar
salari
salartari
salapetri
salaru
4.
berat
berati
beratari
berapetri
beratu
5.
nagal
nagali
nagaltari
nagalpetri
nagalu
6.
samat
samati
samatari
samapetri
samatu
7.
madun
maduni
maduntari
madunpetri
madunu
8.
aktat
aktati
aktatari
aktapetri
aktahu
9.
yasan
yasani
yasantari
yasanpetri
yasanu
10.
zahur
zahuri
zahurtari
zahurpetri
zahuru
11.
zahur anaka
zahuri anahika
zahur anatarika
zahur anapetrika
zahuru anahuka
20.
darzahur
darzahuri
darzahurtari
darzahurpetri
darzahauru
21.
darzahur anaka
darzahuri anahika
darzahur anatarika
darzahur anapetrika
darzahuru anahuka
100.
katan
katani
katantari
katanpetri
katanu
121.
katan darzahur anaka
katani darzahuri anahika
katan darzahur anatarika
katan darzahur anapetrika
katanu darzahuru anahuka
1000.
togon
togoni
togontari
togonpetri
togonu
10.000.
dandan
dandani
dandantari
dandanpetri
dandanu
100.000.
zahur dandanan
zahuri dandani
zahur dandantari
zahur dandanpetri
zahuru dandanu
1.000.000.
katan dandanan
katani dandani
katan dandantari
katan dandanpetri
katanu dandanu
Zaimki
Zaimki osobowe
Osoba
Liczba pojedyńcza
Liczba mnoga
1.
e
meş
2.
sun
veş
3.
al
leş
Sufiksy dzierżawcze
Osoba
Jeden posiadacz
Wielu posiadaczy
1.
-ey, -y
-am, -m
2.
-es, -s
-av, -v
3.
-ok, -k
-al, -l
Sufiksy zwrotne
Sufiksy zwrotne służą do tworzenia strony zwrotnej.
Osoba
Liczba pojedyńcza
Liczba mnoga
1.
-iç-, -ç-
-aj-, -j-
2.
-ez-, -z-
-og-, -g-
3.
-ul-, -l-
-or-, -r-
Osobnym sufiksem zwrotnym dla liczby zerowej jest -uh-/-h.
Zaimki liczebne
mavah
wiele
neşah
mało
saluş
ile
daluş
tyle
Przyimki
ir
w
Konstruktyw
uç
z
Konstruktyw
ah
bez
Konstruktyw
vo
od
Latyw
on
do, ku
Latyw
ay
dla, w obronie, w imieniu
Latyw
it
w (coś)
Latyw
zin
przez (instrument)
Konstruktyw
ke
przez (powierzchnię)
Latyw
reş
przez (na wylot)
Latyw
tuh
przy, obok, wobec
Konstruktyw
tag
naprzeciwko
Konstruktyw
votag
z naprzeciwka
Latyw
nah
po (kolejność czasowa)
Konstruktyw
se
za (lokacja przestrzenna)
Konstruktyw
ney
przed (kolejność czasowa)
Konstruktyw
per
przed (lokacja przestrzenna)
Konstruktyw
la
na
Konstruktyw
tut
pod
Konstruktyw
sela
nad, ponad
Konstruktyw
sah
poza
Konstruktyw
vosah
spoza
Latyw
vogolu*
wokoło, dookoła
Konstruktyw
tel
z powodu
Konstruktyw
irzan
w czasie (trwania)
Konstruktyw
kenun
w zamian za
Konstruktyw
gon
razem z
Konstruktyw
olyun
według
Konstruktyw
lalyun
wzdłuż
Latyw (ruch), Konstruktyw (podłużne położenie)
joh
jak
Dyrektyw
johu
jako
Dyrektyw
*gol - koło, vogolu - 'dokólnie'
Partykuły
dah
twierdząca
şuh
wynikowa
ge
wprowadzająca zdanie podrzędne
vah
ponaglająca
jo
wzmacniająca
ma
przecząca zależna
mah
przecząca niezależna
ba
warunkowa
rah
rozkazująca
aya
modyfikująca (tylko)
muşum
modyfikująca (jeszcze)
Partykuły spójnikowe
-ka
łącznikowa (i, oraz)
-kan
przecząca sufiksowalna (ani)
vi
wyjątkująca (ale)
ola
alternatywna (lub)
Słowotwórstwo
Afiks
Przykład
Wykonawca
-ak, -k
kul 'mówić' > kulak 'mówca'
Odbiorca
-omak, -mak
larom 'być uczonym' > laromak 'uczeń'
Rzeczownik > przymiotnik posesywny
-avi, -vi
puç 'syn' > puçavi 'synowy, będący własnością syna'
Język, mowa (rzeczownik)
-alya, -lya
Aglit 'Anglicy' > Aglitalya 'angielski'
Religia, ideologia, filozofia
-ast, -st
eşlam 'islam' > eşlamast 'islamizm'
Zwolennik
-astak, -stak
eşlamast 'islamizm' > eşlamastak 'islamista'
Wiedza, znawstwo
-arya, -rya
eşlam 'islam' > eşlamarya 'wiedza islamu, o islamie'
Centrum, środek, główne miejsce
-esan, -san
daça 'ziemia' > daçasan 'środek ziemi'
Cecha niepełna
-ara, -ra-
mahi 'dobry' > marahi 'prawie, trochę dobry'
Cecha przesycona (negatywnie)
zu-
mahi 'dobry' > zumahi 'za dobry'
Cecha komplementywnie intensyfikująca
sah- (przyimek lokatywny 'za' jako prefiks)
mahi 'dobry' > sahmahi 'przedobry'
Przymiotnik jakościowy
bar- (barşi 'wysoki')
mahi 'dobry' > barmahi 'bardzo dobry'
Narzędzie
-ame, -me
gab 'brać' > gabame 'biernik'
Miejsce
-ada, -da
kul 'mówić' > kulada 'mównica'
Zdrobnienie (rzeczownik)
-elo, -lo
kova 'góra' > kovalo 'górka'
Zgrubienie (tylko rzeczownik)
-ega, -ga
kova 'góra' > kovaga 'górzysko'
Zdrobnienie (przymiotnik)
-el-, -le-
mahi 'dobry' > malehi 'dobrutki'
Grupa, oddział, organizacja
-ator, -tor
kani 'stary' > kanator 'rada starszych'
Zamiłowanie
-işka, -şka
kul 'mówić' > kulişka 'gadulstwo'
Przymiotnik podobieństwa
-azi, -zi
kahra 'człowiek, osoba' > kahrazi 'człowiekowaty, podobny do człowieka'
Zdolność, umiejętność
-anta, -nta
mul 'kochać' > mulanta 'zdolność do miłości'
Narodowość
-aliş, -liş
Irak > Irakaliş 'Irakijczyk'
Abstrakcja (odczasownikowa)
-usa, -sa
mul 'kochać' > mulusa 'miłość'
Abstrakcja (odprzymiotnikowa)
-şah
jahi 'mądry' > jahişah 'mądrość'
Cecha (rzeczownik)
-ika, -ka
ven 'patrzeć, oglądać' > venika 'wzrok'
Czynność współdzielona (czasownik)
gon-
ara 'robić' > gonara 'współpracować'
Czynność wykonywana wstecz
ava-, avah-
man 'myśleć' > avaman 'mylić się, błądzić w myślach'
Czynność sama na sobie
ene-
sihd 'zabijać' > enesihd 'dokonywać samobójstwa'
Prawo, reguła, zasada
-ahta, -hta
aşa 'koń' > aşahta 'obrzęd konia'
Terytorium, ziemia, kraj, siedziba
-alyat, -lyat
Aglit 'Anglicy' > Aglitalyat 'Anglia'
Własność, majątek
-avat, -vat
ata 'ojciec' > atavat 'majątek ojca, ojcowizna'
Całkowitość
vara-
nadi 'mocny > varanadi 'wszechmocny'
Rzeczownik odczasownikowy pokrewny (archaiczny)
-ah, -h
get 'prowadzić' > getah 'droga, szlak, prowadnica'
Złożenia
Wyrazy złożone z co najmniej dwóch wyrazów składowych powstają przy użyciu interfiksu -e-/-he-/-eh-. Pomiędzy wyrazami zakończonymi samogłoską a następnym wyrazem rozpoczynającym się nią wstawiane jest samo -h-, ponieważ samogłoska interfiksu ulega delecji.
kul (język, mowa) + vitak (władca) > kulevitak ('moworządca')
lag (mleko) + getah (droga) > lagetah (Droga Mleczna)
Podstawowym szykiem zdania jest VSO (orzeczenie-podmiot-dopełnienie).
Role przypadków w składni
Stosunek podmiotu do obiektu
Podmiot jak i obiekt przybierają postać tego samego przypadku nadrzędnego (Dyrektyw). W celu ich odróżnienia podmiot zawsze występuje przed obiektem, np.:
Larot larak laromak. - 'Nauczyciel uczy ucznia'
Larot laromak larak. - 'Uczeń uczy nauczyciela.'
Zmiana stanu
Zmiana stanu wyrażana jest obiektem w przypadku nadrzędnym wraz z odmienioną formą czasownika tan o znaczeniu 'zmieniać, przemieniać, zamieniać', np.:
Tarant per larak. - 'Brat został nauczycielem.'
Taranult vitak sagakok. - 'Władca zamienił go w jego sługę.'
Orzeczenie
Rzeczownik w roli orzeczenia występuje pod postacią przypadka nadrzędnego wraz z odmienioną formą czasownika ov - 'być, istnieć', np.:
Ovot per zutak. - 'Brat jest lekarzem.'
Oravot sar zutak. - 'Siostra była lekarką.'
Inkorporacja dopełnienia do czasownika
Inkorporacja dopełnienia do czasownika przejawia się dodawaniem osobowych sufiksów zwrotnych do rdzenia. Sufiks zwrotny może powodować podwojenie obiektu w zdaniu (jednak konstrukcja ta nie jest obowiązkowa).
Ihtot suk lak. / Ihtulot suk lak. - 'Pies je kość.'
Konstrukcja niesprawcza
Konstrukcja niesprawcza służy do oznaczania czynności, gdy przyczyny jej zaistnienia nie są znane. Tworzona jest poprzez dodanie prefiksu czasownikowego ene-, oznaczającego działanie na sobie, do strony czynnej.
Enetarakt lasa. - 'Szkło stłukło się.'
3. osoba liczby pojedyńczej
W dłuższych czasownikach złożonych z wielu afiksów niekiedy zachodzi wypadanie końcówki 3. osoby liczby pojedynczej, pod warunkiem, że czasownik nie koliduje z rzeczownikiem tego samego rdzenia lub nie zmienia to kontekstu zdania. Przed spółgłoskami płynnymi oraz po [k g m n ŋ] może zachodzić upraszczanie sufiksu -ot do formy występującej zwykle po samogłosce (-t).
Rodzaje zdań
Zdania przeczące
Zdania przeczące tworzone są poprzez dodanie partykuły przeczącej w formie zależnej (ma) po czasowniku.
