Język prajoreliski

język (pra)joreliski Le jégg jòręlri
Typologia:	SVO, fleksyjny, mianownikowo - biernikowy
Utworzenie:	Emil w 2022 (obecna wersja)
Cel utworzenia:	Na potrzeby projektu/konwerldu
Sposoby zapisu:	w świecie brak, de facto transkrypcja łacińska
Klasyfikacja:	Gamajskie pragammajski (†) praonski (†) prapółnocnoonski (†) prajoreliski
Kody
Conlanger–1	pjr.
Lista conlangów

        

Zobacz też słownik tego języka.

Język prajoreliski, także język joreliski lub język północnowschodnioonski (pjr. le jégg jòręlri /le ˈjégː ˈjòrɛlʲrʲi/) - język z rodziny języków północnoonskich (a tym samym grupy peryferyjnej języków gamajskich), wywodzący się z wschodniego dialektu północnoonskiego. Do cech które go charakteryzują należą: system akcentowy z trzema tonami, odmiana określnika w funkcji przymiotnikowej oraz proces tzw. przywrócenia a. Był on używany na obszarze ? w okresie 2300 PG - ?.

Procesa od północnoonskiego

Zanik dźwięcznych obstruentów i /θ/

Jest to proces dialektalny w północnoonskim - dźwięczne obstruenty tracą swoją dźwięczność niezależnie od pozycji. Dodatkowo, w dialekcie wschodnim/protojoreliskim dźwięk /θ/ (a więc także dawne /ð/) zlewa się z dawnym *t. Proces ten jednak nie objął wariantu labializowanego i miękkiego, czyli /θʷ/ oraz /θʲ/ (jednak ten drugi później również straci swoją odrębność).

Przywrócenie /a/

W późnym północnoonskim praonskie *a zostało cofnięte i zlabializowane, dając /ɒ/ - w konsekwencji pod koniec wspólnoty północnoonskiej brakowało zwykłego /a/. Jednak w joreliskim doszło do tzw. przywrócenia a. Proces ten musiał się odbyć przed wcześniejszym podniesieniem się niskich przed nosowymi.

Samogłoska /ɒ/, również długa, przed przednimi /æ e i/ cofnęła się z powrotem do /a/. Ponadto, te same samogłoski w pozycji przed /ø y/ przeszły w /ɶ/, które później przeszło w wyższe /œ/. Dyftong /ɒi/ również staje się /ai/ niezależnie od pozycji, ale /ɒu/ pozostało.

A-przywrócenie spowodowało wiele wymian w odmianie wyrazów.

Podniesienie przed nosowymi

Samogłoski /ɒ/ /æ/ /ɶ/ (efekt a-przywrócenia przed /ø y/) w pozycji przed nosowymi podniosły się odpowiednio do /o/ /e/ /ø/. Zmiana ta musiała zajść po odzyskaniu /a/, gdyż inaczej ta głoska nie byłaby przywracana przed nosowymi.

Powstanie nowych półsamogłosek

Głoska /lʷ/ zlała się z /w/, zaś /θʲ/ z /j/.

Powstanie gieminat po akcencie akucie

Po samogłoskach z akcentem akutowym (oraz cyrkumfleks, jeśli sie go liczy inaczej niż akut + iloczas) wszystkie spółgłoski ulegają podwojeniu. Prócz zmian /j/ > /ɟː/ oraz /w/ > /gː/ giemianty nie zmieniają barw. Proces ten dotyczy także dyftongów (np. *tái > dáđđj /táɟː/).

Także grupy spółgłosek są podwajane w stylu nt > ntt, tr > ttr, lm > llm itp. (w skrócie podwaja się obstruenta, a jak go nie ma to pierwszy element zbitki).

Jeżeli samogłoska z akutem występuje na końcu wyrazu, gieminacji ulega nowy wygłos - po wygłosowych tylnich oraz /a/ powstaje gieminata /bː/, zaś po przednich gieminata /dː/.

Reguła ta przestała obowiązywać w pewnym momencie, co poskutkowało przywróceniem połączeń samogłoska z akutem + pojedyncza spółgłoska oraz dyftongów z akutem. Było to na tyle wcześnie, że niektóre zapożyczenia posiadają dźwięczną spółgłoskę w takim miejscu.

W ten sposób w ograniczony sposób przywrócono dźwięczność do języka.

Ponowna u-mutacja

Niekonsekwentny proces u-mutacji w północnoonskim zostaje powtórzony, ale tylko dla /æ(ː)/:

• æ(ː) /_Cʷ > *ɶ

Proces ten nadal jest niekonsekwentny prócz dyftongu /æu/, który jednolicie stał się /ɶu/.

Mazurzenie

Spółgłoski /tʃ/ /ʃ/ uległy procesowi mazurzenia i przeszły w /ts/ /s/. Dawne *č zatem zachowało odrębność, ale nie *ž.

Nowa palatalizacja

Podczas gdy /tʃ/ /ʃ/ de facto ulegają depalatalizacji, to powstają nowe miękkie. Przed przednimi *i *y palatalizacji ulegają wszystkie spółgłoski, zaś przed *e *ø *æ *ɶ palatalizacji uległy tylko zwykłe welary:

• KE > KʲE
• C[i y] > Cʲ[i y]

Podniesienie niskich

Samogłoski które wcześniej podniosły się przed nosowymi (czyli /æ/ /ɶ/ /ɒ/) teraz się podnoszą wszędzie do /ɛ/ /œ/ /ɔ/. Stabilizuje to podstawowy system samogłosek.

Przegłos przed zębowymi

Po palatalizacji (ale nie wiadomo czy po podniesieniu niskich) musiał zajść proces podobny do przegłosu lechickiego - przed czystymi (bez palatalizacji czy labializacji) głoskami /n t ts s l r/ przednie niezaokrąglone przeszły w tylne:

• ɛ(ː) /_T > ɔ(ː)
• e(ː) /_T > o(ː)

Zanik labializowanych przedniojęzykowych oraz -r

Po przegłosie labializowane przedniojęzykowe łączą się z zwykłymi, zaś niepodwojone /r/ na końcu wyrazów wypada. Powoduje to nierzadko różnice na przegłosie (np. mianownik i narzędnik "ty": lje kontra ljo (z dawnego *ljer).

Lenicja interwokaliczna

Pomiędzy dwiema samogłoskami oraz w grupach z sonoratem pojedyncze obstruenty (które są bezdźwięczne) zostają udźwięcznione. Gieminaty temu procesowi nie ulegają i pozostają bezdźwięczne. W konsekwencji, lenicja nie obejmuje też /ɟ/ ani /g/, które do tej pory były zawsze gieminatami, ani tym bardziej /b/ oraz /d/, które występują tylko na końcu wyrazów.

Utrata półwysokich wygłosowych

W wygłosie krótkie /e ø o/ zanikły niezależnie od akcentu. Ponieważ jednak wcześniej wygłosowe akuty zostały zakończone gieminatą to mogły wypadać jedynie akcentowane grawisy (akutów z utraty /-r/ też nie było, gdyż po nich zawsze było podwojone). Kiedy traconą samogłoskę poprzedzało /j/ lub /w/ to uległo wokalizacji do /i/ lub /u/ i ewentualnie przejmowało akcent grawisowy.

Kiedy jednak żadna półsamogłoska nie poprzedzała wygłosu, akcent przesuwał się na poprzednią sylabę i stawał się tzw. neoakutem - akcentem opadająco-rosnącym. Nie zlał się z haczkiem, gdyż do tego czasu prawdopodobnie samogłoski długie otrzymały ten sam akcent, co krótkie (haczek > grawis oraz cyrkumfleks > akut). Przykładem słowa z neoakutem jest dãr /tǎr/ z *ðarè, oznaczające "matkę". Neoakut potem w wielu dialektach zlał się z odziedziczonym akutem.

Kilka małych zmian

Półsamogłoska /w/ i /wʲ/ ulegają przejściu w krtaniowe /h/ i /hʲ/.

Natomiast krótkie samogłoski /i y u/ obniżają się przed dźwiękami typu /r/ oraz /l/ do /e ø o/.

Redukcja różnic długości i jakości

Wreszcie, doszło do zredukowania wielu różnic w samogłoskach i spółgloskach:

• najpierw skrócono gieminaty po długich samogłoskach, np. *kœ̂re > *kʲœ̂rr > gjőr (ale *só > *sóbb > zóbb) oraz po innych spółgłoskach;
• następnie jest tracona długość samogłosek (wszystkie się skracają);
  • w ten sposób zostaje w pełni przywrócony kontrast dźwięczności prócz pozycji nagłosowej;
• samogłoska /œ/ w większości gwar zlała się z /ø/ (dotyczy to krótkiej i długiej);
• dyftongi /ui/ łączy się z /oi/.

Te zmiany kreują rekonstruowaną formę joreliskiego, posiadającego 9-10 samogłosek i trzy tony pod akcentem.

Monoftongizacja nieakcentowanych dyftongów

Wszystkie nieakcentowane dyftongi ulegają monoftongizacji:

• ai > a
• ɔu > ɔ
• ɛi > ɛ
• (œu > œ~ø)
• ei > e
• eu > ø
• øy > y
• øu > o
• oi > ø
• ou > u
• iu > y

Jako konsekwencja tego, dochodzi do nowej palatalizacji przed /i y/:

• C[i y] > Cʲ[i y]

Końcowe zmiany

Dźwięk /ð/ (powstały z interwokalicznych *θʷ *ðʷ) w większości dialektów zlał się z /d/. W części z nich został przywrócony na granicy morfemów.

Połączenie /ju/ przeszło w /jy/.

Fonetyka

Samogłoski

W prajoreliskim występuje 9 lub 10 samogłosek, zależnie od dialektu:

	przednie niezaokrąglone	przednie zaokrąglone	tylne
wysokie	i <i>	y <y>	u <u>
półwysokie	e <e>	ø <ö>	o <o>
półniskie	ɛ <ę>	(œ <ǫ̈>)	ɔ <ǫ>
niskie	a <a>

Każda samogłoska może przyjąć dodatkowy znak akcentu: grawis (à), akut (á) oraz tyldę (ã). Nie wymaga się grawisu gdy słowo z tym akcentem jest jednosylabowe, jednak użycie go jest dozwolone i zalecane w odróżnianiu hologramów.

Dyftongi

Istnieje 10 dyftongów (11 w niektórych dialektach): ai, ęi, ei, eu, oi, ou, ǫu, öu, öy, (ǫ̈u), iu. Występują tylko pod akcentem. Ortograficznie występują również poza nim, ale tylko w celu zachowania zmian w wyniku przesuwek akcentu. Połączenia oznaczające dyftongi czyta się ówczas następująco:

• ai - /a/
• ęi - /ɛ/
• ei - /e/
• eu - /ø/
• oi - /ø/
• ou - /u/
• ǫu - /ɔ/
• öu - /o/
• öy - /y/
• iu - /y/
• (ǫ̈u - /œ/)

Spółgłoski

Prajoreliski cechuje się bogatym systemem spółgłosek. Z wyjątkiem /j/ oraz /ɟ/ wszystkie układają się w pary twarda-miękka, a w welarnych może istnieć też labializacja.

		Wargowe	Przedniojęzykowe	Podniebienne	Welarne	Labiowelarne	Gardłowe
Nosowe		m <m> mʲ <mj>	n <n> nʲ <nj>		ŋ <ŋ> ŋʲ <ŋj>	ŋʷ <ŋu>
Zwarte	bezdźwięczne	p <b~p> pʲ <bj~pj>	t <d~t> tʲ <dj~tj>		k <g~k> kʲ <gj~kj>	kʷ <gu~qu>
	dźwięczne	b <b> bʲ <bj>	d <d> dʲ <dj>	ɟ <đj>	g <g> gʲ <gj>	gʷ <gu>
Afrykaty	bezdźwięczne		t͡s <x~c> t͡sʲ <xj~cj>
	dźwięczne		d͡z <x> d͡zʲ <xj>
Szczelinowe	bezdźwięczne	f <v~f> fʲ <vj~fj>	s <z~s> sʲ <zj~sj> θ <dh~th> θʲ <dhj~thj>		x <gh~ch> xʲ <ghj~chj>	xʷ <ghu~chu>	h <h> hʲ <hj>
	dźwięczne	v <v> vʲ <vj>	z <z> zʲ <zj> (ð <dh> ðʲ <dhj>)		ɣ <gh> ɣʲ <ghj>	ɣʷ <ghu>
Drżące, półsamogłoski			r <r> rʲ <rj>	j <j~y>
Boczne			l <l> lʲ <lj>

Samogłoski dźwięczne nigdy nie występują na początku wyrazów. Litery ich w tej pozycji oznaczają zgodnie z konwencją transkrypcji spółgłoski bezdźwięczne, by zmniejszyć ilość wymian głosek (po dodaniu przedrostka zazwyczaj stają się dźwięczne). Jednakże, w niektórych partykułach mogą się pojawić ortograficzne bezdźwięczne w celu odróżnienia hologramów.

Ponadto, spólgłoski są automatycznie palatalizowane przed /i/ /y/ (dlatego tam się je zapisuje jako proste p, s, g, h itd.). W innych pozycjach palatalizacja jest fonemiczna.

Spółgłoska /j/ jest zapisywana jako y po spółgłoskach oraz j w innych pozycjach. Podobnie jak bezdźwięczne na początku wyrazów, czasem używa się y w innych pozycjach w celu odróżnienia niektórych wyrazów.

Dźwięki /ð/ /ðʲ/ istnieją tylko w niektórych dialektach, w innych (w tym opisowym) zlały się z /d/ /dʲ/. Jednak wiele z nich potem je przywróciło w niektórych pozycjach w ramach analogii z formami /θ/ /θʲ/.

Akcent

Akcent stara się padać na przedostatnią lub ostatnią sylabę rdzenia, jednak nie zawsze tak jest. W języku ponadto występuje akcent toniczny: akcentowana sylaba przyjmuje jeden z trzech tonów:

• akut, czyli akcent rosnący (á);
• grawis, czyli akcent opadający (à);
• neoakut, czyli akcent opadająco-rosnący (ã).

Grawis jako jedyny mógł pojawić się na wygłosowych samogłoskach.

Gramatyka

Paradygmaty akcentowe

Joreliski odziedziczył z północnoonskiego cztery paradygmaty, zlewając z sobą fonetycznie paradygmaty E oraz F, a także upraszczając B i C w jeden. Jednak utworzył też nowy paradygmat w wyniku powstania neoakutu.
Paradygmat I - Akcent grawis lub haczek na przedostatnią w M., B., i D. l.poj. i l.podw, na trzecią od końca w pozostałych formach
Paradygmat II - Akcent grawis lub haczek na ostatnią w M.l.poj, na trzecią w B., i D. l.poj. i l.podw, na przedostatnią w pozostałych formach.
Paradygmat III - Akcent neoakut na ostatnią w M.l.poj, zmieniający się na grawis na ostatniej sylabie w pozostałych formach.
Paradygmat IV - Akcent grawis na przedostatnią w M.l.poj, na trzecią od końca w pozostałych formach. Warto zauważyć, że akcent zawsze pada na tą samą samogłoskę, niezależnie w której sylabie się ona znajduje.
Paradygmat V - Akcent akut na dowolną sylabę, zawsze pozostający na tej samej samogłosce.

Poniższa tabela ilustruje przesunięcia akcentu w różnych formach:
Forma I - M. l.poj
Forma II - D. i B. l.poj, cała l.podw.
Forma III - pozostałe formy

	forma I	forma II	forma III
I	CàCaC	CaCàCa	CàCaCa
II	CaCàC	CàCaCa	CaCàCa
III	CãC	CaCà	CaCà
IV	CàCaC	CàCaCa	CàCaCa
V	CáC	CáCa	CáCa

Przedimek

W języku istniały dwa przedimki określone - dla l. poj. le oraz dla l. pod. i l. mn. les. Są to szujodruhy z francuskim, gdyż oba wywodzą się z prapółnocnoonskiego *re (być może na zmianę r → l wpłynęło nieokreślone dawniej sandhi). Les pochodzi od le + -s będącą regularną końcówką mnożyny po samogłoskach.

Le może się odnosić także do rzeczowników niepoliczalnych (które na ogół przyjmują les) gdy chodzi o konkretną bryłę substancji.

Les jest czytane jako [les] przed spółgłoskami oraz [lez] przed samogłoskami. Podobnie, le powoduje udźwięcznienie pojedynczej spółgłoski po przedimku (np. le vö "ten syn" - fonologicznie /le ˈfø̀/. fonetycznie [le‿ˈvø̀]).

• le odǫ́r - kamień
• les odára - kamienia, dwa kamienie
• les odǫ́rǫs - kamienie
• le ǫ̀zǫl - mleko (np. szklanka, butelka)
• les ǫ̀zǫl - mleko (ogólnie)

W przeciwieństwie do wielu potomków, nie było przedimków nieokreślonych.

Rzeczownik

Rzeczownik zachował w głównej mierze swoją fleksyjność od prapółnocnoonskiego, chociaż jego odmiana została silnie wyrównana (m.in. przywracając -r czy usuwając wymiany oparte na wygłosie). Pozostała jednak ruchomość akcentu. Kryteria jego odmiany to: 6 przypadków (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, innesyw), 3 liczby (pojedyncza, podwójna i mnoga) i dwa rodzaje (męski i żeński).

Po akcentach grawisie oraz neoakucie oraz po nieakcentowanych sylabach spółgłoski w formach zależnych się udźwięczniają w większości przypadków, jednak są wyjątki od tej reguły.

A-temat

	l.poj	l.podw	l.mn
N	-Ø	-a	-ǫs
G	-ǫsV	-o	-ǫzV
D	-ǫl	-(j)o	-ǫzǫl
A	-Ø	-a	-azV
I	-ǫ	-(j)o	-ǫzǫ
In.	-ǫs	-(j)os	-ǫzǫs

(j) oznacza tu palatalizacje, która występuje tylko po ŋ k g ch gh, zaś V nieistniejącą samogłoskę, która jednak wpływa na położenie akcentu.

Jeżeli ostatnią samogłoską jest -ǫ- to w liczbie podwójnej, prócz jej dopełniacza, jest zamieniane na -a-.

Przykład odmiany na djǫr /ˈtʲɔ̀r/ "brat":

	l.poj	l.podw	l.mn
N	djǫr	djàra	djǫ̀rǫs
G	djǫrǫ̀s	djǫ̀ro	djǫrǫ̀z
D	djǫ̀rǫl	djàro	djǫrǫ̀zǫl
A	djǫr	djàra	djǫràz
I	djǫ̀rǫ	djàro	djǫrǫ̀zǫ
In.	djǫ̀rǫs	djàros	djǫrǫ̀zǫs

I-temat

	l.poj	l.podw	l.mn
N	-Ø	-je	-es
G	-esV	-ö	-ezy
D	-el	-e	-ezel
A	-i	-je	-ezi
I	-e	-e	-eze
In.	-is	-es	-ezis

W mianowniku i bierniku l. podwójnej wszystkie spółgłoski ulegają palatalizacji, w innych przypadkach palatalizują się tylko welarne. Przed dopełniaczem dwojnicy pozostają oryginalne spółgłoski.

Przykład odmiany na jégg /ˈjégː/ "język":

	l.poj	l.podw	l.mn
N	jégg	jéggje	jéggjes
G	jéggjes	jéggö	jéggjezy
D	jéggjel	jéggje	jéggjezel
A	jéggi	jéggje	jéggjezi
I	jéggje	jéggje	jéggjeze
In.	jéggis	jéggjes	jéggjezis

U-temat

	l.poj	l.podw	l.mn
N	-Ø	-ö	-os
G	-usV	-o	-ozu
D	-ol	-o	-ozol
A	-y	-ö	-ozy
I	-o	-o	-ozo
In.	-us	-os	-ozos

W tym temacie nie dochodzi do żadnych wymian głoskowych.

Przykład odmiany na luf /ˈlùf/ "włos":

	l.poj	l.podw	l.mn
N	luf	lùvö	lùvos
G	luvùs	lùvo	luvòzu
D	lùvol	lùvo	luvòzol
A	lùvy	lùvö	luvòzy
I	lùvo	lùvo	luvòzo
In.	lùvus	lùvos	luvòzos

Czasownik

Czasownik, w odróżnieniu do imion, zazwyczaj nie był wyrównywany do jednej formy, przez co jego odmiana jest bardziej nieregularna. Z drugiej strony, w czasownikach przestały obowiązywać paradygmaty akcentowe i w większości ten pada na przedostatnią sylabę bezokolicznika.

Liczebniki

liczba	liczebnik główny	liczebnik porządkowy
1	ghuo /ˈxʷò/	-
2	do /ˈtò/	-
3	dön /ˈtø̀n/	-
4	az /ˈàz/	-
5	gjőr /ˈkʲǿr/	-
6	nőr /ˈnǿr/	-
7	zóbb /ˈsóbː/	-
8	ho /ˈhò/	-
9	bǫl /ˈpɔ̀l/	-
10	ǫvǫ́bb /ɔˈvɔ́bː/	-