Język litelicki

Język litelicki Nithiel tello
Utworzenie:	kebikebij w 2013
Cel utworzenia:	na potrzeby conworldu, do tworzenia poematów
Używany w (Altaria):	Nedelor, Ziemie Zachodnie, Litenor i Elphas
Liczba użytkowników (Altaria)	ok. 583 000 000
Liczba użytkowników (faktyczna)	1
Sposoby zapisu:	łaciński zmodyfikowany, nithilend
Typologia:	OSV (w języku formalnym)
Klasyfikacja:	języki narijskie języki wyższe
Status urzędowy
Język urzędowy (Altaria):	Nedelor
Język pomocniczy (Altaria):	Ziemie Zachodnie
Język mniejszości (Altaria):	Ziemie Zachodnie, północna Enesja
Oficjalna regulacja:	Królewska Rada Języków Nedeloru
Kody
Conlanger–1	ltl
Lista conlangów

Język litelicki, nithiel (litel. Nithiel tello) (słownik) - sztuczny język kebikebija stworzony na potrzeby rozwijającego się conworldu Altaria. Jest językiem apriorycznym o w miarę swobodnym szyku zdania (jednakże porządany jest szyk OSV). W pytaniach często stosuje się szyk VOS, czasem jednak wystarczy zmienić intonację wypowiedzi. Określenie "litelicki" pochodzi od narijskiego słowa "litel", które oznacza osoby rasy litelienów.

Alfabet i fonologia

Do zapisu języka litelickiego może służyć alfabet łaciński lub nedelorskie pismo nithilend. W krajach północnych bardzo rzadko używa się też alfabetu runicznego angersindigar.

a [a], b [b], g [g], d [d], t [t], e [ε], i [i], í [ɪ], p [p], c [k], f [f], y [j], l [l], th [θ], dh [ð], h [h], s [s], o [ɔ], r [ɹ], m [m], n [n], ń [ŋ], u [ʊ], v [v], w [w]

Niegdyś w języku występowały głoski z przydechem, obecnie nie spotyka się ich w ogóle. Samogłoski z akutem są czytane o połowę dłużej (wyjątek stanowi í oraz ń), czym powodują zmianę akcentu na sylabę, w której znajduje się dana samogłoska. Pisząc na komputerze, akut można zastąpić apostrofem (np. eántíria - ea'nti'ria).

Zjawiska fonetyczne

ae czyta się [aɪ]
eá zwykle jako [a], czasami [a:]
y ze spółgłoską daje [ɪ] (obecnie rzadko spotykane)
Spółgłoski dźwięczne na końcu wyrazu zmieniają się w bezdźwięczne.

Gramatyka

Gramatyka języka litelickiego została rozszerzona w stosunku do wcześniejszych wersji języka. Obecna wersja jest wynikiem bardzo wielu modyfikacji i eksperymentów.

Czasowniki

Czasowniki odmieniają się przez osoby, liczby, czasy, strony, tryby oraz aspekty.

Aspekty: dokonany i niedokonany - Aspekt dokonany oznacza się:

a) sufiksem -etta - jeśli wyraz kończy się na spółgłoskę, a nie jest nią t
b) sufiksem -eva - jeśli wyraz kończy się na t
c) sufiksem -tta - jeśli wyraz kończy się na samogłoskę, a poprzedzającą ją spółgłoską nie jest t
d) sufiksem -va - jeśli wyraz kończy się na samogłoskę, a poprzedzającą ją spółgłoską jest t

Czasownik w formie podstawowej jest niedokonany.

Tryby: oznajmujący, rozkazujący i przypuszczający - Tryb oznajmujący nie zmienia czasownika (pozostawia formę podstawową). Wydłużenie pierwszej samogłoski i dodanie sufiksu -ta powoduje utworzenie trybu rozkazującego (np. arnar - prowadzić, árnasamta - prowadź). Warto zauważyć, że inaczej niż w języku polskim, w trybie rozkazującym pojawia się odmiana przez osoby (zawsze w czasie przyszłym). Tryb przypuszczający wymaga zmiany ostatniej samogłoski według tzw. reguły Althariona, czyli a w e (np. aimar - nazywać się, aimer - nazywałby się). W tym trybie nie odmieniamy czasownika.

Strony: czynna i bierna - Stronę bierną tworzy się przez infiks -tár- po środkowej sylabie czasownika lub pomiędzy dwiema z nich (np. nurinar- chłodzić, nurintarnar - jest chłodzony [przez coś/kogoś]). Forma podstawowa oznacza stronę czynną.

Przeczenia - Przeczenie odbywało się w starym litelickim dzięki dodaniu po pierwszej sylabie głoski a i po drugiej sylabie sufiksu -nor. Obecnie jest ono znacznie uproszczonym procesem, sprowadzającym się do dodania prefiksu nor- na początku (można również zaprzeczać rzeczowniki, na przykład z igilon [egzystencja, byt] do norigilon [niebyt]).

Czasowniki odrzeczownikowe - Czasowniki odrzeczownikowe można tworzyć zmieniając pierwszą spółgłoskę na dźwięczną (jeśli to niemożliwe, drugą itd., w szczególnych przypadkach dodaje się -ar na końcu wyrazu), np. idhíl - świecić, od ithíl - światło.

Odmiana - Przykładowa odmiana czasownika robić (lendar) w czasie przeszłym, teraźniejszym i przyszłym przez osoby:

- En lendalen
- Amé lendalam
- Édil/Édriel lend[a]áe (a + ae = áe)
- Enith lendaden
- Amith lendadam
- Érdith lend[a]á (a + a = á)

- En lenden
- Amé lendam
- Édil/Édriel lendé
- Enith lendaen
- Amith lendaem
- Érdith lendié

- En lendésen
- Amé lendésam
- Édil/Édriel lend[é]én (é + é = é)
- Enith lendénen
- Amith lendénam
- Érdith lend[é]ín (é + í = í)

Niektóre czasowniki odmieniają się nieregularnie, ich lista jest w fazie tworzenia.

Przykładowa odmiana nieregularnego czasownika "być" (igilar) w czasie teraźniejszym:

- En imen
- Amé iman
- Édil/Édriel ith
- Enith emaen
- Amith emaem
- Érdith emíd

Rzeczowniki

Rzeczowniki są rodzaju męskiego (zakończone na spółgłoskę) lub żeńskiego (zakończone na samogłoskę).

Pluralizacja - Rzeczowniki pluralizuje się:

a) rzeczowniki żywotne przez dodanie sufiksu -ien bądź -lien
b) rzeczowniki nieżywotne przez dodanie sufiksu -ith bądź -nith

Rzeczowniki odczasownikowe - Tworzy się je, dodając końcówkę -on zamiast -ar w czasowniku.

Dzierżawienie - Niegdyś dzierżawienie odbywało się przy pomocy imiesłowu dzierżawczego z przedrostkiem tenn- (w dalszym ciągu obecne jest w dialekcie litenorskim). W nowym języku litelickim odbywa się ono przez przyrostek -da, np. icil enda - moje drzewo.

Odmiana - Rzeczowniki odmieniają się przez 8 przypadków (przykładowa odmiana słowa "dom"):

- Mianownik:  ladhín
- Dopełniacz:  ladhínon
- Celownik:  ladhíron
- Biernik: ladhínar
- Narzędnik:  ladhímenn
- Elativus: ladhíst
- Illativus: ladhíta
- Inessivus: ladhínes
- Miejscownik:  ladhíné

Niektóre dialekty (jak na przykład dialekt eneski) zachowały dziewiąty przypadek:

- Wołacz: ladhír!

Przymiotniki i przysłówki

Przymiotniki i przysłówki kończą się zwykle na -os, -is i -s. Można tworzyć je od rzeczowników dodając do nich końcówkę -os w wypadku wyrazów kończących się na spółgłoskę bądź -s w wypadku zakończenia samogłoską.

Dialekty

Język litelicki z uwagi na ogromny obszar, na którym jest używany wykształcił kilka dialektów. Różnią się one od standardowego litelickiego przede wszystkim wymową, strukturami gramatycznymi i w mniejszym stopniu słownictwem.

Dialekt zachodni - charakterystyczną jego cechą jest stosowanie rodzajników określonych (thes dla rodzaju męskiego i anta dla żeńskiego) oraz wymowa é jako /e/. Brak w nim przymiotników, ich rolę przejmują czasowniki (co dla przeciętnego liteliena jest nie do przyjęcia). Jest to efekt oddziaływania języka altaryckiego, używanego na Ziemiach Zachodnich.

Dialekt litenorski - uważany jest za przodka języka litelickiego, jego pierwotną wersję używaną w zapomnianej ojczyźnie litelienów. Zawiera formy gramatyczne dawno zanikłe we współczesnym języku i archaiczne słownictwo. Teoretycznie byłby nie do zrozumienia dla żyjących na Kentarii litelienów i ludzi. Znany z bardzo niewielu zabytków języka (Głaz Hillandora nad jeziorem Vallór, mapa Kentarii z 2 roku E.W.).

Dialekt eneski - charakteryzuje się przede wszystkim całkowitym pominięciem samogłosek długich oraz przejściem /ŋ/ w /ng/ oraz /ɹ/ w /r/. Stosowanym szykiem zdania jest OVS, a odstępstwa od tej reguły nie są spotykane. Takie zmiany to efekt wpływu rdzennego języka, północnoeneskiego.

Historia tworzenia

Inspiracją do stworzenia języka litelickiego stały się pod koniec 2012 roku słynne powieści Johna Ronalda Reuela Tolkiena: "Władca Pierścieni" oraz "Silmarillion". Powstający już w tym czasie conworld Altaria oraz jego prekursor Narya były dobrym miejscem na rozwinięcie fikcyjnej historii języka. Po wstępnych pracach stwierdzono, że świat Naryi za bardzo przypomina Tolkienowski Númenor. Litelicki przeszedł kilka zmian, które oddaliły go od Ardy. Jednocześnie starano się zachować Tolkienowski charakter języka.. W lutym 2013 roku litelicki przybrał ostateczną formę. Po dokonaniu prezentacji na forum Conlanger i otrzymaniu porad i pomocy postanowiono przebudować gramatykę języka. Obecnie (koniec roku 2013) język litelicki przypomina quenyę czy sindarin jedynie fonologią.

Fikcyjna historia języka

W Altarii język był używany zamiennie z altaryckim jako lingua franca. W roku 1861 Ery Pisma dokonano kodyfikacji reguł gramatycznych i słownictwa. W 83 roku Ery Wypraw litelicki stał się językiem poetyckim. Układano w nim pieśni, wiersze i opowieści. Posługiwano się nim podczas ważnych ceremonii państwowych i religijnych. W latach Wojny Daińskiej (489 E.W. - 493 E.W.) był używany jako szyfr służący do przesyłania rozkazów na front północny. Po roku 500 Ery Wypraw zanikł jako język ogólnokontynentalny na rzecz altaryckiego. Obecnie urzędowy jedynie w Nedelorze, status języka mniejszości uzyskał w Ziemiach Zachodnich.