Język prajoreliski

język (pra)joreliski Le jégg jòręlr
Typologia:	SVO, fleksyjny, mianownikowo - biernikowy
Utworzenie:	Emil w 2022 (obecna wersja)
Cel utworzenia:	Na potrzeby projektu/konwerldu
Sposoby zapisu:	w świecie brak, de facto transkrypcja łacińska
Klasyfikacja:	Gamajskie pragammajski (†) praonski (†) prapółnocnoonski (†) prajoreliski
Kody
Conlanger–1	pjr.
Lista conlangów

        

Zobacz też słownik tego języka.

Język prajoreliski, także język joreliski lub język północnowschodnioonski (pjr. le jégg jòręlr /le ˈjégː ˈjòrɛlr/) - język z rodziny języków północnoonskich (a tym samym grupy peryferyjnej języków gamajskich), wywodzący się z wschodniego dialektu północnoonskiego. Do cech które go charakteryzują należą: system akcentowy z trzema tonami, odmiana określnika w funkcji przymiotnikowej oraz proces tzw. przywrócenia a. Był on używany na obszarze ? w okresie 2300 PG - ?.

Procesa od północnoonskiego

Zanik dźwięcznych obstruentów i /θ/

Jest to proces dialektalny w północnoonskim - dźwięczne obstruenty tracą swoją dźwięczność niezależnie od pozycji. Dodatkowo, w dialekcie wschodnim/protojoreliskim dźwięk /θ/ (a więc także dawne /ð/) zlewa się z dawnym *t. Proces ten jednak nie objął wariantu labializowanego i miękkiego, czyli /θʷ/ oraz /θʲ/ (jednak ten drugi później również straci swoją odrębność).

Przywrócenie /a/

W późnym północnoonskim praonskie *a zostało cofnięte i zlabializowane, dając /ɒ/ - w konsekwencji pod koniec wspólnoty północnoonskiej brakowało zwykłego /a/. Jednak w joreliskim doszło do tzw. przywrócenia a. Proces ten musiał się odbyć przed wcześniejszym podniesieniem się niskich przed nosowymi.

Samogłoska /ɒ/, również długa, przed przednimi /æ e i/ cofnęła się z powrotem do /a/. Ponadto, te same samogłoski w pozycji przed /ø y/ przeszły w /ɶ/, które później przeszło w wyższe /œ/. Dyftong /ɒi/ również staje się /ai/ niezależnie od pozycji, ale /ɒu/ pozostało.

A-przywrócenie spowodowało wiele wymian w odmianie wyrazów.

Podniesienie przed nosowymi

Samogłoski /ɒ/ /æ/ /ɶ/ (efekt a-przywrócenia przed /ø y/) w pozycji przed nosowymi podniosły się odpowiednio do /o/ /e/ /ø/. Zmiana ta musiała zajść po odzyskaniu /a/, gdyż inaczej ta głoska nie byłaby przywracana przed nosowymi.

Powstanie nowych półsamogłosek

Głoska /lʷ/ zlała się z /w/, zaś /θʲ/ z /j/.

Powstanie gieminat po akcencie akucie

Po samogłoskach z akcentem akutowym (oraz cyrkumfleks, jeśli sie go liczy inaczej niż akut + iloczas) wszystkie spółgłoski ulegają podwojeniu. Prócz zmian /j/ > /ɟː/ oraz /w/ > /gː/ giemianty nie zmieniają barw. Proces ten dotyczy także dyftongów (np. *tái > dáđđj /táɟː/).

Także grupy spółgłosek są podwajane, podwajając pierwszy element zbitki.

Jeżeli samogłoska z akutem występuje na końcu wyrazu, gieminacji ulega nowy wygłos - po wygłosowych tylnich oraz /a/ powstaje gieminata /bː/, zaś po przednich gieminata /dː/.

Reguła ta przestała obowiązywać w pewnym momencie, co poskutkowało przywróceniem połączeń samogłoska z akutem + pojedyncza spółgłoska oraz dyftongów z akutem. Było to na tyle wcześnie, że niektóre zapożyczenia posiadają dźwięczną spółgłoskę w takim miejscu.

W ten sposób w ograniczony sposób przywrócono dźwięczność do języka.

Ponowna u-mutacja

Niekonsekwentny proces u-mutacji w północnoonskim zostaje powtórzony, ale tylko dla /æ(ː)/:

• æ(ː) /_Cʷ > *ɶ

Proces ten nadal jest niekonsekwentny prócz dyftongu /æu/, który jednolicie stał się /ɶu/.

Mazurzenie

Spółgłoski /tʃ/ /ʃ/ uległy procesowi mazurzenia i przeszły w /ts/ /s/. Dawne *č zatem zachowało odrębność, ale nie *ž.

Nowa palatalizacja

Podczas gdy /tʃ/ /ʃ/ de facto ulegają depalatalizacji, to powstają nowe miękkie. Przed przednimi *i *y palatalizacji ulegają wszystkie spółgłoski, zaś przed *e *ø *æ *ɶ palatalizacji uległy tylko zwykłe welary:

• KE > KʲE
• C[i y] > Cʲ[i y]

Podniesienie niskich

Samogłoski które wcześniej podniosły się przed nosowymi (czyli /æ/ /ɶ/ /ɒ/) teraz się podnoszą wszędzie do /ɛ/ /œ/ /ɔ/. Stabilizuje to podstawowy system samogłosek.

Przegłos przed zębowymi

Po palatalizacji (ale nie wiadomo czy po podniesieniu niskich) musiał zajść proces podobny do przegłosu lechickiego - przed czystymi (bez palatalizacji czy labializacji) głoskami /n t ts s l r/ przednie niezaokrąglone przeszły w tylne:

• ɛ(ː) /_T > ɔ(ː)
• e(ː) /_T > o(ː)

Zanik labializowanych przedniojęzykowych oraz -r

Po przegłosie labializowane przedniojęzykowe łączą się z zwykłymi, zaś niepodwojone /r/ na końcu wyrazów wypada. Powoduje to nierzadko różnice na przegłosie (np. mianownik i narzędnik "ty": lje kontra ljo (z dawnego *ljer).

Lenicja interwokaliczna

Pomiędzy dwiema samogłoskami oraz w grupach z sonoratem pojedyncze obstruenty (które są bezdźwięczne) zostają udźwięcznione. Gieminaty temu procesowi nie ulegają i pozostają bezdźwięczne. W konsekwencji, lenicja nie obejmuje też /ɟ/ ani /g/, które do tej pory były zawsze gieminatami, ani tym bardziej /b/ oraz /d/, które występują tylko na końcu wyrazów.

Wydaje się, że nie zachodziła na granicach morfemów.

Utrata półwysokich wygłosowych

W wygłosie krótkie /e ø o/ zanikły niezależnie od akcentu. Ponieważ jednak wcześniej wygłosowe akuty zostały zakończone gieminatą to mogły wypadać jedynie akcentowane grawisy (akutów z utraty /-r/ też nie było, gdyż po nich zawsze było podwojone). Kiedy traconą samogłoskę poprzedzało /j/ lub /w/ to uległo wokalizacji do /i/ lub /u/ i ewentualnie przejmowało akcent grawisowy.

Kiedy jednak żadna półsamogłoska nie poprzedzała wygłosu, akcent przesuwał się na poprzednią sylabę i stawał się tzw. neoakutem - akcentem opadająco-rosnącym. Nie zlał się z haczkiem, gdyż do tego czasu prawdopodobnie samogłoski długie otrzymały ten sam akcent, co krótkie (haczek > grawis oraz cyrkumfleks > akut). Przykładem słowa z neoakutem jest dãr /tǎr/ z *ðarè, oznaczające "matkę". Neoakut potem w wielu dialektach zlał się z odziedziczonym akutem.

Kilka małych zmian

Półsamogłoska /w/ i /wʲ/ ulegają przejściu w krtaniowe /h/ i /hʲ/.

Natomiast krótkie samogłoski /i y u/ obniżają się przed dźwiękami typu /r/ oraz /l/ do /e ø o/.

Redukcja różnic długości i jakości

Wreszcie, doszło do zredukowania wielu różnic w samogłoskach i spółgloskach:

• najpierw skrócono gieminaty po długich samogłoskach, np. *kœ̂re > *kʲœ̂rr > gjőr (ale *só > *sóbb > zóbb) oraz po innych spółgłoskach;
• następnie jest tracona długość samogłosek (wszystkie się skracają);
  • w ten sposób zostaje w pełni przywrócony kontrast dźwięczności prócz pozycji nagłosowej;
• samogłoska /œ/ w większości gwar zlała się z /ø/ (dotyczy to krótkiej i długiej);
• dyftongi /ui/ łączy się z /oi/.

Te zmiany kreują rekonstruowaną formę joreliskiego, posiadającego 9-10 samogłosek i trzy tony pod akcentem.

Monoftongizacja nieakcentowanych dyftongów

Wszystkie nieakcentowane dyftongi ulegają monoftongizacji:

• ai > a
• ɔu > ɔ
• ɛi > ɛ
• (œu > œ~ø)
• ei > e
• eu > ø
• øy > y
• øu > o
• oi > ø
• ou > u
• iu > y

Jako konsekwencja tego, dochodzi do nowej palatalizacji przed /i y/:

• C[i y] > Cʲ[i y]

Końcowe zmiany

Dźwięk /ð/ (powstały z interwokalicznych *θʷ *ðʷ) w większości dialektów zlał się z /d/. W części z nich został przywrócony na granicy morfemów.

Połączenie /ju/ przeszło w /jy/.

Fonetyka

Samogłoski

W prajoreliskim występuje 9 lub 10 samogłosek, zależnie od dialektu:

	przednie niezaokrąglone	przednie zaokrąglone	tylne
wysokie	i <i>	y <y>	u <u>
półwysokie	e <e>	ø <ö>	o <o>
półniskie	ɛ <ę>	(œ <ǫ̈>)	ɔ <ǫ>
niskie	a <a>

Każda samogłoska może przyjąć dodatkowy znak akcentu: grawis (à), akut (á) oraz tyldę (ã). Nie wymaga się grawisu gdy słowo z tym akcentem jest jednosylabowe, jednak użycie go jest dozwolone i zalecane w odróżnianiu hologramów.

Dyftongi

Istnieje 10 dyftongów (11 w niektórych dialektach): ai, ęi, ei, eu, oi, ou, ǫu, öu, öy, (ǫ̈u), iu. Występują tylko pod akcentem. Ortograficznie występują również poza nim, ale tylko w celu zachowania zmian w wyniku przesuwek akcentu. Połączenia oznaczające dyftongi czyta się ówczas następująco:

• ai - /a/
• ęi - /ɛ/
• ei - /e/
• eu - /ø/
• oi - /ø/
• ou - /u/
• ǫu - /ɔ/
• öu - /o/
• öy - /y/
• iu - /y/
• (ǫ̈u - /œ/)

Spółgłoski

Prajoreliski cechuje się bogatym systemem spółgłosek. Z wyjątkiem /j/ oraz /ɟ/ wszystkie układają się w pary twarda-miękka, a w welarnych może istnieć też labializacja.

		Wargowe	Przedniojęzykowe	Podniebienne	Welarne	Labiowelarne	Gardłowe
Nosowe		m <m> mʲ <mj>	n <n> nʲ <nj>		ŋ <ŋ> ŋʲ <ŋj>	ŋʷ <ŋu>
Zwarte	bezdźwięczne	p <b~p> pʲ <bj~pj>	t <d~t> tʲ <dj~tj>		k <g~k> kʲ <gj~kj>	kʷ <gu~qu>
	dźwięczne	b <b> bʲ <bj>	d <d> dʲ <dj>	ɟ <đj>	g <g> gʲ <gj>	gʷ <gu>
Afrykaty	bezdźwięczne		t͡s <x~c> t͡sʲ <xj~cj>
	dźwięczne		d͡z <x> d͡zʲ <xj>
Szczelinowe	bezdźwięczne	f <v~f> fʲ <vj~fj>	s <z~s> sʲ <zj~sj> θ <dh~th> θʲ <dhj~thj>		x <gh~ch> xʲ <ghj~chj>	xʷ <ghu~chu>	h <h> hʲ <hj>
	dźwięczne	v <v> vʲ <vj>	z <z> zʲ <zj> ð <dh> ðʲ <dhj>		ɣ <gh> ɣʲ <ghj>	ɣʷ <ghu>
Drżące, półsamogłoski			r <r> rʲ <rj>	j <j~y>
Boczne			l <l> lʲ <lj>

Samogłoski dźwięczne nigdy nie występują na początku wyrazów. Litery ich w tej pozycji oznaczają zgodnie z konwencją transkrypcji spółgłoski bezdźwięczne, by zmniejszyć ilość wymian głosek (po dodaniu przedrostka zazwyczaj stają się dźwięczne). Jednakże, w niektórych partykułach mogą się pojawić ortograficzne bezdźwięczne w celu odróżnienia hologramów.

Ponadto, spólgłoski są automatycznie palatalizowane przed /i/ /y/ (dlatego tam się je zapisuje jako proste p, s, g, h itd.). W innych pozycjach palatalizacja jest fonemiczna.

Spółgłoska /j/ jest zapisywana jako y po spółgłoskach oraz j w innych pozycjach. Podobnie jak bezdźwięczne na początku wyrazów, czasem używa się y w innych pozycjach w celu odróżnienia niektórych wyrazów.

Dźwięki /ð/ /ðʲ/ istnieją tylko w niektórych dialektach (w tym opisowym), w innych zlały się z /d/ /dʲ/. Jednak wiele z nich potem je przywróciło w niektórych pozycjach w ramach analogii z formami /θ/ /θʲ/.

Akcent

Akcent stara się padać na przedostatnią lub ostatnią sylabę rdzenia, jednak nie zawsze tak jest. W języku ponadto występuje akcent toniczny: akcentowana sylaba przyjmuje jeden z trzech tonów:

• akut, czyli akcent rosnący (á);
• grawis, czyli akcent opadający (à);
• neoakut, czyli akcent opadająco-rosnący (ã).

Grawis jako jedyny mógł pojawić się na wygłosowych samogłoskach.

Gramatyka

Paradygmaty akcentowe

Joreliski odziedziczył z północnoonskiego cztery paradygmaty, zlewając z sobą fonetycznie paradygmaty E oraz F, a także upraszczając B i C w jeden. Jednak utworzył też nowy paradygmat w wyniku powstania neoakutu.
Paradygmat I - Akcent grawis na przedostatnią w M., B., i D. l.poj. i l.podw, na trzecią od końca w pozostałych formach
Paradygmat II - Akcent grawis na ostatnią w M.l.poj, na przedostatnią w pozostałych formach.
Paradygmat III - Akcent neoakut na ostatnią w M.l.poj, zmieniający się na grawis w przedostatniej sylabie w pozostałych formach. Warto zauważyć, że akcent zawsze pada na tą samą samogłoskę, niezależnie w której sylabie się ona znajduje.
Paradygmat IV - Akcent grawis na przedostatnią w M.l.poj, na trzecią od końca w pozostałych formach. Tak samo jak w paradygmacie III, akcent zawsze pada na tą samą samogłoskę, niezależnie w której sylabie się ona znajduje.
Paradygmat V - Akcent akut na dowolną sylabę, zawsze pozostający na tej samej samogłosce.

Poniższa tabela ilustruje przesunięcia akcentu w różnych formach:
Forma I - M. l.poj
Forma II - D. i B. l.poj, cała l.podw.
Forma III - pozostałe formy

	forma I	forma II	forma III
I	CàCaC	CaCàCa	CàCaCa
II	CaCàC	CaCàCa	CaCàCa
III	CãC	CàCa	CàCa
IV	CàCaC	CàCaCa	CàCaCa
V	CáC	CáCa	CáCa

Rodzaj

W prajoreliskim istniały dwa rodzaje - męski i żeński. Męski był domyślny, zaś żeński odnosił się do samic oraz rzeczowników zakończonych morfemem -Vs. Początkowo one nie wpływały zbytnio na gramatykę, poza różnymi formami zaimków. W okresie post-prajoreliskim jednak z rodzajem zaczął się uzgadniać przedimek le, stając się rodzajnikiem le rodzaju męskiego oraz li~lis dla rodzaju żeńskiego (le dáđđj, ale li dãr).

Przedimek

W języku istniały dwa przedimki określone - dla l. poj. le oraz dla l. pod. i l. mn. les. Są to szujodruhy z francuskim, gdyż oba wywodzą się z prapółnocnoonskiego *re (być może na zmianę r → l wpłynęło nieokreślone dawniej sandhi). Les pochodzi od le + -s będącą regularną końcówką mnożyny po samogłoskach.

Le może się odnosić także do rzeczowników niepoliczalnych (które na ogół przyjmują les) gdy chodzi o konkretną bryłę substancji.

Les jest czytane jako [les] przed spółgłoskami oraz [lez] przed samogłoskami. Podobnie, le powoduje udźwięcznienie pojedynczej spółgłoski po przedimku (np. le vör "ten syn" - fonologicznie /le ˈfø̀r/. fonetycznie [le‿ˈvø̀r]).

• le odǫ́r - kamień
• les odára - kamienia, dwa kamienie
• les odǫ́rǫs - kamienie
• le ǫ̀zǫl - mleko (np. szklanka, butelka)
• les ǫ̀zǫl - mleko (ogólnie)

W okresie post-prajoreliskim we wszystkich dialektach przedimek le rozdzielił się na rodzaje męski i żeński, tworząc rodzajniki le oraz li(s),

W przeciwieństwie do wielu potomków, nie było przedimków nieokreślonych.

Rzeczownik

Rzeczownik zachował w głównej mierze swoją fleksyjność od prapółnocnoonskiego, chociaż jego odmiana została silnie wyrównana (m.in. przywracając -r czy usuwając wymiany oparte na wygłosie). Pozostała jednak ruchomość akcentu. Kryteria jego odmiany to: 6 przypadków (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, innesyw), 3 liczby (pojedyncza, podwójna i mnoga) i dwa rodzaje (męski i żeński).

A-temat

	l.poj	l.podw	l.mn
N	-Ø	-a	-ǫs
G	-ǫsV	-o	-ǫzV
D	-ǫl	-(j)o	-ǫzǫl
A	-Ø	-a	-azV
I	-ǫ	-(j)o	-ǫzǫ
In.	-ǫs	-(j)os	-ǫzǫs

(j) oznacza tu palatalizacje, która występuje tylko po ŋ k g ch gh, zaś V nieistniejącą samogłoskę, która jednak wpływa na położenie akcentu.

Jeżeli ostatnią samogłoską jest -ǫ- to w liczbie podwójnej, prócz jej dopełniacza, jest zamieniane na -a-.

Przykład odmiany na djǫr /ˈtʲɔ̀r/ "brat":

	l.poj	l.podw	l.mn
N	djǫr	djàra	djǫ̀rǫs
G	djǫrǫ̀s	djǫ̀ro	djǫrǫ̀z
D	djǫ̀rǫl	djàro	djǫrǫ̀zǫl
A	djǫr	djàra	djǫràz
I	djǫ̀rǫ	djàro	djǫrǫ̀zǫ
In.	djǫ̀rǫs	djàros	djǫrǫ̀zǫs

I-temat

	l.poj	l.podw	l.mn
N	-Ø	-je	-es
G	-esV	-ö	-ezy
D	-el	-e	-ezel
A	-i	-je	-ezi
I	-e	-e	-eze
In.	-is	-es	-ezis

W mianowniku i bierniku l. podwójnej wszystkie spółgłoski ulegają palatalizacji, w innych przypadkach palatalizują się tylko welarne. Przed dopełniaczem dwojnicy pozostają oryginalne spółgłoski.

Przykład odmiany na jégg /ˈjégː/ "język":

	l.poj	l.podw	l.mn
N	jégg	jéggje	jéggjes
G	jéggjes	jéggö	jéggjezy
D	jéggjel	jéggje	jéggjezel
A	jéggi	jéggje	jéggjezi
I	jéggje	jéggje	jéggjeze
In.	jéggis	jéggjes	jéggjezis

U-temat

	l.poj	l.podw	l.mn
N	-Ø	-ö	-os
G	-usV	-o	-ozu
D	-ol	-o	-ozol
A	-y	-ö	-ozy
I	-o	-o	-ozo
In.	-us	-os	-ozos

W tym temacie nie dochodzi do żadnych wymian głoskowych.

Przykład odmiany na luf /ˈlùf/ "włos":

	l.poj	l.podw	l.mn
N	luf	lùfö	lùfos
G	lufùs	lùfo	lufòzu
D	lùfol	lùfo	lufòzol
A	lùfy	lùfö	lufòzy
I	lùfo	lùfo	lufòzo
In.	lùfus	lùfos	lufòzos

Określnik

Prajoreliski nadal wykazuje fuzje przymiotnika i przysłówka w jedną część mowy. Jednak kiedy określnik stał obok rzeczownika i go określał, zaczął się odmieniać. Było to zależne od tematu rzeczownika, a odmiana "przymiotnika" w zasadzie kontynuuje odmianę rzeczownika po samogłoskach.

	A-temat			I-temat			U-temat
	! l.poj	l.podw	l.mn	l.poj	l.podw	l.mn	l.poj	l.podw	l.mn
N	-r	-re	-res	-r	-re	-ris	-r	-ry	-rös
G	-rö	-revu	-rez	-ry	-revu	-rizy	-ro	-rövu	-rözu
D	-rel	-rel	-rezǫl	-rel	-rel	-rizjel	-röl	-rol	-rözol
A	-re	-re	-rez	-re	-re	-rizi	-ry	-ry	-rözi
I	-r	-re	-rezǫ	-ri	-re	-riz	-r	-ro	-röz
In	-res	-res	-rezǫs	-ris	-res	-rizis	-rös	-rys	-rözus

Przy czasowniku określnik się nie odmienia.

Czasownik

Czasownik, w odróżnieniu do imion, zazwyczaj nie był wyrównywany do jednej formy, przez co jego odmiana jest bardziej nieregularna. Z drugiej strony, w czasownikach przestały obowiązywać paradygmaty akcentowe i w większości ten pada na przedostatnią sylabę bezokolicznika.

Dodatkowo, w historii prajoreliskiego doszło do zaniku rozbudowanego systemu trybów i aspektów, pozostawiając jedynie formy rozkazujące i przypuszczające aspektu domyślnego i niedokonanego.

Odmiana przez liczbę, osoby i czasy

W czasownikach nie występuje dwojnica - zamiast niej używa się form liczby mnogiej. Czasownik odmienia się przez osoby oraz dwa czasy - teraźniejszy i przeszły. Trzeci czas - przyszły, zanikł i obecnie jest tworzony na sposób złożony.

Często wyróżnia się odmiany mocne i słabe, w zależności od pierwotnego akcentu słowa. Ponieważ ostatecznie akcent wyrównał się do przedostatniej sylaby bezokolicznika, tak np. akuty mogą być w odmianie mocnej, która ma wiele wymian głoskowych.

Odmiana mocna

Odmiana mocna pochodzi od dawnych grawisów oraz sylab nieakcentowanych. Charakteryzuje się znaczną zmianą rdzenia w czasie teraźniejszym:

• w formie 2.. os. l. poj. grawis zamienia się na neoakut;
• w formach 3. os. l. poj. oraz 1. oraz 3. os. l. mn. końcowe -r jest tracone (nie zachodzi to w części czasowników);
• w formach 3. osoby (niezależnie od liczby) oraz 1. osoby l. mn. i-tematu ostatnie -a- jest zamieniane na -ǫ-.

Wymiany te nie występują w czasie przeszłym.

Wzory odmian odpowiednio dla A-, I- oraz U-tematu:

teraźniejszy przeszły 1. os. l. poj. -on -un 2. os. l. poj. Ø -(j)eŋ 3. os. l. poj. Ø -oŋ 1. os. l. mn. Ø -oŋ 2. os. l. mn. -ǫbb -óŋ 3. os. l. mn. Ø -(j)eŋ

teraźniejszy przeszły 1. os. l. poj. -jon -in 2. os. l. poj. Ø -eŋ 3. os. l. poj. Ø -iŋ 1. os. l. mn. Ø -iŋ 2. os. l. mn. -idd -íŋ 3. os. l. mn. Ø -eŋ

teraźniejszy przeszły 1. os. l. poj. -on -un 2. os. l. poj. Ø -(j)öŋ 3. os. l. poj. Ø -uŋ 1. os. l. mn. Ø -uŋ 2. os. l. mn. -ubb -úŋ 3. os. l. mn. Ø -uŋ

Przykład bardziej regularnej odmiany na özùŋo "chcieć", oraz

teraźniejszy przeszły 1. os. l. poj. özùŋon özùŋun 2. os. l. poj. özũŋ özùŋjeŋ 3. os. l. poj. özùŋ özùŋoŋ 1. os. l. mn. özùŋ özùŋoŋ 2. os. l. mn. özùŋǫbb özuŋóŋ 3. os. l. mn. özùŋ özùŋjeŋ

teraźniejszy przeszły 1. os. l. poj. -jon -in 2. os. l. poj. Ø -eŋ 3. os. l. poj. Ø -iŋ 1. os. l. mn. Ø -iŋ 2. os. l. mn. -idd -íŋ 3. os. l. mn. Ø -eŋ

teraźniejszy przeszły 1. os. l. poj. -on -un 2. os. l. poj. Ø -(j)öŋ 3. os. l. poj. Ø -uŋ 1. os. l. mn. Ø -uŋ 2. os. l. mn. -ubb -úŋ 3. os. l. mn. Ø -uŋ

Przykład mniej regularnej odmiany na dòro "słuchać", vàrje "kochać" oraz:

teraźniejszy przeszły 1. os. l. poj. dòron dòrun 2. os. l. poj. dõr dòreŋ 3. os. l. poj. do dòroŋ 1. os. l. mn. do dòroŋ 2. os. l. mn. dòrǫbb doróŋ 3. os. l. mn. do dòreŋ

teraźniejszy przeszły 1. os. l. poj. vàrjon vàrin 2. os. l. poj. vãrj vàrjeŋ 3. os. l. poj. vǫ vàriŋ 1. os. l. mn. vǫ vàriŋ 2. os. l. mn. vàridd varíŋ 3. os. l. mn. vǫ vàreŋ

teraźniejszy przeszły 1. os. l. poj. -on -un 2. os. l. poj. Ø -(j)öŋ 3. os. l. poj. Ø -uŋ 1. os. l. mn. Ø -uŋ 2. os. l. mn. -ubb -úŋ 3. os. l. mn. Ø -uŋ

Odmiana słaba

Odmiana słaba wywodzi się z sytuacji, gdy akut był w sylabie bezpośrednio przed bezokolicznikiem. Jest podobna do odmiany mocnej, ale są różnice:

• końcowe -r -rj nigdy nie są tracone;
• akcent nie zmienia położenia w 2 osobie liczby mnogiej w czasie przeszłym;
• nie powstaje neoakut.

Odmiana przez aspekty i tryby

Jak wcześniej wspomiano, prajoreliski drastycznie uprościł system aspektów oraz trybów.

Występują tylko dwa aspekty: niedokonany i zwykły:

• niedokonany - budowany jest przedrostkiem z- lub zV- (gdzie V to może być a, je, o, ǫ) i wyraża on czynność, która jeszcze nie została zakończona;
• zwykły - wyraża on czynności zakończone oraz których stan jest niepewny.

W uproszczeniu òho oznacza więc "zrobić", zaś zòho "robić".

Tryby to:

• oznajmujący - forma domyślna, nie używająca przedrostków;
• rozkazujący - budowany przedrostkiem hjo- lub joh- i jest używany do wydawania poleceń i rozkazów, oraz do proszenia;
• przypuszczający - używany opisywania zdarzeń hipotetycznych, tworzony przedrostkiem gar-, gǫr-, gjer- lub gor-.

Negacja

W prajoreliskim na ogół dochodziło do podwójnej negacji - oprócz słowa "nie" (öl) w negacji uczestniczyło słowo ŋotr (dawniej "krocznie, ani kroku"), działające jako pierwszy określnik czasownika:

• Ǫ́b öl zòdon ŋotr hęljèŋezi - nie słucham ludzi.

Podwójna negacja nie występuje jednak, gdy pojawia się jakiś określnik czasu lub ilości:

• Ǫ́b öl zòdon dǫlgòtr hęljèŋezi - nie słucham dzisiaj ludzi.

Zaimki osobowe

	ja	ty	on	ona	my dwaj	wy dwaj	oni/one dwaj	my	wy	oni/one
N	ǫ́b	lje	be	beis	zev	vor	ghai	zef	vo	ghǫ
G	vób	ljei	bo	bois	zèvǫu	uròu	ghǫu	zev	õr	gho
D	ól	lid	beil	bèlid	zevǫ̀l	ùrol	ghǫl	zevǫ̀l	ùrul	ghǫl
A	ós	ljos	bai	bàjes	zèva	uròi	ghais	ziv	zjo	zi
I	ór	ljo	bǫ	bàri	zevǫ̀	ùro	ghǫ	zevǫ̀	ro	ghǫ
In	ós	ljos	bai	bàjes	zèva	uròi	ghais	zẽv	zo	ghje

Liczebniki

liczba	liczebnik główny	liczebnik porządkowy
1	ghuo /ˈxʷò/	-
2	do /ˈtò/	-
3	dön /ˈtø̀n/	-
4	az /ˈàz/	-
5	gjőr /ˈkʲǿr/	-
6	nőr /ˈnǿr/	-
7	zóbb /ˈsóbː/	-
8	hò /ˈhò/	-
9	bǫl /ˈpɔ̀l/	-
10	ǫvǫ́bb /ɔˈvɔ́bː/	-

Szyk zdania

Prajoreliski ściśle się trzyma onskiej zasady prawogłowości. Oznacza to ścisły szyk SVO, posiadanie przedimków zamiast poimków, posiadacza po rzeczy posiadanej i rzeczownika przed opisującym go przymiotnikiem. Wyjątkiem są pytania proste, gdzie się stosuje szyk VSO.