Język aszkanakański
| Język Aszkanakański Älu Ëzkänyung እሉ አዘክኙጘ | |
|---|---|
| Sposoby zapisu: | Gyyz |
| Typologia: | Agltuynacyjny SOV |
| Faktycznie | |
| Utworzenie: | Henryk Pruthenia w 2025 |
| W Kyon | |
| Używany w : | Ajdynir, Kawelia |
| Klasyfikacja: | 100% izolat |
| Lista conlangów | |
|
Zobacz też słownik tego języka. |
Fonologia
Dźwięki
Samogłoski
- i ɨ u (i ä u)
- ɛ ə ɔ (e ë o)
- a (a)
Sonorne:
- ɫ̩ (lh)
- ɹ̯/ɚ (rh)
Spółgłoski
- m n ŋ (m n ng)
- p pʼ b t tʼ d k kʷ (p px b t tx d k q)
- t͡s t͡sʼ t͡sʷ (z zx zq)
- θ s̪ x χ χʷ (th s h kh qh)
- ʋ ɹ ɫ j ɰ (w r l y wh)
Akcent
Akcent pada na pierwszą sylabę słowa.
Zapis
| Glif | ä ë |
u u |
i i |
a a |
e e |
y ä |
o o |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| h V |
ሀ | ሁ | ሂ | ሃ | ሄ | ህ | ሆ |
| l l |
ለ | ሉ | ሊ | ላ | ሌ | ል | ሎ |
| m m |
መ | ሙ | ሚ | ማ | ሜ | ም | ሞ |
| r r |
ረ | ሩ | ሪ | ራ | ሬ | ር | ሮ |
| s s |
ሰ | ሱ | ሲ | ሳ | ሴ | ስ | ሶ |
| q kh |
ቀ | ቁ | ቂ | ቃ | ቄ | ቅ | ቆ |
| b b |
በ | ቡ | ቢ | ባ | ቤ | ብ | ቦ |
| t t |
ተ | ቱ | ቲ | ታ | ቴ | ት | ቶ |
| h̬ h |
ኀ | ኁ | ኂ | ኃ | ኄ | ኅ | ኆ |
| n n |
ነ | ኑ | ኒ | ና | ኔ | ን | ኖ |
| ʔ V2 |
አ | ኡ | ኢ | ኣ | ኤ | እ | ኦ |
| k k |
ከ | ኩ | ኪ | ካ | ኬ | ክ | ኮ |
| w w |
ወ | ዉ | ዊ | ዋ | ዌ | ው | ዎ |
| z z |
ዘ | ዙ | ዚ | ዛ | ዜ | ዝ | ዞ |
| y y |
የ | ዩ | ዪ | ያ | ዬ | ይ | ዮ |
| d d |
ደ | ዱ | ዲ | ዳ | ዴ | ድ | ዶ |
| ṭ tx |
ጠ | ጡ | ጢ | ጣ | ጤ | ጥ | ጦ |
| p̣ px |
ጰ | ጱ | ጲ | ጳ | ጴ | ጵ | ጶ |
| ṣ zx |
ጸ | ጹ | ጺ | ጻ | ጼ | ጽ | ጾ |
| f th |
ፈ | ፉ | ፊ | ፋ | ፌ | ፍ | ፎ |
| p p |
ፐ | ፑ | ፒ | ፓ | ፔ | ፕ | ፖ |
| qw qh |
ቈ | ቊ | ቋ | ቌ | ቍ | ||
| gw zq |
ጐ | ጒ | ጓ | ጔ | ጕ | ||
| kw q |
ኰ | ኲ | ኳ | ኴ | ኵ | ||
| v wh |
ቨ | ቩ | ቪ | ቫ | ቬ | ቭ | ቮ |
| ñ ny |
ኘ | ኙ | ኚ | ኛ | ኜ | ኝ | ኞ |
| ŋ ng |
ጘ | ጙ | ጚ | ጛ | ጜ | ጝ | ጞ |
Dla zapisu sekwencji pojedynczej spółgłoski używa się glifu opartego o samogłoskę "ë". Nie występują samodzielne glify dla /o/ oraz /u/ dla samogłosek labializowanych. Używane są wtedy odpowiedniki nielabializowane. Dla lh oraz rh używane są znaki dla lë oraz rë. Do zapisu sylaby składającej się tylko z samogłosek używane są dwa rodzaje znaków: V oraz V2. V2 używane są w nagłosie rdzenia (np. rzeczownika, czasownika, przymiotnika, zaimka), a V w każdej innej sytuacji, w tym w wśródgłosie, w nagłosie prefiksu, etc.
Gramatyka
Zaimek
| Cas. | Sg. | Du. | Pl. | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | II | III a. | III in. | I | II | III a. | III in. | I | II | III a. | III in. | |
| Nom. | qa | zë | ak | äng | luq | luz | luk | lung | txë | mëqa | lek | ängur |
| Acc. | qana | zëna | akan | lanaq | lanaz | lanak | txënku | mënku | ngek | |||
Zaimek wskazujący
Aqang, "ten, to".
| Cas. | Sg. | Pl. | ||
|---|---|---|---|---|
| an. | in. | a. | in. | |
| Nom. | aqak | aqang | leaqa | aqangur |
| Acc. | aqana | aqaka | ngaaqa | aqangur |
| Loc. | aqasu | paaqasu | aqasu | |
| Ins./Erg. | aqazkä | paaqazkä | aqazkä | |
| Abl. | aqaki | paaqaki | aqaki | |
| Trans. | aqami | paaqami | aqami | |
| Voc. | aqa | paaqawa | aqawa | |
Mung, "tamten, tamto".
| Cas. | Sg. | Pl. | ||
|---|---|---|---|---|
| an. | in. | a. | in. | |
| Nom. | muk | mung | lemu | mungur |
| Acc. | muana | muka | ngamu | mungur |
| Loc. | musu | pamusu | musu | |
| Ins./Erg. | muzkä | pamuzkä | muzkä | |
| Abl. | muki | pamuki | muki | |
| Trans. | mumi | pamumi | mumi | |
| Voc. | mu | pamuwa | muwa | |
Zaimek pytający
- zqok? kto?, zqong? co?
| Cas | an. | in. |
|---|---|---|
| Nom. | zqok | zqong |
| Acc. | zqon | zqong |
| Loc. | zqosu | |
| Ins./Erg. | zqozkä | |
| Abl. | zqoki | |
| Trans. | zqomi | |
Rzeczownik
Klasy
W języku aszkanakańskim rzeczowniki dzielą się na dwie naturalne klasy: żywotną (a.) oraz nieżywotną (in.).
| Klasa | Sg. | Pl. |
|---|---|---|
| I | -q | -t |
| II | -z | -m |
| III a. | -k, -r | -Ø |
| III in. | -ng, -te, -p, -Ø, -wa | -ngur, -ter, -ur |
Rzeczowniki żywotne mogą przyjąć klasę I i II osoby. Sufiks I lub II osoby jest doklejany do rzeczownika, przymiotnika lub czasownika, by wskazać czy odnosi się do mówiącego czy adresata. Formy typu "zäni-q" mogą oznaczać "ja, żona", "ja, jako żona", a także przyjmować formę wołacza, np. "ama-z!", dsł. ty, jako mama, które mogą być interpretowane jako "matko!" (w domyśle "ty, matko!").
Dla trzeciej osoby występuje rząd końcówek, które segregują rzeczowniki klasy żywotnej i nieżywotnej na mniejsze podgrupy, ale posiadają też funkcję słowotwórczą. Sufiksy te kojarzone są kolejno z następującymi cechami:
- -r - ogólna klasa żywotna;
- -k - klasa żywotna odnosząca się do dzieci, młodych oraz małych istot. Zmiana z klasy r na k może zmienić znaczenie słowa, np. mëdi-k "dziewczyna", ale mëdi-r "dziewczynka";
- -ng, -Ø - ogólna klasa nieżywotna. Sufiks zerowy jest spotykany rzadziej, zazwyczaj archaiczniejszych formach;
- -te - opisuje narzędzie, środek, abstrakt;
- -p - opisuje część, kawałek, ciało;
- -wa - opisuje miejsce.
Deklinacja
| Cas. | Sg. | Pl. | ||
|---|---|---|---|---|
| a. | in. | a. | in. | |
| Nom. | ⬛-Ø | ⬛-Ø | le-⬛ | ⬛-Ø |
| Acc. | ⬛-ana | ⬛-ka | nga-⬛ | ⬛-Ø |
| Loc. | ⬛-su | pa-⬛-su | ⬛-su | |
| Ins./Erg. | ⬛-zkä | pa-⬛-zkä | ⬛-zkä | |
| Abl. | ⬛-ki | pa-⬛-ki | ⬛-ki | |
| Prolat. | ⬛-mi | pa-⬛-mi | ⬛-mi | |
| Voc. | ⬛-Ø | pa-⬛-wa | ⬛-wa | |
Występuje siedem przypadków. Rzeczowniki odmieniane są za pomocą sufiksów doklejanych do rdzenia rzeczownika. Do odmienionej formy doklejane są oznaczniki klasy, chociaż często są pomijane (w szczególności dla klas -r, -ng, -wa (jeżeli odnosi się do naturalnego gramatycznie miejsca)), np.:
- ቭኙሃናዘ whänyuana-z: ciebie, króla, acc.sg;
- ቮቢኪ(ከ) whobiki(-k): od wojownika;
- ተኙሱፐ tënyusu-p: na drzewie.
Konstrukcja posesywna
Konstrukcję posesywną tworzy się za pomocą łącznika -he-, który łączy posiadającego bez oznacznika klasy z rzeczownikiem posiadanym.
Przymiotnik
Przymiotnik są nieodmienne. Nie stopniują się. Mogą jednak w ramach związku zgody przyjmować sufiks klasy.
Przysłówek
Przysłówki odprzmiotnikowe tworzone są za pomocą prefiksu na-.
Czasownik
Koniugacja czasowa
| Temp. | Niedokonany | Dokonane | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ogólne | Frekwentatywne | Duratywne | Deminutywne | Ogólne | Ingresywne | |
| szedłem | chodziłem | pisywałem | popisywałem | przyszedłem | zacząłem iść | |
| Prs. | ⬛-(ë) | në-⬛-(ë) | thä-⬛-(ë) | yë-⬛-(ë) | ⬛-su- | u-⬛-su- |
| Pst. | ⬛-∅-s(ë)- | në-⬛-s(ë)- | thä-⬛-s(ë)- | yë-⬛-s(ë)- | ⬛-ti- | u-⬛-ti- |
| Fut. | ⬛-∅-ng- | në-⬛-ng- | thä-⬛-ng- | yë-⬛-ng- | ⬛-sung- | u-⬛-sung- |
W języku aszkanakańskim czasownik odmienia się przez trzy czasy oraz dwa aspekty, dokonany i niedokonany. Dodatkowo aspekty te posiadają podkategorie:
- frekwentatywne - czasowniki opisujące powtarzające, zwyczajowe czynności;
- duratywne - czasowniki opisujące czynności długotrwałe;
- deminutywne - czasowniki opisujące czynności słabo nasilone;
- ingresywne - czasowniki opisujące rozpoczęcie czynności.
Odmiana osobowa czynna
| Pers. | Sg. | Pl. |
|---|---|---|
| I | -q | -t |
| II | -z | -m |
| III a. | -k, -r | -Ø |
| III in. | -ng, -te, -p, -Ø, -wa | -ngur, -ter, -ur |
Sufiksy osobowe dla czasowników czynnych nie są zawsze wymagane, jeżeli sufiks ten jest użyty przy rzeczowniku.
Odmiana osobowa bierna
| Pers. | Sg. | Pl. |
|---|---|---|
| I | -ëq | -ët |
| II | -ëz | -ëm |
| III | -ën | -rh |
Końcówki osobowe bierne występują zawsze po końcówkach osobowych czynnych i sygnalizują nieobecne w zdaniu dopełnienie.
Strona bierna
W formie biernej agens wyrażany jest za pomocą narzędnika-ergatywu, a patiens za pomocą mianownika. Czasownik przyjmuje końcówki osobowe czynne zgodne z patiensem.
Tryb rozkazujący
Tryb rozkazujący tworzy się za pomocą sufksu -ka. Tryb rozkazujący przyjmuje jedną, wspólną dla wszystkich osób formę.
Bezokolicznik
Czasownik przyjmuje zazwyczaj końcówkę -lh, ale też -sk dla małej grupy archaicznych czasowników.
Czasowniki nieregularne
Czasowniki posiadające bezokolicznik na -sk są czasownikami nieregularnymi. Dochodzi w nich do zmian tematu czasownika, zależnie od tego, czy są to formy opisujące czas teraźniejszy, czy inne formy:
| V. | Inf. | Prs. | Non-Prs. |
|---|---|---|---|
| phësk "być" | phësk | phët- | phës- |
| qisk "chcieć" | qisk | qit- | qis- |
| txesk "wieźć" | txesk | txen- | txes- |
| zärsk "wiedzieć, znać" | zärsk | zär- | zärs- |
| qësk "robić" | qësk | qën- | qës- |
| ënsk "pić" | ënsk | ën- | ëns- |
| yärsk "spać" | yärsk | yär- | yär- |
Liczebnik
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ëmë | lu | zër | whä | zqim | trh | eln | nye | pin | am | qël | zxik |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| zxik-e-ëmë | zxik-e-lu | zxik-e-zër | zxik-e-whä | zxik-e-zqim | zxik-e-trh | zxik-e-eln | zxik-e-nye | zxik-e-pin | zxik-e-am | zxik-e-qël | lhzik |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 |
| lhzik-e- | lhzik-e-lu | lhzik-e-zër | lhzik-e-whä | lhzik-e-zqim | lhzik-e-trh | lhzik-e-eln | lhzik-e-nye | lhzik-e-pin | lhzik-e-am | lhzik-e-qël | zëzëk |
| 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48 |
| zëzëk-e-ëmë | zëzëk-e-lu | zëzëk-e-zër | zëzëk-e-whä | zëzëk-e-zqim | zëzëk-e-trh | zëzëk-e-eln | zëzëk-e-nye | zëzëk-e-pin | zëzëk-e-am | zëzëk-e-qël | whäzäk |
| 12 | 24 | 36 | 48 | 60 | 72 |
|---|---|---|---|---|---|
| zxik | lhzik | zëzëk | whäzäk | zqim-na-zxik | trh-na-zxik |
| 84 | 96 | 108 | 120 | 132 | 144 |
| eln-na-zxik | nye-na-zxik | pin-na-zxik | am-na-zxik | qël-na-zxik | zxethe |
Liczebniki łączą się z rzeczownikiem, który opisują za pomocą sufiksu łączącego -ha-, np. zxethe-he-thordo-k "144 bohaterów". Rzeczowniki te zawsze pozostają w liczbie pojedynczej. Liczebniki porządkowe tworzone są za pomocą sufiksu -zë-, np. zxethe-zë-thordo-k "sto czterdziesty czwarty bohater".
Przyimek
| Przypadek | Przyimek | Znaczenie |
|---|---|---|
| Nom. | na + NOM | podmiot orzeczenia imiennego, gdy orzecznik jest rzeczownikiem |
| Acc | kël + ACC | w celu czegoś, po coś |
| baq + ACC | na coś | |
| khë + ACC | przed coś | |
| qhan + ACC | za coś | |
| zi + ACC | nad coś | |
| rä + ACC | pod coś | |
| rhd + ACC | do czegoś, dokądś, do przestrzeni obok czegoś, przy czymś | |
| Loc. | LOC | w czymś |
| baq + LOC | na czymś | |
| khë + LOC | przed czymś | |
| qhan + LOC | za czymś | |
| zi + LOC | nad czymś | |
| rä + LOC | pod czymś | |
| rhd + LOC | obok czegoś, przy czymś | |
| Abl. | ABL | od czegoś, skądś |
| whäq + ABL | bez czegoś | |
| baq + ABL | z przestrzeni na czymś | |
| khë + ABL | sprzed czegoś | |
| qhan + ABL | zza czegoś | |
| zi + ABL | znad czegoś | |
| rä + ABL | spod czegoś | |
| rhd + ABL | z przestrzeni obok czegoś, przy czymś | |
| Prolat. | PROLAT | przez coś |
| zi + PROLAT | wzdłuż czegoś | |
| pë + PROLAT | po czymś | |
| baq + PROLAT | przez przestrzeń na czymś | |
| khë + PROLAT | przez przestrzeń przed czymś | |
| qhan + PROLAT | przez przestrzeń za czymś | |
| zi + PROLAT | przez przestrzeń nad czymś | |
| rä + PROLAT | przez przestrzeń pod czymś | |
| rhd + PROLAT | przez przestrzeń obok czegoś, przy czymś |
Tekst
ኣነኰ ቅዘከ ጥኙከ. ኪኪረ ኴበቲረ እፍሃናከ. ጸቈቲረነ ኴ ኡይረቲረ ኣከ ኄ ከረሚ ኄ ረደ ቭዲካ. ኲረ ጲከቲረነ, ኩጘ ኪኪረ ኘነሰረ ባኰ ኲኙሱ. ኲረ ዚዘቲረነ ኰ የኰቲረነ ጸቊካቴ. ና ኣኳረ ኪኪረ ሉ አኝዚ ኄ ቩሉ ኄ ተርኂከ ፐኀሰከ.
Anq khäzk txänyuk. Kikir qebtir äthäanak. Zxëqhtirën qe uyärtir ak-he-krhmi-he-rhd-whädika. Qir pxiktirën, qung kikir nyënsr baq qinyusu. Qir ziztirën qe yëqtirën zxëqhikate. Na aqar kikir lu Ënyäzi-he-whulu-he-trähik phëtr.
ˈaŋkʷ ˈχɨt͡sk ˈtʼɨnʲjuk. ˈkikiɹ ˈkʷɛptiɹ ˈɨθɨanak. ˈt͡sʼəχʷtiɹən kʷɛ uˈjɨɹtiɹ ˈakxɛ ˈkɚmixɛ ɚdˈɰɨdika. ˈkʷiɹ ˈpʼiktiɹən, ˈkʷuŋ ˈkikiɹ ˈnʲjənsɹ ˈbakʷ ˈkʷinus̪u. ˈkʷiɹ ˈt͡sit͡stiɹən ˈkʷɛ ˈjəχʷtiɹən ˈt͡sʼəχʷikatɛ. naˈakʷaɹ ˈkikiɹ lu ˈɛnʲjɨt͡s̪ixɛ ˈɰuluxɛ ˈtɹɨxik ˈpxətɹ.
Dzisiaj świeci słońce. Mały kot złapał mysz. Zjadł ją i poszedł spać do domu swojego pana. Znalazł go chłopiec, gdy kot leżał na parapecie. Chłopiec pogłaskał go i dał mu jedzenia. Ten kot nie jest wrogiem ludu Ajdyniru.