Język plene, język X (pl. X - wymarły język używany przez Cywilizację XXXX na obszarze północnego Białego Półksiężyca,na terenach znajdujących się pomiędzy Morzem Miteńskim na północy, Górami Księżycowymi na wschodzie, Wielkimi i Małymi Czarnymi Górami na południu i północnymi wybrzeżami Morza Melekańskiego. Był to język aglutynacyjny, charakteryzujący się inkorporacja dopełnienia bliższego, obecnością kategorii określoności, liczb, przypadków, sufiksów dzierżawczych... Jest to język ergatywno-absolutywny.

Dźwięki

Samogłoski

i u (i u)
ɛ ɔ (e o)
a (a)

Spółgłoski

m n (m n)
p t k (p t k)
b̥ d̥ g̥ (b d g)
pʼ tʼ kʼ (ṕ t́ ḱ)
s t͡s (s c)
z̥ d̥͡z̥ (z ʒ)
sʼ t͡sʼ (ś ć)
ʋ l r j (v l r j)

Częstym zjawiskiem jest osłabienie spółgłosek w wygłosie słowa, a także często sylab nieakcentowanych.

Akcent i Tony

Tony języka plene; poszczególne kolory pochodzą od tradycyjnych nazw tonów w języku plene

Akcent w języku plene ma charakter dynamiczno-toniczny, to jest akcentowana sylaba jest wymawiana z większą intensywnością i rozróżnia tony. Akcent w języku plene jest inicjalny, i tak samo ton może przyjąć jedynie pierwsza sylaba słowa (wyjątkiem jest akcent poboczny w formach złożonych oraz w przypadku inkorporacji dopełnienia). W języku plene występuje sześć tonów:

ton czerwony (1), 5 - ton wysoki: ā, a¹
ton zielony (2), 25 - ton wznoszący: á , a²
ton błękitny (3), 2 - ton niski: ǎ, a³
ton niebieski (4), 51 - ton opadający: à, a⁴
ton szary (5), 3 - ton średni: a, a⁵
ton brązowy (6), 215 - ton opadająco-wznoszący: ã, a⁶

Wyrównanie

Cechą szczególną języka plene jest zjawisko wyrównania, polegające na dążeniu niekacentowanych sylab do posiadania tonu niskiego (3) (dla tonu opadającego), lub tonu średniego (2) (dla reszty tonów). Proces wyrównania dokonuje się na drugiej sylabie wyrazu, czyli na pierwszej poakcentowej sylabie, gdy kolejne sylaby posiadają już docelowy ton.

Zerwanie

Sylaby nieakcentowane są wymawiane z mniejszą intensywnością, w wyniku czego dochodzi często do wypadnięcia samogłosek. W przypadku, jeżeli dochodzi do wypadnięcia samogłoski nieakcentowanej tuż po samogłosce akcentowanej, nie dochodzi do zjawiska łagodnego wyrównania tonu, a kolejna sylaba przyjmuje domyślny ton drugi lub trzeci. Samogłoski zerwane są zapisywane za pomocą znaku a̯, a⁰

Przeciągnięcie

W długich wyrazach o sylabach otwartych dochodzi do zjawiska przeciągnięcia - przedłużenia trwania wyrównania na trzecią sylabę. Jest to proces potrafiący zmienić znaczenie wyrazu:

XXXX on idzie
XXXX jego chód

Zjawisko te zapisywane jest w następujący sposób: à̟, a⁺⁴

Złożenie i inkorporacja

Słowa złożone oraz czasowniki inkorporujące tworzą wyrazy posiadające dwie akcentowane tonicznie sylaby, gdzie pierwsza (główna) sylaba akcentowana jest wymawiana ze zwyczajną intensywnością, a druga (akcentowana pobocznie) jest wymawiana zdecydowanie słabiej (ale wciąż mocniej niż sylaby nieakcentowane), a ton może ulec spłaszczeniu.

Budowa sylaby

Sylaby przyjmują strukturę CV, (C)VC

Zapis

Język plene był zapisywany za pomocą znaków ideograficznych (wywodzących się z wcześniejszego pisma piktograficznego), w późniejszym okresie wspartego o sylabariusz. Z pisma pleńskiego rozwinęło się pismo miteńskie i neszyjskie.

Gramatyka

Zaimek

Zaimek osobowy

Zaimki osobowe
Osoba	Sg	Pl
1.	àl	nã
2.	bá	t́í
3.	ri m mǔ f jĩ n	rinet

Zaimek wskazujący

Zaimki wskazujący
Rodzaj	Przy mówiącym	Nie przy mówiącym
m	ʒā	t́ó
f	ʒān	t́ón
n	ʒār	t́ór

Zaimki te mogą łączyć się z przedimkiem.

Zaimek pytający

Zaimki pytający
Kto?	Co?
ví?	mó?

Zaimek dzierżawczy

Zaimek dzierżawczy nie występuje samodzielnie - jest sufiksem doklejanym do słowa jako sufiks dzierżawczy. Częstym zjawiskiem jest jest pozostawianie sufiksu dzierżawczego przy zaimkach osobowych i wskazujących, np:

XXXXXX "Mój dom stoi pod lasem. Jest on duży."

Sufiksy dzierżawcze są także używane przy tworzeniu przymiotników dzierżawczych.

Sufiksy dzierżawcze.
Osoba	Sg	Pl
1.	-l-	-n-
2.	-p-	-t́-
3.	-r- m -m- f -j- n	-t-

Rzeczownik

Rzeczownik odmienia się przez przypadki, liczby i (częściowo) przez rodzaj. Rzeczowniki zbudowane są aglutynacyjnie. Składają się one z (kolejno) następujących elementów:

rdzenia
końcówki słowotwórczej
samogłoski tematycznej (a, i, u, e, o)
znacznika rodzaju
przedimka/sufiksu dzierżawczego
znacznika liczby
znacznika przypadka
poimka

Samogłoska tematyczna

Występuje pięć samogłosek tematycznych:

-a-
-i-
-u-
-e-
-o-

Nie ma ogólnych zasad użycia samogłosek tematycznych, wiadomo jednak, że słowa z samogłoską -u- często oznaczają pojęcia abstrakcyjne, a słowa o końcówce -i- narzędzia i słowa rodzaju żeńskiego (lub należące do przedmiotów i prac związanych z kobietami).

Rodzaj

W języku plene istnieje możliwość zmiany rodzaju słowa z męskiego na żeński poprzez dodanie sufiksu -n(i)-.

Przedimek

Przedimek -ke- wskazuje na kategorię określoności rzeczownika. W przypadku jego braku, rzeczownik jest nieokreślony.

Sufiks dzierżawczy

Sufiks dzierżawczy jest sufiksem wskazującym na przynależność do określonej osoby gramatycznej. W przypadku trudności w wymowie, mogą być rozszerzone o protetyczną samogłoskę -e-.

Liczba

Istnieją trzy liczby w języku plene:

pojedyncza: jest ona domyślna i nieoznaczona,
mnoga: tworzy się ją za pomocą sufiksu -ʒ(e)-
zbiorowa: tworzy się ją za pomocą sufiksu -l-, występuje zawsze z przedimkiem określonym.

Przypadek

Przypadki
Przypadek	Końcówka	Polskie znaczenie
Absolutyw	-	Podmiot zdania nieprzechodniego oraz dopełnienie bliższe
Ergatyw	-s-	Podmiot zdania przechodniego
Genetyw	-jen-	Posiadacz
Datyw-Instrumental	-ja-	Dopełnienie dalsze
Abesyw	-na-	Brak czegoś
Lokatyw	-mi-	Stateczne położenie gdzieś. Łączy się z poimkami.
Alatyw	-ma-	Ruch w jakąś stronę. Łączy się z poimkami.
Ablatyw	-da-	Ruch od czegoś, a także konstrukcje z liczebnikami. Łączy się z poimkami.

Poimki

Większość poimków miejsca łączy się z lokatywem (położenie stateczne), alatywem (ruch w stronę, na powierzchnię), lub ablatywem (ruch z miejsca, od strony czegoś). Poimki miejsca są używane także w konstrukcjach czasowych. Poimek może zostać przeklejony do czasownika, jeżeli okolicznik jest głównym określeniem czasownika.

Przedimek

Przedimek w języku plene pełni wiele funkcji:

jako końcówka tworzy on
jest używany przy tworzeniu przymiotników relacyjnych oraz wraz z sufiksem dzierżawczym przy tworzeniu przymiotników dzierżawczych.

Czasownik

Czasownik odmieniają się przez następujące kategorie:

przechodniość (przechodniość : nieprzechodniość)
liczba (pojedyncza : mnoga : zbiorowa)
osoba (1. : 2. : 3.)
tryb (oznajmujący : rozkazujący : życzący : ?????)
modalność

Czasowniki w języku plene były zbudowane aglutynacyjnie. Kolejność sufiksów była następująca:

rdzeń
modyfikator
sufiks przechodniości/nieprzechodniości
osoba (z możliwym przedimkiem)
liczba
wyznacznik trybu
modalność
- inkorporacja:
- włączony rzeczownik
- przedimek
poimek

Modyfikatory

Modyfikatory to sufiksy zmieniające główne znaczenie czasownika, lub nadające określony odcień semantyczny. Pochodzą od zredukowanych poimków, innych czasowników, rzeczowników, przysłówków i przymiotników. Ich obecność doprowadza do przeciągnięcia wyrównania.

Przechodniość

Czasowniki w języku plene mogą występować w dwóch formach: przechodnich i nieprzechodnich. Część czasowników może występować tylko w jednej z form. Należy mieć na uwadze, że wyrażenia ruchu lub położenia traktowane są jako przechodnie, więc:

XXXXX "Ja śpię" nieprzechodnie
XXXXX "Ja śpię w łóżku" przechodnie

Poimki

Poimki w języku plene są niesamodzielnymi sufiksami doklejanymi do słowa nadrzędnego. Jeżeli okolicznik jest głównym członem określającym czasownik (a nie, np. dopełnienie), to poimek przyłączany jest jako postfiks do czasownika, a rzeczownik występuje w odpowiedniej formie zależnej. W reszcie przypadków poimek doklejany jest do rzeczownika. Przykłady użycia poimków:

XXXX "Jestem w domu"
XXXX "Kładę talerz na stół"
XXXX "Siadam na krzesło"
XXXX "Patrzę na niebo"
XXXX "Widzę cię w domu"
XXXX "Leże na ziemi"

Poszczególne poimki łączą się z odpowiednimi przypadkami.

Składnia

Ogólny szyk zdania to SVO, przy czym należy pamiętać, że podmiot zdania nieprzechodniego traktowany jest jak dopełnienie. Przydawki stoją po określanych rzeczownikach, tak samo okoliczniki, choć możliwe jest rozpoczęcie zdania od okolicznika. Przydawka podmiotu w zdaniu przechodnim może stać na końcu zdania, i występuje wtedy z przyimkiem określonym.

Słowotwórstwo

Teksty

Wesele

Słownik