Gramatyka języka starorygijskiego: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 287: Linia 287:
 
|-
 
|-
 
| á &mdash; æ &mdash; ei &mdash; é &mdash; á<br />''að gráta'' &mdash; ''grætir'' &mdash; ''greit'' &mdash; ''grétu'' &mdash; ''grátit''
 
| á &mdash; æ &mdash; ei &mdash; é &mdash; á<br />''að gráta'' &mdash; ''grætir'' &mdash; ''greit'' &mdash; ''grétu'' &mdash; ''grátit''
 +
|}
 +
 +
====Czasowniki kopulatywne i pomocnicze====
 +
Chociaż z formalnego punktu widzenia ''að vera'' pozostaje jedynym czasownikiem kopulatywnym, ''að verða'' "stać się" i ''að bleifa'' "zostać" na etapie starorygiskim zaczynają przejmować część jego funkcji w niektórych kontekstach, w praktyce również funkcjonując jak czasowniki kopulatywne. Stają się one także czasownikami pomocniczymi odpowiednio dla strony biernej procesu i stanu. Czasownik ''að hafa'', tracący swoje znaczenie "mieć", w praktyce pozostaje w użyciu wyłącznie w kontekstach abstrakcyjnych i jako czasownik posiłkowy dla czasów z grupy ''perfectum''. Odmianę wszystkich pięciu czasowników przedstawia tabela.
 +
 +
{| class=wikitable
 +
! Bezokolicznik
 +
| að vera
 +
| að verða
 +
| að bleifa
 +
| að hafa
 +
|-
 +
! Imiesłów czasu teraźniejszego
 +
| verande
 +
| verðande
 +
| bleifande
 +
| hafande
 +
|-
 +
! Imiesłów czasu przeszłego
 +
| ''r.m.'' veriðir, ''r.ż.'' væruð, ''r.n'' verit
 +
| ''r.m.'' orðir, ''r.ż.'' orð, ''r.n'' ort
 +
| ''r.m.'' blifiðir, ''r.ż.'' blifið, ''r.n.'' blifit
 +
| ''r.m.'' hafðir, ''r.ż.'' hafð, ''r.n.'' haft
 +
|-
 +
! colspan=5 | Czas teraźniejszy
 +
|-
 +
! eg
 +
| em
 +
| verða
 +
| bleife
 +
| hefe
 +
|-
 +
! þú
 +
| ert
 +
| verðar
 +
| bleifir
 +
| hefir
 +
|-
 +
! þad
 +
| er
 +
| verðar
 +
| bleifir
 +
| hefir
 +
|-
 +
! veir
 +
| erum
 +
| verðum
 +
| bleifum
 +
| höfum
 +
|-
 +
! þeir
 +
| eruð
 +
| verðið
 +
| bleifið
 +
| hafið
 +
|-
 +
! þau
 +
| eru
 +
| verða
 +
| bleifa
 +
| hafa
 +
|-
 +
! colspan=5 | Czas przeszły
 +
|-
 +
! eg
 +
| vas
 +
| varð
 +
| bleif
 +
| hafða
 +
|-
 +
! þú
 +
| vart
 +
| varð
 +
| bleif
 +
| hafðir
 +
|-
 +
! þad
 +
| var
 +
| varð
 +
| bleif
 +
| hafðe
 +
|-
 +
! veir
 +
| vaurum
 +
| urðum
 +
| blifum
 +
| höfðum
 +
|-
 +
! þeir
 +
| vauruð
 +
| urðuð
 +
| blifuð
 +
| höfðuð
 +
|-
 +
! þau
 +
| vauru
 +
| urðu
 +
| blifu
 +
| höfðu
 +
|-
 +
! colspan=5 | Teraźniejszy łączący
 +
|-
 +
! L. poj.
 +
| sér
 +
| colspan=3 rowspan=2 | formy identyczne z formą 2. os. w trybie oznajmującym
 +
|-
 +
! L. mn.
 +
| séð
 +
|-
 +
! colspan=5 | Przeszły łączący
 +
|-
 +
! L. poj.
 +
| være
 +
| colspan=3 rowspan=2 | formy identyczne z formą 2. os. w trybie oznajmującym
 +
|-
 +
! L. mn.
 +
| værið
 +
|-
 +
! colspan=5 | Tryb rozkazujący
 +
|-
 +
! þú
 +
| ver
 +
| verð
 +
| blíf
 +
| haf
 +
|-
 +
! þeir
 +
| værið
 +
| verðuð
 +
| blífuð
 +
| höfuð
 
|}
 
|}
  

Wersja z 05:03, 3 sty 2013

Gramatyka języka starorygiskiego jest stosunkowo konserwatywna i nie przejawia szczególnie istotnych innowacji względem gramatyki staronordyjskiej, chociaż pewne zjawiska stawiają ją już poza zachodnionordyjskim systemem dialektalnym — przypadek o tyle szczególny, że filologowie siostrzanych języków islandzkiego, farerskiego i norweskiego postrzegają właśnie zachodnionordyjski jako "starą" dobę ich rozwoju. Nietypowy rozwój fonetyczny języka rygiskiego wyprzedził wiele przemian w morfologii i składni, niejako je później wymuszając i sprawiając, że późniejsza wzajemna zrozumiałość dialektów rygiskich z innymi dialektami zachodnionordyjskimi stała się znikoma.

Fleksja

Fleksja nominalna

Fleksja werbalna

Fleksja werbalna uległa pewnemu uszczupleniu w stosunku do stanu staronordyjskiego. Przede wszystkim, tryb łączący został zachowany wyłącznie w odmianie czasowników wyrażających stan lub jego zmianę, a w faktycznym użyciu pozostaje tylko z czasownikami að vera "być", að verða "stać się" i að bleifa "zostać". Redukcji do trzech uległa ilość klas odmiany czasowników słabych, część czasowników mocnych zmieniła swoją grupę, niektóre preterito-presentia zostały przystosowane albo do zwykłej odmiany słabej, albo mocnej. U-przegłos pozostaje, oczywiście, aktywnym procesem morfologicznym.

Czasowniki słabe

Czasowniki słabe w języku starorygiskim pogrupowane są w trzy klasy odmiany. Staronordyjskie klasy II i IV uległy przemieszaniu, w rezultacie tworząc nową, bardzo produktywną klasę II. Wszystkie możliwe staronordyjskie sufiksy zębowe zostały zachowane, chociaż ich wymowa uległa zmianie.

Klasa I kontynuuje staronordyjską klasę I. Czas przeszły wyznacza tu sufiks –að– (–öð– po u-przegłosie). Należą do niej czasowniki, których rdzeń zakończony jest na długą spółgłoskę, t, d, albo na zbitkę spółgłoskową.

Bezokolicznik kalla
Imiesłów czasu teraźniejszego kallande
Imiesłów czasu przeszłego r.m kallaðir, r.ż. köllöð, r.n kallat
Czas teraźniejszy
1. osoba eg kalla veir köllum
2. osoba þú kallar þeir kall
3. osoba þad þau kalla
Czas przeszły
1. osoba eg kallaða veir köllöðum
2. osoba þú kallaðir þeir köllöðuð
3. osoba þad kallaðe þau köllöðu
Tryb rozkazujący
2. osoba þú kall þeir köll

Klasa II powstała z połączenia klasy II i IV. Jest bardzo produktywna, a wg jej wzoru odmiany odmieniają się czasowniki, których rdzeń zakończony jest na krótką spółgłoskę. Sufiks zębowy ma tu postać —t— po spółgłosce mocnej lub —d— po spółgłosce słabej. Jako że nie zawiera on samogłoski, u-przegłosowi podlega tylko samogłoska rdzenna.

Bezokolicznik vaka
Imiesłów czasu teraźniejszego vakande
Imiesłów czasu przeszłego r.m vakaðir, r.ż. vököð, r.n vakat
Czas teraźniejszy
1. osoba eg vake veir vökum
2. osoba þú vakir þeir vak
3. osoba þad þau vaka
Czas przeszły
1. osoba eg vakta veir vöktum
2. osoba þú vaktir þeir vöktuð
3. osoba þad vakte þau vöktu
Tryb rozkazujący
2. osoba þú vak þeir vök

Do klasy III należą czasowniki słabo-mocne, tzn. takie, które przyjmują w odmianie sufiks zębowy, a ich samogłoska rdzenna wymienia się w wyniku i-mutacji. Jest to w zasadzie zamknięta klasa czasowników, do której należą wszystkie te, których forma bezokolicznika zakończona jest na –ja. Sufiks zębowy zachowywany jest tu w zgodzie z etymologią staronordyjską.

Bezokolicznik spyrja
Imiesłów czasu teraźniejszego spyrjande
Imiesłów czasu przeszłego r.m spurðir, r.ż. spurð, r.n spurt
Czas teraźniejszy
1. osoba eg spyr veir spyrjum
2. osoba þú spyrir þeir spyr
3. osoba þad þau spyrja
Czas przeszły
1. osoba eg spurða veir spurðum
2. osoba þú spurðir þeir spurðuð
3. osoba þad spurðe þau spurðu
Tryb rozkazujący
2. osoba þú spyr þeir spur

Czasowniki mocne

Czasowniki mocne w większości zostały zachowane, niektóre jednak zmieniły swoją przynależność klasową. Staronordyjskie siedem klas ewoluowało, dając w efekcie nowe wzory przegłosowe. Nowe klasy ukazuje tabela. Część procesów morfofonologicznych zachodząca przy odmianie mocnej została uregularyzowana i zaaplikowana do wszystkich czasowników podlegających danemu wzorcowi przegłosowemu.

Czasowniki mocne o bezokoliczniku zakończonym na –ja mają jedną formę dla wszystkich osób w liczbie pojedynczej czasu teraźniejszego niezależnie od klasy do której należą. Zasada ta często rozciąga się również na czasowniki klasy III odmiany słabej.

Klasa strnor. Wzór przegłosu (nowy)
(bezokolicznik) (3. os. l.poj. ter.) - (3. os. l.poj. prze.) - (3. os. l.mn. prze.) - (im. prze. r.n)
Klasa strryg.
I í — í — ei — i — i
að bítabítirbeitbitubitit
I
II jy — ý — au — u — o
að krjypakrýpirkraupkrupukropit
II
jó — ý — au — u — o
að frjósafrýsirfrausfrusufrosit
ú — ý — au — u — o
að lúkalýkirlauklukulokit
ý — ý — jó — jóg — ýg
að spýjaspýrspjóspjóguspýgit
VIII
III e — e — a — u — o
að brennabrennarbrannbrunnubronnit
III
jæ — e — a — u — o
að hjælpahelparhalphulpuholpit
i — i — a — u — u
að bindabindarbandbundubundit
IX
y — y — ö — u — u
að syngjasyngsöngsungusungit
ö — ö — ö — u — u
að sökkjasökksökksukkusukkit
ve — ve — va — u — o
að svellasvellarsvallsullusollit
III
IV e — e — a — á — o
að skeraskerir — 'skarskáruskorit
IV
o — ö — a — á — o
að sofasöfirsafsáfusofit
o — e — o — á — o
að komakemirkomkámukomit
X
V e — e — a — á — e
að etaetiratátuetit
V
i — i — a — á — e
að sitjasitsatsátusetit
i — i — á — á — e
að liggjaligglágulegit
já — ei — já — já — ei
að sjáseirsjásjáseit
að veraervarvauruverit niereg.
VI a — e — ou — ó — a
að faraferirfourfórufarit
VI
an — en — ou — ó — a
að standastendarstoudstódustodit
a — e — ou — ó — e
að takatekirtouktókutekit
e — e — ou — ó — a
að hefjahefhoufhófuhafit
öy — öy — ó — ó — öy
að döyjadöyrdöyt
XI
á — eg — ó — óg — eg
að fláflegflóflóguflegit
VII au — öy — jou — jó — au
að aukeöykirjoukjóku — 'aukit
VII
ö — ö — jó — jog — ö
að höggjahögghjóhjoguhöggit
ú — ý — jó — jog — ú
að búabýrbjóbjogubúit
á — æ — e — en — en
að gágærgekkgengugengit
XII
an — en — e — en — an
að blandablendarbletblendublandit
XIII
a — e — e — e — a
að fallafellarfellfellufallit
á — æ — ei — é — á
að grátagrætirgreitgrétugrátit

Czasowniki kopulatywne i pomocnicze

Chociaż z formalnego punktu widzenia að vera pozostaje jedynym czasownikiem kopulatywnym, að verða "stać się" i að bleifa "zostać" na etapie starorygiskim zaczynają przejmować część jego funkcji w niektórych kontekstach, w praktyce również funkcjonując jak czasowniki kopulatywne. Stają się one także czasownikami pomocniczymi odpowiednio dla strony biernej procesu i stanu. Czasownik að hafa, tracący swoje znaczenie "mieć", w praktyce pozostaje w użyciu wyłącznie w kontekstach abstrakcyjnych i jako czasownik posiłkowy dla czasów z grupy perfectum. Odmianę wszystkich pięciu czasowników przedstawia tabela.

Bezokolicznik að vera að verða að bleifa að hafa
Imiesłów czasu teraźniejszego verande verðande bleifande hafande
Imiesłów czasu przeszłego r.m. veriðir, r.ż. væruð, r.n verit r.m. orðir, r.ż. orð, r.n ort r.m. blifiðir, r.ż. blifið, r.n. blifit r.m. hafðir, r.ż. hafð, r.n. haft
Czas teraźniejszy
eg em verða bleife hefe
þú ert verðar bleifir hefir
þad er verðar bleifir hefir
veir erum verðum bleifum höfum
þeir eruð verðið bleifið hafið
þau eru verða bleifa hafa
Czas przeszły
eg vas varð bleif hafða
þú vart varð bleif hafðir
þad var varð bleif hafðe
veir vaurum urðum blifum höfðum
þeir vauruð urðuð blifuð höfðuð
þau vauru urðu blifu höfðu
Teraźniejszy łączący
L. poj. sér formy identyczne z formą 2. os. w trybie oznajmującym
L. mn. séð
Przeszły łączący
L. poj. være formy identyczne z formą 2. os. w trybie oznajmującym
L. mn. værið
Tryb rozkazujący
þú ver verð blíf haf
þeir værið verðuð blífuð höfuð

Czasowniki modalne i preterito-presentia

Strona bierna

Słowotwórstwo

Derywacja

Kompozycja

Składnia

Szyk zdania

Zdania pojedyncze

Zdania złożone