Gramatyka języka starorygijskiego

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Gramatyka języka starorygiskiego jest stosunkowo konserwatywna i nie przejawia szczególnie istotnych innowacji względem gramatyki staronordyjskiej, chociaż pewne zjawiska stawiają ją już poza zachodnionordyjskim systemem dialektalnym — przypadek o tyle szczególny, że filologowie siostrzanych języków islandzkiego, farerskiego i norweskiego postrzegają właśnie zachodnionordyjski jako "starą" dobę ich rozwoju. Nietypowy rozwój fonetyczny języka rygiskiego wyprzedził wiele przemian w morfologii i składni, niejako je później wymuszając i sprawiając, że późniejsza wzajemna zrozumiałość dialektów rygiskich z innymi dialektami zachodnionordyjskimi stała się znikoma.

Fleksja

Fleksja nominalna

Rzeczowniki

Odmiana rzeczownika w starorygiskim dosyć konsekwentnie utrzymuje stan staronordyjski, chociaż nastąpiło w niej kilka uproszczeń, w tym redukcja ilości wariantów odmian w ramach jednej klasy (np. dwa wzory odmiany A-tematowej zostały połączone w jeden), czy wyrównanie niektórych form przypadków w wyniku zmian fonetycznych. Nowością jest możliwość doklejenia zaimka wskazującego do formy mianownikowej, na bazie której w kolejnych etapach języka wykształcił się postponowany rodzajnik określony.

Starorygiski zachowuje wszystkie cztery przypadki i trzy rodzaje, ale tylko dwie liczby.

odmiana A-tematowa

Rzeczowniki odmiany A-tematowej są rodzaju męskiego.

Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik hamar hamrar
Dopełniacz hamars hamra
Celownik hamri hömrum
Biernik hamar hamra
odmiana I-tematowa

Rzeczowniki odmiany I-tematowej o dopełniaczu ar w liczbie pojedynczej przeszły do rodzaju nijakiego.

Przypadek Rodzaj męski Rodzaj nijaki
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik veggir veggir staðir staðir
Dopełniacz veggs vegga staðar staða
Celownik vegg veggum stað stöðum
Biernik vegg veggi stað staði
odmiana U-tematowa

Odmiana U-tematowa przeszła szereg zmian, które uczyniły z niej w zasadzie dość homogeniczną, a przy tym zamkniętą, nieproduktywną grupę odmiany. W większości należących do niej rzeczowników wyrównaniu uległy rdzenne samogłoski, więc działanie dawnych przegłosów zatarło się. Dodatkowo, w celu uniknięcia wynikłej z wcześniejszego procesu homofonii, w liczbie mnogiej zaadaptowane zostały końcówki odmiany A-tematowej. Rzeczowniki odmiany U-tematowej pozostają męskie.

Przypadek Odmiana prototypiczna Odmiana -naðr Odmiana fjǫrdr
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik völlir völlar fögnuðir fögnuðar fjörðir fjörðar
Dopełniacz völlar völla fögnuðar fögnuða fjörðar fjörða
Celownik völli völlum fögnuði fögnuðum fjörði fjörðum
Biernik völl völlu fögnuð fögnuði fjörð fjörði
Odmiana R-tematowa

Rzeczowniki odmiany R-tematowej są rodzaju męskiego.

Przypadek Odmiana z asymilacją Odmiana bez asymilacji faðir
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik mann menn foutir föytir faðir feðir
Dopełniacz manns manna foutar fouta föður feðra
Celownik manni mönnum föyti foutum feðir feðrum
Biernik mann menn fout föytir föður feðir

Zaimki wskazujące

Zaimki osobowe

Starorygiski nie zachował liczby podwójnej, a jego formy liczby mnogiej kontynuują staronordyjskie formy mnogie, czyli inaczej niż w języku islandzkim. Na gruncie samych form zaszły pewne uproszczenia wynikające z asymilacji.

  1. 2. 3. zwr. 3.
Liczba Przypadek   r.n. r.m. r.f.
Singular Nominative eg þú   þad hann hon
Accusative mig þig sig hana
Genitive mín þín sín þess hans hænnar
Dative meir þeir seir því haunum hænni
Plural Nominative veir þeir, eir þau þeir þær
Accusative oss yr sig þá
Genitive vaur yðar sín þeirra
Dative oss yr seir þeim

Zaimki dzierżawcze

Przymiotniki

Liczebniki

Fleksja werbalna

Fleksja werbalna uległa pewnemu uszczupleniu w stosunku do stanu staronordyjskiego. Przede wszystkim, tryb łączący został zachowany wyłącznie w odmianie czasowników wyrażających stan lub jego zmianę, a w faktycznym użyciu pozostaje tylko z czasownikami að vera "być", að verða "stać się" i að bleifa "zostać". Redukcji do trzech uległa ilość klas odmiany czasowników słabych, część czasowników mocnych zmieniła swoją grupę, niektóre preterito-presentia zostały przystosowane albo do zwykłej odmiany słabej, albo mocnej. U-przegłos pozostaje, oczywiście, aktywnym procesem morfologicznym.

Czasowniki słabe

Czasowniki słabe w języku starorygiskim pogrupowane są w trzy klasy odmiany. Staronordyjskie klasy II i IV uległy przemieszaniu, w rezultacie tworząc nową, bardzo produktywną klasę II. Wszystkie możliwe staronordyjskie sufiksy zębowe zostały zachowane, chociaż ich wymowa uległa zmianie.

Klasa I kontynuuje staronordyjską klasę I. Czas przeszły wyznacza tu sufiks –að– (–öð– po u-przegłosie). Należą do niej czasowniki, których rdzeń zakończony jest na długą spółgłoskę, t, d, albo na zbitkę spółgłoskową.

Bezokolicznik kalla
Imiesłów czasu teraźniejszego kallande
Imiesłów czasu przeszłego r.m kallaðir, r.ż. köllöð, r.n kallat
Czas teraźniejszy
1. osoba eg kalla veir köllum
2. osoba þú kallar þeir kall
3. osoba þad þau kalla
Czas przeszły
1. osoba eg kallaða veir köllöðum
2. osoba þú kallaðir þeir köllöðuð
3. osoba þad kallaðe þau köllöðu
Tryb rozkazujący
2. osoba þú kall þeir köll

Klasa II powstała z połączenia klasy II i IV. Jest bardzo produktywna, a wg jej wzoru odmiany odmieniają się czasowniki, których rdzeń zakończony jest na krótką spółgłoskę. Sufiks zębowy ma tu postać —t— po spółgłosce mocnej lub —d— po spółgłosce słabej. Jako że nie zawiera on samogłoski, u-przegłosowi podlega tylko samogłoska rdzenna.

Bezokolicznik vaka
Imiesłów czasu teraźniejszego vakande
Imiesłów czasu przeszłego r.m vakaðir, r.ż. vököð, r.n vakat
Czas teraźniejszy
1. osoba eg vake veir vökum
2. osoba þú vakir þeir vak
3. osoba þad þau vaka
Czas przeszły
1. osoba eg vakta veir vöktum
2. osoba þú vaktir þeir vöktuð
3. osoba þad vakte þau vöktu
Tryb rozkazujący
2. osoba þú vak þeir vök

Do klasy III należą czasowniki słabo-mocne, tzn. takie, które przyjmują w odmianie sufiks zębowy, a ich samogłoska rdzenna wymienia się w wyniku i-mutacji. Jest to w zasadzie zamknięta klasa czasowników, do której należą wszystkie te, których forma bezokolicznika zakończona jest na –ja. Sufiks zębowy zachowywany jest tu w zgodzie z etymologią staronordyjską.

Bezokolicznik spyrja
Imiesłów czasu teraźniejszego spyrjande
Imiesłów czasu przeszłego r.m spurðir, r.ż. spurð, r.n spurt
Czas teraźniejszy
1. osoba eg spyr veir spyrjum
2. osoba þú spyrir þeir spyr
3. osoba þad þau spyrja
Czas przeszły
1. osoba eg spurða veir spurðum
2. osoba þú spurðir þeir spurðuð
3. osoba þad spurðe þau spurðu
Tryb rozkazujący
2. osoba þú spyr þeir spur

Czasowniki mocne

Czasowniki mocne w większości zostały zachowane, niektóre jednak zmieniły swoją przynależność klasową. Staronordyjskie siedem klas ewoluowało, dając w efekcie nowe wzory przegłosowe. Nowe klasy ukazuje tabela. Część procesów morfofonologicznych zachodząca przy odmianie mocnej została uregularyzowana i zaaplikowana do wszystkich czasowników podlegających danemu wzorcowi przegłosowemu.

Czasowniki mocne o bezokoliczniku zakończonym na –ja mają jedną formę dla wszystkich osób w liczbie pojedynczej czasu teraźniejszego niezależnie od klasy do której należą. Zasada ta często rozciąga się również na czasowniki klasy III odmiany słabej.

Klasa strnor. Wzór przegłosu (nowy)
(bezokolicznik) (3. os. l.poj. ter.) - (3. os. l.poj. prze.) - (3. os. l.mn. prze.) - (im. prze. r.n)
Klasa strryg.
I í — í — ei — i — i
að bítabítirbeitbitubitit
I
II jy — ý — au — u — o
að krjypakrýpirkraupkrupukropit
II
jó — ý — au — u — o
að frjósafrýsirfrausfrusufrosit
ú — ý — au — u — o
að lúkalýkirlauklukulokit
ý — ý — jó — jóg — ýg
að spýjaspýrspjóspjóguspýgit
VIII
III e — e — a — u — o
að brennabrennarbrannbrunnubronnit
III
jæ — e — a — u — o
að hjælpahelparhalphulpuholpit
i — i — a — u — u
að bindabindarbandbundubundit
IX
y — y — ö — u — u
að syngjasyngsöngsungusungit
ö — ö — ö — u — u
að sökkjasökksökksukkusukkit
ve — ve — va — u — o
að svellasvellarsvallsullusollit
III
IV e — e — a — á — o
að skeraskerir — 'skarskáruskorit
IV
o — ö — a — á — o
að sofasöfirsafsáfusofit
o — e — o — á — o
að komakemirkomkámukomit
X
V e — e — a — á — e
að etaetiratátuetit
V
i — i — a — á — e
að sitjasitsatsátusetit
i — i — á — á — e
að liggjaligglágulegit
já — ei — já — já — ei
að sjáseirsjásjáseit
að veraervarvauruverit niereg.
VI a — e — ou — ó — a
að faraferirfourfórufarit
VI
an — en — ou — ó — a
að standastendarstoudstódustodit
a — e — ou — ó — e
að takatekirtouktókutekit
e — e — ou — ó — a
að hefjahefhoufhófuhafit
öy — öy — ó — ó — öy
að döyjadöyrdöyt
XI
á — eg — ó — óg — eg
að fláflegflóflóguflegit
VII au — öy — jou — jó — au
að aukeöykirjoukjóku — 'aukit
VII
ö — ö — jó — jog — ö
að höggjahögghjóhjoguhöggit
ú — ý — jó — jog — ú
að búabýrbjóbjogubúit
á — æ — e — en — en
að gágærgekkgengugengit
XII
an — en — e — en — an
að blandablendarbletblendublandit
XIII
a — e — e — e — a
að fallafellarfellfellufallit
á — æ — ei — é — á
að grátagrætirgreitgrétugrátit

Czasowniki kopulatywne i pomocnicze

Chociaż z formalnego punktu widzenia að vera pozostaje jedynym czasownikiem kopulatywnym, að verða "stać się" i að bleifa "zostać" na etapie starorygiskim zaczynają przejmować część jego funkcji w niektórych kontekstach, w praktyce również funkcjonując jak czasowniki kopulatywne. Stają się one także czasownikami pomocniczymi odpowiednio dla strony biernej procesu i stanu. Czasownik að hafa, tracący swoje znaczenie "mieć", w praktyce pozostaje w użyciu wyłącznie w kontekstach abstrakcyjnych i jako czasownik posiłkowy dla czasów z grupy perfectum. Odmianę wszystkich pięciu czasowników przedstawia tabela.

Bezokolicznik að vera að verða að bleifa að hafa
Imiesłów czasu teraźniejszego verande verðande bleifande hafande
Imiesłów czasu przeszłego r.m. veriðir, r.ż. væruð, r.n verit r.m. orðir, r.ż. orð, r.n ort r.m. blifiðir, r.ż. blifið, r.n. blifit r.m. hafðir, r.ż. hafð, r.n. haft
Czas teraźniejszy
eg em verða bleife hefe
þú ert verðar bleifir hefir
þad er verðar bleifir hefir
veir erum verðum bleifum höfum
þeir eruð verðið bleifið hafið
þau eru verða bleifa hafa
Czas przeszły
eg vas varð bleif hafða
þú vart varð bleif hafðir
þad var varð bleif hafðe
veir vaurum urðum blifum höfðum
þeir vauruð urðuð blifuð höfðuð
þau vauru urðu blifu höfðu
Teraźniejszy łączący
L. poj. sér formy identyczne z formą 2. os. w trybie oznajmującym
L. mn. séð
Przeszły łączący
L. poj. være formy identyczne z formą 2. os. w trybie oznajmującym
L. mn. værið
Tryb rozkazujący
þú ver verð blíf haf
þeir værið verðuð blífuð höfuð

Czasowniki modalne i preterito-presentia

Grupa czasowników typu przeszło-teraźniejszego jest jedną z najbardziej charakterystycznych dla języków germańskich, chociaż ulega stopniowej erozji. Nie inaczej jest w przypadku starorygiskiego, który z zestawu czternastu pragermańskich czasowników odmieniających się w taki sposób zachował ich tylko siedem; innowacją obecną w zasadzie na całym obszarze germańskim jest przejście czasownika vilja "chcieć" do grupy czasowników modalnych i odpowiedniego dopasowania jego form do odmiany przeszło-teraźniejszej.

Osiem czasowników przeszło-teraźniejszych w języku starorygiskim to: að eiga "posiadać", að knega "mieć powinność", að mauta "musieć", að skyla "mieć powinność", að myna "móc", að kunna "potrafić", að vita "wiedzieć" i að vilja "chcieć". Znaczenie modalne mają wszystkie oprócz að eiga i að vita.

Bezokolicznik að eiga að knega að mauta að skyla að myna að kunna að vita að vilja
Imiesłów czasu teraźniejszego eigande knegande megande skulande munande kunnande vitande viljande
Imiesłów czasu przeszłego r.m. auðir, r.ż. öð, r.n aut r.m. knauðir, r.ż. knöð, r.n knaut r.m. mauðir, r.ż. möð, r.n. maut r.m. skylaðir, r.ż. skulöð, r.n. skylat r.m. mynaðir, r.ż. munöð, r.n mynat r.m. kunnaðir, r.ż. kunnöð, r.n kunnat r.m. vitaðir, r.ż. vitöð, r.n. vitat r.m. vilðir, r.ż. vylð, r.n. vilt
Czas teraźniejszy
eg á kná skal mon kann veit vil
þú aut knaut maut skalt munt kannt veist vilt
þad á kná skal mon kann veit vil
veir eigum knegum megum skulum munum kunnum vitum viljum
þeir eiguð kneguð meguð skuluð munið kunnuð vituð vilið
þau eigu knegu megu skula muna kunnu vitu vilja
Czas przeszły
eg auta knauta mauta skylda munda kunna vissa vilda
þú autir knautir mautir skyldir mundir kunnir vistir vildir
þad aute knaute maute skylde munde kunne visse vilde
veir öygtum knöygtum mátum skyldum mundum kunndum vistum vildum
þeir öygtuð knöygtuð mátuð skyldið mundið kunndið vistuð vilduð
þau öygtu knöygtu mátu skylda munda kunndu vistu vildu
Tryb rozkazujący
þú eig kneg skal mon kunn veit vil
þeir eigið knægið mægið skylið myið kunnið vitið vilið

Strona bierna

Staronordycka syntetyczna strona bierna uległa znacznemu uproszczeniu, przestała być stosowana w czasie przeszłym i w niektórych wypadkach została zleksykalizowana. Jej funkcje przejęły z jednej strony nowe strony bierne stanu i procesu, a z drugiej przez odpowiednie konstrukcje z zaimkiem zwrotnym.

Osoba Końcówka
1. 2. 3. poj. -sk
1. mn. -umsk
2. 3. mn. -ask/-jask

Słowotwórstwo

Derywacja

Kompozycja

Składnia

Szyk zdania

Zdania pojedyncze

Zdania złożone