Język astralogermański: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Czasowniki z własnym im. bier.)
m
Linia 22: Linia 22:
 
}}
 
}}
  
'''Język astralogermański''' (potocznie '''język germański''', '''język a-germański''') język z rodziny germańskich, jeden z najważniejszych utworzonych przez Obcego konlangów. Silnie zróżnicowany dialektowo. Używany w conworldzie zwanym Kontynentem Istanbudzkim od ok. V wieku. Zamysł powstał ok. 2005 roku i jezyk jest dalej rozwijany. Astralogermańszczyzna charakteryzuje się głównie wpływami języka angielskiego, niemieckiego i niderlandzkiego, również szemierskiego, języków romańskich i języków słowiańskich. Mimo to w kwestii współczesnych zapożyczeń astralogermański reprezentuje postawę silnego puryzmu językowego.
+
'''Język astralogermański''' (potocznie '''język germański''', '''język a-germański''') język z rodziny germańskich, jeden z najważniejszych utworzonych przez Obcego konlangów. Silnie zróżnicowany dialektowo. Używany w conworldzie zwanym Kontynentem Istanbudzkim od ok. V wieku. Zamysł powstał ok. 2005 roku i jezyk jest dalej rozwijany. Astralogermańszczyzna charakteryzuje się głównie wpływami języka angielskiego, niemieckiego i niderlandzkiego, również szemierskiego, języków romańskich i języków słowiańskich. Mimo to w kwestii współczesnych zapożyczeń astralogermański reprezentuje postawę silnego puryzmu językowego.
  
 
= Historia conworldowa =
 
= Historia conworldowa =
Linia 150: Linia 150:
 
* redukcja [ɛɾ] do [a] zwłaszcza po zbitce spółgłoskowej oraz po dyftongu i spółgłosce, np. ''häunder'' [ˈhɘjndɛɾ] > [ˈhɘjnda]
 
* redukcja [ɛɾ] do [a] zwłaszcza po zbitce spółgłoskowej oraz po dyftongu i spółgłosce, np. ''häunder'' [ˈhɘjndɛɾ] > [ˈhɘjnda]
 
* upodobnienie [χ] i [h]/[x], np. ''ërhai'' [aʁˈhaj] > [aχˈhaj] > [aˈχːaj]
 
* upodobnienie [χ] i [h]/[x], np. ''ërhai'' [aʁˈhaj] > [aχˈhaj] > [aˈχːaj]
* redukcja nieakcentowanego [ɛ] (w ściśle określonych przypadkach), np. ''mäiken'' bezokolicznik ['mejkɛn] > ['mejkə̆n] > [ˈmejkn̩], jednak ''mäiken'' gerundium lub 3.os.lm. czasu teraźniejszego oznajmującego [ˈmejkɛn]
+
* redukcja nieakcentowanego [ɛ] (w ściśle określonych przypadkach), np. ''mäiken'' bezokolicznik ['mejkɛn] > ['mejkə̆n] > [ˈmejkn̩], jednak ''mäiken'' gerundium lub 3.os.lm. czasu teraźniejszego oznajmującego [ˈmejkɛn]
 
* monoftongizacja [ej] i [ow], zwłaszcza gdy sylaba z dyftongiem jest zamknięta, np. ''häit'' [hejt] > [het]
 
* monoftongizacja [ej] i [ow], zwłaszcza gdy sylaba z dyftongiem jest zamknięta, np. ''häit'' [hejt] > [het]
 
* zmiękczenie przed [j], np. ''blëch'' [bljɔx] > [bʎʲjɔx]
 
* zmiękczenie przed [j], np. ''blëch'' [bljɔx] > [bʎʲjɔx]
Linia 183: Linia 183:
  
 
== Akcent wyrazowy ==
 
== Akcent wyrazowy ==
Akcent w rodzimych wyraz przeważnie pada na pierwszą sylabę rdzenia, jednak nie zawsze tak się dzieje, np. ''ðär<u>o</u>nst''. W przypadku przedrostków takich jak ''vour-'', ''onder-'' często występuje akcent główny na przedrostku, a akcent poboczny w pierwszej sylabie rdzenia, np. ''v<u>'''ou'''</u>rk<u>ou</u>ren''. W rzadkich przypadkach jest ruchomy, np. ''M<u>a</u>tias'' ''Mati<u>ä</u>ser''. W wyrazach obcych po dostosowaniu słowotwórczym i fonetycznym często zostaje oryginalny akcent, np. ''inter<u>e</u>sten''.
+
Akcent w rodzimych wyraz przeważnie pada na pierwszą sylabę rdzenia, jednak nie zawsze tak się dzieje, np. ''ðär<u>o</u>nst''. W przypadku przedrostków takich jak ''vour-'', ''onder-'' często występuje akcent główny na przedrostku, a akcent poboczny w pierwszej sylabie rdzenia, np. ''v<u>'''ou'''</u>rk<u>ou</u>ren''. W rzadkich przypadkach jest ruchomy, np. ''M<u>a</u>tias'' ''Mati<u>ä</u>ser''. W wyrazach obcych po dostosowaniu słowotwórczym i fonetycznym często zostaje oryginalny akcent, np. ''inter<u>e</u>sten''.
  
 
= Pisownia =
 
= Pisownia =
Linia 192: Linia 192:
 
* '''ä''' /ɛ/
 
* '''ä''' /ɛ/
 
* '''b''' /b/
 
* '''b''' /b/
* '''c''' tylko jako część ''ch''; w zapożyczeniach zawsze występuje ''k'' lub ''ts''
+
* '''c''' tylko jako część ''ch''; w zapożyczeniach zawsze występuje ''k'' lub ''ts''
 
* '''d''' /d/, może być nieme (np. ''haund'' /hawn/)
 
* '''d''' /d/, może być nieme (np. ''haund'' /hawn/)
 
* '''ð''' /ð/
 
* '''ð''' /ð/
Linia 217: Linia 217:
 
* '''u''' /u/, przed samogłoską /w/ (np. ''uärden'' /ˈwcʁdɛn/)
 
* '''u''' /u/, przed samogłoską /w/ (np. ''uärden'' /ˈwcʁdɛn/)
 
* '''ü''' /y/
 
* '''ü''' /y/
* '''y''' /aj/ tylko w zapożyczeniach (np. ''system'' /ˈsajtɘ/)
+
* '''y''' /aj/ tylko w zapożyczeniach (np. ''system'' /ˈsajtɘ/)
 
* '''v''' /v/
 
* '''v''' /v/
 
* '''ƨ''' /z/
 
* '''ƨ''' /z/
Linia 229: Linia 229:
 
* '''äi''' /ej/, czasem /e/ (np. ''häirt'' /heχt/), rzadko /ɛ/ (np. ''ëntfäinden'' /antˈfɛndɛn/)
 
* '''äi''' /ej/, czasem /e/ (np. ''häirt'' /heχt/), rzadko /ɛ/ (np. ''ëntfäinden'' /antˈfɛndɛn/)
 
* '''ei''' /ej/
 
* '''ei''' /ej/
* '''oi''' /oj/ jedynie w wyrazie ''oin'' /ojn/ i pochodnych wyrazach oraz zapożyczeniach
+
* '''oi''' /oj/ jedynie w wyrazie ''oin'' /ojn/ i pochodnych wyrazach oraz zapożyczeniach
 
* '''ou''' /ow/, rzadko /o/ (np. ''oug'' /o/)
 
* '''ou''' /ow/, rzadko /o/ (np. ''oug'' /o/)
 
* '''au''' /aw/
 
* '''au''' /aw/
Linia 239: Linia 239:
 
* '''eë''' /ɔj/, rzadko /jɔj/ (np. ''seënen'' /ˈsjɔjnən/)
 
* '''eë''' /ɔj/, rzadko /jɔj/ (np. ''seënen'' /ˈsjɔjnən/)
 
* '''ch''' /x/
 
* '''ch''' /x/
* '''er''' /a/, bardzo rzadko /ǝ/ tylko w przedrostkach ''for-'' /fǝ/ i ''onder-'' /ɔndǝ/; nie zawsze to funkcjonuje jako digraf (np. ''fiser'' /ˈfisɛɾ/)
+
* '''er''' /a/, bardzo rzadko /ǝ/ tylko w przedrostkach ''for-'' /fǝ/ i ''onder-'' /ɔndǝ/; nie zawsze to funkcjonuje jako digraf (np. ''fiser'' /ˈfisɛɾ/)
 
* '''in, en, än''' /ɛw̃/, często ściągane do [ɛ̃]; nie zawsze funkcjonują jako digrafy (np. ''senden'' /ˈsɛndən/)
 
* '''in, en, än''' /ɛw̃/, często ściągane do [ɛ̃]; nie zawsze funkcjonują jako digrafy (np. ''senden'' /ˈsɛndən/)
 
* '''ng''' /ɲ/, czasami /n/ (np. ''sproungen'' /ˈspʁownən/)
 
* '''ng''' /ɲ/, czasami /n/ (np. ''sproungen'' /ˈspʁownən/)
Linia 253: Linia 253:
 
=== Bezokolicznik ===
 
=== Bezokolicznik ===
 
Forma słownikowa. Możemy rozpoznać go:
 
Forma słownikowa. Możemy rozpoznać go:
* po końcówce '''-en''' [...ən], np. ''mäiken'' /ˈmejkən/ robić, wytwarzać
+
* po końcówce '''-en''' [...ən], np. ''mäiken'' /ˈmejkən/ robić, wytwarzać
** rzadko zachodzi kontrakcja, np. ''häien'' /h<span style="color: #0000ff">e</span>n/ tu: iść
+
** rzadko zachodzi kontrakcja, np. ''häien'' /h<span style="color: #0000ff">e</span>n/ tu: iść
* rzadko '''-ən''' [...ən], np. ''siən'' /ˈsijən/ widzieć
+
* rzadko '''-ən''' [...ən], np. ''siən'' /ˈsijən/ widzieć
  
 
Nie wszystkie czasowniki mają bezokolicznik. Oto najważniejsze wyjątki:
 
Nie wszystkie czasowniki mają bezokolicznik. Oto najważniejsze wyjątki:
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ (potocznie '''’s gäinet''' /ˈsgejnɛ/) nie ma
+
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ (potocznie '''’s gäinet''' /ˈsgejnɛ/) nie ma
* '''ës iš''' /aˈzɪʃ/ bez bezokolicznika tu: jest (ogólnie o stanie istnienia przedmiotów; odpowiednik angielskiego ''there is'')
+
* '''ës iš''' /aˈzɪʃ/ bez bezokolicznika tu: jest (ogólnie o stanie istnienia przedmiotów; odpowiednik angielskiego ''there is'')
* '''hërə''' /ˈhjɔʁɘ/ chcieć (z czasownikiem)
+
* '''hërə''' /ˈhjɔʁɘ/ chcieć (z czasownikiem)
* '''häit''' /ˈhet/ tu: powodzić się, iść  
+
* '''häit''' /ˈhet/ tu: powodzić się, iść  
* '''häivet''' /ˈhejvɛ/ tu: udawać się
+
* '''häivet''' /ˈhejvɛ/ tu: udawać się
  
Najprostszy sposób zastąpienia bezokolicznika to użycie spójnika '''ðən sai''', np. ''Hou kənst ðən sai dächs onhërə?'' Jak możesz nie chcieć?
+
Najprostszy sposób zastąpienia bezokolicznika to użycie spójnika '''ðən sai''', np. ''Hou kənst ðən sai dächs onhërə?'' Jak możesz nie chcieć?
  
 
=== Bezokolicznik krótki ===
 
=== Bezokolicznik krótki ===
 
Jest to specjalna forma bezokolicznika, stosowana głównie w języku mówionym i pisanym nieformalnym. Z wyjątkiem utartych zwrotów i przeczenia ''kan(st)'' wolno ją zastąpić zwykłym bezokolicznikiem w wielu przypadkach. Forma ta jest identyczna w wymowie i pisowni jak forma 1.os.lp. czasu teraźniejszego oznajmującego.  Najważniejsze zastosowania:
 
Jest to specjalna forma bezokolicznika, stosowana głównie w języku mówionym i pisanym nieformalnym. Z wyjątkiem utartych zwrotów i przeczenia ''kan(st)'' wolno ją zastąpić zwykłym bezokolicznikiem w wielu przypadkach. Forma ta jest identyczna w wymowie i pisowni jak forma 1.os.lp. czasu teraźniejszego oznajmującego.  Najważniejsze zastosowania:
* po przeczeniu z '''kan''' lub '''kanst''', np. ''Kanst si hin.'' Nie widzisz go. (obowiązkowo bezokolicznik krótki)
+
* po przeczeniu z '''kan''' lub '''kanst''', np. ''Kanst si hin.'' Nie widzisz go. (obowiązkowo bezokolicznik krótki)
* po czasownikach modalnych, np. ''Šod häi.'' Muszę iść.
+
* po czasownikach modalnych, np. ''Šod häi.'' Muszę iść.
* po spójniku celu '''ðən sai''' zastosowany z podmiotem nieosobowym, np. ''Hou ðən sai lüv?'' Jak żyć?
+
* po spójniku celu '''ðən sai''' zastosowany z podmiotem nieosobowym, np. ''Hou ðən sai lüv?'' Jak żyć?
  
 
Nigdy nie tworzymy takich bezokoliczników od czasowników ''seënen'' (być), ''konðen'' (móc) i ''onkonðen'' (nie móc).
 
Nigdy nie tworzymy takich bezokoliczników od czasowników ''seënen'' (być), ''konðen'' (móc) i ''onkonðen'' (nie móc).
  
Często w mowie potocznej zdarza się, że po ''ðən sai'' stosujemy ten bezokolicznik z podmiotem osobowym, jednak normatywnie jest to kwalifikowane jako błąd, np. nie mówimy ''*Häiet ðən sai häð(en) ðən slou'', tylko ''Häiet ðən sai häðet ðən slou.'' Idziecie położyć się spać.
+
Często w mowie potocznej zdarza się, że po ''ðən sai'' stosujemy ten bezokolicznik z podmiotem osobowym, jednak normatywnie jest to kwalifikowane jako błąd, np. nie mówimy ''*Häiet ðən sai häð(en) ðən slou'', tylko ''Häiet ðən sai häðet ðən slou.'' Idziecie położyć się spać.
  
 
=== Gerundium ===
 
=== Gerundium ===
 
W pisowni forma niemal zawsze taka sama jak bezokolicznik, tylko '''-ən''' zamieniamy na '''-en'''. Wymowa natomiast się zmienia na [...ɛn], bo nie zachodzi redukcja ''e'' ani również kontrakcja, np.
 
W pisowni forma niemal zawsze taka sama jak bezokolicznik, tylko '''-ən''' zamieniamy na '''-en'''. Wymowa natomiast się zmienia na [...ɛn], bo nie zachodzi redukcja ''e'' ani również kontrakcja, np.
* ''ðes mäiken'' /ðes ˈmejkɛn/ robienie, wytwarzanie
+
* ''ðes mäiken'' /ðes ˈmejkɛn/ robienie, wytwarzanie
* ''ðes häien'' /ðɛs ˈhejɛn/ tu: chodzenie
+
* ''ðes häien'' /ðɛs ˈhejɛn/ tu: chodzenie
* ''ðes sien'' /ðɛs ˈsijɛn/ widzenie
+
* ''ðes sien'' /ðɛs ˈsijɛn/ widzenie
  
Nie zawsze się używa tych form, zwłaszcza nie używa się gerundiów od czasowników modalnych. Niektóre formy z kolei się zsubstantywizowały, czyli dzisiaj funkcjonują również jako pełnoprawne rzeczowniki, np. ''ëšen'' /ˈjɔʃɛn/ jedzenie (ang. ''food'', rzeczownik).
+
Nie zawsze się używa tych form, zwłaszcza nie używa się gerundiów od czasowników modalnych. Niektóre formy z kolei się zsubstantywizowały, czyli dzisiaj funkcjonują również jako pełnoprawne rzeczowniki, np. ''ëšen'' /ˈjɔʃɛn/ jedzenie (ang. ''food'', rzeczownik).
  
 
=== Czas teraźniejszy oznajmujący ===
 
=== Czas teraźniejszy oznajmujący ===
Linia 309: Linia 309:
 
W 3.os.lp. stosujemy końcówkę zerową, jeżeli:
 
W 3.os.lp. stosujemy końcówkę zerową, jeżeli:
 
* czasownik w rdzeniu kończy się na '''d''' lub '''t''', niezależnie od tego, czy jest nieme, czy nie, wtedy obowiązuje wymiana '''-d : -ð''' i '''-t : -þ''', np.
 
* czasownik w rdzeniu kończy się na '''d''' lub '''t''', niezależnie od tego, czy jest nieme, czy nie, wtedy obowiązuje wymiana '''-d : -ð''' i '''-t : -þ''', np.
** ''lenden'' /ˈlɛndɛn/ : ''len'''ð''''' /lɛnθ/ pożyczać (zarówno komuś, jak i od kogoś)
+
** ''lenden'' /ˈlɛndɛn/ : ''len'''ð''''' /lɛnθ/ pożyczać (zarówno komuś, jak i od kogoś)
** ''fläiten'' /ˈflɛjtɛn/ : ''fläi'''þ''''' /fleθ/ pływać (o przedmiocie)
+
** ''fläiten'' /ˈflɛjtɛn/ : ''fläi'''þ''''' /fleθ/ pływać (o przedmiocie)
 
* temat czasownika kończy się samogłoską niezapisywaną dyftongiem:
 
* temat czasownika kończy się samogłoską niezapisywaną dyftongiem:
** ''siən'' /ˈsijən/ : ''si'' /sɪ/ widzieć
+
** ''siən'' /ˈsijən/ : ''si'' /sɪ/ widzieć
 
* w kilkunastu wyjątkach, m.in.:
 
* w kilkunastu wyjątkach, m.in.:
** '''bresten''' /ˈbʁɛstən/ wybuchać
+
** '''bresten''' /ˈbʁɛstən/ wybuchać
** '''ðästen''' /ˈðɛstən/ pytać
+
** '''ðästen''' /ˈðɛstən/ pytać
** '''haten''' /ˈhɑtən/ nienawidzić
+
** '''haten''' /ˈhɑtən/ nienawidzić
** '''krachten''' /ˈkʁɑxtən/ piec, wypiekać
+
** '''krachten''' /ˈkʁɑxtən/ piec, wypiekać
** '''uiten''' /ˈwitən/ wiedzieć
+
** '''uiten''' /ˈwitən/ wiedzieć
  
 
W 2.os.lp. stosujemy wstawne '''ə''' czytane jak szwa, czyli /ə/, jeżeli temat czasownika kończy się na '''s''' lub '''ƨ''', np.:
 
W 2.os.lp. stosujemy wstawne '''ə''' czytane jak szwa, czyli /ə/, jeżeli temat czasownika kończy się na '''s''' lub '''ƨ''', np.:
* ''släisen'' /ˈslejsən/ : ''släis'''ə'''st'' /ˈslejsəs/ szumieć (np. o liściach)
+
* ''släisen'' /ˈslejsən/ : ''släis'''ə'''st'' /ˈslejsəs/ szumieć (np. o liściach)
  
 
==== Czasowniki mieszane ====
 
==== Czasowniki mieszane ====
 
Czasowniki mieszane różnią się od regularnych tym, że zostawiają bezokolicznikowe '''-en''' w temacie czasu teraźniejszego w liczbie pojedynczej. Przykładowa odmiana:
 
Czasowniki mieszane różnią się od regularnych tym, że zostawiają bezokolicznikowe '''-en''' w temacie czasu teraźniejszego w liczbie pojedynczej. Przykładowa odmiana:
  
'''mäiken''' /ˈmejkən/ robić, wytwarzać
+
'''mäiken''' /ˈmejkən/ robić, wytwarzać
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
!
 
!
Linia 346: Linia 346:
  
 
Inne przykładowe czasowniki odmieniające się tak samo:
 
Inne przykładowe czasowniki odmieniające się tak samo:
* '''läisten''' /ˈlejsən/ tu: zapewniać, dostarczać
+
* '''läisten''' /ˈlejsən/ tu: zapewniać, dostarczać
* '''hølden''' /ˈholdən/ tu: trwać (przez jakiś czas)
+
* '''hølden''' /ˈholdən/ tu: trwać (przez jakiś czas)
* '''säiðen''' /ˈsejðən/ współczuć, opłakiwać
+
* '''säiðen''' /ˈsejðən/ współczuć, opłakiwać
* '''läiðen''' /ˈlejðən/ tu: boleć, chorować (zwłaszcza ciężko)
+
* '''läiðen''' /ˈlejðən/ tu: boleć, chorować (zwłaszcza ciężko)
* '''lächten''' /ˈlɛxtən/ latać
+
* '''lächten''' /ˈlɛxtən/ latać
* '''houchen''' /ˈhowxən/ wywyższać się
+
* '''houchen''' /ˈhowxən/ wywyższać się
* '''näimen''' /ˈnejmən/ nazywać się
+
* '''näimen''' /ˈnejmən/ nazywać się
* '''uärmen''' /ˈwɛɾmən/ tu: być ciepło, robić się ciepło
+
* '''uärmen''' /ˈwɛɾmən/ tu: być ciepło, robić się ciepło
* '''houšen''' /ˈhowʂən/ być gorąco, ogrzewać
+
* '''houšen''' /ˈhowʂən/ być gorąco, ogrzewać
  
 
'''Uwaga''': na południu Germanii można zastosować regularną 1. i 2. osobę.
 
'''Uwaga''': na południu Germanii można zastosować regularną 1. i 2. osobę.
Linia 361: Linia 361:
 
Czasowniki z redukcją zmieniają samogłoskę rdzenną w liczbie pojedynczej (czasem tylko w 3.os.) i/lub odrzucają spółgłoskę w wygłosie. Czasami się zdarza przesunięcie akcentu w liczbie pojedynczej. W liczbie mnogiej natomiast nie ma żadnych zmian.
 
Czasowniki z redukcją zmieniają samogłoskę rdzenną w liczbie pojedynczej (czasem tylko w 3.os.) i/lub odrzucają spółgłoskę w wygłosie. Czasami się zdarza przesunięcie akcentu w liczbie pojedynczej. W liczbie mnogiej natomiast nie ma żadnych zmian.
  
===== Grupa samogłoskowa ''äi'' /ej/ : /e/ =====
+
===== Grupa samogłoskowa ''äi'' /ej/ : /e/ =====
 
Zachodzi głównie dla rdzeni zakończonych na '''äi'''  + spółgłoskę '''r''', '''l''', '''m''', '''d''', '''t'''. Mamy w całej liczbie pojedynczej monoftongizację, jeśli mówimy o stanach lub ich zmianach, natomiast jeśli monoftongizacja dotyczy 3. osoby, to mamy na myśli czynność. Jest sporo wyjątków od tej reguły.
 
Zachodzi głównie dla rdzeni zakończonych na '''äi'''  + spółgłoskę '''r''', '''l''', '''m''', '''d''', '''t'''. Mamy w całej liczbie pojedynczej monoftongizację, jeśli mówimy o stanach lub ich zmianach, natomiast jeśli monoftongizacja dotyczy 3. osoby, to mamy na myśli czynność. Jest sporo wyjątków od tej reguły.
  
'''häiren''' /ˈh<span style="color: #0000ff">e</span>χən/ tu: słyszeć, słuchać
+
'''häiren''' /ˈh<span style="color: #0000ff">e</span>χən/ tu: słyszeć, słuchać
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
!
 
!
Linia 384: Linia 384:
  
 
Inne przykłady:
 
Inne przykłady:
* '''sväilen''' /ˈsvejlən/ puchnąć, nabrzmiewać
+
* '''sväilen''' /ˈsvejlən/ puchnąć, nabrzmiewać
* '''fäilen''' /ˈfejlən/ tu: podobać się
+
* '''fäilen''' /ˈfejlən/ tu: podobać się
* '''häilen''' /ˈhejlən/ tu: goić się, zdrowieć
+
* '''häilen''' /ˈhejlən/ tu: goić się, zdrowieć
* '''mäiren''' /ˈmejʁən/ umierać
+
* '''mäiren''' /ˈmejʁən/ umierać
* '''uäiren''' /ˈwejʁən/ czekać
+
* '''uäiren''' /ˈwejʁən/ czekać
* '''fäiren''' /ˈfejʁən/ tu: obawiać się
+
* '''fäiren''' /ˈfejʁən/ tu: obawiać się
* '''fräiren''' /ˈfʁejʁən/ tu: zamarzać
+
* '''fräiren''' /ˈfʁejʁən/ tu: zamarzać
* '''säch šäiren''' /səx ˈʃejʁən/ strzyc się, (przenośnie) wściekać się, wyrywać sobie włosy z głowy
+
* '''säch šäiren''' /səx ˈʃejʁən/ strzyc się, (przenośnie) wściekać się, wyrywać sobie włosy z głowy
* '''käiren''' /ˈkejʁən/ tu: losować
+
* '''käiren''' /ˈkejʁən/ tu: losować
* '''dräimen''' /ˈdʁejmən/ marzyć, snić
+
* '''dräimen''' /ˈdʁejmən/ marzyć, snić
* '''fläiten''' /ˈflejtən/ pływać (o przedmiocie)
+
* '''fläiten''' /ˈflejtən/ pływać (o przedmiocie)
* '''spräiten''' /ˈspʁejtən/ kwitnąć, zakwitać
+
* '''spräiten''' /ˈspʁejtən/ kwitnąć, zakwitać
* '''räiden''' /ˈʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ tu: czytać
+
* '''räiden''' /ˈʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ tu: czytać
* '''spräiden''' /ˈspʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ tu: rozprzestrzeniać się
+
* '''spräiden''' /ˈspʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ tu: rozprzestrzeniać się
  
 
Inne przykłady (tylko 3.os.)
 
Inne przykłady (tylko 3.os.)
* '''stäilen''' /ˈsejlən/ kraść
+
* '''stäilen''' /ˈsejlən/ kraść
* '''fäilen''' /ˈfejlən/ tu: spadać
+
* '''fäilen''' /ˈfejlən/ tu: spadać
* '''häilen''' /ˈhejlən/ tu: leczyć
+
* '''häilen''' /ˈhejlən/ tu: leczyć
* '''fäiren''' /ˈfejʁən/ tu: jechać
+
* '''fäiren''' /ˈfejʁən/ tu: jechać
* '''fräiren''' /ˈfʁejʁən/ tu: zamrażać
+
* '''fräiren''' /ˈfʁejʁən/ tu: zamrażać
* '''šäiren''' /ˈʃejʁən/ strzyc, dzielić
+
* '''šäiren''' /ˈʃejʁən/ strzyc, dzielić
* '''täiren''' /ˈtejʁən/ drzeć (np. papier)
+
* '''täiren''' /ˈtejʁən/ drzeć (np. papier)
* '''käiren''' /ˈkejʁən/ tu: kierować, myć (np. podłogę)
+
* '''käiren''' /ˈkejʁən/ tu: kierować, myć (np. podłogę)
* '''säimen''' /ˈsejmən/ pływać
+
* '''säimen''' /ˈsejmən/ pływać
* '''bäiten''' /ˈbejtən/ gryźć
+
* '''bäiten''' /ˈbejtən/ gryźć
* '''fläien''' /ˈfl<span style="color: #0000ff">e</span>n/ tu: uciekać
+
* '''fläien''' /ˈfl<span style="color: #0000ff">e</span>n/ tu: uciekać
* '''räiden''' /ˈʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ tu: radzić
+
* '''räiden''' /ˈʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ tu: radzić
* '''spräiden''' /ˈspʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ tu: rozprzestrzeniać
+
* '''spräiden''' /ˈspʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ tu: rozprzestrzeniać
  
 
Najważniejsze wyjątki:
 
Najważniejsze wyjątki:
* '''mäilen''' /ˈmejlən/ malować, mleć, pisać e-mail
+
* '''mäilen''' /ˈmejlən/ malować, mleć, pisać e-mail
* '''outsäilen''' /ˈowtˌsejlən/ sprzedawać
+
* '''outsäilen''' /ˈowtˌsejlən/ sprzedawać
* '''bäiren''' /ˈlejnən/ rodzić
+
* '''bäiren''' /ˈlejnən/ rodzić
* '''ëntbäiren''' /antˈbejʁən/ obywać się (bez czegoś)
+
* '''ëntbäiren''' /antˈbejʁən/ obywać się (bez czegoś)
* '''späiten''' /ˈspejtən/ pluć
+
* '''späiten''' /ˈspejtən/ pluć
  
===== Grupa samogłoskowa ''äi'' /ej/ : /ə/ =====
+
===== Grupa samogłoskowa ''äi'' /ej/ : /ə/ =====
  
 
Zachodzi głównie dla rdzeni zakończonych na '''n''' lub '''ng'''. Mamy w całej liczbie pojedynczej monoftongizację, jeśli mówimy o stanach lub ich zmianach, natomiast jeśli monoftongizacja dotyczy 3. osoby, to mamy na myśli czynność. Jest sporo wyjątków od tej reguły.
 
Zachodzi głównie dla rdzeni zakończonych na '''n''' lub '''ng'''. Mamy w całej liczbie pojedynczej monoftongizację, jeśli mówimy o stanach lub ich zmianach, natomiast jeśli monoftongizacja dotyczy 3. osoby, to mamy na myśli czynność. Jest sporo wyjątków od tej reguły.
  
'''ëruäinen''' /aʁˈwejnən/ wygrywać
+
'''ëruäinen''' /aʁˈwejnən/ wygrywać
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
!
 
!
Linia 445: Linia 445:
  
 
Inne przykłady:
 
Inne przykłady:
* '''ërsäinen''' /aʁˈsejnən/ przypominać sobie, tęsknić, wspominać (zmiana akcentu)
+
* '''ërsäinen''' /aʁˈsejnən/ przypominać sobie, tęsknić, wspominać (zmiana akcentu)
* '''ëntsäinen''' /antˈsejnən/ zapominać, wymazać z pamięci (zmiana akcentu)
+
* '''ëntsäinen''' /antˈsejnən/ zapominać, wymazać z pamięci (zmiana akcentu)
* '''sväingen''' /ˈsvejnən/ wirować, falować, drżeć
+
* '''sväingen''' /ˈsvejnən/ wirować, falować, drżeć
  
 
Inne przykłady (tylko w 3.os.)
 
Inne przykłady (tylko w 3.os.)
* '''räinen''' /ˈʁejnən/ tu: biegać, ciec
+
* '''räinen''' /ˈʁejnən/ tu: biegać, ciec
* '''ðäinen'''' /ˈðejnən/ tu: wydawać się
+
* '''ðäinen'''' /ˈðejnən/ tu: wydawać się
* '''þräingen''' /ˈθʁejnən/ naciskać, pchać
+
* '''þräingen''' /ˈθʁejnən/ naciskać, pchać
* '''säingen''' /ˈsejnən/ śpiewać
+
* '''säingen''' /ˈsejnən/ śpiewać
* '''bräingen''' /ˈbʁejnən/ przynosić
+
* '''bräingen''' /ˈbʁejnən/ przynosić
* '''släingen''' /ˈslejnən/ okrywać, wić się
+
* '''släingen''' /ˈslejnən/ okrywać, wić się
  
 
Najważniejsze wyjątki:
 
Najważniejsze wyjątki:
* '''läinen''' /ˈlejnən/ schylać się
+
* '''läinen''' /ˈlejnən/ schylać się
* '''späinen''' /ˈspejnən/ pleść
+
* '''späinen''' /ˈspejnən/ pleść
* '''uäinen''' /ˈwejnən/ lamentować, głośno płakać
+
* '''uäinen''' /ˈwejnən/ lamentować, głośno płakać
* '''ðäinen''' /ˈðejnən/ tu: zarabiać, służyć
+
* '''ðäinen''' /ˈðejnən/ tu: zarabiać, służyć
  
 
===== Grupa spółgłoskowa niema =====
 
===== Grupa spółgłoskowa niema =====
 
Zachodzi głównie dla spółgłosek '''g''' i '''d''' (jako część '''nd'''), które stają się nieme w liczbie pojedynczej (tzw. redukcja sylab zamkniętych). Jest dość dużo wyjątków od tej reguły.
 
Zachodzi głównie dla spółgłosek '''g''' i '''d''' (jako część '''nd'''), które stają się nieme w liczbie pojedynczej (tzw. redukcja sylab zamkniętych). Jest dość dużo wyjątków od tej reguły.
  
'''stäigen''' /ˈstej<span style="color: #0000ff">g</span>ən/ rosnąć, podnosić
+
'''stäigen''' /ˈstej<span style="color: #0000ff">g</span>ən/ rosnąć, podnosić
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
!
 
!
Linia 486: Linia 486:
  
 
Inne przykłady:
 
Inne przykłady:
* '''släigen''' /ˈslejgən/ bić się z kimś, zabijać masowo
+
* '''släigen''' /ˈslejgən/ bić się z kimś, zabijać masowo
* '''ërmäigen''' /aʁˈmejgən/ zdobywać majątek, umożliwiać
+
* '''ërmäigen''' /aʁˈmejgən/ zdobywać majątek, umożliwiać
* '''dräigen''' /ˈdʁejgən/ przesuwać, nosić
+
* '''dräigen''' /ˈdʁejgən/ przesuwać, nosić
* '''bäigen''' /ˈbejgən/ skręcać, zginać
+
* '''bäigen''' /ˈbejgən/ skręcać, zginać
* '''fläigen''' /ˈflejgən/ lecieć (w powietrzu, np. pyłek)
+
* '''fläigen''' /ˈflejgən/ lecieć (w powietrzu, np. pyłek)
* '''fainðen''' /ˈfajndən/ znajdywać
+
* '''fainðen''' /ˈfajndən/ znajdywać
* '''paunden''' /ˈpawndən/ bić na alarm
+
* '''paunden''' /ˈpawndən/ bić na alarm
 
* '''kompaunden''' /kɔw̃ˈpawndən/  — składać
 
* '''kompaunden''' /kɔw̃ˈpawndən/  — składać
 
* '''hlenden''' /ˈxlɛndən/ — oglądać
 
* '''hlenden''' /ˈxlɛndən/ — oglądać
Linia 498: Linia 498:
  
 
Najważniejsze wyjątki:
 
Najważniejsze wyjątki:
* '''läigen''' /ˈlejgən/ kłamać
+
* '''läigen''' /ˈlejgən/ kłamać
* '''säigen''' /ˈsejgən/ piłować
+
* '''säigen''' /ˈsejgən/ piłować
 
* '''sänden''' /ˈsɛndən/ — wysyłać
 
* '''sänden''' /ˈsɛndən/ — wysyłać
 
* '''lenden''' /ˈlɛndən/ — pożyczać (komuś lub od kogoś)
 
* '''lenden''' /ˈlɛndən/ — pożyczać (komuś lub od kogoś)
Linia 506: Linia 506:
 
Głównie to są wyrazy przejęte z łaciny (bezpośrednio lub z języka turkiskiego). Poszczególne zmiany szczególnie odzwierciedlają różny rozwój samogłosek i spółgłosek w sylabach zamkniętych i otwartych dialektów graniczących z substratem turkiskim, gdzie zjawiska monoftongizacji i redukcji sylab zamkniętych miały trochę inny przebieg.
 
Głównie to są wyrazy przejęte z łaciny (bezpośrednio lub z języka turkiskiego). Poszczególne zmiany szczególnie odzwierciedlają różny rozwój samogłosek i spółgłosek w sylabach zamkniętych i otwartych dialektów graniczących z substratem turkiskim, gdzie zjawiska monoftongizacji i redukcji sylab zamkniętych miały trochę inny przebieg.
  
'''kompäilen''' /kɔw̃ˈpejlən/ łączyć kawałki w jedną całość, kompilować
+
'''kompäilen''' /kɔw̃ˈpejlən/ łączyć kawałki w jedną całość, kompilować
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
!
 
!
Linia 526: Linia 526:
  
 
Inne przykłady (bez zmiany akcentu):
 
Inne przykłady (bez zmiany akcentu):
* '''kombäinen''' /kɔw̃ˈbejnən/ kombinować, mieszać (1.os. ''kombäin'' /ˈkɔw̃bjɛn/)
+
* '''kombäinen''' /kɔw̃ˈbejnən/ kombinować, mieszać (1.os. ''kombäin'' /ˈkɔw̃bjɛn/)
* '''despäiten''' /ˈdɛpjən/  dyskutować (1.os. ''despäit'' /ˈdɛpɘj/)
+
* '''despäiten''' /ˈdɛpjən/  dyskutować (1.os. ''despäit'' /ˈdɛpɘj/)
* '''säch intereseënen''' /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsjɔjnən/ interesować się (1.os.lp. ''säch intereseën'' /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsɔjɔn/)
+
* '''säch intereseënen''' /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsjɔjnən/ interesować się (1.os.lp. ''säch intereseën'' /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsɔjɔn/)
* '''mäunderen''' /ˈmɜjndʁən/ kosztować, mieć (ileś) lat (1.os. ''mäunder'' /ˈmɜjnda/)
+
* '''mäunderen''' /ˈmɜjndʁən/ kosztować, mieć (ileś) lat (1.os. ''mäunder'' /ˈmɜjnda/)
* '''hiten''' /ˈxj<span style="color: #0000ff">ej</span>n/ uderzać, bić (1.os. ''hit'' /ˈxjɛ/, 1.lm. ''hiten'' /ˈxjejɘn/)
+
* '''hiten''' /ˈxj<span style="color: #0000ff">ej</span>n/ uderzać, bić (1.os. ''hit'' /ˈxjɛ/, 1.lm. ''hiten'' /ˈxjejɘn/)
  
 
==== Czasowniki nieregularne ====
 
==== Czasowniki nieregularne ====
Linia 625: Linia 625:
 
Jeśli czasownik z tej grupy jest w danym znaczeniu defektywny, to posiada on tylko 3.os. Wszystkie czasowniki z tej grupy tworzą formę rozkazującą również tylko dla 3.os.  
 
Jeśli czasownik z tej grupy jest w danym znaczeniu defektywny, to posiada on tylko 3.os. Wszystkie czasowniki z tej grupy tworzą formę rozkazującą również tylko dla 3.os.  
  
Przykłady zdań: ''Mins hërə ëš(en).'' Chcę jeść, ''Dächs näiden broud, ou?'' Chcesz chleba?, ''Hins ðäint stränchel iš.'' Wydaje mu się, że jest silny, ''Mins fräirt.'' Jest mi mroźno.
+
Przykłady zdań: ''Mins hërə ëš(en).'' Chcę jeść, ''Dächs näiden broud, ou?'' Chcesz chleba?, ''Hins ðäint stränchel iš.'' Wydaje mu się, że jest silny, ''Mins fräirt.'' Jest mi mroźno.
  
 
Najważniejsze czasowniki z konstrukcją pseudoergatywną:
 
Najważniejsze czasowniki z konstrukcją pseudoergatywną:
* '''hërə''' /ˈhjɔʁɘ/ bez bezokolicznika chcieć (z czasownikiem)
+
* '''hërə''' /ˈhjɔʁɘ/ bez bezokolicznika chcieć (z czasownikiem)
* '''häit''' /ˈhet/ bez bezokolicznika tu: powodzić się, iść (komuś)
+
* '''häit''' /ˈhet/ bez bezokolicznika tu: powodzić się, iść (komuś)
* '''häivet''' /ˈhejvɛ/ bez bezokolicznika tu: udawać się
+
* '''häivet''' /ˈhejvɛ/ bez bezokolicznika tu: udawać się
* '''šoden''' /ˈʃɔdən/ tu: mieć powinność, musieć; drugie znaczenie jest rzadkie, głównie w języku mówionym i jeśli to wynika jednoznacznie z kontekstu, ponieważ ''šoden'' jako „musieć” domyślnie przyjmuje zwykłą konstrukcję
+
* '''šoden''' /ˈʃɔdən/ tu: mieć powinność, musieć; drugie znaczenie jest rzadkie, głównie w języku mówionym i jeśli to wynika jednoznacznie z kontekstu, ponieważ ''šoden'' jako „musieć” domyślnie przyjmuje zwykłą konstrukcję
* '''ðäinen''' /ˈðejnən/ tu: wydawać się (komuś)
+
* '''ðäinen''' /ˈðejnən/ tu: wydawać się (komuś)
* '''läiðen''' /ˈlejðən/ tu: boleć
+
* '''läiðen''' /ˈlejðən/ tu: boleć
* '''fräiren''' /ˈfʁejnən/ tu: być (komuś) mroźno
+
* '''fräiren''' /ˈfʁejnən/ tu: być (komuś) mroźno
* '''šodänsen''' /ˈʃɔdɛnsən/ tu: być (komuś) chłodno
+
* '''šodänsen''' /ˈʃɔdɛnsən/ tu: być (komuś) chłodno
* '''uärmen''' /ˈwɛɾmən/ tu: być (komuś) ciepło
+
* '''uärmen''' /ˈwɛɾmən/ tu: być (komuś) ciepło
* '''houšen''' /ˈhowʂən/ tu: być (komuś) gorąco
+
* '''houšen''' /ˈhowʂən/ tu: być (komuś) gorąco
* '''säiðen''' /ˈsejðən/ tu: współczuć (komuś)
+
* '''säiðen''' /ˈsejðən/ tu: współczuć (komuś)
  
 
Należy jednak pamiętać, że w większości przypadków konstrukcja pseudoergatywna jest całkowicie synonimiczna z jej zwykłym odpowiednikiem lub można zamienić miejscami podmiot i zaimek osobowy. W tym znaczeniu konstrukcję stosujemy głównie wtedy, jeśli chcemy podkreślić w zdaniu dopełnienie, o którym mowa w zdaniu. Dawniej różnica stylistyczna w stosunku do zwykłego odpowiednika była taka, że konstrukcja pseudoergatywna występowała częściej w języku mówionym, jednak powoli to się staje nieaktualne i coraz częściej możemy spotkać i na piśmie tę konstrukcję w odniesieniu do większości czasowników.
 
Należy jednak pamiętać, że w większości przypadków konstrukcja pseudoergatywna jest całkowicie synonimiczna z jej zwykłym odpowiednikiem lub można zamienić miejscami podmiot i zaimek osobowy. W tym znaczeniu konstrukcję stosujemy głównie wtedy, jeśli chcemy podkreślić w zdaniu dopełnienie, o którym mowa w zdaniu. Dawniej różnica stylistyczna w stosunku do zwykłego odpowiednika była taka, że konstrukcja pseudoergatywna występowała częściej w języku mówionym, jednak powoli to się staje nieaktualne i coraz częściej możemy spotkać i na piśmie tę konstrukcję w odniesieniu do większości czasowników.
  
Przykład zdania: ''Mins ëšt äpel.'' = ''ëš äpel.'' Jem jabłko, ''Mins fäilt ër.'' = ''ër fäilt min.'' Podoba mi się on.
+
Przykład zdania: ''Mins ëšt äpel.'' = ''ëš äpel.'' Jem jabłko, ''Mins fäilt ër.'' = ''ër fäilt min.'' Podoba mi się on.
  
 
===== Czasowniki bezosobowe =====
 
===== Czasowniki bezosobowe =====
Linia 648: Linia 648:
 
Wszystkie czasowniki z tej grupy tworzą formę rozkazującą również tylko dla 3.os.  
 
Wszystkie czasowniki z tej grupy tworzą formę rozkazującą również tylko dla 3.os.  
  
Przykłady zdań: ''ës gäinen lider.'' Nie ma ludzi, ''ës ðäint ’s fräirt.'' Wydaje się, że jest mroźno.
+
Przykłady zdań: ''ës gäinen lider.'' Nie ma ludzi, ''ës ðäint ’s fräirt.'' Wydaje się, że jest mroźno.
  
 
Najważniejsze czasowniki bezosobowe:
 
Najważniejsze czasowniki bezosobowe:
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ (potocznie '''’s gäinet''' /ˈsgejnɛ/) bez bezokolicznika nie ma; formalnie jest to forma trybu łączącego
+
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ (potocznie '''’s gäinet''' /ˈsgejnɛ/) bez bezokolicznika nie ma; formalnie jest to forma trybu łączącego
* '''ës iš''' /aˈzɪʃ/ bez bezokolicznika tu: jest (ogólnie o stanie istnienia przedmiotów; odpowiednik angielskiego ''there is'')
+
* '''ës iš''' /aˈzɪʃ/ bez bezokolicznika tu: jest (ogólnie o stanie istnienia przedmiotów; odpowiednik angielskiego ''there is'')
* '''ës häit''' /as ˈhet/ bez bezokolicznika tu: powodzić się, iść (ogólnie)
+
* '''ës häit''' /as ˈhet/ bez bezokolicznika tu: powodzić się, iść (ogólnie)
* '''ðäinen''' /ˈðejnən/ tu: wydawać się (ogólnie)
+
* '''ðäinen''' /ˈðejnən/ tu: wydawać się (ogólnie)
* '''räinen''' /ˈʁejnən/ tu: padać (o deszczu)
+
* '''räinen''' /ˈʁejnən/ tu: padać (o deszczu)
* '''snäien''' /ˈsnejnən/ padać (o śniegu)
+
* '''snäien''' /ˈsnejnən/ padać (o śniegu)
* '''häilen''' /ˈhejlən/ tu: padać (o gradzie)
+
* '''häilen''' /ˈhejlən/ tu: padać (o gradzie)
* '''fräiren''' /ˈfʁejnən/ tu: być mroźno, robić się mroźno
+
* '''fräiren''' /ˈfʁejnən/ tu: być mroźno, robić się mroźno
* '''šodänsen''' /ˈʃɔdɛnsən/ tu: być chłodno, robić się chłodno
+
* '''šodänsen''' /ˈʃɔdɛnsən/ tu: być chłodno, robić się chłodno
* '''uärmen''' /ˈwɛɾmən/ tu: być ciepło, robić się ciepło
+
* '''uärmen''' /ˈwɛɾmən/ tu: być ciepło, robić się ciepło
* '''houšen''' /ˈhowʂən/ tu: być gorąco, robić się gorąco
+
* '''houšen''' /ˈhowʂən/ tu: być gorąco, robić się gorąco
  
Należy jednak pamiętać, że w niektórych przypadkach konstrukcja bezosobowa jest całkowicie synonimiczna z jej zwykłym odpowiednikiem. W tym znaczeniu konstrukcję stosujemy, jeżeli czasownik przedstawia jakieś doznania zmysłowe lub niedomiar. Różnica w stosunku do zwykłego odpowiednika jest głównie stylistyczna konstrukcja bezosobowa zazwyczaj brzmi bardziej dostojnie i jest bardziej typowa dla języka pisanego.
+
Należy jednak pamiętać, że w niektórych przypadkach konstrukcja bezosobowa jest całkowicie synonimiczna z jej zwykłym odpowiednikiem. W tym znaczeniu konstrukcję stosujemy, jeżeli czasownik przedstawia jakieś doznania zmysłowe lub niedomiar. Różnica w stosunku do zwykłego odpowiednika jest głównie stylistyczna konstrukcja bezosobowa zazwyczaj brzmi bardziej dostojnie i jest bardziej typowa dla języka pisanego.
  
Przykład zdania: ''ës gläimen krystalen.'' = ''Krystalen gläimen.'' Kryształy się mienią.
+
Przykład zdania: ''ës gläimen krystalen.'' = ''Krystalen gläimen.'' Kryształy się mienią.
  
Do tego można całkowicie pominąć ''ës'', zwłaszcza w języku mówionym i pisanym nieformalnym, jeśli czasownik jest nieprzechodni i defektywny, np. ''ës šodänst.'' = ''šodänst.'' Jest zimno. / Robi się zimno.
+
Do tego można całkowicie pominąć ''ës'', zwłaszcza w języku mówionym i pisanym nieformalnym, jeśli czasownik jest nieprzechodni i defektywny, np. ''ës šodänst.'' = ''šodänst.'' Jest zimno. / Robi się zimno.
  
 
=== Tryb rozkazujący ===
 
=== Tryb rozkazujący ===
Linia 673: Linia 673:
  
 
==== Standardowy tryb rozkazujący ====
 
==== Standardowy tryb rozkazujący ====
W przeciwieństwie do wielu języków indoeuropejskich formę tę tworzy się analitycznie, dodając przed czasownikiem w odpowiedniej osobie czasu teraźniejszego oznajmująceo formę '''let''' /ˈlej/. Jeżeli czasownik jest bezosobowy i używa '''ës''', to pomijamy to słówko. Przykłady: ''Let häist uoð min!'' Chodź ze mną!, ''Let hodeshouldlich räint!'' Niech w końcu pada!
+
W przeciwieństwie do wielu języków indoeuropejskich formę tę tworzy się analitycznie, dodając przed czasownikiem w odpowiedniej osobie czasu teraźniejszego oznajmująceo formę '''let''' /ˈlej/. Jeżeli czasownik jest bezosobowy i używa '''ës''', to pomijamy to słówko. Przykłady: ''Let häist uoð min!'' Chodź ze mną!, ''Let hodeshouldlich räint!'' Niech w końcu pada!
  
 
Nie wszystkie czasowniki osobowe mają standardową konstrukcję rozkazującą z ''let''. Oto najważniejsze wyjątki:
 
Nie wszystkie czasowniki osobowe mają standardową konstrukcję rozkazującą z ''let''. Oto najważniejsze wyjątki:
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ (potocznie '''’s gäinet''' /ˈsgejnɛ/) nie ma
+
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ (potocznie '''’s gäinet''' /ˈsgejnɛ/) nie ma
* '''ës iš''' /aˈzɪʃ/ bez bezokolicznika tu: jest (ogólnie o stanie istnienia przedmiotów; odpowiednik angielskiego ''there is'')
+
* '''ës iš''' /aˈzɪʃ/ bez bezokolicznika tu: jest (ogólnie o stanie istnienia przedmiotów; odpowiednik angielskiego ''there is'')
* '''hërə''' /ˈhjɔʁɘ/ chcieć (z czasownikiem)
+
* '''hërə''' /ˈhjɔʁɘ/ chcieć (z czasownikiem)
* '''šoden''' /ˈʃɔdən/ musieć, mieć powinność
+
* '''šoden''' /ˈʃɔdən/ musieć, mieć powinność
* '''konðen''' /ˈkɔw̃ðən/ tu: móc, potrafić
+
* '''konðen''' /ˈkɔw̃ðən/ tu: móc, potrafić
* '''onkonðen''' /ˈɔnˌkɔw̃ðən/ tu: nie móc, nie potrafić
+
* '''onkonðen''' /ˈɔnˌkɔw̃ðən/ tu: nie móc, nie potrafić
* '''niden''' /ˈnɪdən/ potrzebować
+
* '''niden''' /ˈnɪdən/ potrzebować
* '''dären''' /ˈdɛʁən/ śmieć, ośmielać się
+
* '''dären''' /ˈdɛʁən/ śmieć, ośmielać się
  
Najprostszy sposób zastąpienia tej konstrukcji to użycie trybu łączącego (nie zawsze w języku polskim stosujemy tryb rozkazujący), np. ''Dächs onhëret min onderštiv.'' Obyś nie chciał mnie zrozumieć. Wyjątek to ''ës gäinet'', który zastępujemy przez ''onseënet'' (wzorcowo pomijamy ''ës''), np. ''Onseënet plëtš dächə.'' Oby nie było miejsca dla ciebie.
+
Najprostszy sposób zastąpienia tej konstrukcji to użycie trybu łączącego (nie zawsze w języku polskim stosujemy tryb rozkazujący), np. ''Dächs onhëret min onderštiv.'' Obyś nie chciał mnie zrozumieć. Wyjątek to ''ës gäinet'', który zastępujemy przez ''onseënet'' (wzorcowo pomijamy ''ës''), np. ''Onseënet plëtš dächə.'' Oby nie było miejsca dla ciebie.
  
 
==== Bezokolicznikowy tryb rozkazujący ====
 
==== Bezokolicznikowy tryb rozkazujący ====
Ten tryb jest tworzony, ustawiając bezokolicznik za dopełnieniem bliższym lub dalszym czasownika i semantycznie pełni funkcję drugoosobowej instrukcji. Stosujemy go wyłącznie w tekstach pisanych, zwłaszcza na tabliczkach, w ogłoszeniach, podręcznikach, instrukcjach, poradnikach, programach komputerowych itp. Jednak w dialogach, opowiadaniach, literaturze pięknej, korespondencji, komentarzach, postach itp. powinniśmy używać zwykłego trybu rozkazującego. Również jeśli dopełnienie zawiera zdanie podrzędne lub dopełnienie nie jest obecne, to zazwyczaj też jest preferowany zwykły tryb rozkazujący. Istotne jest jeszcze to, że przy dopełnieniu zawsze '''opuszczamy rodzajnik'''. Przykłady: ''Däurer släiten, rüim refrouren iš!'' Zamykać drzwi, pomieszczenie klimatyzowane!, ''Släinsäin ðes «Internet Explorer» oinkliken däche taimen uoð linkǝm knaup.'' Kliknij dwukrotnie lewym przyciskiem w ikonę Internet Explorera, ale: ''Let nëmst ðes litärüi, hou säch däilt ät 3.'' Weź liczbę, która jest podzielna przez 3. ''Noun’s fäiden!'' Nie karmić! (to jest tylko przeczenie bezokolicznika).
+
Ten tryb jest tworzony, ustawiając bezokolicznik za dopełnieniem bliższym lub dalszym czasownika i semantycznie pełni funkcję drugoosobowej instrukcji. Stosujemy go wyłącznie w tekstach pisanych, zwłaszcza na tabliczkach, w ogłoszeniach, podręcznikach, instrukcjach, poradnikach, programach komputerowych itp. Jednak w dialogach, opowiadaniach, literaturze pięknej, korespondencji, komentarzach, postach itp. powinniśmy używać zwykłego trybu rozkazującego. Również jeśli dopełnienie zawiera zdanie podrzędne lub dopełnienie nie jest obecne, to zazwyczaj też jest preferowany zwykły tryb rozkazujący. Istotne jest jeszcze to, że przy dopełnieniu zawsze '''opuszczamy rodzajnik'''. Przykłady: ''Däurer släiten, rüim refrouren iš!'' Zamykać drzwi, pomieszczenie klimatyzowane!, ''Släinsäin ðes «Internet Explorer» oinkliken däche taimen uoð linkǝm knaup.'' Kliknij dwukrotnie lewym przyciskiem w ikonę Internet Explorera, ale: ''Let nëmst ðes litärüi, hou säch däilt ät 3.'' Weź liczbę, która jest podzielna przez 3. ''Noun’s fäiden!'' Nie karmić! (to jest tylko przeczenie bezokolicznika).
  
 
=== Przeczenia ===
 
=== Przeczenia ===
Linia 698: Linia 698:
  
 
==== Dodanie przed dopełnieniem przymiotnika '''nouen''' ====
 
==== Dodanie przed dopełnieniem przymiotnika '''nouen''' ====
Ten sposób przeczenia obowiązuje przede wszystkim przed większością czasowników wymagających dopełnienia, bez względu na to, czy w dopełnieniu zastosowano rodzajnik określony czy nie. W przypadku wielu dopełnień domyślnie zaprzecza się to dopełnienie, które wskazuje na rzecz. Przykłady: ''Häð noune souþenheden.'' Nie mam słodyczy, ''Let hlendst nounəm ƨäinänsəm!'' Nie patrz na słońce!, ''Oinfläi nounən Houšen'' Nie modlę się do Boga, ''Oinsäiþt ounən ät nounəm fäiren'' Nie zaprosił nas na przedstawienie (podkreślamy samą czynność).
+
Ten sposób przeczenia obowiązuje przede wszystkim przed większością czasowników wymagających dopełnienia, bez względu na to, czy w dopełnieniu zastosowano rodzajnik określony czy nie. W przypadku wielu dopełnień domyślnie zaprzecza się to dopełnienie, które wskazuje na rzecz. Przykłady: ''Häð noune souþenheden.'' Nie mam słodyczy, ''Let hlendst nounəm ƨäinänsəm!'' Nie patrz na słońce!, ''Oinfläi nounən Houšen'' Nie modlę się do Boga, ''Oinsäiþt ounən ät nounəm fäiren'' Nie zaprosił nas na przedstawienie (podkreślamy samą czynność).
  
 
==== Dodanie przed czasownikiem przysłówka '''nouen''' ====
 
==== Dodanie przed czasownikiem przysłówka '''nouen''' ====
Ten sposób przeczenia stosuje się przede wszystkim w czasownikach nieprzechodnich i czasownikach, których dopełnieniem jest zaimek lub dopełnienie jest poprzedzone zaimkiem. Konstrukcja jest stosowana również, jeśli dopełnienie jest nazwą własną, zwłaszcza nazwą instytucji, tytułem lub nazwą geograficzną, a także zawsze w przypadku długich nazw własnych. Przykłady: ''Son nouen släi.'' Jeszcze nie śpię, ''Nouen käim vourþ ät bräudesland.'' Nie wracam do Stanów Zjednoczonych, ''ër nouen hait min ðenes snärpel.'' On nie dał mi tego łańcuszka, ''Nouen lächtërrijd däch.'' Nie zdradziłem cię.
+
Ten sposób przeczenia stosuje się przede wszystkim w czasownikach nieprzechodnich i czasownikach, których dopełnieniem jest zaimek lub dopełnienie jest poprzedzone zaimkiem. Konstrukcja jest stosowana również, jeśli dopełnienie jest nazwą własną, zwłaszcza nazwą instytucji, tytułem lub nazwą geograficzną, a także zawsze w przypadku długich nazw własnych. Przykłady: ''Son nouen släi.'' Jeszcze nie śpię, ''Nouen käim vourþ ät bräudesland.'' Nie wracam do Stanów Zjednoczonych, ''ër nouen hait min ðenes snärpel.'' On nie dał mi tego łańcuszka, ''Nouen lächtërrijd däch.'' Nie zdradziłem cię.
  
 
==== Dodanie przed czasownikiem słówka '''kan''' lub '''kanst''' ====
 
==== Dodanie przed czasownikiem słówka '''kan''' lub '''kanst''' ====
W tym sposobie należy dodać słówko '''kan''' w 1. i 3.os.lp. lub '''kanst''' w 2.os.lp. do formy krótkiej bezokolicznika. Tutaj nie wolno zastosować formy długiej ze względu na ewentualną zbieżność znaczeniową z czasownikiem ''onkonðen''. W praktyce ''kan(st)'' faktycznie jest to odmiana ''konðen'', choć z historycznego punktu widzenia ma związek np. z niemieckim ''kein''. W przypadku liczby mnogiej stosujemy sposób z cząstką ''on-''. Tego rodzaju przeczenia używamy ze stałą grupą czasowników, głównie związanych z postrzeganiem i stanami umysłu, głównie: ''siən'' (widzieć), ''onderštiven'' (rozumieć), ''häien'' (tu: iść, jechać), ''häiren'' (tu: słyszeć), ''uiten'' (wiedzieć), ''dänken'' (myśleć (o kimś)), ''häðen ät dei'' (pamiętać). Przykłady: ''Kan häð ät däi, hou düd lastendäi.'' Nie pamiętam, co robiłem wczoraj, ''Kan häiren!'' Słucham? (dosł.: nie słyszę), ''Kanst si hin.'' Nie widzisz go.
+
W tym sposobie należy dodać słówko '''kan''' w 1. i 3.os.lp. lub '''kanst''' w 2.os.lp. do formy krótkiej bezokolicznika. Tutaj nie wolno zastosować formy długiej ze względu na ewentualną zbieżność znaczeniową z czasownikiem ''onkonðen''. W praktyce ''kan(st)'' faktycznie jest to odmiana ''konðen'', choć z historycznego punktu widzenia ma związek np. z niemieckim ''kein''. W przypadku liczby mnogiej stosujemy sposób z cząstką ''on-''. Tego rodzaju przeczenia używamy ze stałą grupą czasowników, głównie związanych z postrzeganiem i stanami umysłu, głównie: ''siən'' (widzieć), ''onderštiven'' (rozumieć), ''häien'' (tu: iść, jechać), ''häiren'' (tu: słyszeć), ''uiten'' (wiedzieć), ''dänken'' (myśleć (o kimś)), ''häðen ät dei'' (pamiętać). Przykłady: ''Kan häð ät däi, hou düd lastendäi.'' Nie pamiętam, co robiłem wczoraj, ''Kan häiren!'' Słucham? (dosł.: nie słyszę), ''Kanst si hin.'' Nie widzisz go.
  
 
==== Dodanie cząstki '''on-''' przed czasownikiem ====
 
==== Dodanie cząstki '''on-''' przed czasownikiem ====
Ten sposób stosujemy, jeżeli czasownik, zwłaszcza ''häðen'', tworzy związek frazeologiczny nienależący do grupy ''kan(st)'', a także w przypadku czasownika ''konðen'' ze specjalnymi formami w lp. z wyjątkiem występowania samodzielnie oraz łączenia z czasownikami konkretnymi oraz czasownikiem ''seënen'' (być). Stosujemy go obowiązkowo we wszystkich nieosobowych formach czasowników, które nie są częścią orzeczenia modalnego. Ten rodzaj przeczenia ma również zastosowanie jako alternatywa drugiego sposobu w krótkich zdaniach. Przykłady: ''Onkən bräichen ðes uindəu.'' Nie mogę rozbić okna, ''Onhäð ðen lou näichstesdäi'' Jutro się nie kąpię, ''Dächt onləuchtenen lideren.'' Myślałam o niekochanych ludziach, ''Onkäim vourþ!'' Nie wrócę!.
+
Ten sposób stosujemy, jeżeli czasownik, zwłaszcza ''häðen'', tworzy związek frazeologiczny nienależący do grupy ''kan(st)'', a także w przypadku czasownika ''konðen'' ze specjalnymi formami w lp. z wyjątkiem występowania samodzielnie oraz łączenia z czasownikami konkretnymi oraz czasownikiem ''seënen'' (być). Stosujemy go obowiązkowo we wszystkich nieosobowych formach czasowników, które nie są częścią orzeczenia modalnego. Ten rodzaj przeczenia ma również zastosowanie jako alternatywa drugiego sposobu w krótkich zdaniach. Przykłady: ''Onkən bräichen ðes uindəu.'' Nie mogę rozbić okna, ''Onhäð ðen lou näichstesdäi'' Jutro się nie kąpię, ''Dächt onləuchtenen lideren.'' Myślałam o niekochanych ludziach, ''Onkäim vourþ!'' Nie wrócę!.
  
 
=== Czas przeszły oznajmujący ===
 
=== Czas przeszły oznajmujący ===
Linia 733: Linia 733:
  
 
Zasady tworzenia 3.os.lp. już nie są tak bardzo bezwyjątkowe jak w czasie teraźniejszym, dlatego przy każdym czasowniku jest sygnalizowane, czy 3.os.lp. posiada końcówkę zerową. Nie należy również zapominać o tym, że jeżeli czasownik w rdzeniu kończy się na '''d''' lub '''t''', to niezależnie od tego, czy jest nieme, czy nie, standardowo obowiązuje wymiana '''-d : -ð''' i '''-t : -þ''', np.  
 
Zasady tworzenia 3.os.lp. już nie są tak bardzo bezwyjątkowe jak w czasie teraźniejszym, dlatego przy każdym czasowniku jest sygnalizowane, czy 3.os.lp. posiada końcówkę zerową. Nie należy również zapominać o tym, że jeżeli czasownik w rdzeniu kończy się na '''d''' lub '''t''', to niezależnie od tego, czy jest nieme, czy nie, standardowo obowiązuje wymiana '''-d : -ð''' i '''-t : -þ''', np.  
* ''fläid'' /ˈflejd/ : ''fläi'''ð''''' /flejθ/ prosić, błagać
+
* ''fläid'' /ˈflejd/ : ''fläi'''ð''''' /flejθ/ prosić, błagać
* ''sprout'' /spʁowt/ : ''sprou'''þ''''' /spʁowθ/ kwitnąć, zakwitać
+
* ''sprout'' /spʁowt/ : ''sprou'''þ''''' /spʁowθ/ kwitnąć, zakwitać
  
 
==== Tworzenie rdzenia końcówki ====
 
==== Tworzenie rdzenia końcówki ====
Linia 741: Linia 741:
 
===== Czasowniki z sufiksem '''-t-''' =====
 
===== Czasowniki z sufiksem '''-t-''' =====
 
Następuje dodanie do rdzenia sufiksu '''-t-'''. Jest to domyślna regularna końcówka, jednak rzadko występująca. Jeżeli rdzeń już kończy się na '''d''' lub '''t''', to obowiązują wymiany '''d''' : '''ð''' i '''t''' : '''þ'''. Mogą się zdarzyć wymiany głosek, w tym przegłosy. Przykłady:
 
Następuje dodanie do rdzenia sufiksu '''-t-'''. Jest to domyślna regularna końcówka, jednak rzadko występująca. Jeżeli rdzeń już kończy się na '''d''' lub '''t''', to obowiązują wymiany '''d''' : '''ð''' i '''t''' : '''þ'''. Mogą się zdarzyć wymiany głosek, w tym przegłosy. Przykłady:
* '''mäunderen''' /ˈmɜjndʁən/ kosztować, mieć (ileś) lat (1.os.lp. '''mäundert''' /ˈmɜjndat/)
+
* '''mäunderen''' /ˈmɜjndʁən/ kosztować, mieć (ileś) lat (1.os.lp. '''mäundert''' /ˈmɜjndat/)
* '''seënen''' /ˈsj<span style="color: #0000ff">ɔj</span>n/ być (1.os.lp. '''seënt''' /ˈsɘnt/)
+
* '''seënen''' /ˈsj<span style="color: #0000ff">ɔj</span>n/ być (1.os.lp. '''seënt''' /ˈsɘnt/)
* '''minen''' /ˈmɪnən/ znaczyć (1.os.lp. '''mint''' /m<span style="color: #0000ff">jɛ</span>nt/)
+
* '''minen''' /ˈmɪnən/ znaczyć (1.os.lp. '''mint''' /m<span style="color: #0000ff">jɛ</span>nt/)
* '''fouren''' /ˈfowʁən/ wołać, dzwonić (1.os.lp. '''f<u>ø</u>rt''' /foχt/))
+
* '''fouren''' /ˈfowʁən/ wołać, dzwonić (1.os.lp. '''f<u>ø</u>rt''' /foχt/))
* '''häðen''' /ˈhɛðən/ mieć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''häðt''' /ˈhɛðt/)
+
* '''häðen''' /ˈhɛðən/ mieć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''häðt''' /ˈhɛðt/)
* '''louþen''' /ˈlowθən/ usuwać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''louþt''' /ˈlowθt/)
+
* '''louþen''' /ˈlowθən/ usuwać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''louþt''' /ˈlowθt/)
* '''bläiƨen''' /ˈblejzən/ dmuchać
+
* '''bläiƨen''' /ˈblejzən/ dmuchać
* '''läisten''' /ˈlejsən/ tu: zapewniać, dostarczać
+
* '''läisten''' /ˈlejsən/ tu: zapewniać, dostarczać
* '''läpen''' /ˈlɛpən/ biegać
+
* '''läpen''' /ˈlɛpən/ biegać
* '''tšeënen''' /ˈtʃɔjnən/ ciągnąć (1.os.lp. '''tšeënt''' /ˈtʃɔj<span style="color: #0000ff">ɔ</span>nt/)
+
* '''tšeënen''' /ˈtʃɔjnən/ ciągnąć (1.os.lp. '''tšeënt''' /ˈtʃɔj<span style="color: #0000ff">ɔ</span>nt/)
* '''säch intereseënen''' /səx ˌaw̃tɛʁɛˈs<span style="color: #0000ff">j</span>ɔjnən/ interesować się (1.os.lp. '''säch intereseënt''' /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsɔj<span style="color: #0000ff">ɔ</span>nt/)
+
* '''säch intereseënen''' /səx ˌaw̃tɛʁɛˈs<span style="color: #0000ff">j</span>ɔjnən/ interesować się (1.os.lp. '''säch intereseënt''' /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsɔj<span style="color: #0000ff">ɔ</span>nt/)
* '''haten''' /hɑtən/ nienawidzić (1.os.lp. = 3.os.lp. '''hast'''; z historycznego punktu widzenia ''st'' jest tu haureńskim ściągnięciem się ''hat-'' z końcówką ''-t'')
+
* '''haten''' /hɑtən/ nienawidzić (1.os.lp. = 3.os.lp. '''hast'''; z historycznego punktu widzenia ''st'' jest tu haureńskim ściągnięciem się ''hat-'' z końcówką ''-t'')
  
 
===== Czasowniki z sufiksem '''-d-''' =====
 
===== Czasowniki z sufiksem '''-d-''' =====
 
Dodajemy do rdzenia sufiks '''-d-'''. Może dojść również do skrócenia dyftongu lub przegłosu. Należy uważać też na ewentualną dźwięczność '''d'''. Przykłady:
 
Dodajemy do rdzenia sufiks '''-d-'''. Może dojść również do skrócenia dyftongu lub przegłosu. Należy uważać też na ewentualną dźwięczność '''d'''. Przykłady:
* '''düən''' /ˈdywən/ robić (1.os.lp. '''düd''' /dyd/, historycznie '''-d-''' jest reliktem reduplikacji, a nie sufiksem)
+
* '''düən''' /ˈdywən/ robić (1.os.lp. '''düd''' /dyd/, historycznie '''-d-''' jest reliktem reduplikacji, a nie sufiksem)
* '''konðen''' /ˈkɔw̃ðən/ tu: znać (1.os.lp. '''k<u>ou</u>nd''' /kowd/, historycznie '''-ð-''' w czasie teraźniejszym jest analogią do 3.os.lp. czasu przeszłego)
+
* '''konðen''' /ˈkɔw̃ðən/ tu: znać (1.os.lp. '''k<u>ou</u>nd''' /kowd/, historycznie '''-ð-''' w czasie teraźniejszym jest analogią do 3.os.lp. czasu przeszłego)
* '''konðen''' /ˈkɔw̃ðən/ tu: umieć, móc, potrafić (1.os.lp. '''k<u>o</u>nd''' /kɔnd/, historycznie '''-ð-''' w czasie teraźniejszym jest analogią do 3.os.lp. czasu przeszłego)
+
* '''konðen''' /ˈkɔw̃ðən/ tu: umieć, móc, potrafić (1.os.lp. '''k<u>o</u>nd''' /kɔnd/, historycznie '''-ð-''' w czasie teraźniejszym jest analogią do 3.os.lp. czasu przeszłego)
* '''fläien''' /ˈflejən/ tu: prosić, błagać (1.os.lp. '''fläid''' /flejt/)
+
* '''fläien''' /ˈflejən/ tu: prosić, błagać (1.os.lp. '''fläid''' /flejt/)
* '''fläien''' /ˈfl<span style="color: #0000ff">e</span>n/ tu: uciekać (1.os.lp. '''fläid''' /flejt/)
+
* '''fläien''' /ˈfl<span style="color: #0000ff">e</span>n/ tu: uciekać (1.os.lp. '''fläid''' /flejt/)
* '''läien''' /ˈlejən/ leżeć, kłaść (1.os.lp. '''läid''' /lejt/)
+
* '''läien''' /ˈlejən/ leżeć, kłaść (1.os.lp. '''läid''' /lejt/)
* '''sären''' /ˈsɛɾən/ zasługiwać, przysięgać (1.os.lp. '''särd''' /seɾd/)
+
* '''sären''' /ˈsɛɾən/ zasługiwać, przysięgać (1.os.lp. '''särd''' /seɾd/)
* '''häiren''' /ˈh<span style="color: #0000ff">e</span>χən/ tu: słyszeć, słuchać (1.os.lp. '''h<u>ä</u>rd''' /heɾd/)
+
* '''häiren''' /ˈh<span style="color: #0000ff">e</span>χən/ tu: słyszeć, słuchać (1.os.lp. '''h<u>ä</u>rd''' /heɾd/)
* '''ërkänen''' /aχˈkɛnən/ rozpoznawać (1.os.lp. '''ërk<u>a</u>nd''' /aχˈkɑnd/)
+
* '''ërkänen''' /aχˈkɛnən/ rozpoznawać (1.os.lp. '''ërk<u>a</u>nd''' /aχˈkɑnd/)
* '''päien''' /ˈpejən/ płacić (1.os.lp. '''p<u>ai</u>d''' /pajt/)
+
* '''päien''' /ˈpejən/ płacić (1.os.lp. '''p<u>ai</u>d''' /pajt/)
* '''filen''' /ˈfɪlən/ tu: wypełniać (1.os.lp. '''f<u>ou</u>ld''' /fowt/)
+
* '''filen''' /ˈfɪlən/ tu: wypełniać (1.os.lp. '''f<u>ou</u>ld''' /fowt/)
* '''outsäilen''' /ˈowtˌsejlən/ sprzedawać (1.os.lp. '''outs<u>ou</u>ld''' /owtˈsowt/)
+
* '''outsäilen''' /ˈowtˌsejlən/ sprzedawać (1.os.lp. '''outs<u>ou</u>ld''' /owtˈsowt/)
  
 
===== Czasowniki z sufiksem '''-cht-''' =====
 
===== Czasowniki z sufiksem '''-cht-''' =====
 
Należy dodać do rdzenia sufiks '''-cht-'''. Dużo czasowników z tej grupy jest obcego pochodzenia. Trzeba szczególnie tutaj uważać na końcówkę 3.os.lp., zazwyczaj jest zerowa, ale jeśli się ona pojawia, to '''-chþ''' potocznie często się czyta jako jedną głoskę /θ/. Niemal zawsze można się spodziewać większych zmian w temacie w tej grupie. Przykłady:
 
Należy dodać do rdzenia sufiks '''-cht-'''. Dużo czasowników z tej grupy jest obcego pochodzenia. Trzeba szczególnie tutaj uważać na końcówkę 3.os.lp., zazwyczaj jest zerowa, ale jeśli się ona pojawia, to '''-chþ''' potocznie często się czyta jako jedną głoskę /θ/. Niemal zawsze można się spodziewać większych zmian w temacie w tej grupie. Przykłady:
* '''vour läien''' /ˈfoɾ ˌlejən/ obiecywać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''lucht vour''' /ˌluxt ˈfoɾ/)
+
* '''vour läien''' /ˈfoɾ ˌlejən/ obiecywać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''lucht vour''' /ˌluxt ˈfoɾ/)
* '''lenden''' /ˈlɛndən/ pożyczać (zarówno komuś, jak i od kogoś) (1.os.lp. = 3.os.lp. '''lencht''' /lɛnxt/)
+
* '''lenden''' /ˈlɛndən/ pożyczać (zarówno komuś, jak i od kogoś) (1.os.lp. = 3.os.lp. '''lencht''' /lɛnxt/)
* '''kräipen''' /ˈkʁejpən/ skradać się, czołgać się, raczkować (1.os.lp. = 3.os.lp. '''krächt''' /kʁɛcht/)
+
* '''kräipen''' /ˈkʁejpən/ skradać się, czołgać się, raczkować (1.os.lp. = 3.os.lp. '''krächt''' /kʁɛcht/)
* '''dänken''' /ˈdɛnkən/ myśleć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''dächt''' /dɛxt/; ''d-'' konsonantyzm jest spowodowany prawdopodobnie uniknięciem homonimii z ''þänken'', czyli „dziękować”)
+
* '''dänken''' /ˈdɛnkən/ myśleć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''dächt''' /dɛxt/; ''d-'' konsonantyzm jest spowodowany prawdopodobnie uniknięciem homonimii z ''þänken'', czyli „dziękować”)
* '''bräingen''' /ˈbʁejnən/ przynosić (1.os.lp. = 3.os.lp. '''brächt''' /bʁɛxt/)
+
* '''bräingen''' /ˈbʁejnən/ przynosić (1.os.lp. = 3.os.lp. '''brächt''' /bʁɛxt/)
* '''dräigen''' /ˈdʁejgən/ przesuwać, nosić (1.os.lp. = 3.os.lp. '''dracht''' /dʁɑxt/)
+
* '''dräigen''' /ˈdʁejgən/ przesuwać, nosić (1.os.lp. = 3.os.lp. '''dracht''' /dʁɑxt/)
* '''ðäinen''' /ˈðejnən/ wydawać się (3.os.lp. '''duncht''' /dunxt/)
+
* '''ðäinen''' /ˈðejnən/ wydawać się (3.os.lp. '''duncht''' /dunxt/)
 
* '''hlenden''' /ˈxlɛndən/ — oglądać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''hlucht''' /xluxt/)
 
* '''hlenden''' /ˈxlɛndən/ — oglądać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''hlucht''' /xluxt/)
 
* '''þräiden''' /ˈθʁejdən/ — zwijać, wnioskować (1.os.lp. = 3.os.lp. '''þrucht''' /θʁuxt/)
 
* '''þräiden''' /ˈθʁejdən/ — zwijać, wnioskować (1.os.lp. = 3.os.lp. '''þrucht''' /θʁuxt/)
* '''ërmäigen''' /aʁˈmejgən/ zdobywać majątek, umożliwiać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''ërmocht''' /aʁˈmɔxt/)
+
* '''ërmäigen''' /aʁˈmejgən/ zdobywać majątek, umożliwiać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''ërmocht''' /aʁˈmɔxt/)
* '''vuršen''' /ˈvuχʃən/ pracować (1.os.lp. = 3.os.lp. '''racht''' /ʁɑxt/)
+
* '''vuršen''' /ˈvuχʃən/ pracować (1.os.lp. = 3.os.lp. '''racht''' /ʁɑxt/)
* '''mäiken''' /ˈmejkən/ robić (1.os.lp. '''mäicht''' /mejxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')
+
* '''mäiken''' /ˈmejkən/ robić (1.os.lp. '''mäicht''' /mejxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')
* '''dräimen''' /ˈdrejmən/ marzyć, śnić (1.os.lp. '''drächt''' /dʁɛxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')  
+
* '''dräimen''' /ˈdrejmən/ marzyć, śnić (1.os.lp. '''drächt''' /dʁɛxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')  
* '''outbläiken''' /ˈowtˌblejkən/ wygasać, ciemnieć (1.os.lp. '''outbläicht''' /owtˈblejxt/; 3.os.lp. z końkcówką '''-þ''')
+
* '''outbläiken''' /ˈowtˌblejkən/ wygasać, ciemnieć (1.os.lp. '''outbläicht''' /owtˈblejxt/; 3.os.lp. z końkcówką '''-þ''')
* '''sloken''' /ˈslɔkən/ połykać (1.os.lp. '''slocht''' /slɔxt/, potocznie ''*slouk'' jest uważane za błąd; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')
+
* '''sloken''' /ˈslɔkən/ połykać (1.os.lp. '''slocht''' /slɔxt/, potocznie ''*slouk'' jest uważane za błąd; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')
* '''sväingen''' /ˈsvejnən/ wirować, falować, drżeć (1.os.lp. '''svøcht''' /svoxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')
+
* '''sväingen''' /ˈsvejnən/ wirować, falować, drżeć (1.os.lp. '''svøcht''' /svoxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')
* '''säch konsenträiten''' /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁejtən/ koncentrować się (1.os.lp '''säch konsenträcht''' /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁɛxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ'''; rzadko też '''säch konsentrout''' /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁowt/)
+
* '''säch konsenträiten''' /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁejtən/ koncentrować się (1.os.lp '''säch konsenträcht''' /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁɛxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ'''; rzadko też '''säch konsentrout''' /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁowt/)
* '''stenken''' /ˈstɛnkən/ śmierdzieć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''stäncht''' /stɛnxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')
+
* '''stenken''' /ˈstɛnkən/ śmierdzieć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''stäncht''' /stɛnxt/; 3.os.lp. z końcówką '''-þ''')
* '''konstrüišen''' /kɔw̃ˈtʁyʃən/ konstruować (1.os.lp. '''konstrucht''' /kɔw̃ˈtʁuxt/; 3.os.lp. dowolna)
+
* '''konstrüišen''' /kɔw̃ˈtʁyʃən/ konstruować (1.os.lp. '''konstrucht''' /kɔw̃ˈtʁuxt/; 3.os.lp. dowolna)
* '''instalaten''' /aw̃taˈlatən/ instalować (1.os.lp. '''instalächt''' /aw̃taˈlɛxt/; 3.os.lp. dowolna)
+
* '''instalaten''' /aw̃taˈlatən/ instalować (1.os.lp. '''instalächt''' /aw̃taˈlɛxt/; 3.os.lp. dowolna)
  
 
===== Czasowniki przegłaszające się na '''ou''' /ow/ =====
 
===== Czasowniki przegłaszające się na '''ou''' /ow/ =====
 
Należy samogłoskę rdzenną zamienić na '''ou''' /ow/, rzadziej też na '''ø''' /o/ lub '''əu''' /ɜ/. Czasowniki z wymianą '''ë''' /jɔ/ - '''ëu''' /jow/ też zaliczamy do tej klasy. Jest to dość spora grupa czasowników, większość z nich jest pochodzenia germańskiego, sporo z nich oryginalnie nie miało przegłosu, tylko go uzyskało na podstawie analogii. Należy czasem pamiętać o wspomnianej wcześniej redukcji spógłosek '''g''' i '''d''' (po spółgłosce), czasem mogą też zajść inne drobne zmiany w temacie, wynikające z historycznych praw fonetycznych. Przykłady:
 
Należy samogłoskę rdzenną zamienić na '''ou''' /ow/, rzadziej też na '''ø''' /o/ lub '''əu''' /ɜ/. Czasowniki z wymianą '''ë''' /jɔ/ - '''ëu''' /jow/ też zaliczamy do tej klasy. Jest to dość spora grupa czasowników, większość z nich jest pochodzenia germańskiego, sporo z nich oryginalnie nie miało przegłosu, tylko go uzyskało na podstawie analogii. Należy czasem pamiętać o wspomnianej wcześniej redukcji spógłosek '''g''' i '''d''' (po spółgłosce), czasem mogą też zajść inne drobne zmiany w temacie, wynikające z historycznych praw fonetycznych. Przykłady:
* '''bäiden''' /ˈbejdən/ oferować (1.os.lp. '''boud''' /bowt/)
+
* '''bäiden''' /ˈbejdən/ oferować (1.os.lp. '''boud''' /bowt/)
* '''bäigen''' /ˈbejgən/ skręcać, kręcić (1.os.lp. '''boug''' /bow/)
+
* '''bäigen''' /ˈbejgən/ skręcać, kręcić (1.os.lp. '''boug''' /bow/)
* '''bäilðen''' /ˈbelðən/ budować (1.os.lp. '''bould''' /bow<span style="color: #0000ff">d</span>/; potoczne używane ''*bäilden'' jest uważany za błąd)
+
* '''bäilðen''' /ˈbelðən/ budować (1.os.lp. '''bould''' /bow<span style="color: #0000ff">d</span>/; potoczne używane ''*bäilden'' jest uważany za błąd)
* '''bäinden''' /ˈbɛndən/ wiązać (1.os.lp. '''bound''' /bowd/)  
+
* '''bäinden''' /ˈbɛndən/ wiązać (1.os.lp. '''bound''' /bowd/)  
* '''bäiren''' /ˈbejʁən/ rodzić (1.os.lp. '''bour''' /bowχ/)
+
* '''bäiren''' /ˈbejʁən/ rodzić (1.os.lp. '''bour''' /bowχ/)
* '''beginen''' /bɛˈgɪnən/ zaczynać (1.os.lp. '''begoun''' /bɛˈgown/, też: '''begäin''' /bɛˈgejn/)
+
* '''beginen''' /bɛˈgɪnən/ zaczynać (1.os.lp. '''begoun''' /bɛˈgown/, też: '''begäin''' /bɛˈgejn/)
* '''bräichen''' /ˈbʁejxən/ łamać, pękać, rozbijać (1.os.lp. '''brouch''' /bʁowx/)
+
* '''bräichen''' /ˈbʁejxən/ łamać, pękać, rozbijać (1.os.lp. '''brouch''' /bʁowx/)
* '''bresten''' /ˈbʁɛstən/ wybuchać, pęcznieć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''br<u>ø</u>st''' /bʁost/)
+
* '''bresten''' /ˈbʁɛstən/ wybuchać, pęcznieć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''br<u>ø</u>st''' /bʁost/)
* '''buən''' /ˈbuwən/ buczeć (1.os.lp. '''b<u>əu</u>''' /bɜ/)
+
* '''buən''' /ˈbuwən/ buczeć (1.os.lp. '''b<u>əu</u>''' /bɜ/)
* '''onderbäichen''' /ɔndəˈbejxən/ kupować (1.os.lp. '''onderbouch''' /ɔndəˈbowx/)
+
* '''onderbäichen''' /ɔndəˈbejxən/ kupować (1.os.lp. '''onderbouch''' /ɔndəˈbowx/)
* '''däilgen''' /ˈdejgən/ oceniać (1.os.lp. '''doulg''' /dow/; prawidłowy też jest zapożyczony z niemieckiego ''t-'' konsonantyzm '''täilgen''')
+
* '''däilgen''' /ˈdejgən/ oceniać (1.os.lp. '''doulg''' /dow/; prawidłowy też jest zapożyczony z niemieckiego ''t-'' konsonantyzm '''täilgen''')
* '''dräichen''' /ˈdʁejxən/ pić (1.os.lp. '''drouch''' /dʁowx/)
+
* '''dräichen''' /ˈdʁejxən/ pić (1.os.lp. '''drouch''' /dʁowx/)
* '''ëntfäilen''' /antˈfejlən/ polecać (1.os.lp. '''ëntfoul''' /antˈfowl/; prawidłowy też jest zapożyczony z niemieckiego ''-mp-'' konsonantyzm '''ëmpfäilen''')
+
* '''ëntfäilen''' /antˈfejlən/ polecać (1.os.lp. '''ëntfoul''' /antˈfowl/; prawidłowy też jest zapożyczony z niemieckiego ''-mp-'' konsonantyzm '''ëmpfäilen''')
* '''ëntfäinden''' /antˈfɛndən/ znikać (1.os.lp. '''ëntf<u>ø</u>nd''' /antˈfond/)  
+
* '''ëntfäinden''' /antˈfɛndən/ znikać (1.os.lp. '''ëntf<u>ø</u>nd''' /antˈfond/)  
* '''ëntfängen''' /antˈfɛɲən/ odbierać (1.os.lp. '''ëntfoung''' /antˈfown/; prawidłowy też jest zapożyczony z niemieckiego ''-mp-'' konsonantyzm '''ëmpfängen''')
+
* '''ëntfängen''' /antˈfɛɲən/ odbierać (1.os.lp. '''ëntfoung''' /antˈfown/; prawidłowy też jest zapożyczony z niemieckiego ''-mp-'' konsonantyzm '''ëmpfängen''')
* '''ërdaien''' /aʁˈdajən/ więdnąć (1.os.lp. '''ërdou''' /aʁˈdow/)
+
* '''ërdaien''' /aʁˈdajən/ więdnąć (1.os.lp. '''ërdou''' /aʁˈdow/)
* '''ërlaien''' /aʁˈlajən/ nagradzać (1.os.lp. '''ërlou''' /aʁˈlow/)
+
* '''ërlaien''' /aʁˈlajən/ nagradzać (1.os.lp. '''ërlou''' /aʁˈlow/)
* '''ërläisten''' /aʁˈlejsən/ przegrywać, gubić (1.os.lp. = 3.os.lp. '''ërloust''' /aʁˈlows/)
+
* '''ërläisten''' /aʁˈlejsən/ przegrywać, gubić (1.os.lp. = 3.os.lp. '''ërloust''' /aʁˈlows/)
* '''ërmäistelen''' /aʁˈmejstlən/ mieszać, bałaganić (1.os.lp. '''ërmoustel''' /aʁˈmowstɛl/)
+
* '''ërmäistelen''' /aʁˈmejstlən/ mieszać, bałaganić (1.os.lp. '''ërmoustel''' /aʁˈmowstɛl/)
* '''ërsäinen'''  /aʁˈsejnən/ przypominać (1.os.lp. '''ërsoun''' /aʁˈsown/)
+
* '''ërsäinen'''  /aʁˈsejnən/ przypominać (1.os.lp. '''ërsoun''' /aʁˈsown/)
* '''ëruäinen''' /aʁˈwejnən/ wygrywać (1.os.lp. '''ërvoun''' /aʁˈ<span style="color: #0000ff">v</span>own/)
+
* '''ëruäinen''' /aʁˈwejnən/ wygrywać (1.os.lp. '''ërvoun''' /aʁˈ<span style="color: #0000ff">v</span>own/)
* '''ëruäirgen''' /aʁˈweʁgən/ dusić się, toczyć się, tracić równowagę (1.os.lp. '''ërv<u>ø</u>rch''' /aʁˈ<span style="color: #0000ff">v</span>oχː/)
+
* '''ëruäirgen''' /aʁˈweʁgən/ dusić się, toczyć się, tracić równowagę (1.os.lp. '''ërv<u>ø</u>rch''' /aʁˈ<span style="color: #0000ff">v</span>oχː/)
* '''ëšen''' /ˈjɔʃən/ jeść (1.os.lp. '''ëuš''' /jɔwʃ/)
+
* '''ëšen''' /ˈjɔʃən/ jeść (1.os.lp. '''ëuš''' /jɔwʃ/)
* '''faien''' /ˈfajən/ walczyć (1.os.lp. '''fou''' /fow/)
+
* '''faien''' /ˈfajən/ walczyć (1.os.lp. '''fou''' /fow/)
* '''fäichen''' /ˈfejxən/ oszukiwać (1.os.lp. '''fouch''' /fowx/)
+
* '''fäichen''' /ˈfejxən/ oszukiwać (1.os.lp. '''fouch''' /fowx/)
* '''fäiden''' /ˈfejdən/ karmić, gasić (1.os.lp. '''foud''' /fowt/)
+
* '''fäiden''' /ˈfejdən/ karmić, gasić (1.os.lp. '''foud''' /fowt/)
* '''fäilen''' /ˈfejlən/ spadać, podobać się (1.os.lp. '''foul''' /fowl/; w sensie „podobać się” 1.os.lp. = 3.os.lp.)
+
* '''fäilen''' /ˈfejlən/ spadać, podobać się (1.os.lp. '''foul''' /fowl/; w sensie „podobać się” 1.os.lp. = 3.os.lp.)
* '''fäiren''' /ˈfejʁən/ jechać, prowadzić (1.os.lp. '''four''' /fowχ/)
+
* '''fäiren''' /ˈfejʁən/ jechać, prowadzić (1.os.lp. '''four''' /fowχ/)
* '''filen''' /ˈfɪlən/ czuć się, czuć (1.os.lp. '''foul''' /fowl/)
+
* '''filen''' /ˈfɪlən/ czuć się, czuć (1.os.lp. '''foul''' /fowl/)
* '''fläigen''' /ˈflejgən/ lecieć (w powietrzu, np. pyłek) (1.os.lp. '''floug''' /flow/)
+
* '''fläigen''' /ˈflejgən/ lecieć (w powietrzu, np. pyłek) (1.os.lp. '''floug''' /flow/)
* '''fräiren'''  /ˈfʁejʁən/ zamrażać, mrozić się (1.os.lp. '''frour''' /fʁowχ/)
+
* '''fräiren'''  /ˈfʁejʁən/ zamrażać, mrozić się (1.os.lp. '''frour''' /fʁowχ/)
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ nie ma (3.os.lp. '''ës goun''' /as ˈgown/)
+
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ nie ma (3.os.lp. '''ës goun''' /as ˈgown/)
* '''gäiten''' /ˈgejtən/ rozlewać, podlewać (1,os.lp. '''gout''' /gowt/)
+
* '''gäiten''' /ˈgejtən/ rozlewać, podlewać (1,os.lp. '''gout''' /gowt/)
* '''gelden''' /ˈgɛldən/ odpowiadać (za coś), płacić, być ważnym (1.os.lp. '''g<u>ø</u>ld''' /golt/)
+
* '''gelden''' /ˈgɛldən/ odpowiadać (za coś), płacić, być ważnym (1.os.lp. '''g<u>ø</u>ld''' /golt/)
* '''gläimen''' /ˈglejmən/ świecić, mienić się (1.os.lp. '''gloum''' /glowm/)
+
* '''gläimen''' /ˈglejmən/ świecić, mienić się (1.os.lp. '''gloum''' /glowm/)
* '''häiven''' /ˈhejvən/ podnosić, udawać się (1.os.lp. '''houv''' /howf/; w sensie „udawać się” 1.os.lp. = 3.os.lp.)
+
* '''häiven''' /ˈhejvən/ podnosić, udawać się (1.os.lp. '''houv''' /howf/; w sensie „udawać się” 1.os.lp. = 3.os.lp.)
* '''hängen''' /ˈhɛɲən/ wieszać, wisieć (1.os.lp. '''houng''' /hown/)
+
* '''hängen''' /ˈhɛɲən/ wieszać, wisieć (1.os.lp. '''houng''' /hown/)
* '''hërə''' /ˈhjɔʁɘ/ chcieć (z czasownikiem) (3.os.lp.  '''hëurə''' /ˈhjɔwʁɘ/)
+
* '''hërə''' /ˈhjɔʁɘ/ chcieć (z czasownikiem) (3.os.lp.  '''hëurə''' /ˈhjɔwʁɘ/)
* '''hräiven''' /ˈxɾejvən/ kopać, grzebać (1.os.lp. '''hrouv''' /xɾowf/)
+
* '''hräiven''' /ˈxɾejvən/ kopać, grzebać (1.os.lp. '''hrouv''' /xɾowf/)
* '''vourþ käimen''' /ˈfoɾθ ˌkejmən/ przychodzić, wracać  (1.os.lp. '''koum vourþ''' /ˌkowm ˈfoɾθ/)
+
* '''vourþ käimen''' /ˈfoɾθ ˌkejmən/ przychodzić, wracać  (1.os.lp. '''koum vourþ''' /ˌkowm ˈfoɾθ/)
* '''käiren''' /ˈkejʁən/ kierować, losować (1.os.lp. '''kour''' /kowχ/)
+
* '''käiren''' /ˈkejʁən/ kierować, losować (1.os.lp. '''kour''' /kowχ/)
* '''kälen''' /ˈkɛlən/ zabijać (1.os.lp. '''koul''' /kowl/)
+
* '''kälen''' /ˈkɛlən/ zabijać (1.os.lp. '''koul''' /kowl/)
* '''laien''' /ˈlajən/ oświetlać, zapalać (1.os.lp. '''lou''' /low/)
+
* '''laien''' /ˈlajən/ oświetlać, zapalać (1.os.lp. '''lou''' /low/)
* '''läigen''' /ˈlejgən/ kłamać (1.os.lp. '''loug''' /low/)
+
* '''läigen''' /ˈlejgən/ kłamać (1.os.lp. '''loug''' /low/)
* '''läinen''' /ˈlejnən/ schylać się (1.os.lp. '''loun''' /lown/)
+
* '''läinen''' /ˈlejnən/ schylać się (1.os.lp. '''loun''' /lown/)
* '''lëšen''' /ˈljɔʃən/ pozwalać (1.os.lp. '''lëuš''' /ljɔwʃ/, też: '''lëšt''' /ljɔʃt/)
+
* '''lëšen''' /ˈljɔʃən/ pozwalać (1.os.lp. '''lëuš''' /ljɔwʃ/, też: '''lëšt''' /ljɔʃt/)
* '''loken''' /ˈlɔkən/ blokować, zamykać (1.os.lp. '''louk''' /lowk/)
+
* '''loken''' /ˈlɔkən/ blokować, zamykać (1.os.lp. '''louk''' /lowk/)
* '''lüven''' /ˈlyvən/ żyć (1.os.lp. '''l<u>əu</u>v''' /lɜf/)
+
* '''lüven''' /ˈlyvən/ żyć (1.os.lp. '''l<u>əu</u>v''' /lɜf/)
* '''mäiren''' /ˈmejʁən/ umierać (1.os.lp. '''mour''' /mowχ/)
+
* '''mäiren''' /ˈmejʁən/ umierać (1.os.lp. '''mour''' /mowχ/)
* '''mëšen''' /ˈmjɔʃən/ mierzyć (1.os.lp. '''mëuš''' /mjɔwʃ/)
+
* '''mëšen''' /ˈmjɔʃən/ mierzyć (1.os.lp. '''mëuš''' /mjɔwʃ/)
* '''muən''' /ˈmuwən/ muczeć (1.os.lp. '''m<u>əu</u>''' /mɜ/)
+
* '''muən''' /ˈmuwən/ muczeć (1.os.lp. '''m<u>əu</u>''' /mɜ/)
* '''näiren''' /ˈnejʁən/ karmić (1.os.lp. '''nour''' /nowχ/)
+
* '''näiren''' /ˈnejʁən/ karmić (1.os.lp. '''nour''' /nowχ/)
* '''nëmen''' /ˈɲɔmən/ brać (1.os.lp. '''nëum''' /ɲowm/)
+
* '''nëmen''' /ˈɲɔmən/ brać (1.os.lp. '''nëum''' /ɲowm/)
* '''open''' /ˈɔpən/ otwierać (1.os.lp. '''oup''' /owp/; nastąpiła reinterpretacja wygłosu rdzenia ''en'' jako końcówki bezokolicznika)
+
* '''open''' /ˈɔpən/ otwierać (1.os.lp. '''oup''' /owp/; nastąpiła reinterpretacja wygłosu rdzenia ''en'' jako końcówki bezokolicznika)
* '''päichen''' /ˈpejxən/ wpajać, wbijać (1.os.lp. '''pouch''' /powx/)
+
* '''päichen''' /ˈpejxən/ wpajać, wbijać (1.os.lp. '''pouch''' /powx/)
* '''räiden''' /ˈʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ czytać (1.os.lp. '''roud''' /ʁowt/, też: '''räið''' /ʁejθ/)
+
* '''räiden''' /ˈʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ czytać (1.os.lp. '''roud''' /ʁowt/, też: '''räið''' /ʁejθ/)
* '''räinen''' /ˈʁejnən/ tu: biegać, ciec (1.os.lp. '''roun''' /ˈʁown/)
+
* '''räinen''' /ˈʁejnən/ tu: biegać, ciec (1.os.lp. '''roun''' /ˈʁown/)
* '''rehäiren''' /ʁeˈhɛjʁən/ wymagać (1.os.lp. '''rehour''' /ʁeˈhowχ/)
+
* '''rehäiren''' /ʁeˈhɛjʁən/ wymagać (1.os.lp. '''rehour''' /ʁeˈhowχ/)
* '''onderlaien''' /ɔndəˈlajən/ wytrzymywać (1.os.lp. '''onderlou''' /ɔndəˈlow/)
+
* '''onderlaien''' /ɔndəˈlajən/ wytrzymywać (1.os.lp. '''onderlou''' /ɔndəˈlow/)
* '''ondersäichen''' /ɔndəˈsejxən/ szukać (1.os.lp. '''ondersouch''' /ɔndəˈsowx/)
+
* '''ondersäichen''' /ɔndəˈsejxən/ szukać (1.os.lp. '''ondersouch''' /ɔndəˈsowx/)
* '''säimen''' /ˈsejmən/ pływać  (1.os.lp. '''soum''' /sowm/)
+
* '''säimen''' /ˈsejmən/ pływać  (1.os.lp. '''soum''' /sowm/)
* '''säingen''' /ˈsejnən/ śpiewać (1.os.lp. '''soung''' /sown/)
+
* '''säingen''' /ˈsejnən/ śpiewać (1.os.lp. '''soung''' /sown/)
* '''släingen''' /ˈslejnən/ okrywać, wić się (1.os.lp. '''sloung''' /slown/)
+
* '''släingen''' /ˈslejnən/ okrywać, wić się (1.os.lp. '''sloung''' /slown/)
* '''släiten''' /ˈslejtən/ zamykać (1.os.lp. '''slout''' /slowt/)
+
* '''släiten''' /ˈslejtən/ zamykać (1.os.lp. '''slout''' /slowt/)
* '''smelten''' /ˈsmɛlten/ topić, topić się (1.os.lp. '''sm<u>ø</u>lt''' /smolt/)
+
* '''smelten''' /ˈsmɛlten/ topić, topić się (1.os.lp. '''sm<u>ø</u>lt''' /smolt/)
* '''späichen''' /ˈspejxən/ zbierać, przemawiać, obradować (1.os.lp. '''spouch''' /spowx/)
+
* '''späichen''' /ˈspejxən/ zbierać, przemawiać, obradować (1.os.lp. '''spouch''' /spowx/)
* '''späinen''' /ˈspejnən/ prząść (1.os.lp. '''spoun''' /spown/)
+
* '''späinen''' /ˈspejnən/ prząść (1.os.lp. '''spoun''' /spown/)
* '''spräiden''' /ˈspʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ rozprzestrzeniać (się) (1.os.lp. '''sproud''' /spʁowt/)
+
* '''spräiden''' /ˈspʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ rozprzestrzeniać (się) (1.os.lp. '''sproud''' /spʁowt/)
* '''spräingen''' /ˈspʁejnən/ rosnąć, roić się (1.os.lp. '''sproung''' /spʁown/)
+
* '''spräingen''' /ˈspʁejnən/ rosnąć, roić się (1.os.lp. '''sproung''' /spʁown/)
* '''spräiten''' /ˈspʁejtən/ kwitnąć, zakwitać (1.os.lp. '''sprout''' /spʁowt/)
+
* '''spräiten''' /ˈspʁejtən/ kwitnąć, zakwitać (1.os.lp. '''sprout''' /spʁowt/)
* '''spränchelen''' /ˈspʁɛnxlən/ ściskać, wyciskać (1.os.lp. '''sprounchel''' /spʁ<span style="color: #0000ff">ɔw̃</span>xɛl/; w sensie „rozciągać, naprężać” 1.os.lp. ''spränchelt'')
+
* '''spränchelen''' /ˈspʁɛnxlən/ ściskać, wyciskać (1.os.lp. '''sprounchel''' /spʁ<span style="color: #0000ff">ɔw̃</span>xɛl/; w sensie „rozciągać, naprężać” 1.os.lp. ''spränchelt'')
* '''stäichen''' /ˈstejxən/ kłuć, żądlić (1.os.lp. '''stouch''' /stowx/)
+
* '''stäichen''' /ˈstejxən/ kłuć, żądlić (1.os.lp. '''stouch''' /stowx/)
* '''stäilen''' /ˈsejlən/ kraść, stawiać (1.os.lp. '''stoul''' /sowl/; '''outstäilen''' w sensie „okazać się” 1.os.lp. = 3.os.lp.)
+
* '''stäilen''' /ˈsejlən/ kraść, stawiać (1.os.lp. '''stoul''' /sowl/; '''outstäilen''' w sensie „okazać się” 1.os.lp. = 3.os.lp.)
* '''sväilen''' /ˈsvejlən/ puchnąć, nabrzmiewać (1.os.lp. '''sv<u>ø</u>l''' /svol/)
+
* '''sväilen''' /ˈsvejlən/ puchnąć, nabrzmiewać (1.os.lp. '''sv<u>ø</u>l''' /svol/)
* '''sväiren''' /ˈsvejʁən/ przeklinać (1.os.lp. '''sv<u>ø</u>r''' /svoɾ/)
+
* '''sväiren''' /ˈsvejʁən/ przeklinać (1.os.lp. '''sv<u>ø</u>r''' /svoɾ/)
* '''säch ƨäinen''' /səx ˈzejnən/ opalać się (1.os.lp. '''säch ƨoun''' /səx ˈzown/;  ''ƨ-'' konsonantyzm pojawił się prawdopodobnie w wyniku homonimii z wymarłym czasownikiem ''*säinen'')
+
* '''säch ƨäinen''' /səx ˈzejnən/ opalać się (1.os.lp. '''säch ƨoun''' /səx ˈzown/;  ''ƨ-'' konsonantyzm pojawił się prawdopodobnie w wyniku homonimii z wymarłym czasownikiem ''*säinen'')
* '''šäiren''' /ˈʃejʁən/ strzyc, dzielić (np. drewno) (1.os.lp. = 3.os.lp. '''sour''' /<span style="color: #0000ff">s</span>owχ/)
+
* '''šäiren''' /ˈʃejʁən/ strzyc, dzielić (np. drewno) (1.os.lp. = 3.os.lp. '''sour''' /<span style="color: #0000ff">s</span>owχ/)
* '''šoden''' /ˈʃɔdən/ mieć powinność, musieć (1.os.lp. '''šoud''' /ʃowt/)
+
* '''šoden''' /ˈʃɔdən/ mieć powinność, musieć (1.os.lp. '''šoud''' /ʃowt/)
* '''täichen''' /ˈtejxən/ dotykać (1.os.lp. '''touch''' /towx/)
+
* '''täichen''' /ˈtejxən/ dotykać (1.os.lp. '''touch''' /towx/)
* '''täiren''' /ˈtejʁən/ drzeć, wykańczać się (1.os.lp. '''tour''' /towχ/)
+
* '''täiren''' /ˈtejʁən/ drzeć, wykańczać się (1.os.lp. '''tour''' /towχ/)
* '''þräingen''' /ˈθʁejnən/ naciskać, pchać (1.os.lp. '''þroung''' /θʁown/)
+
* '''þräingen''' /ˈθʁejnən/ naciskać, pchać (1.os.lp. '''þroung''' /θʁown/)
* '''uiten''' /'witən/ wiedzieć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''u<u>o</u>t''' /wɔt/, 2.os.lp. '''uost''' /wɔs<span style="color: #0000ff">t</span>/; zaszła stara analogia w czasie przeszłym, dlatego czasownik zaliczany do grupy ''-ou-'')
+
* '''uiten''' /'witən/ wiedzieć (1.os.lp. = 3.os.lp. '''u<u>o</u>t''' /wɔt/, 2.os.lp. '''uost''' /wɔs<span style="color: #0000ff">t</span>/; zaszła stara analogia w czasie przeszłym, dlatego czasownik zaliczany do grupy ''-ou-'')
* '''uäiven''' /ˈwejvən/ tkać (1.os.lp. '''vouv''' /<span style="color: #0000ff">v</span>owf/)
+
* '''uäiven''' /ˈwejvən/ tkać (1.os.lp. '''vouv''' /<span style="color: #0000ff">v</span>owf/)
  
 
===== Czasowniki przegłaszające się na '''ij''' /i/ =====
 
===== Czasowniki przegłaszające się na '''ij''' /i/ =====
 
Należy samogłoskę rdzenną zamienić na '''ij''' /i/. Zdecydowana większość czasowników z tej grupy jest pochodzenia germańskiego. Przykłady:
 
Należy samogłoskę rdzenną zamienić na '''ij''' /i/. Zdecydowana większość czasowników z tej grupy jest pochodzenia germańskiego. Przykłady:
* '''bäiten''' /'bejtən/ gryźć (1.os.lp. '''bijt''' /bit/)
+
* '''bäiten''' /'bejtən/ gryźć (1.os.lp. '''bijt''' /bit/)
* '''bläiven''' /'blejvən/ zostawać (1.os.lp. '''blijv''' /blif/)
+
* '''bläiven''' /'blejvən/ zostawać (1.os.lp. '''blijv''' /blif/)
* '''dräiven''' /'dʁejvən/ pędzić, napędzać (1.os.lp. '''drijv''' /dʁif/)
+
* '''dräiven''' /'dʁejvən/ pędzić, napędzać (1.os.lp. '''drijv''' /dʁif/)
* '''ërmäiðen''' /aʁ'mejðən/ unikać (1.os.lp. '''ërmijd''' /aʁ'mi<span style="color: #0000ff">d</span>/)
+
* '''ërmäiðen''' /aʁ'mejðən/ unikać (1.os.lp. '''ërmijd''' /aʁ'mi<span style="color: #0000ff">d</span>/)
* '''fräichen''' /'fʁejxən/ wietrzyć, odświeżać (1.os.lp. '''frijch''' /fʁix/)
+
* '''fräichen''' /'fʁejxən/ wietrzyć, odświeżać (1.os.lp. '''frijch''' /fʁix/)
* '''gläiden''' /'glejdən/ ślizgać się, wyślizgiwać się (1.os.lp. '''glijd''' /glid/)
+
* '''gläiden''' /'glejdən/ ślizgać się, wyślizgiwać się (1.os.lp. '''glijd''' /glid/)
* '''glichen''' /'glɪxən/ równać się, przyrównywać (1.os.lp. '''glijch''' /glix/)
+
* '''glichen''' /'glɪxən/ równać się, przyrównywać (1.os.lp. '''glijch''' /glix/)
* '''hiden''' /'hɪdən/ ukrywać (1.os.lp. '''hijd''' /hid/)
+
* '''hiden''' /'hɪdən/ ukrywać (1.os.lp. '''hijd''' /hid/)
* '''häilen''' /'hejlən/ leczyć, zdrowieć (1.os.lp. '''hijl''' /hil/, w sensie „zdrowieć” też: '''houl''' /howl/)
+
* '''häilen''' /'hejlən/ leczyć, zdrowieć (1.os.lp. '''hijl''' /hil/, w sensie „zdrowieć” też: '''houl''' /howl/)
* '''käichen''' /'kejxən/ łapać (1.os.lp. '''kijch''' /kix/)
+
* '''käichen''' /'kejxən/ łapać (1.os.lp. '''kijch''' /kix/)
* '''kräiten''' /'kʁejtən/ płakać (1.os.lp. '''krijt''' /kʁit/)
+
* '''kräiten''' /'kʁejtən/ płakać (1.os.lp. '''krijt''' /kʁit/)
* '''läiðen''' /'lejðən/ cierpieć (1.os.lp. '''lijd''' /li<span style="color: #0000ff">d</span>/)
+
* '''läiðen''' /'lejðən/ cierpieć (1.os.lp. '''lijd''' /li<span style="color: #0000ff">d</span>/)
* '''liken''' /'lɪkən/ lubić (1.os.lp. '''lijk''' /lik/)
+
* '''liken''' /'lɪkən/ lubić (1.os.lp. '''lijk''' /lik/)
* '''näigen''' /'nejgən/ giąć, zginać (1.os.lp. '''nijg''' /ni/)
+
* '''näigen''' /'nejgən/ giąć, zginać (1.os.lp. '''nijg''' /ni/)
* '''outläisten''' /'owtˌlejtən/ wymieniać (po kolei) (1.os.lp. '''outlijst''' /'owtˌlit/)
+
* '''outläisten''' /'owtˌlejtən/ wymieniać (po kolei) (1.os.lp. '''outlijst''' /'owtˌlit/)
* '''räiden''' /'ʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ radzić (1.os.lp. '''rijd''' /ʁit/)
+
* '''räiden''' /'ʁ<span style="color: #0000ff">e</span>dən/ radzić (1.os.lp. '''rijd''' /ʁit/)
* '''räiven''' /'ʁejvən/ trzeć (1.os.lp. '''rijv''' /ʁif/)
+
* '''räiven''' /'ʁejvən/ trzeć (1.os.lp. '''rijv''' /ʁif/)
* '''släiden''' /'slejdən/ tu: śledzić, osuwać się (1.os.lp. '''slijd''' /slid/)
+
* '''släiden''' /'slejdən/ tu: śledzić, osuwać się (1.os.lp. '''slijd''' /slid/)
* '''smäiðen''' /'smejðən/ kuć (1.os.lp. '''smijd''' /smi<span style="color: #0000ff">d</span>/; pierwotnie czasownik słaby; powstał w wyniku analogii z ''läiðen'' i ''snäiðen'')
+
* '''smäiðen''' /'smejðən/ kuć (1.os.lp. '''smijd''' /smi<span style="color: #0000ff">d</span>/; pierwotnie czasownik słaby; powstał w wyniku analogii z ''läiðen'' i ''snäiðen'')
* '''smäiten''' /'smejtən/ rzucać (1.os.lp. '''smijt''' /stigsmit/)
+
* '''smäiten''' /'smejtən/ rzucać (1.os.lp. '''smijt''' /stigsmit/)
* '''snäiðen''' /'snejðən/ ciąć (1.os.lp. '''snijd''' /'sni<span style="color: #0000ff">d</span>/)
+
* '''snäiðen''' /'snejðən/ ciąć (1.os.lp. '''snijd''' /'sni<span style="color: #0000ff">d</span>/)
* '''stäigen''' /'stejgən/ piąć się, wzrastać (1.os.lp. '''stijg''' /sti/)
+
* '''stäigen''' /'stejgən/ piąć się, wzrastać (1.os.lp. '''stijg''' /sti/)
* '''sträichen''' /'sʁejxən/ głaskać, trzeć (1.os.lp. '''strijch''' /sʁix/)
+
* '''sträichen''' /'sʁejxən/ głaskać, trzeć (1.os.lp. '''strijch''' /sʁix/)
* '''sträiden''' /'sʁejdən/ kłócić się, walczyć (1.os.lp. '''strijd''' /sʁid/)
+
* '''sträiden''' /'sʁejdən/ kłócić się, walczyć (1.os.lp. '''strijd''' /sʁid/)
* '''sträiven''' /'sʁejvən/ dążyć (1.os.lp. '''strijv''' /sʁif/)
+
* '''sträiven''' /'sʁejvən/ dążyć (1.os.lp. '''strijv''' /sʁif/)
* '''šainen''' /'ʃajnən/ świecić, obnosić się, wydawać się (1.os.lp. '''šijn''' /ʃin/)
+
* '''šainen''' /'ʃajnən/ świecić, obnosić się, wydawać się (1.os.lp. '''šijn''' /ʃin/)
* '''šäiten''' /'ʃejtən/ ''wulg.'' srać (1.os.lp. '''šijt''' /ʃit/)
+
* '''šäiten''' /'ʃejtən/ ''wulg.'' srać (1.os.lp. '''šijt''' /ʃit/)
* '''šiben''' /'ʃɪbən/ szaleć, głupieć (1.os.lp. '''šijb''' /ʃip/)
+
* '''šiben''' /'ʃɪbən/ szaleć, głupieć (1.os.lp. '''šijb''' /ʃip/)
* '''šriven''' /'ʃʁɪvən/ pisać (1.os.lp. '''šrijv''' /ʃʁif/)
+
* '''šriven''' /'ʃʁɪvən/ pisać (1.os.lp. '''šrijv''' /ʃʁif/)
* '''þräiven''' /ˈθʁejvən/ obracać, kręcić (1.os.lp. '''þrijv''' /θʁif/)
+
* '''þräiven''' /ˈθʁejvən/ obracać, kręcić (1.os.lp. '''þrijv''' /θʁif/)
* '''uäichen''' /ˈwejxən/ mijać, ustępować (1.os.lp. '''vijch''' /<span style="color: #0000ff">v</span>ix/)
+
* '''uäichen''' /ˈwejxən/ mijać, ustępować (1.os.lp. '''vijch''' /<span style="color: #0000ff">v</span>ix/)
  
 
===== Czasowniki przegłaszające się na '''ai''' /aj/ =====
 
===== Czasowniki przegłaszające się na '''ai''' /aj/ =====
 
Dość rzadka grupa czasowników, zarówno w czasownikach rdzennych, jak i zapożyczonych. Samogłoskę rdzenną należy zmienić na '''ai''' /aj/, rzadko też '''a''' /a/. Przykłady:
 
Dość rzadka grupa czasowników, zarówno w czasownikach rdzennych, jak i zapożyczonych. Samogłoskę rdzenną należy zmienić na '''ai''' /aj/, rzadko też '''a''' /a/. Przykłady:
* '''fräien''' /'ʃʁejən/ wierzyć, mieć nadzieję (1.os.lp. '''frai''' /fʁaj/)
+
* '''fräien''' /'ʃʁejən/ wierzyć, mieć nadzieję (1.os.lp. '''frai''' /fʁaj/)
* '''häien''' /h<span style="color: #0000ff">e</span>n/  iść (1.os.lp. '''hai''' /haj/)
+
* '''häien''' /h<span style="color: #0000ff">e</span>n/  iść (1.os.lp. '''hai''' /haj/)
* '''häien''' /'hejən/ dawać (1.os.lp. '''hai''' /haj/)
+
* '''häien''' /'hejən/ dawać (1.os.lp. '''hai''' /haj/)
* '''šränchen''' /'ʃʁɛnxən/ atakować (1.os.lp. '''šranch''' /ʃʁanx/)
+
* '''šränchen''' /'ʃʁɛnxən/ atakować (1.os.lp. '''šranch''' /ʃʁanx/)
* '''šräien''' /ʃʁ<span style="color: #0000ff">e</span>n/ krzyczeć (1.os.lp. '''šrai''' /ʃʁaj/)
+
* '''šräien''' /ʃʁ<span style="color: #0000ff">e</span>n/ krzyczeć (1.os.lp. '''šrai''' /ʃʁaj/)
* '''släiden''' /'slejdən/ tu: zwalniać (prędkość) (1.os.lp. '''slachd''' /sla<span style="color: #0000ff">x</span>d/)
+
* '''släiden''' /'slejdən/ tu: zwalniać (prędkość) (1.os.lp. '''slachd''' /sla<span style="color: #0000ff">x</span>d/)
* '''släigen''' /'slejgən/ toczyć bitwę, brać udział w bójce (1.os.lp. '''slach''' /sla<span style="color: #0000ff">x</span>/)
+
* '''släigen''' /'slejgən/ toczyć bitwę, brać udział w bójce (1.os.lp. '''slach''' /sla<span style="color: #0000ff">x</span>/)
* '''inspäiren''' /aw̃'spejʁən/ inspirować (1.os.lp. '''inspair''' /aw̃'spajχ/)
+
* '''inspäiren''' /aw̃'spejʁən/ inspirować (1.os.lp. '''inspair''' /aw̃'spajχ/)
* '''konfäiren''' /kɔw̃'fejʁən/ gromadzić się, obradować (1.os.lp. '''konfair''' /kɔw̃'fajχ/)
+
* '''konfäiren''' /kɔw̃'fejʁən/ gromadzić się, obradować (1.os.lp. '''konfair''' /kɔw̃'fajχ/)
* '''kombäinen''' /kɔw̃ˈbejnən/ kombinować, mieszać (1.os. ''kombain'' /ˈkɔw̃bajn/)
+
* '''kombäinen''' /kɔw̃ˈbejnən/ kombinować, mieszać (1.os. ''kombain'' /ˈkɔw̃bajn/)
  
 
===== Czasowniki z sufiksem '''-er-''' /ʁ/ =====
 
===== Czasowniki z sufiksem '''-er-''' /ʁ/ =====
 
Grupa specyficzna dla astralogermańszczyzny, w której należy dodać sufiks '''-er-''' i dodatkowo dokonać przegłosu. W liczbie pojedynczej ze względu na redukcję w sylabach zamkniętych ''-er-'' czytamy jak /a/. Przykłady:
 
Grupa specyficzna dla astralogermańszczyzny, w której należy dodać sufiks '''-er-''' i dodatkowo dokonać przegłosu. W liczbie pojedynczej ze względu na redukcję w sylabach zamkniętych ''-er-'' czytamy jak /a/. Przykłady:
* '''fainden''' /ˈfajndən/ znajdywać (1.os.lp. '''fäunder''' /ˈfɜjnda/);
+
* '''fainden''' /ˈfajndən/ znajdywać (1.os.lp. '''fäunder''' /ˈfɜjnda/);
* '''grainden''' /ˈgʁajndən/ mleć (1.os.lp. '''gräunder''' /ˈgʁɜjnda/)
+
* '''grainden''' /ˈgʁajndən/ mleć (1.os.lp. '''gräunder''' /ˈgʁɜjnda/)
* '''hläuden''' /ˈxlɜjdən/  zamykać (np. sklep) (1.os.lp. '''hläuder''' /ˈxlɜjda/)
+
* '''hläuden''' /ˈxlɜjdən/  zamykać (np. sklep) (1.os.lp. '''hläuder''' /ˈxlɜjda/)
* '''krachten''' /ˈkʁɑxtən/ piec, wypiekać (1.os.lp. '''krächter''' /ˈkʁɛxta/)
+
* '''krachten''' /ˈkʁɑxtən/ piec, wypiekać (1.os.lp. '''krächter''' /ˈkʁɛxta/)
* '''kraumpen''' /ˈkʁawmpən/ kurczyć się (1.os.lp. '''kräumper''' /ˈkʁɜjmpa/)
+
* '''kraumpen''' /ˈkʁawmpən/ kurczyć się (1.os.lp. '''kräumper''' /ˈkʁɜjmpa/)
* '''mainden''' /ˈmajndən/ rozważać, być przeciwko (1.os.lp. '''mäunder''' /ˈmɜjnda/)
+
* '''mainden''' /ˈmajndən/ rozważać, być przeciwko (1.os.lp. '''mäunder''' /ˈmɜjnda/)
* '''paunden''' /ˈpawndən/ ostrzegać, bić na alarm (1.os.lp. '''päunder''' /ˈpɜjnda/)
+
* '''paunden''' /ˈpawndən/ ostrzegać, bić na alarm (1.os.lp. '''päunder''' /ˈpɜjnda/)
* '''respaunden''' /ʁɛˈspawndən/ odpowiadać (słowem) (1.os.lp. '''respäunder''' /ʁɛˈspɜjnda/)
+
* '''respaunden''' /ʁɛˈspawndən/ odpowiadać (słowem) (1.os.lp. '''respäunder''' /ʁɛˈspɜjnda/)
* '''slainden''' /ˈslajndən/ zapadać się, chlać (1.os.lp. '''släunder''' /ˈslɜjnda/)
+
* '''slainden''' /ˈslajndən/ zapadać się, chlać (1.os.lp. '''släunder''' /ˈslɜjnda/)
* '''uainden''' /ˈwajndən/ zwijać, nawijać (1.os.lp. '''uäunder''' /ˈwɜjnda/);
+
* '''uainden''' /ˈwajndən/ zwijać, nawijać (1.os.lp. '''uäunder''' /ˈwɜjnda/);
  
 
===== Inne specyficzne czasowniki =====
 
===== Inne specyficzne czasowniki =====
 
Tu znajdują się niedające się sklasyfikować czasowniki. Przykłady:
 
Tu znajdują się niedające się sklasyfikować czasowniki. Przykłady:
* '''säien''' /s<span style="color: #0000ff">e</span>n/ mówić (1.os.lp. '''such''' /sux/)
+
* '''säien''' /s<span style="color: #0000ff">e</span>n/ mówić (1.os.lp. '''such''' /sux/)
* '''släien''' /sl<span style="color: #0000ff">e</span>n/ spać (1.os.lp. '''släch''' /slɛx/)
+
* '''släien''' /sl<span style="color: #0000ff">e</span>n/ spać (1.os.lp. '''släch''' /slɛx/)
* '''fläiten''' /'flejtən/ pływać (1.os.lp. '''fløch''' /flox/)
+
* '''fläiten''' /'flejtən/ pływać (1.os.lp. '''fløch''' /flox/)
* '''fouren''' /'fowʁən/ wołać, dzwonić (1.os.lp. '''førch''' /foχː/, też: '''ført''' /foɾt/)
+
* '''fouren''' /'fowʁən/ wołać, dzwonić (1.os.lp. '''førch''' /foχː/, też: '''ført''' /foɾt/)
* '''šouren''' /'ʂowχən/ myć, czyścić (1.os.lp. '''šørch''' /ʂoχː/)
+
* '''šouren''' /'ʂowχən/ myć, czyścić (1.os.lp. '''šørch''' /ʂoχː/)
* '''hiten''' /xje<span style="color: #0000ff">j</span>n/ uderzać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''hour''' /howɾ/)
+
* '''hiten''' /xje<span style="color: #0000ff">j</span>n/ uderzać (1.os.lp. = 3.os.lp. '''hour''' /howɾ/)
* '''vërðen''' /ˈvjɔɾðən/ stawać się (1.os.lp. '''uärd''' /wɛɾd/)
+
* '''vërðen''' /ˈvjɔɾðən/ stawać się (1.os.lp. '''uärd''' /wɛɾd/)
  
 
=== Tryb łączący ===
 
=== Tryb łączący ===
Linia 982: Linia 982:
 
*w zdaniu nie ma żadnych określeń czasu.
 
*w zdaniu nie ma żadnych określeń czasu.
 
W pozostałych przypadkach stosowanie trybu łączącego brzmi dość pretensjonalnie.
 
W pozostałych przypadkach stosowanie trybu łączącego brzmi dość pretensjonalnie.
Przykłady: ''Son näivern <u>siest</u> min.'' Już nigdy mnie nie zobaczysz, ''Läi vour ðes <u>mäiknən</u> näichstesdäi.'' Obiecuję, że to zrobimy jutro, ''ës <u>räinet</u>.'' Będzie padać., ''Ǎt näirlich miliardən jäirən ðer Ƨäinaänser <u>ëntfäindet</u>''. Za około milion lat Słońce wygaśnie.
+
Przykłady: ''Son näivern <u>siest</u> min.'' Już nigdy mnie nie zobaczysz, ''Läi vour ðes <u>mäiknən</u> näichstesdäi.'' Obiecuję, że to zrobimy jutro, ''ës <u>räinet</u>.'' Będzie padać., ''Ǎt näirlich miliardən jäirən ðer Ƨäinaänser <u>ëntfäindet</u>''. Za około milion lat Słońce wygaśnie.
  
 
===== Przypuszczające zdania warunkowe =====
 
===== Przypuszczające zdania warunkowe =====
 
Stosujemy tryb łączący, wyrażając pewne przypuszczenia dotyczące teraźniejszości czy przyszłości (nie przeszłości, w przeciwieństwie do języka polskiego). Konstrukcja takiego zdania to po prostu dwa zdania obok siebie, opcjonalnie złączone spójnikiem ''sǝu'' /sɜ/ (dosłownie "więc").
 
Stosujemy tryb łączący, wyrażając pewne przypuszczenia dotyczące teraźniejszości czy przyszłości (nie przeszłości, w przeciwieństwie do języka polskiego). Konstrukcja takiego zdania to po prostu dwa zdania obok siebie, opcjonalnie złączone spójnikiem ''sǝu'' /sɜ/ (dosłownie "więc").
Przykłady: ''<u>Seëne</u> räik, <u>onderbäiche</u> häimen vourǝm sädǝn.'' Gdybym była bogata, kupiłabym dom nad morzem, ''<u>Dächte</u> ät jäbǝm täim dächǝ, sǝu man's hart <u>läiðet</u> jäb'sdäi.'' Gdyby o tobie myślała cały czas, to bolałoby mnie serce codziennie.
+
Przykłady: ''<u>Seëne</u> räik, <u>onderbäiche</u> häimen vourǝm sädǝn.'' Gdybym była bogata, kupiłabym dom nad morzem, ''<u>Dächte</u> ät jäbǝm täim dächǝ, sǝu man's hart <u>läiðet</u> jäb'sdäi.'' Gdyby o tobie myślała cały czas, to bolałoby mnie serce codziennie.
  
 
===== Tryb rozkazujący =====
 
===== Tryb rozkazujący =====
 
Od pewnych czasowników, głównie modalnych i posiłkowych, nie można tworzyć trybu rozkazującego z partykułą ''let'' /lej/. W takich przypadkach tryb łączący może wyrażać funkcję rozkaźnika, co w języku polskim często odpowiada konstrukcji życzącej z "oby". W tem sam sposób tworzymy tryb rozkazujący dla trzeciej osoby.
 
Od pewnych czasowników, głównie modalnych i posiłkowych, nie można tworzyć trybu rozkazującego z partykułą ''let'' /lej/. W takich przypadkach tryb łączący może wyrażać funkcję rozkaźnika, co w języku polskim często odpowiada konstrukcji życzącej z "oby". W tem sam sposób tworzymy tryb rozkazujący dla trzeciej osoby.
Przykłady: ''<u>Onnidest</u> souþjǝ.'' Obyś nie potrzebował słodyczy. ''ës <u>läivet</u> oun ënder!'' Niech żyje nasz tato!  
+
Przykłady: ''<u>Onnidest</u> souþjǝ.'' Obyś nie potrzebował słodyczy. ''ës <u>läivet</u> oun ënder!'' Niech żyje nasz tato!  
  
 
===== Stałe konstrukcje ze zdaniami podrzędnie złożonymi =====
 
===== Stałe konstrukcje ze zdaniami podrzędnie złożonymi =====
 
Pewne stałe frazy wymagają zdania podrzędnego wyrażonego orzeczeniem w trybie łączącym. Te frazy (głównie czasownikowe) dotyczą przede wszystkim próśb, przypuszczeń i obaw, nieważne, czy orzeczenie powinno być wyrażone w języku polskim czasem teraźniejszym czy przyszłym. Najważniejsze przykłady:
 
Pewne stałe frazy wymagają zdania podrzędnego wyrażonego orzeczeniem w trybie łączącym. Te frazy (głównie czasownikowe) dotyczą przede wszystkim próśb, przypuszczeń i obaw, nieważne, czy orzeczenie powinno być wyrażone w języku polskim czasem teraźniejszym czy przyszłym. Najważniejsze przykłady:
* '''oinbouden''' zakładając, że
+
* '''oinbouden''' zakładając, że
* '''onërhoungen''' nieważne, czy
+
* '''onërhoungen''' nieważne, czy
* '''oinpräigen''' nalegać, żeby
+
* '''oinpräigen''' nalegać, żeby
* '''fläien''' prosić, żeby
+
* '''fläien''' prosić, żeby
* '''oinfläien''' modlić się, żeby
+
* '''oinfläien''' modlić się, żeby
* '''fräien''' mieć nadzieję, że
+
* '''fräien''' mieć nadzieję, że
* '''fäiren, häðen fäiren''' obawiać się, czy
+
* '''fäiren, häðen fäiren''' obawiać się, czy
Przykład zdania: ''Fläi däch, Houše, ër säch sloutlich <u>faindet</u>.'' Błagam cię, Boże, żeby się on wreszcie odnalazł.
+
Przykład zdania: ''Fläi däch, Houše, ër säch sloutlich <u>faindet</u>.'' Błagam cię, Boże, żeby się on wreszcie odnalazł.
  
 
===== Konstrukcja z zaimkiem '''män''' /mən/ =====
 
===== Konstrukcja z zaimkiem '''män''' /mən/ =====
 
Pewne stałe konstrukcje zdaniowie z '''män''' należy prawidłowo wyrazić w trybie łączącym, jednak ta tendencja współcześnie coraz bardziej zanika. Najważniejsze przykłady:
 
Pewne stałe konstrukcje zdaniowie z '''män''' należy prawidłowo wyrazić w trybie łączącym, jednak ta tendencja współcześnie coraz bardziej zanika. Najważniejsze przykłady:
* '''män säiet''' mówi się
+
* '''män säiet''' mówi się
* '''män latet''' da się, jest możliwe (też: ''män lat''; nie istnieje współcześnie czasownik ''*laten'')
+
* '''män latet''' da się, jest możliwe (też: ''män lat''; nie istnieje współcześnie czasownik ''*laten'')
* '''män häiret''' /məˈneχɛ/ słychać
+
* '''män häiret''' /məˈneχɛ/ słychać
* '''män siet''' widać
+
* '''män siet''' widać
* '''män šodet''' należy (częściej: ''män šoð'')
+
* '''män šodet''' należy (częściej: ''män šoð'')
Przykład zdania: ''Män <u>onlatet</u> ðes hondermäiken.'' Nie da się tego naprawić.
+
Przykład zdania: ''Män <u>onlatet</u> ðes hondermäiken.'' Nie da się tego naprawić.
  
 
===== Czasowniki defektywne =====
 
===== Czasowniki defektywne =====
 
Niektóre czasowniki nie mają trybu oznajmującego w czasie teraźniejszym:
 
Niektóre czasowniki nie mają trybu oznajmującego w czasie teraźniejszym:
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ (potocznie '''’s gäinet''' /ˈsgejnɛ/) nie ma
+
* '''ës gäinet''' /as ˈgejnɛ/ (potocznie '''’s gäinet''' /ˈsgejnɛ/) nie ma
* '''häivet''' /ˈhejvɛ/ tu: udawać się
+
* '''häivet''' /ˈhejvɛ/ tu: udawać się
* '''vërðen''' /ˈvjɔɾðən/ stawać się
+
* '''vërðen''' /ˈvjɔɾðən/ stawać się
 
Wtedy z kontekstu wiemy, czy chodzi o tryb oznajmujący, czy łączący.  
 
Wtedy z kontekstu wiemy, czy chodzi o tryb oznajmujący, czy łączący.  
  
Linia 1024: Linia 1024:
 
* stałe konstrukcje ze zdaniami podrzędnie złożonymi
 
* stałe konstrukcje ze zdaniami podrzędnie złożonymi
 
odpowiednio ze znaczeniem przeszłym w '''jakimkolwiek''' zdaniu składowym. '''Nie''' wolno stosować w czasie przeszłym trybu łączącego, jeśli mówimy o czasownikach nieposiadających trybu przypuszczającego w czasie teraźniejszym ani w przypadku konstrukcji z ''män''. Wynika stąd, że wersja przeszła jest w praktyce nieco rzadziej używana.
 
odpowiednio ze znaczeniem przeszłym w '''jakimkolwiek''' zdaniu składowym. '''Nie''' wolno stosować w czasie przeszłym trybu łączącego, jeśli mówimy o czasownikach nieposiadających trybu przypuszczającego w czasie teraźniejszym ani w przypadku konstrukcji z ''män''. Wynika stąd, że wersja przeszła jest w praktyce nieco rzadziej używana.
Przykłady: ''ëuše minder's souþjǝ lastendäi, ðesdäi nouen <u>lijdet</u> man's bou'' Gdybym zjadł mniej słodyczy wczoraj, dzisiaj nie bolałby mnie brzuch, ''Fäirt ër son <u>seëntet</u> läiven.'' Obawiałam się, czy on jeszcze żyje.
+
Przykłady: ''ëuše minder's souþjǝ lastendäi, ðesdäi nouen <u>lijdet</u> man's bou'' Gdybym zjadł mniej słodyczy wczoraj, dzisiaj nie bolałby mnie brzuch, ''Fäirt ër son <u>seëntet</u> läiven.'' Obawiałam się, czy on jeszcze żyje.
  
 
=== Imiesłów czynny ===
 
=== Imiesłów czynny ===
Linia 1081: Linia 1081:
  
 
==== Zastosowanie ====
 
==== Zastosowanie ====
Imiesłów czynny służy do wyrażania czynności i stanów, które dotyczą wykonawcy czynności w teraźniejszej chwili. Przykłady: ''Siǝn mënen <u>rachtäns</u>.'' Widzimy pracującego mężczyznę, ''ðer min <u>käimänser vourþ</u> näichster säit min ðǝn gǝudǝn four.'' Sąsiad, który idzie w moją stronę, żegna mnie.
+
Imiesłów czynny służy do wyrażania czynności i stanów, które dotyczą wykonawcy czynności w teraźniejszej chwili. Przykłady: ''Siǝn mënen <u>rachtäns</u>.'' Widzimy pracującego mężczyznę, ''ðer min <u>käimänser vourþ</u> näichster säit min ðǝn gǝudǝn four.'' Sąsiad, który idzie w moją stronę, żegna mnie.
  
 
Należy jednak pamiętać o tym, by w mowie codziennej nie nadużywać tego imiesłowu, zwłaszcza w pozycji przed rzeczownikiem, żeby nie brzmieć zbyt oficjalnie, choć faktycznie używa się go częściej niż w języku polskim.
 
Należy jednak pamiętać o tym, by w mowie codziennej nie nadużywać tego imiesłowu, zwłaszcza w pozycji przed rzeczownikiem, żeby nie brzmieć zbyt oficjalnie, choć faktycznie używa się go częściej niż w języku polskim.
Linia 1195: Linia 1195:
  
 
Najważniejsze przykłady:
 
Najważniejsze przykłady:
* '''näiden''' /ˈnejdən/ w konstrukcji pseudoergatywnej tu: potrzebować, chcieć (z rzeczownikiem); w znaczeniu „potrzebować” w mowie bardziej oficjalnej należy zastosować zwykły czasownik ''niden''
+
* '''näiden''' /ˈnejdən/ w konstrukcji pseudoergatywnej tu: potrzebować, chcieć (z rzeczownikiem); w znaczeniu „potrzebować” w mowie bardziej oficjalnej należy zastosować zwykły czasownik ''niden''
* '''fouchen''' /ˈfowxən/ wraz z '''häðen''' tu: (wulg.) jebać (uprawiać z kimś seks)
+
* '''fouchen''' /ˈfowxən/ wraz z '''häðen''' tu: (wulg.) jebać (uprawiać z kimś seks)
* '''louchen''' /ˈlowxən/ wraz z '''häðen''' tu: eufemistyczny odpowiednik ''fouchen'', ''*louch'' to dawne określenie dziury
+
* '''louchen''' /ˈlowxən/ wraz z '''häðen''' tu: eufemistyczny odpowiednik ''fouchen'', ''*louch'' to dawne określenie dziury
* '''þächten''' /'θɛxtən/ wraz z '''häðen''' mieć wyjebane (nie przejmować się), jebać (uprawiać z kimś seks), powstałe od rzeczownika ''þächt'' (szmata, dziwka)
+
* '''þächten''' /'θɛxtən/ wraz z '''häðen''' mieć wyjebane (nie przejmować się), jebać (uprawiać z kimś seks), powstałe od rzeczownika ''þächt'' (szmata, dziwka)
* '''houren''' /ˈhowʁən/ wraz z '''seënen''' tu: słuchać (nie: słyszeć)
+
* '''houren''' /ˈhowʁən/ wraz z '''seënen''' tu: słuchać (nie: słyszeć)
* '''ërhoungen''' /aχˈχownǝn/ zależny; zwyczajnym imiesłowem od ''ërhängen'' jest ''ërhangen''
+
* '''ërhoungen''' /aχˈχownǝn/ zależny; zwyczajnym imiesłowem od ''ërhängen'' jest ''ërhangen''
* '''ërþrouten''' /aχˈθʁowtǝn/ przygnębiony; współcześnie zanikł czasownik ''*ërþräiten''
+
* '''ërþrouten''' /aχˈθʁowtǝn/ przygnębiony; współcześnie zanikł czasownik ''*ërþräiten''
* '''slochen''' /ˈslɔxǝn/ śpiący, przespany; zwyczajnym imiesłowem od ''släien'' jest ''slächten''
+
* '''slochen''' /ˈslɔxǝn/ śpiący, przespany; zwyczajnym imiesłowem od ''släien'' jest ''slächten''
* '''slachen''' /ˈslɑxǝn/ wymordowany, śnięty, wybity; zwyczajnym imiesłowem od ''släigen'' jest ''släigen''
+
* '''slachen''' /ˈslɑxǝn/ wymordowany, śnięty, wybity; zwyczajnym imiesłowem od ''släigen'' jest ''släigen''
* '''soden''' /ˈsɔdən/ rozstrzelany, (potocznie) padnięty; zwyczajnym imiesłowem od ''šouten'' jest ''šouten''  
+
* '''soden''' /ˈsɔdən/ rozstrzelany, (potocznie) padnięty; zwyczajnym imiesłowem od ''šouten'' jest ''šouten''  
* '''soten''' /ˈsɔtən/ (wulg.) obsrany, gówniany, do dupy; zwyczajnym imiesłowem od ''šaiten'' jest ''šijten''
+
* '''soten''' /ˈsɔtən/ (wulg.) obsrany, gówniany, do dupy; zwyczajnym imiesłowem od ''šaiten'' jest ''šijten''
* '''soupen''' /ˈsowən/ (pot.) najarany, nachlany; współcześnie zanikł czasownik ''*säipen''
+
* '''soupen''' /ˈsowən/ (pot.) najarany, nachlany; współcześnie zanikł czasownik ''*säipen''
* '''omslachen''' /ˈɔmˌslɑxǝn/ (książk.) zgładzony, (o człowieku) samobójca; współcześnie zanikł czasownik ''*omsläi(g)en''
+
* '''omslachen''' /ˈɔmˌslɑxǝn/ (książk.) zgładzony, (o człowieku) samobójca; współcześnie zanikł czasownik ''*omsläi(g)en''
* '''vourspoulen''' /ˈfoɾˌspowlǝn/ przykładowy; formacja od rzeczownika ''vourspäil'' (przykład)
+
* '''vourspoulen''' /ˈfoɾˌspowlǝn/ przykładowy; formacja od rzeczownika ''vourspäil'' (przykład)
  
 
==== Zastosowania ====
 
==== Zastosowania ====

Wersja z 15:44, 9 wrz 2019

język astralogermański
ƨ̌ermanes šond
Utworzenie: Obcy w 2015
Ilość mówiących 62 000 000
Ilość mówiących (faktyczna) 1
Sposoby zapisu: łaciński
Typologia: średnio fleksyjny, szyk zasadniczo SVO
Klasyfikacja: języki indoeuropejskie
  • języki germańskie
    • języki zachodniogermańskie
      • języki astralskie
        • język astralogermański
Status urzędowy
Język urzędowy : Germania
Język pomocniczy : Haurenia
Język mniejszości : Haurenia, Astral, Istanbu
Oficjalna regulacja: Komisja Języka Astralogermańskiego (Outsot ƨ̌ermanes šonds)
Kody
Conlanger–1 agm
Lista conlangów


Język astralogermański (potocznie język germański, język a-germański) — język z rodziny germańskich, jeden z najważniejszych utworzonych przez Obcego konlangów. Silnie zróżnicowany dialektowo. Używany w conworldzie zwanym Kontynentem Istanbudzkim od ok. V wieku. Zamysł powstał ok. 2005 roku i jezyk jest dalej rozwijany. Astralogermańszczyzna charakteryzuje się głównie wpływami języka angielskiego, niemieckiego i niderlandzkiego, również szemierskiego, języków romańskich i języków słowiańskich. Mimo to w kwestii współczesnych zapożyczeń astralogermański reprezentuje postawę silnego puryzmu językowego.

Spis treści

Historia conworldowa

Plemiona germańskie przybyły z północy na Kontynent Istanbudzki ok. IV wieku. Język wyewoluował z dialektów zachodniogermańskich pod koniec V wieku, zarazem też powstało pierwsze państwo założone na Kontynencie przez Indoeuropejczyków zwane Astralem. W XI wieku doszło do poważnych zmian geograficznych na Kontynencie, w tym wycofania się Leńchszan na północ, powyżej 55. równoleżnika, dzięki czemu nowo powstały naród zwany Germańczykami oderwał się od Astralczyków i rozpoczął przeprowadzkę na północ i tam do dziś są osiedleni współcześni Germańczycy.

W trakcie kolejnych najazdów Indoeuropejczyków dochodziło do kolejnych zmian leksykalnych, fonetycznych, gramatycznych i składniowych, aż współczesny astralogermański się uformował w formie znanej dziś pod koniec XVIII wieku, natomiast współczesna ortografia została zaprojektowana w roku 1950 przez specjalną komisję powołaną przez rządzące ówcześnie radykalne feministki z Ruchu Wolności.

Fonologia

Język astralogermański jest językiem z niezwykle bogatym zestawem fonemów i ich allfonów. Jest sporo zarówno spółgłosek, jak i samogłosek. Nie istnieje w pełni regularny sposób odczytywania języka z zapisu, głównie z powodu zastosowania ortografii etymologicznej i mnogości procesów fonetycznych zachodzących w astralogermańszczyźnie. Zachodzi również sporo procesów wyrazowych pomiędzy poszczególnymi fonemami.

Spółgłoski

wargowe zębowe dziąsłowe zadziąsłowe retrofleksyjne palatalne welarne języczkowe krtaniowe
nosowe m n[1][2] ɲ
zwarte p[3] b t[3] d[4] k[3] g
szczelinowe f v θ ð s z[2] ʃ ʒ[5] ʂ ʐ[6] x χ ʁ h
półotwarte w w̃ l j[7]
uderzeniowe ɾ[8]
  1. przy ściągnięciu się z /ə/ często jest zgłoskotwórcze, tj. [n̩]; głoskę [w̃] traktujemy oddzielnie
  2. 2,0 2,1 w większości Germanii przeważa wymowa dziąsłowa, tj. [n] i [s], jednak zwłaszcza na wschodzie są wyjątki
  3. 3,0 3,1 3,2 w większości Germanii w nagłosie jest przydech, tj. [pʰ], [t̪ʰ], [kʰ]
  4. w większości Germanii przeważa wymowa zębowa, tj. [t̪] i [d̪], jednak zwłaszcza na południowym zachodzie tak nie jest
  5. w większości Germanii przeważa wymowa zmiękczona, tj. [ʃʲ] i [ʒʲ]; /t/ i /d/ często jest ściągane odpowiednio do [t͡ʃʲ] i [d͡ʒʲ], jednak np. dla wyrazu dutšiland [ˈdutʃʲɪlɑnt] jest to już uznawane za błąd
  6. rzadko występują; poprawną realizacją jest też twarde [ʃ] i [ʒ]; w niektórych częściach Germanii zlewa się całkowicie z fonemami /ʃ/ i /ʒ/
  7. w większości Germanii zmiękcza poprzedzającą spółgłoskę, np. hin [çʲjɛn]
  8. występuje przede wszystkim w końcówkach fleksyjnych; po samogłosce, a przed spółgłoską często realizowane jako niezgłoskotwórcze [ɐ]

Samogłoski

przednie środkowe tylne
przymknięte i y[1] u
prawie przymknięte ɪ
półprzymknięte e[1] ɘ[2] o[1]
średnie ə[3]
półotwarte ɛ[4] ɜ[5] ɔ[4]
otwarte a[4] ɑ[6]
  1. 1,0 1,1 1,2 wymowa z iloczasem, tj. [eː], [iː], [oː], [yː] , jest w pełni poprawnym wariantem, choć w przypadku [e] nieco rzadsza, a także /y/ nie zawsze można wymówić jako [yː]
  2. zaokrąglony wariant wymowy, tj. [ɵ], jest w pełni równoprawny, choć nieco rzadziej stosowany
  3. istnieje tylko w krótkim wariancie, tzn. [ə̆]
  4. 4,0 4,1 4,2 mogą się ściągać z [w̃] jako samogłoski nosowe, tj. [ɛ̃], [ɔ̃], [ã], zwłaszcza częsta jest opcja [ɛ̃], choć nie zawsze jest to poprawne, np. šenst to zawsze [ʃʲew̃z]
  5. przed [j] bardzo często realizowane jako [œ]
  6. rzadko występuje; w niektórych regionach Germanii zlewa się całkowicie z fonemem /a/

Procesy fonetyczne

Tutaj przedstawiono współczesne procesy fonetyczne, które nie zostały oddane w pisowni i które niekoniecznie zaszły we wszystkich dialektach astralogermańszczyzny. Oto one:

  • nazalizacja, np. ring [ʁɛw̃] > [ʁɛ̃]
  • elizja, np. ðene ouhren [ðɛnɛ ˈown] > [ðɛˈnown]
  • łączenie międzywyrazowe, np. bist onhier [bi ˈɔw̃çʲjə] > [biˈzɔw̃çʲjə]
  • kontrakcja [t̪] z [ʃʲ], np. tšeënen [ˈtʃʲɔjnɛn] > [ˈt͡ʃʲɔjnɛn]
  • kontrakcja [ə̆] z [n] do sylabotwórczego [n̩], np. houšen [ˈhowʂə̆n] > [ˈhowʂn̩]
  • kontrakcja samogłosek przed [ə̆n], np. häien [ˈhejə̆n] > [ˈheə̆n] > [hen]
  • redukcja [ɛɾ] do [a] zwłaszcza po zbitce spółgłoskowej oraz po dyftongu i spółgłosce, np. häunder [ˈhɘjndɛɾ] > [ˈhɘjnda]
  • upodobnienie [χ] i [h]/[x], np. ërhai [aʁˈhaj] > [aχˈhaj] > [aˈχːaj]
  • redukcja nieakcentowanego [ɛ] (w ściśle określonych przypadkach), np. mäiken — bezokolicznik — ['mejkɛn] > ['mejkə̆n] > [ˈmejkn̩], jednak mäiken — gerundium lub 3.os.lm. czasu teraźniejszego oznajmującego — [ˈmejkɛn]
  • monoftongizacja [ej] i [ow], zwłaszcza gdy sylaba z dyftongiem jest zamknięta, np. häit [hejt] > [het]
  • zmiękczenie przed [j], np. blëch [bljɔx] > [bʎʲjɔx]
  • ubezdźwięcznienie w wygłosie (w [d̪] niekonsekwentnie), np. konð [kɔw̃ð] > [kɔw̃θ]
  • udźwięcznienie w wygłosie [s], np. häist [hejs] > [hɘs] > [hɘz]
  • aspiracja nagłosowego [p], [t] i [k], np. täim [tejm] > [tʰejm]
  • znikające [h], np. ðes hart [ðes ˈha] > [ðes ˈa] > [ðeˈza]
  • redukcja spółgłosek w sylabach zamkniętych, np. haund [hawnt] > [hawn]
  • cofanie się akcentu w sylabach zamkniętych, np. ëruäin [aʁˈwejn] > [aʁˈwɘn] > [ˈaʁwɘn]

Historyczne procesy fonetyczne

Tutaj wypisano właściwą drogę fonetyczną wyrazów astralogermańskich z pragermańskiego. Należy pamiętać, że na język nachodziły przeróżne wpływy, stąd często będą w standardowym astralogermańskim odstępstwa od reguł. Więc:

  • pod akcentem pragermańskie długie *ā i *ē, później też *ī przeszło w długie /a/ > /e/, które w sylabach otwartych się zdyftongizowało do /ej/
  • zapożyczone *ī po akcencie często się dyftongizowało do /jɛ/
  • pod akcentem pragermańskie *ō przeszło w /ɜ/
  • pod akcentem pragermańskie *ū przeszło w /y/
  • pod akcentem krótkie *a przeszło w /ɛ/
  • pod akcentem krótkie *u przeszło w /o/, które w sylabach otwartych się dyftongizowało do /ow/
  • pod akcentem długie /e/, niezmieszane jeszcze z *ī, przed *t i *n, uległo przegłoszeniu do /jɔ/
  • długie /ej/ się obniża do /aj/, natomiast akcentowane krótkie *a i *u nie przechodziło odpowiednio w /e/ i /o/, jeśli następowało po nim *h /x/
  • pragermańskie dyftongi *ai, *eu i *iu przeszły do /e/, natomiast dyftong *au przeszedł w /o/
  • przed zbitkami *mp i *nd głoska *u zdyftongizowała się do /au/, natomiast *i do /ai/
  • krótkie samogłoski w końcówkach fleksyjnych zredukowały się do /ɛ/
  • głoska *h /x/ i zbitka *ht /xt/ zanikały po samogłoskach długich
  • zbitka *ft przeszła w /xt/
  • zbitka *sk przeszła w /ʃ/ przed spółgłoskami i długimi samogłoskami, w przeciwnym wypadku przeszła w /s/
  • nastąpił rozwój później cofniętego pobocznego akcentu oksytonicznego w formach osobowych czasowników oraz w przymiotnikach i rzeczownikach, co skutkowało utrzymaniem się niezredukowanego /ɛ/ na końcu pewnych wyrazów
  • w mocnych czasownikach przeszłych i imiesłowach krótkie głoski się wydłużały, m.in. *i przeszło do /ij/ > /iː/
  • przed *m zredukowane /ɛ/ zmieniło wymowę na /ɜ/
  • późniejsze lub zapożyczone krótkie głoski *a i *o same lub w dyftongu z /w/ uległy przegłoszeniu, zwłaszcza przed -er: /a/ > /ɛ/ i /ɔ/ > /ɜ/
  • grupa /ɛw/ powstała z przegłoszenia /aw/ przeszła w /ɜj/

Akcent wyrazowy

Akcent w rodzimych wyraz przeważnie pada na pierwszą sylabę rdzenia, jednak nie zawsze tak się dzieje, np. ðäronst. W przypadku przedrostków takich jak vour-, onder- często występuje akcent główny na przedrostku, a akcent poboczny w pierwszej sylabie rdzenia, np. vourkouren. W rzadkich przypadkach jest ruchomy, np. MatiasMatiäser. W wyrazach obcych po dostosowaniu słowotwórczym i fonetycznym często zostaje oryginalny akcent, np. interesten.

Pisownia

Język astralogermański charakteryzuje się dość mocno etymologiczną pisownią. Nie istnieje jeden regularny sposób zapisu zasłyszanych wyrazów. Alfabet jest oparty ma piśmie łacińskim, do tego dochodzi wiele znaków diakrytycznych. Zdania zaczynamy wielką literą z wyjątkiem znaków diakrytycznych. Ogólnie wielką literę stosujemy rzadko poza imionami i nazwami obiektów geograficznych. Przecinek jest stosowany rzadziej niż w np. niemieckim, za to częściej niż np. w angielskim. Znakiem oddzielającym części całkowite od dziesiętnych jest przecinek (,), natomiast tysiące rozdzielamy odstępem ( ). Oficjalny format daty to DD.MM.RRRR, bez zera wiodącego przy dniu, miesiącu ani roku, np. 2.3.575 (jr.), natomiast pełny format daty wygląda np. tak: 12. 3-däi, 12-maund 2012 jr. (dzień miesiąca, dzień tygodnia, miesiąc, rok).

Zestaw liter i digrafów

  • a /a/, rzadko /ɑ/ (np. land /lɑnt/)
  • ä /ɛ/
  • b /b/
  • c — tylko jako część ch; w zapożyczeniach zawsze występuje k lub ts
  • d /d/, może być nieme (np. haund /hawn/)
  • ð /ð/
  • e /ɛ/, czasem krótkie /ǝ/ (np. näichstes /ˈnejxstǝs/)
  • ë /jɔ/, czasem /a/ (np. hënel /ˈhanɛl/), bardzo rzadko /ɔj/ (np. tšën /t͡ʃɔjn/)
  • ǝ /ɘ/, czasem krótkie /ǝ/ (np. ðǝm /ðǝm/)
  • f /f/
  • g /g/, może być nieme (np. ërhoungen /aχˈχownǝn/)
  • h /h/, może być nieme (np. hart /a/)
  • i /ɪ/
  • j /j/, rzadko /x/ (np. bräidj /bʁejtx/)
  • k /k/
  • l /l/, może być nieme (np. ðenøld /ðɛˈno/)
  • m /m/, rzadko nieme (np. system /ˈsajtɘ/)
  • n /n/, czasami też /w̃/ (np. šenst /ʃɛw̃z/), rzadko nieme (np. loung /lowk/)
  • o /ɔ/
  • ø /o/
  • p /p/
  • r /ʁ/, czasem wymawiane jako /ɾ/ (np. honder /ˈhɔndɛɾ/)
  • s /s/, może się udźwięczniać do /z/ (np. ðes haupt /ðɛˈzaw/) lub być nieme (np. instalaten /aw̃taˈlatən/)
  • š /ʃ/, rzadko /ʂ/, np. šouren /ˈʂowχǝn/)
  • t /t/, może być nieme (np. bist /bɪ/)
  • þ /θ/
  • u /u/, przed samogłoską /w/ (np. uärden /ˈwcʁdɛn/)
  • ü /y/
  • y /aj/ — tylko w zapożyczeniach (np. system /ˈsajtɘ/)
  • v /v/
  • ƨ /z/
  • ƨ̌ /ʒ/, rzadko /ʐ/ (np. chanƨ̌en /ˈxaw̃ʐǝn/)

Czasem jest też stosowany apostrof (), jednak nie jest on uznawany za osobną literę.

Digrafy:

  • ai /aj/
  • ëi /aj/
  • äi /ej/, czasem /e/ (np. häirt /heχt/), rzadko /ɛ/ (np. ëntfäinden /antˈfɛndɛn/)
  • ei /ej/
  • oi /oj/ — jedynie w wyrazie oin /ojn/ i pochodnych wyrazach oraz zapożyczeniach
  • ou /ow/, rzadko /o/ (np. oug /o/)
  • au /aw/
  • äu /ɜj/
  • ëu /jow/
  • ǝu /ɜ/
  • üi /y/, w przypadku tej pisowni może być też alofon z iloczasem [yː]
  • ij /i/
  • /ɔj/, rzadko /jɔj/ (np. seënen /ˈsjɔjnən/)
  • ch /x/
  • er /a/, bardzo rzadko /ǝ/ — tylko w przedrostkach for- /fǝ/ i onder- /ɔndǝ/; nie zawsze to funkcjonuje jako digraf (np. fiser /ˈfisɛɾ/)
  • in, en, än /ɛw̃/, często ściągane do [ɛ̃]; nie zawsze funkcjonują jako digrafy (np. senden /ˈsɛndən/)
  • ng /ɲ/, czasami /n/ (np. sproungen /ˈspʁownən/)
  • /tʃ/, często ściągane do [t͡ʃʲ]
  • dƨ̌ /dʒ/, często ściągane do [d͡ʒʲ]

Morfologia

Język astralogermański należy do języków średnio fleksyjnych. Mimo niewielkiego inwentarza końcówek w stosunku do innych germańskich jest stosunkowo dużo reguł i wyjątków od nich w zakresie doboru odpowiedniej formy fleksyjnej, co może przysparzać trudności zwłaszcza osobom zaczynającym naukę astralogermańszczyzny.

Czasownik

Czasownik w języku astralogermańskim odmienia się przez osoby, liczby, czasy i tryby. Czasowniki mogą być przechodnie lud nieprzechodnie, jednak nie istnieje strona bierna. Do tego dochodzą również formy bezosobowe, czyli bezokolicznik, gerundium i imiesłowy. Fleksja czasownika jest mało bogata, jednakże czas przeszły czasownika nie tworzy się w regularny sposób od formy podstawowej i w tej kwestii rozwinął się znacznie w stosunku do innych germańskich, gdzie zazwyczaj uczymy się z tabelek tzw. drugiej i trzeciej formy. W przypadku astralogermańszczyzny tych dodatkowych form, a zwłaszcza drugiej, najlepiej nauczyć się na pamięć.

Bezokolicznik

Forma słownikowa. Możemy rozpoznać go:

  • po końcówce -en [...ən], np. mäiken /ˈmejkən/ — robić, wytwarzać
    • rzadko zachodzi kontrakcja, np. häien /hen/ — tu: iść
  • rzadko -ən [...ən], np. siən /ˈsijən/ — widzieć

Nie wszystkie czasowniki mają bezokolicznik. Oto najważniejsze wyjątki:

  • ës gäinet /as ˈgejnɛ/ (potocznie ’s gäinet /ˈsgejnɛ/) — nie ma
  • ës iš /aˈzɪʃ/ — bez bezokolicznika — tu: jest (ogólnie o stanie istnienia przedmiotów; odpowiednik angielskiego there is)
  • hërə /ˈhjɔʁɘ/ — chcieć (z czasownikiem)
  • häit /ˈhet/ — tu: powodzić się, iść
  • häivet /ˈhejvɛ/ — tu: udawać się

Najprostszy sposób zastąpienia bezokolicznika to użycie spójnika ðən sai, np. Hou kənst ðən sai dächs onhërə? — Jak możesz nie chcieć?

Bezokolicznik krótki

Jest to specjalna forma bezokolicznika, stosowana głównie w języku mówionym i pisanym nieformalnym. Z wyjątkiem utartych zwrotów i przeczenia kan(st) wolno ją zastąpić zwykłym bezokolicznikiem w wielu przypadkach. Forma ta jest identyczna w wymowie i pisowni jak forma 1.os.lp. czasu teraźniejszego oznajmującego. Najważniejsze zastosowania:

  • po przeczeniu z kan lub kanst, np. Kanst si hin. — Nie widzisz go. (obowiązkowo bezokolicznik krótki)
  • po czasownikach modalnych, np. Šod häi. — Muszę iść.
  • po spójniku celu ðən sai zastosowany z podmiotem nieosobowym, np. Hou ðən sai lüv? — Jak żyć?

Nigdy nie tworzymy takich bezokoliczników od czasowników seënen (być), konðen (móc) i onkonðen (nie móc).

Często w mowie potocznej zdarza się, że po ðən sai stosujemy ten bezokolicznik z podmiotem osobowym, jednak normatywnie jest to kwalifikowane jako błąd, np. nie mówimy *Häiet ðən sai häð(en) ðən slou, tylko Häiet ðən sai häðet ðən slou. — Idziecie położyć się spać.

Gerundium

W pisowni forma niemal zawsze taka sama jak bezokolicznik, tylko -ən zamieniamy na -en. Wymowa natomiast się zmienia na [...ɛn], bo nie zachodzi redukcja e ani również kontrakcja, np.

  • ðes mäiken /ðes ˈmejkɛn/ — robienie, wytwarzanie
  • ðes häien /ðɛs ˈhejɛn/ — tu: chodzenie
  • ðes sien /ðɛs ˈsijɛn/ — widzenie

Nie zawsze się używa tych form, zwłaszcza nie używa się gerundiów od czasowników modalnych. Niektóre formy z kolei się zsubstantywizowały, czyli dzisiaj funkcjonują również jako pełnoprawne rzeczowniki, np. ëšen /ˈjɔʃɛn/ — jedzenie (ang. food, rzeczownik).

Czas teraźniejszy oznajmujący

Temat czasu teraźniejszego tworzymy, po prostu odcinając końcówkę od bezokolicznika. Musimy jednak pamiętać, że mamy zarówno kilka czasowników nieregularnych, jak i w liczbie pojedynczej zachodzą dość często zjawiska zwane monoftongizacją i redukcją.

Czasowniki regularne

Obowiązuje następująca tabela końcówek:

l. pojedyncza l. mnoga
1. (zero) -ən […ɘn]
2. -st […s] -et […ɛ]
3. -t […t], (zero) -en […ɛn]

W 3.os.lp. stosujemy końcówkę zerową, jeżeli:

  • czasownik w rdzeniu kończy się na d lub t, niezależnie od tego, czy jest nieme, czy nie, wtedy obowiązuje wymiana -d : -ð i -t : -þ, np.
    • lenden /ˈlɛndɛn/ : lenð /lɛnθ/ — pożyczać (zarówno komuś, jak i od kogoś)
    • fläiten /ˈflɛjtɛn/ : fläiþ /fleθ/ — pływać (o przedmiocie)
  • temat czasownika kończy się samogłoską niezapisywaną dyftongiem:
    • siən /ˈsijən/ : si /sɪ/ — widzieć
  • w kilkunastu wyjątkach, m.in.:
    • bresten /ˈbʁɛstən/ — wybuchać
    • ðästen /ˈðɛstən/ — pytać
    • haten /ˈhɑtən/ — nienawidzić
    • krachten /ˈkʁɑxtən/ — piec, wypiekać
    • uiten /ˈwitən/ — wiedzieć

W 2.os.lp. stosujemy wstawne ə czytane jak szwa, czyli /ə/, jeżeli temat czasownika kończy się na s lub ƨ, np.:

  • släisen /ˈslejsən/ : släisəst /ˈslejsəs/ — szumieć (np. o liściach)

Czasowniki mieszane

Czasowniki mieszane różnią się od regularnych tym, że zostawiają bezokolicznikowe -en w temacie czasu teraźniejszego w liczbie pojedynczej. Przykładowa odmiana:

mäiken /ˈmejkən/ — robić, wytwarzać

l. pojedyncza l. mnoga
1. mäiken /ˈmejkɛn/ mäikən /ˈmejkɘn/
2. mäikenst /ˈmejkɛns/ mäiket /ˈmejkɛ/
3. mäikent /ˈmejkɛnt/ mäiken /ˈmejkɛn/

Inne przykładowe czasowniki odmieniające się tak samo:

  • läisten /ˈlejsən/ — tu: zapewniać, dostarczać
  • hølden /ˈholdən/ — tu: trwać (przez jakiś czas)
  • säiðen /ˈsejðən/ — współczuć, opłakiwać
  • läiðen /ˈlejðən/ — tu: boleć, chorować (zwłaszcza ciężko)
  • lächten /ˈlɛxtən/ — latać
  • houchen /ˈhowxən/ — wywyższać się
  • näimen /ˈnejmən/ — nazywać się
  • uärmen /ˈwɛɾmən/ — tu: być ciepło, robić się ciepło
  • houšen /ˈhowʂən/ — być gorąco, ogrzewać

Uwaga: na południu Germanii można zastosować regularną 1. i 2. osobę.

Czasowniki z monoftongizacją i redukcją

Czasowniki z redukcją zmieniają samogłoskę rdzenną w liczbie pojedynczej (czasem tylko w 3.os.) i/lub odrzucają spółgłoskę w wygłosie. Czasami się zdarza przesunięcie akcentu w liczbie pojedynczej. W liczbie mnogiej natomiast nie ma żadnych zmian.

Grupa samogłoskowa äi — /ej/ : /e/

Zachodzi głównie dla rdzeni zakończonych na äi + spółgłoskę r, l, m, d, t. Mamy w całej liczbie pojedynczej monoftongizację, jeśli mówimy o stanach lub ich zmianach, natomiast jeśli monoftongizacja dotyczy 3. osoby, to mamy na myśli czynność. Jest sporo wyjątków od tej reguły.

häiren /ˈheχən/ — tu: słyszeć, słuchać

l. pojedyncza l. mnoga
1. häir /ˈheχ/ häirən /ˈhejχɘn/
2. häirst /ˈheχs/ häiret /ˈhejχɛ/
3. häirt /ˈheχt/ häiren /ˈhejχɛn/

Inne przykłady:

  • sväilen /ˈsvejlən/ — puchnąć, nabrzmiewać
  • fäilen /ˈfejlən/ — tu: podobać się
  • häilen /ˈhejlən/ — tu: goić się, zdrowieć
  • mäiren /ˈmejʁən/ — umierać
  • uäiren /ˈwejʁən/ — czekać
  • fäiren /ˈfejʁən/ — tu: obawiać się
  • fräiren /ˈfʁejʁən/ — tu: zamarzać
  • säch šäiren /səx ˈʃejʁən/ — strzyc się, (przenośnie) wściekać się, wyrywać sobie włosy z głowy
  • käiren /ˈkejʁən/ — tu: losować
  • dräimen /ˈdʁejmən/ — marzyć, snić
  • fläiten /ˈflejtən/ — pływać (o przedmiocie)
  • spräiten /ˈspʁejtən/ — kwitnąć, zakwitać
  • räiden /ˈʁedən/ — tu: czytać
  • spräiden /ˈspʁedən/ — tu: rozprzestrzeniać się

Inne przykłady (tylko 3.os.)

  • stäilen /ˈsejlən/ — kraść
  • fäilen /ˈfejlən/ — tu: spadać
  • häilen /ˈhejlən/ — tu: leczyć
  • fäiren /ˈfejʁən/ — tu: jechać
  • fräiren /ˈfʁejʁən/ — tu: zamrażać
  • šäiren /ˈʃejʁən/ — strzyc, dzielić
  • täiren /ˈtejʁən/ — drzeć (np. papier)
  • käiren /ˈkejʁən/ — tu: kierować, myć (np. podłogę)
  • säimen /ˈsejmən/ — pływać
  • bäiten /ˈbejtən/ — gryźć
  • fläien /ˈflen/ — tu: uciekać
  • räiden /ˈʁedən/ — tu: radzić
  • spräiden /ˈspʁedən/ — tu: rozprzestrzeniać

Najważniejsze wyjątki:

  • mäilen /ˈmejlən/ — malować, mleć, pisać e-mail
  • outsäilen /ˈowtˌsejlən/ — sprzedawać
  • bäiren /ˈlejnən/ — rodzić
  • ëntbäiren /antˈbejʁən/ — obywać się (bez czegoś)
  • späiten /ˈspejtən/ — pluć
Grupa samogłoskowa äi — /ej/ : /ə/

Zachodzi głównie dla rdzeni zakończonych na n lub ng. Mamy w całej liczbie pojedynczej monoftongizację, jeśli mówimy o stanach lub ich zmianach, natomiast jeśli monoftongizacja dotyczy 3. osoby, to mamy na myśli czynność. Jest sporo wyjątków od tej reguły.

ëruäinen /aʁˈwejnən/ — wygrywać

l. pojedyncza l. mnoga
1. ëruäin /ˈaʁwən/ ëruäinən /aʁˈwejnɘn/
2. ëruäinst /ˈaʁwəns/ ëruäinet /aʁˈwejnɛ/
3. ëruäint /ˈaʁwənt/ ëruäinen /aʁˈwejnɛn/

Inne przykłady:

  • ërsäinen /aʁˈsejnən/ — przypominać sobie, tęsknić, wspominać (zmiana akcentu)
  • ëntsäinen /antˈsejnən/ — zapominać, wymazać z pamięci (zmiana akcentu)
  • sväingen /ˈsvejnən/ — wirować, falować, drżeć

Inne przykłady (tylko w 3.os.)

  • räinen /ˈʁejnən/ — tu: biegać, ciec
  • ðäinen' /ˈðejnən/ — tu: wydawać się
  • þräingen /ˈθʁejnən/ — naciskać, pchać
  • säingen /ˈsejnən/ — śpiewać
  • bräingen /ˈbʁejnən/ — przynosić
  • släingen /ˈslejnən/ — okrywać, wić się

Najważniejsze wyjątki:

  • läinen /ˈlejnən/ — schylać się
  • späinen /ˈspejnən/ — pleść
  • uäinen /ˈwejnən/ — lamentować, głośno płakać
  • ðäinen /ˈðejnən/ — tu: zarabiać, służyć
Grupa spółgłoskowa niema

Zachodzi głównie dla spółgłosek g i d (jako część nd), które stają się nieme w liczbie pojedynczej (tzw. redukcja sylab zamkniętych). Jest dość dużo wyjątków od tej reguły.

stäigen /ˈstejgən/ — rosnąć, podnosić

l. pojedyncza l. mnoga
1. stäig /ˈstej/ stäigən /ˈstejgɘn/
2. stäigst /ˈstejs/ stäiget /ˈstejgɛ/
3. stäigt /ˈstejt/ stäigen /ˈstejgɛn/

Inne przykłady:

  • släigen /ˈslejgən/ — bić się z kimś, zabijać masowo
  • ërmäigen /aʁˈmejgən/ — zdobywać majątek, umożliwiać
  • dräigen /ˈdʁejgən/ — przesuwać, nosić
  • bäigen /ˈbejgən/ — skręcać, zginać
  • fläigen /ˈflejgən/ — lecieć (w powietrzu, np. pyłek)
  • fainðen /ˈfajndən/ — znajdywać
  • paunden /ˈpawndən/ — bić na alarm
  • kompaunden /kɔw̃ˈpawndən/ — składać
  • hlenden /ˈxlɛndən/ — oglądać
  • houlden /ˈhodən/ — trzymać, zatrzymywać

Najważniejsze wyjątki:

  • läigen /ˈlejgən/ — kłamać
  • säigen /ˈsejgən/ — piłować
  • sänden /ˈsɛndən/ — wysyłać
  • lenden /ˈlɛndən/ — pożyczać (komuś lub od kogoś)
Inne grupy alternacyjne

Głównie to są wyrazy przejęte z łaciny (bezpośrednio lub z języka turkiskiego). Poszczególne zmiany szczególnie odzwierciedlają różny rozwój samogłosek i spółgłosek w sylabach zamkniętych i otwartych dialektów graniczących z substratem turkiskim, gdzie zjawiska monoftongizacji i redukcji sylab zamkniętych miały trochę inny przebieg.

kompäilen /kɔw̃ˈpejlən/ — łączyć kawałki w jedną całość, kompilować

l. pojedyncza l. mnoga
1. kompäil /ˈkɔw̃pl/ kompäilən /kɔw̃ˈpejlɘn/
2. kompäilst /ˈkɔw̃pls/ kompäilet /kɔw̃ˈpejlɛ/
3. kompäilt /ˈkɔw̃plt/ kompäilen /kɔw̃ˈpejlɛn/

Inne przykłady (bez zmiany akcentu):

  • kombäinen /kɔw̃ˈbejnən/ — kombinować, mieszać (1.os. kombäin /ˈkɔw̃bjɛn/)
  • despäiten /ˈdɛpjən/ — dyskutować (1.os. despäit /ˈdɛpɘj/)
  • säch intereseënen /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsjɔjnən/ — interesować się (1.os.lp. säch intereseën /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsɔjɔn/)
  • mäunderen /ˈmɜjndʁən/ — kosztować, mieć (ileś) lat (1.os. mäunder /ˈmɜjnda/)
  • hiten /ˈxjejn/ — uderzać, bić (1.os. hit /ˈxjɛ/, 1.lm. hiten /ˈxjejɘn/)

Czasowniki nieregularne

Są też czasowniki, które nie pasują do żadnej z reguł. Na szczęście jest ich bardzo niewiele. Wszystkie zaprezentowano poniżej. N czerwono wyjątki i w pisowni, i w wymowie, na pomarańczowo wyjątki tylko w wymowie. Należy również pamiętać, że czasowniki konðen, onkonðen i häien posiadają również regularną odmianę w innym znaczeniu niż podane niżej.

seën /ˈsjɔjn/

być

konðen /ˈkɔw̃ðən/

tu: móc, potrafić

onkonðen /ˈɔnˌkɔw̃ðən/

tu: nie móc, nie potrafić

uiten /ˈwɪtən/

wiedzieć

niden /ˈnɪdən/

potrzebować

häðen /ˈhɛðən/

mieć

häien /ˈhen/

tu: iść

säien /ˈsen/

mówić

1.lp. bin /bɘ, bɘn/[1] kən /kɘ, kɘn/[1] kan /kaw̃/ uit /wɪt/ nid /nɪ/ häð /hɛð/ häi /hej/ säi /sej/
2.lp. bist /bɪ, bɪz/[1][2] kənst /kɘ, kɘz/[1][2] kanst /kaw̃z/ uist /wɪst/ nidst /nɪ, niz/[1][2] häðst /hɘðz/ häist /hɘz/ säist /sɘz/
3.lp. iš /ɪʃ/ kən /kɘ, kɘn/[1] kan /kaw̃/ uit /wɪt/ nid /nɪ/ häðt, həðt /hɘðt/[3] häit /het/ säit /set/
1.lm. seënən, s’n /sɘn, ˈsjɔjnɘn/[4] konðən /ˈkɔw̃ðɘn/ onkonðən /ˈɔnˌkɔw̃ðɘn/ uitən /wɪtɘn/ nidən /nɪdɘn/ häðən /hɛðɘn/ häiən /hejɘn/ säiən /sejɘn/
2.lm. seënet, s’nt /sɘnt, ˈsjɔjnɛ/[4] konðet /ˈkɔw̃ðɛ/ onkonðet /ˈɔnˌkɔw̃ðɛ/ uitet /wɪtɛ/ nidet /nɪdɛ/ häðet /hɛðɛ/ häiet /hejɛ/ säiet /sejɛ/
3.lm. seënen, s’n /sɘn, ˈsjɔjnɛn/[4] konðen /ˈkɔw̃ðɛn/ onkonðen /ˈɔnˌkɔw̃ðɛn/ uiten /wɪtɛn/ niden /nɪdɛn/ häðen /hɛðɛn/ häien /hejɛn/ säien /sejɛn/
  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 wybieramy drugi z wymienionych sposobów wymowy, jeśli zachodzi łączenie międzywyrazowe, tzn. następny wyraz zaczyna się od samogłoski lub tzw. znikającego h
  2. 2,0 2,1 2,2 jest obowiązkowe w 2.os.lp. dodanie zaimka osobowego þu, jeśli nie zachodzi łączenie międzywyrazowe; w przypadku czasownika seënen mamy fakultatywność poza utartymi zwrotami
  3. drugi wymieniony wariant pisowni został wprowadzony w 2015 roku jako alternatywny, jeśli konieczne jest rozróżnienie w piśmie między formą teraźniejszą a formą przeszłą czasownika häðen (w wymowie różnica istnieje zawsze)
  4. 4,0 4,1 4,2 pierwszy z wymienionych wariantów wymowy jest częstszy, lecz mniej oficjalny; w tekstach nieoficjalnych krótszą formę możemy zapisać w drugi z wymienionych sposobów pisowni

Czasowniki specjalne i defektywne

Jak w większości języków indoeuropejskich, tak samo i w astralogermańszczyźnie niektóre czasowniki posiadają tylko określone formy, często jednak tylko w konkretnym kontekście. Podzielimy je sobie na kilka grup.

Czasowniki z konstrukcją pseudoergatywną

Są to czasowniki, które składniowo tworzą tzw. konstrukcję pseudoergatywną, tzn.

  • dla czasowników przechodnich: zaimek osobowy w pełnej formie w celowniku + orzeczenie w 3.os. (liczbę uzgadnia się z podmiotem) + podmiot w mianowniku
  • dla czasowników nieprzechodnich: zaimek osobowy w pełnej formie w celowniku + orzeczenie w 3.os. + nieodmienna część mowy lub zdanie podrzędnie złożone.

Jeśli czasownik z tej grupy jest w danym znaczeniu defektywny, to posiada on tylko 3.os. Wszystkie czasowniki z tej grupy tworzą formę rozkazującą również tylko dla 3.os.

Przykłady zdań: Mins hërə ëš(en). — Chcę jeść, Dächs näiden broud, ou? — Chcesz chleba?, Hins ðäint stränchel iš. — Wydaje mu się, że jest silny, Mins fräirt. — Jest mi mroźno.

Najważniejsze czasowniki z konstrukcją pseudoergatywną:

  • hërə /ˈhjɔʁɘ/ — bez bezokolicznika — chcieć (z czasownikiem)
  • häit /ˈhet/ — bez bezokolicznika — tu: powodzić się, iść (komuś)
  • häivet /ˈhejvɛ/ — bez bezokolicznika — tu: udawać się
  • šoden /ˈʃɔdən/ — tu: mieć powinność, musieć; drugie znaczenie jest rzadkie, głównie w języku mówionym i jeśli to wynika jednoznacznie z kontekstu, ponieważ šoden jako „musieć” domyślnie przyjmuje zwykłą konstrukcję
  • ðäinen /ˈðejnən/ — tu: wydawać się (komuś)
  • läiðen /ˈlejðən/ — tu: boleć
  • fräiren /ˈfʁejnən/ — tu: być (komuś) mroźno
  • šodänsen /ˈʃɔdɛnsən/ — tu: być (komuś) chłodno
  • uärmen /ˈwɛɾmən/ — tu: być (komuś) ciepło
  • houšen /ˈhowʂən/ — tu: być (komuś) gorąco
  • säiðen /ˈsejðən/ — tu: współczuć (komuś)

Należy jednak pamiętać, że w większości przypadków konstrukcja pseudoergatywna jest całkowicie synonimiczna z jej zwykłym odpowiednikiem lub można zamienić miejscami podmiot i zaimek osobowy. W tym znaczeniu konstrukcję stosujemy głównie wtedy, jeśli chcemy podkreślić w zdaniu dopełnienie, o którym mowa w zdaniu. Dawniej różnica stylistyczna w stosunku do zwykłego odpowiednika była taka, że konstrukcja pseudoergatywna występowała częściej w języku mówionym, jednak powoli to się staje nieaktualne i coraz częściej możemy spotkać i na piśmie tę konstrukcję w odniesieniu do większości czasowników.

Przykład zdania: Mins ëšt äpel. = ëš äpel. — Jem jabłko, Mins fäilt ër. = ër fäilt min. — Podoba mi się on.

Czasowniki bezosobowe

Są to czasowniki, które są podobne do konstrukcji pseudoergatywnej, tyle że zamiast zaimka osobowego występuje na początku słówko ës /as/, reszta zasad bez zmian. Jeśli czasownik z tej grupy jest w danym znaczeniu defektywny, to posiada on tylko 3.os. Wszystkie czasowniki z tej grupy tworzą formę rozkazującą również tylko dla 3.os.

Przykłady zdań: ës gäinen lider. — Nie ma ludzi, ës ðäint ’s fräirt. — Wydaje się, że jest mroźno.

Najważniejsze czasowniki bezosobowe:

  • ës gäinet /as ˈgejnɛ/ (potocznie ’s gäinet /ˈsgejnɛ/) — bez bezokolicznika — nie ma; formalnie jest to forma trybu łączącego
  • ës iš /aˈzɪʃ/ — bez bezokolicznika — tu: jest (ogólnie o stanie istnienia przedmiotów; odpowiednik angielskiego there is)
  • ës häit /as ˈhet/ — bez bezokolicznika — tu: powodzić się, iść (ogólnie)
  • ðäinen /ˈðejnən/ — tu: wydawać się (ogólnie)
  • räinen /ˈʁejnən/ — tu: padać (o deszczu)
  • snäien /ˈsnejnən/ — padać (o śniegu)
  • häilen /ˈhejlən/ — tu: padać (o gradzie)
  • fräiren /ˈfʁejnən/ — tu: być mroźno, robić się mroźno
  • šodänsen /ˈʃɔdɛnsən/ — tu: być chłodno, robić się chłodno
  • uärmen /ˈwɛɾmən/ — tu: być ciepło, robić się ciepło
  • houšen /ˈhowʂən/ — tu: być gorąco, robić się gorąco

Należy jednak pamiętać, że w niektórych przypadkach konstrukcja bezosobowa jest całkowicie synonimiczna z jej zwykłym odpowiednikiem. W tym znaczeniu konstrukcję stosujemy, jeżeli czasownik przedstawia jakieś doznania zmysłowe lub niedomiar. Różnica w stosunku do zwykłego odpowiednika jest głównie stylistyczna — konstrukcja bezosobowa zazwyczaj brzmi bardziej dostojnie i jest bardziej typowa dla języka pisanego.

Przykład zdania: ës gläimen krystalen. = Krystalen gläimen. — Kryształy się mienią.

Do tego można całkowicie pominąć ës, zwłaszcza w języku mówionym i pisanym nieformalnym, jeśli czasownik jest nieprzechodni i defektywny, np. ës šodänst. = šodänst. — Jest zimno. / Robi się zimno.

Tryb rozkazujący

W języku astralogermańskim są dwa rodzaje trybu rozkazującego. Pierwszy to tzw. standardowy tryb rozkazujący, a drugi to tzw. bezokolicznikowy tryb rozkazujący.

Standardowy tryb rozkazujący

W przeciwieństwie do wielu języków indoeuropejskich formę tę tworzy się analitycznie, dodając przed czasownikiem w odpowiedniej osobie czasu teraźniejszego oznajmująceo formę let /ˈlej/. Jeżeli czasownik jest bezosobowy i używa ës, to pomijamy to słówko. Przykłady: Let häist uoð min! — Chodź ze mną!, Let hodeshouldlich räint! — Niech w końcu pada!

Nie wszystkie czasowniki osobowe mają standardową konstrukcję rozkazującą z let. Oto najważniejsze wyjątki:

  • ës gäinet /as ˈgejnɛ/ (potocznie ’s gäinet /ˈsgejnɛ/) — nie ma
  • ës iš /aˈzɪʃ/ — bez bezokolicznika — tu: jest (ogólnie o stanie istnienia przedmiotów; odpowiednik angielskiego there is)
  • hërə /ˈhjɔʁɘ/ — chcieć (z czasownikiem)
  • šoden /ˈʃɔdən/ — musieć, mieć powinność
  • konðen /ˈkɔw̃ðən/ — tu: móc, potrafić
  • onkonðen /ˈɔnˌkɔw̃ðən/ — tu: nie móc, nie potrafić
  • niden /ˈnɪdən/ — potrzebować
  • dären /ˈdɛʁən/ — śmieć, ośmielać się

Najprostszy sposób zastąpienia tej konstrukcji to użycie trybu łączącego (nie zawsze w języku polskim stosujemy tryb rozkazujący), np. Dächs onhëret min onderštiv. — Obyś nie chciał mnie zrozumieć. Wyjątek to ës gäinet, który zastępujemy przez onseënet (wzorcowo pomijamy ës), np. Onseënet plëtš dächə. — Oby nie było miejsca dla ciebie.

Bezokolicznikowy tryb rozkazujący

Ten tryb jest tworzony, ustawiając bezokolicznik za dopełnieniem bliższym lub dalszym czasownika i semantycznie pełni funkcję drugoosobowej instrukcji. Stosujemy go wyłącznie w tekstach pisanych, zwłaszcza na tabliczkach, w ogłoszeniach, podręcznikach, instrukcjach, poradnikach, programach komputerowych itp. Jednak w dialogach, opowiadaniach, literaturze pięknej, korespondencji, komentarzach, postach itp. powinniśmy używać zwykłego trybu rozkazującego. Również jeśli dopełnienie zawiera zdanie podrzędne lub dopełnienie nie jest obecne, to zazwyczaj też jest preferowany zwykły tryb rozkazujący. Istotne jest jeszcze to, że przy dopełnieniu zawsze opuszczamy rodzajnik. Przykłady: Däurer släiten, rüim refrouren iš! — Zamykać drzwi, pomieszczenie klimatyzowane!, Släinsäin ðes «Internet Explorer» oinkliken däche taimen uoð linkǝm knaup. — Kliknij dwukrotnie lewym przyciskiem w ikonę Internet Explorera, ale: Let nëmst ðes litärüi, hou säch däilt ät 3. — Weź liczbę, która jest podzielna przez 3. Noun’s fäiden! — Nie karmić! (to jest tylko przeczenie bezokolicznika).

Przeczenia

W astralogermańszczyźnie zasadniczo wyróżniamy trzy typy przeczeń:

  • poprzez dodanie przed dopełnieniem przymiotnika nouen,
  • poprzez dodanie przed czasownikiem przysłówka nouen,
  • poprzez dodanie przed czasownikiem słówka kan lub kanst,
  • poprzez dodanie cząstki on- przed czasownikiem.

Dodanie przed dopełnieniem przymiotnika nouen

Ten sposób przeczenia obowiązuje przede wszystkim przed większością czasowników wymagających dopełnienia, bez względu na to, czy w dopełnieniu zastosowano rodzajnik określony czy nie. W przypadku wielu dopełnień domyślnie zaprzecza się to dopełnienie, które wskazuje na rzecz. Przykłady: Häð noune souþenheden. — Nie mam słodyczy, Let hlendst nounəm ƨäinänsəm! — Nie patrz na słońce!, Oinfläi nounən Houšen — Nie modlę się do Boga, Oinsäiþt ounən ät nounəm fäiren — Nie zaprosił nas na przedstawienie (podkreślamy samą czynność).

Dodanie przed czasownikiem przysłówka nouen

Ten sposób przeczenia stosuje się przede wszystkim w czasownikach nieprzechodnich i czasownikach, których dopełnieniem jest zaimek lub dopełnienie jest poprzedzone zaimkiem. Konstrukcja jest stosowana również, jeśli dopełnienie jest nazwą własną, zwłaszcza nazwą instytucji, tytułem lub nazwą geograficzną, a także zawsze w przypadku długich nazw własnych. Przykłady: Son nouen släi. — Jeszcze nie śpię, Nouen käim vourþ ät bräudesland. — Nie wracam do Stanów Zjednoczonych, ër nouen hait min ðenes snärpel. — On nie dał mi tego łańcuszka, Nouen lächtërrijd däch. — Nie zdradziłem cię.

Dodanie przed czasownikiem słówka kan lub kanst

W tym sposobie należy dodać słówko kan w 1. i 3.os.lp. lub kanst w 2.os.lp. do formy krótkiej bezokolicznika. Tutaj nie wolno zastosować formy długiej ze względu na ewentualną zbieżność znaczeniową z czasownikiem onkonðen. W praktyce kan(st) faktycznie jest to odmiana konðen, choć z historycznego punktu widzenia ma związek np. z niemieckim kein. W przypadku liczby mnogiej stosujemy sposób z cząstką on-. Tego rodzaju przeczenia używamy ze stałą grupą czasowników, głównie związanych z postrzeganiem i stanami umysłu, głównie: siən (widzieć), onderštiven (rozumieć), häien (tu: iść, jechać), häiren (tu: słyszeć), uiten (wiedzieć), dänken (myśleć (o kimś)), häðen ät dei (pamiętać). Przykłady: Kan häð ät däi, hou düd lastendäi. — Nie pamiętam, co robiłem wczoraj, Kan häiren! — Słucham? (dosł.: nie słyszę), Kanst si hin. — Nie widzisz go.

Dodanie cząstki on- przed czasownikiem

Ten sposób stosujemy, jeżeli czasownik, zwłaszcza häðen, tworzy związek frazeologiczny nienależący do grupy kan(st), a także w przypadku czasownika konðen ze specjalnymi formami w lp. z wyjątkiem występowania samodzielnie oraz łączenia z czasownikami konkretnymi oraz czasownikiem seënen (być). Stosujemy go obowiązkowo we wszystkich nieosobowych formach czasowników, które nie są częścią orzeczenia modalnego. Ten rodzaj przeczenia ma również zastosowanie jako alternatywa drugiego sposobu w krótkich zdaniach. Przykłady: Onkən bräichen ðes uindəu. — Nie mogę rozbić okna, Onhäð ðen lou näichstesdäi — Jutro się nie kąpię, Dächt onləuchtenen lideren. — Myślałam o niekochanych ludziach, Onkäim vourþ! — Nie wrócę!.

Czas przeszły oznajmujący

Czas przeszły tworzy się na wiele sposobów. Najczęstszym z nich jest wymiana samogłoski rdzennej. Jest bardzo dużo czasowników z przegłosem w porównaniu do innych germańskich, ponieważ procesy analogizujące były bardzo silne. Należy czasem też pamiętać o zjawisku redukcji.

Końcówki fleksyjne

Czasowniki przyjmują ten sam zestaw końcówek co w czasie teraźniejszym:

l. pojedyncza l. mnoga
1. (zero) -ən […ɘn]
2. -st […s] -et […ɛ]
3. -t […t], (zero) -en […ɛn]

Zasady tworzenia 3.os.lp. już nie są tak bardzo bezwyjątkowe jak w czasie teraźniejszym, dlatego przy każdym czasowniku jest sygnalizowane, czy 3.os.lp. posiada końcówkę zerową. Nie należy również zapominać o tym, że jeżeli czasownik w rdzeniu kończy się na d lub t, to niezależnie od tego, czy jest nieme, czy nie, standardowo obowiązuje wymiana -d : -ð i -t : -þ, np.

  • fläid /ˈflejd/ : fläið /flejθ/ — prosić, błagać
  • sprout /spʁowt/ : sprouþ /spʁowθ/ — kwitnąć, zakwitać

Tworzenie rdzenia końcówki

Zostaną zaprezentowane zarówno wszystkie możliwe sposoby tworzenia rdzenia czasu przeszłego dla 1.os.lp., jednak zalecanym sposobem jest po prostu nauczenie się formy przeszłej na pamięć wraz z każdym czasownikiem.

Czasowniki z sufiksem -t-

Następuje dodanie do rdzenia sufiksu -t-. Jest to domyślna regularna końcówka, jednak rzadko występująca. Jeżeli rdzeń już kończy się na d lub t, to obowiązują wymiany d : ð i t : þ. Mogą się zdarzyć wymiany głosek, w tym przegłosy. Przykłady:

  • mäunderen /ˈmɜjndʁən/ — kosztować, mieć (ileś) lat (1.os.lp. mäundert /ˈmɜjndat/)
  • seënen /ˈsjɔjn/ — być (1.os.lp. seënt /ˈsɘnt/)
  • minen /ˈmɪnən/ — znaczyć (1.os.lp. mint /mnt/)
  • fouren /ˈfowʁən/ — wołać, dzwonić (1.os.lp. ført /foχt/))
  • häðen /ˈhɛðən/ — mieć (1.os.lp. = 3.os.lp. häðt /ˈhɛðt/)
  • louþen /ˈlowθən/ — usuwać (1.os.lp. = 3.os.lp. louþt /ˈlowθt/)
  • bläiƨen /ˈblejzən/ — dmuchać
  • läisten /ˈlejsən/ — tu: zapewniać, dostarczać
  • läpen /ˈlɛpən/ — biegać
  • tšeënen /ˈtʃɔjnən/ — ciągnąć (1.os.lp. tšeënt /ˈtʃɔjɔnt/)
  • säch intereseënen /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsjɔjnən/ — interesować się (1.os.lp. säch intereseënt /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsɔjɔnt/)
  • haten /hɑtən/ — nienawidzić (1.os.lp. = 3.os.lp. hast; z historycznego punktu widzenia st jest tu haureńskim ściągnięciem się hat- z końcówką -t)
Czasowniki z sufiksem -d-

Dodajemy do rdzenia sufiks -d-. Może dojść również do skrócenia dyftongu lub przegłosu. Należy uważać też na ewentualną dźwięczność d. Przykłady:

  • düən /ˈdywən/ — robić (1.os.lp. düd /dyd/, historycznie -d- jest reliktem reduplikacji, a nie sufiksem)
  • konðen /ˈkɔw̃ðən/ — tu: znać (1.os.lp. kound /kowd/, historycznie -ð- w czasie teraźniejszym jest analogią do 3.os.lp. czasu przeszłego)
  • konðen /ˈkɔw̃ðən/ — tu: umieć, móc, potrafić (1.os.lp. kond /kɔnd/, historycznie -ð- w czasie teraźniejszym jest analogią do 3.os.lp. czasu przeszłego)
  • fläien /ˈflejən/ — tu: prosić, błagać (1.os.lp. fläid /flejt/)
  • fläien /ˈflen/ — tu: uciekać (1.os.lp. fläid /flejt/)
  • läien /ˈlejən/ — leżeć, kłaść (1.os.lp. läid /lejt/)
  • sären /ˈsɛɾən/ — zasługiwać, przysięgać (1.os.lp. särd /seɾd/)
  • häiren /ˈheχən/ — tu: słyszeć, słuchać (1.os.lp. härd /heɾd/)
  • ërkänen /aχˈkɛnən/ — rozpoznawać (1.os.lp. ërkand /aχˈkɑnd/)
  • päien /ˈpejən/ — płacić (1.os.lp. paid /pajt/)
  • filen /ˈfɪlən/ — tu: wypełniać (1.os.lp. fould /fowt/)
  • outsäilen /ˈowtˌsejlən/ — sprzedawać (1.os.lp. outsould /owtˈsowt/)
Czasowniki z sufiksem -cht-

Należy dodać do rdzenia sufiks -cht-. Dużo czasowników z tej grupy jest obcego pochodzenia. Trzeba szczególnie tutaj uważać na końcówkę 3.os.lp., zazwyczaj jest zerowa, ale jeśli się ona pojawia, to -chþ potocznie często się czyta jako jedną głoskę /θ/. Niemal zawsze można się spodziewać większych zmian w temacie w tej grupie. Przykłady:

  • vour läien /ˈfoɾ ˌlejən/ — obiecywać (1.os.lp. = 3.os.lp. lucht vour /ˌluxt ˈfoɾ/)
  • lenden /ˈlɛndən/ — pożyczać (zarówno komuś, jak i od kogoś) (1.os.lp. = 3.os.lp. lencht /lɛnxt/)
  • kräipen /ˈkʁejpən/ — skradać się, czołgać się, raczkować (1.os.lp. = 3.os.lp. krächt /kʁɛcht/)
  • dänken /ˈdɛnkən/ — myśleć (1.os.lp. = 3.os.lp. dächt /dɛxt/; d- konsonantyzm jest spowodowany prawdopodobnie uniknięciem homonimii z þänken, czyli „dziękować”)
  • bräingen /ˈbʁejnən/ — przynosić (1.os.lp. = 3.os.lp. brächt /bʁɛxt/)
  • dräigen /ˈdʁejgən/ — przesuwać, nosić (1.os.lp. = 3.os.lp. dracht /dʁɑxt/)
  • ðäinen /ˈðejnən/ — wydawać się (3.os.lp. duncht /dunxt/)
  • hlenden /ˈxlɛndən/ — oglądać (1.os.lp. = 3.os.lp. hlucht /xluxt/)
  • þräiden /ˈθʁejdən/ — zwijać, wnioskować (1.os.lp. = 3.os.lp. þrucht /θʁuxt/)
  • ërmäigen /aʁˈmejgən/ — zdobywać majątek, umożliwiać (1.os.lp. = 3.os.lp. ërmocht /aʁˈmɔxt/)
  • vuršen /ˈvuχʃən/ — pracować (1.os.lp. = 3.os.lp. racht /ʁɑxt/)
  • mäiken /ˈmejkən/ — robić (1.os.lp. mäicht /mejxt/; 3.os.lp. z końcówką )
  • dräimen /ˈdrejmən/ — marzyć, śnić (1.os.lp. drächt /dʁɛxt/; 3.os.lp. z końcówką )
  • outbläiken /ˈowtˌblejkən/ — wygasać, ciemnieć (1.os.lp. outbläicht /owtˈblejxt/; 3.os.lp. z końkcówką )
  • sloken /ˈslɔkən/ — połykać (1.os.lp. slocht /slɔxt/, potocznie *slouk jest uważane za błąd; 3.os.lp. z końcówką )
  • sväingen /ˈsvejnən/ — wirować, falować, drżeć (1.os.lp. svøcht /svoxt/; 3.os.lp. z końcówką )
  • säch konsenträiten /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁejtən/ — koncentrować się (1.os.lp säch konsenträcht /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁɛxt/; 3.os.lp. z końcówką ; rzadko też säch konsentrout /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁowt/)
  • stenken /ˈstɛnkən/ — śmierdzieć (1.os.lp. = 3.os.lp. stäncht /stɛnxt/; 3.os.lp. z końcówką )
  • konstrüišen /kɔw̃ˈtʁyʃən/ — konstruować (1.os.lp. konstrucht /kɔw̃ˈtʁuxt/; 3.os.lp. dowolna)
  • instalaten /aw̃taˈlatən/ — instalować (1.os.lp. instalächt /aw̃taˈlɛxt/; 3.os.lp. dowolna)
Czasowniki przegłaszające się na ou /ow/

Należy samogłoskę rdzenną zamienić na ou /ow/, rzadziej też na ø /o/ lub əu /ɜ/. Czasowniki z wymianą ë /jɔ/ - ëu /jow/ też zaliczamy do tej klasy. Jest to dość spora grupa czasowników, większość z nich jest pochodzenia germańskiego, sporo z nich oryginalnie nie miało przegłosu, tylko go uzyskało na podstawie analogii. Należy czasem pamiętać o wspomnianej wcześniej redukcji spógłosek g i d (po spółgłosce), czasem mogą też zajść inne drobne zmiany w temacie, wynikające z historycznych praw fonetycznych. Przykłady:

  • bäiden /ˈbejdən/ — oferować (1.os.lp. boud /bowt/)
  • bäigen /ˈbejgən/ — skręcać, kręcić (1.os.lp. boug /bow/)
  • bäilðen /ˈbelðən/ — budować (1.os.lp. bould /bowd/; potoczne używane *bäilden jest uważany za błąd)
  • bäinden /ˈbɛndən/ — wiązać (1.os.lp. bound /bowd/)
  • bäiren /ˈbejʁən/ — rodzić (1.os.lp. bour /bowχ/)
  • beginen /bɛˈgɪnən/ — zaczynać (1.os.lp. begoun /bɛˈgown/, też: begäin /bɛˈgejn/)
  • bräichen /ˈbʁejxən/ — łamać, pękać, rozbijać (1.os.lp. brouch /bʁowx/)
  • bresten /ˈbʁɛstən/ — wybuchać, pęcznieć (1.os.lp. = 3.os.lp. brøst /bʁost/)
  • buən /ˈbuwən/ — buczeć (1.os.lp. bəu /bɜ/)
  • onderbäichen /ɔndəˈbejxən/ — kupować (1.os.lp. onderbouch /ɔndəˈbowx/)
  • däilgen /ˈdejgən/ — oceniać (1.os.lp. doulg /dow/; prawidłowy też jest zapożyczony z niemieckiego t- konsonantyzm täilgen)
  • dräichen /ˈdʁejxən/ — pić (1.os.lp. drouch /dʁowx/)
  • ëntfäilen /antˈfejlən/ — polecać (1.os.lp. ëntfoul /antˈfowl/; prawidłowy też jest zapożyczony z niemieckiego -mp- konsonantyzm ëmpfäilen)
  • ëntfäinden /antˈfɛndən/ — znikać (1.os.lp. ëntfønd /antˈfond/)
  • ëntfängen /antˈfɛɲən/ — odbierać (1.os.lp. ëntfoung /antˈfown/; prawidłowy też jest zapożyczony z niemieckiego -mp- konsonantyzm ëmpfängen)
  • ërdaien /aʁˈdajən/ — więdnąć (1.os.lp. ërdou /aʁˈdow/)
  • ërlaien /aʁˈlajən/ — nagradzać (1.os.lp. ërlou /aʁˈlow/)
  • ërläisten /aʁˈlejsən/ — przegrywać, gubić (1.os.lp. = 3.os.lp. ërloust /aʁˈlows/)
  • ërmäistelen /aʁˈmejstlən/ — mieszać, bałaganić (1.os.lp. ërmoustel /aʁˈmowstɛl/)
  • ërsäinen /aʁˈsejnən/ — przypominać (1.os.lp. ërsoun /aʁˈsown/)
  • ëruäinen /aʁˈwejnən/ — wygrywać (1.os.lp. ërvoun /aʁˈvown/)
  • ëruäirgen /aʁˈweʁgən/ — dusić się, toczyć się, tracić równowagę (1.os.lp. ërvørch /aʁˈvoχː/)
  • ëšen /ˈjɔʃən/ — jeść (1.os.lp. ëuš /jɔwʃ/)
  • faien /ˈfajən/ — walczyć (1.os.lp. fou /fow/)
  • fäichen /ˈfejxən/ — oszukiwać (1.os.lp. fouch /fowx/)
  • fäiden /ˈfejdən/ — karmić, gasić (1.os.lp. foud /fowt/)
  • fäilen /ˈfejlən/ — spadać, podobać się (1.os.lp. foul /fowl/; w sensie „podobać się” 1.os.lp. = 3.os.lp.)
  • fäiren /ˈfejʁən/ — jechać, prowadzić (1.os.lp. four /fowχ/)
  • filen /ˈfɪlən/ — czuć się, czuć (1.os.lp. foul /fowl/)
  • fläigen /ˈflejgən/ — lecieć (w powietrzu, np. pyłek) (1.os.lp. floug /flow/)
  • fräiren /ˈfʁejʁən/ — zamrażać, mrozić się (1.os.lp. frour /fʁowχ/)
  • ës gäinet /as ˈgejnɛ/ — nie ma (3.os.lp. ës goun /as ˈgown/)
  • gäiten /ˈgejtən/ — rozlewać, podlewać (1,os.lp. gout /gowt/)
  • gelden /ˈgɛldən/ — odpowiadać (za coś), płacić, być ważnym (1.os.lp. gøld /golt/)
  • gläimen /ˈglejmən/ — świecić, mienić się (1.os.lp. gloum /glowm/)
  • häiven /ˈhejvən/ — podnosić, udawać się (1.os.lp. houv /howf/; w sensie „udawać się” 1.os.lp. = 3.os.lp.)
  • hängen /ˈhɛɲən/ — wieszać, wisieć (1.os.lp. houng /hown/)
  • hërə /ˈhjɔʁɘ/ — chcieć (z czasownikiem) (3.os.lp. hëurə /ˈhjɔwʁɘ/)
  • hräiven /ˈxɾejvən/ — kopać, grzebać (1.os.lp. hrouv /xɾowf/)
  • vourþ käimen /ˈfoɾθ ˌkejmən/ — przychodzić, wracać (1.os.lp. koum vourþ /ˌkowm ˈfoɾθ/)
  • käiren /ˈkejʁən/ — kierować, losować (1.os.lp. kour /kowχ/)
  • kälen /ˈkɛlən/ — zabijać (1.os.lp. koul /kowl/)
  • laien /ˈlajən/ — oświetlać, zapalać (1.os.lp. lou /low/)
  • läigen /ˈlejgən/ — kłamać (1.os.lp. loug /low/)
  • läinen /ˈlejnən/ — schylać się (1.os.lp. loun /lown/)
  • lëšen /ˈljɔʃən/ — pozwalać (1.os.lp. lëuš /ljɔwʃ/, też: lëšt /ljɔʃt/)
  • loken /ˈlɔkən/ — blokować, zamykać (1.os.lp. louk /lowk/)
  • lüven /ˈlyvən/ — żyć (1.os.lp. ləuv /lɜf/)
  • mäiren /ˈmejʁən/ — umierać (1.os.lp. mour /mowχ/)
  • mëšen /ˈmjɔʃən/ — mierzyć (1.os.lp. mëuš /mjɔwʃ/)
  • muən /ˈmuwən/ — muczeć (1.os.lp. məu /mɜ/)
  • näiren /ˈnejʁən/ — karmić (1.os.lp. nour /nowχ/)
  • nëmen /ˈɲɔmən/ — brać (1.os.lp. nëum /ɲowm/)
  • open /ˈɔpən/ — otwierać (1.os.lp. oup /owp/; nastąpiła reinterpretacja wygłosu rdzenia en jako końcówki bezokolicznika)
  • päichen /ˈpejxən/ — wpajać, wbijać (1.os.lp. pouch /powx/)
  • räiden /ˈʁedən/ — czytać (1.os.lp. roud /ʁowt/, też: räið /ʁejθ/)
  • räinen /ˈʁejnən/ — tu: biegać, ciec (1.os.lp. roun /ˈʁown/)
  • rehäiren /ʁeˈhɛjʁən/ — wymagać (1.os.lp. rehour /ʁeˈhowχ/)
  • onderlaien /ɔndəˈlajən/ — wytrzymywać (1.os.lp. onderlou /ɔndəˈlow/)
  • ondersäichen /ɔndəˈsejxən/ — szukać (1.os.lp. ondersouch /ɔndəˈsowx/)
  • säimen /ˈsejmən/ — pływać (1.os.lp. soum /sowm/)
  • säingen /ˈsejnən/ — śpiewać (1.os.lp. soung /sown/)
  • släingen /ˈslejnən/ — okrywać, wić się (1.os.lp. sloung /slown/)
  • släiten /ˈslejtən/ — zamykać (1.os.lp. slout /slowt/)
  • smelten /ˈsmɛlten/ — topić, topić się (1.os.lp. smølt /smolt/)
  • späichen /ˈspejxən/ — zbierać, przemawiać, obradować (1.os.lp. spouch /spowx/)
  • späinen /ˈspejnən/ — prząść (1.os.lp. spoun /spown/)
  • spräiden /ˈspʁedən/ — rozprzestrzeniać (się) (1.os.lp. sproud /spʁowt/)
  • spräingen /ˈspʁejnən/ — rosnąć, roić się (1.os.lp. sproung /spʁown/)
  • spräiten /ˈspʁejtən/ — kwitnąć, zakwitać (1.os.lp. sprout /spʁowt/)
  • spränchelen /ˈspʁɛnxlən/ — ściskać, wyciskać (1.os.lp. sprounchel /spʁɔw̃xɛl/; w sensie „rozciągać, naprężać” 1.os.lp. spränchelt)
  • stäichen /ˈstejxən/ — kłuć, żądlić (1.os.lp. stouch /stowx/)
  • stäilen /ˈsejlən/ — kraść, stawiać (1.os.lp. stoul /sowl/; outstäilen w sensie „okazać się” 1.os.lp. = 3.os.lp.)
  • sväilen /ˈsvejlən/ — puchnąć, nabrzmiewać (1.os.lp. svøl /svol/)
  • sväiren /ˈsvejʁən/ — przeklinać (1.os.lp. svør /svoɾ/)
  • säch ƨäinen /səx ˈzejnən/ — opalać się (1.os.lp. säch ƨoun /səx ˈzown/; ƨ- konsonantyzm pojawił się prawdopodobnie w wyniku homonimii z wymarłym czasownikiem *säinen)
  • šäiren /ˈʃejʁən/ — strzyc, dzielić (np. drewno) (1.os.lp. = 3.os.lp. sour /sowχ/)
  • šoden /ˈʃɔdən/ — mieć powinność, musieć (1.os.lp. šoud /ʃowt/)
  • täichen /ˈtejxən/ — dotykać (1.os.lp. touch /towx/)
  • täiren /ˈtejʁən/ — drzeć, wykańczać się (1.os.lp. tour /towχ/)
  • þräingen /ˈθʁejnən/ — naciskać, pchać (1.os.lp. þroung /θʁown/)
  • uiten /'witən/ — wiedzieć (1.os.lp. = 3.os.lp. uot /wɔt/, 2.os.lp. uost /wɔst/; zaszła stara analogia w czasie przeszłym, dlatego czasownik zaliczany do grupy -ou-)
  • uäiven /ˈwejvən/ — tkać (1.os.lp. vouv /vowf/)
Czasowniki przegłaszające się na ij /i/

Należy samogłoskę rdzenną zamienić na ij /i/. Zdecydowana większość czasowników z tej grupy jest pochodzenia germańskiego. Przykłady:

  • bäiten /'bejtən/ — gryźć (1.os.lp. bijt /bit/)
  • bläiven /'blejvən/ — zostawać (1.os.lp. blijv /blif/)
  • dräiven /'dʁejvən/ — pędzić, napędzać (1.os.lp. drijv /dʁif/)
  • ërmäiðen /aʁ'mejðən/ — unikać (1.os.lp. ërmijd /aʁ'mid/)
  • fräichen /'fʁejxən/ — wietrzyć, odświeżać (1.os.lp. frijch /fʁix/)
  • gläiden /'glejdən/ — ślizgać się, wyślizgiwać się (1.os.lp. glijd /glid/)
  • glichen /'glɪxən/ — równać się, przyrównywać (1.os.lp. glijch /glix/)
  • hiden /'hɪdən/ — ukrywać (1.os.lp. hijd /hid/)
  • häilen /'hejlən/ — leczyć, zdrowieć (1.os.lp. hijl /hil/, w sensie „zdrowieć” też: houl /howl/)
  • käichen /'kejxən/ — łapać (1.os.lp. kijch /kix/)
  • kräiten /'kʁejtən/ — płakać (1.os.lp. krijt /kʁit/)
  • läiðen /'lejðən/ — cierpieć (1.os.lp. lijd /lid/)
  • liken /'lɪkən/ — lubić (1.os.lp. lijk /lik/)
  • näigen /'nejgən/ — giąć, zginać (1.os.lp. nijg /ni/)
  • outläisten /'owtˌlejtən/ — wymieniać (po kolei) (1.os.lp. outlijst /'owtˌlit/)
  • räiden /'ʁedən/ — radzić (1.os.lp. rijd /ʁit/)
  • räiven /'ʁejvən/ — trzeć (1.os.lp. rijv /ʁif/)
  • släiden /'slejdən/ — tu: śledzić, osuwać się (1.os.lp. slijd /slid/)
  • smäiðen /'smejðən/ — kuć (1.os.lp. smijd /smid/; pierwotnie czasownik słaby; powstał w wyniku analogii z läiðen i snäiðen)
  • smäiten /'smejtən/ — rzucać (1.os.lp. smijt /stigsmit/)
  • snäiðen /'snejðən/ — ciąć (1.os.lp. snijd /'snid/)
  • stäigen /'stejgən/ — piąć się, wzrastać (1.os.lp. stijg /sti/)
  • sträichen /'sʁejxən/ — głaskać, trzeć (1.os.lp. strijch /sʁix/)
  • sträiden /'sʁejdən/ — kłócić się, walczyć (1.os.lp. strijd /sʁid/)
  • sträiven /'sʁejvən/ — dążyć (1.os.lp. strijv /sʁif/)
  • šainen /'ʃajnən/ — świecić, obnosić się, wydawać się (1.os.lp. šijn /ʃin/)
  • šäiten /'ʃejtən/ — wulg. srać (1.os.lp. šijt /ʃit/)
  • šiben /'ʃɪbən/ — szaleć, głupieć (1.os.lp. šijb /ʃip/)
  • šriven /'ʃʁɪvən/ — pisać (1.os.lp. šrijv /ʃʁif/)
  • þräiven /ˈθʁejvən/ — obracać, kręcić (1.os.lp. þrijv /θʁif/)
  • uäichen /ˈwejxən/ — mijać, ustępować (1.os.lp. vijch /vix/)
Czasowniki przegłaszające się na ai /aj/

Dość rzadka grupa czasowników, zarówno w czasownikach rdzennych, jak i zapożyczonych. Samogłoskę rdzenną należy zmienić na ai /aj/, rzadko też a /a/. Przykłady:

  • fräien /'ʃʁejən/ — wierzyć, mieć nadzieję (1.os.lp. frai /fʁaj/)
  • häien /hen/ — iść (1.os.lp. hai /haj/)
  • häien /'hejən/ — dawać (1.os.lp. hai /haj/)
  • šränchen /'ʃʁɛnxən/ — atakować (1.os.lp. šranch /ʃʁanx/)
  • šräien /ʃʁen/ — krzyczeć (1.os.lp. šrai /ʃʁaj/)
  • släiden /'slejdən/ — tu: zwalniać (prędkość) (1.os.lp. slachd /slaxd/)
  • släigen /'slejgən/ — toczyć bitwę, brać udział w bójce (1.os.lp. slach /slax/)
  • inspäiren /aw̃'spejʁən/ — inspirować (1.os.lp. inspair /aw̃'spajχ/)
  • konfäiren /kɔw̃'fejʁən/ — gromadzić się, obradować (1.os.lp. konfair /kɔw̃'fajχ/)
  • kombäinen /kɔw̃ˈbejnən/ — kombinować, mieszać (1.os. kombain /ˈkɔw̃bajn/)
Czasowniki z sufiksem -er- /ʁ/

Grupa specyficzna dla astralogermańszczyzny, w której należy dodać sufiks -er- i dodatkowo dokonać przegłosu. W liczbie pojedynczej ze względu na redukcję w sylabach zamkniętych -er- czytamy jak /a/. Przykłady:

  • fainden /ˈfajndən/ — znajdywać (1.os.lp. fäunder /ˈfɜjnda/);
  • grainden /ˈgʁajndən/ — mleć (1.os.lp. gräunder /ˈgʁɜjnda/)
  • hläuden /ˈxlɜjdən/ — zamykać (np. sklep) (1.os.lp. hläuder /ˈxlɜjda/)
  • krachten /ˈkʁɑxtən/ — piec, wypiekać (1.os.lp. krächter /ˈkʁɛxta/)
  • kraumpen /ˈkʁawmpən/ — kurczyć się (1.os.lp. kräumper /ˈkʁɜjmpa/)
  • mainden /ˈmajndən/ — rozważać, być przeciwko (1.os.lp. mäunder /ˈmɜjnda/)
  • paunden /ˈpawndən/ — ostrzegać, bić na alarm (1.os.lp. päunder /ˈpɜjnda/)
  • respaunden /ʁɛˈspawndən/ — odpowiadać (słowem) (1.os.lp. respäunder /ʁɛˈspɜjnda/)
  • slainden /ˈslajndən/ — zapadać się, chlać (1.os.lp. släunder /ˈslɜjnda/)
  • uainden /ˈwajndən/ — zwijać, nawijać (1.os.lp. uäunder /ˈwɜjnda/);
Inne specyficzne czasowniki

Tu znajdują się niedające się sklasyfikować czasowniki. Przykłady:

  • säien /sen/ — mówić (1.os.lp. such /sux/)
  • släien /slen/ — spać (1.os.lp. släch /slɛx/)
  • fläiten /'flejtən/ — pływać (1.os.lp. fløch /flox/)
  • fouren /'fowʁən/ — wołać, dzwonić (1.os.lp. førch /foχː/, też: ført /foɾt/)
  • šouren /'ʂowχən/ — myć, czyścić (1.os.lp. šørch /ʂoχː/)
  • hiten /xjejn/ — uderzać (1.os.lp. = 3.os.lp. hour /howɾ/)
  • vërðen /ˈvjɔɾðən/ — stawać się (1.os.lp. uärd /wɛɾd/)

Tryb łączący

W przeciwiestwie do wielu innych języków germańskich astralogermańszczyzna stosuje tryb łączący dość często, nawet w codziennej komunikacji. Tak się stało dlatego, że tryb łączący nabrał wielu nowych zastosowań.

Końcówki fleksyjne

Czasowniki przyjmują następujący zestaw końcówek, doczepiany odpowiednio do tematu w trybie oznajmującym, odpowiednio z czasu teraźniejszego lub przeszłego dla trybu łączącego w czasie teraźniejszym lub przeszłym:

l. pojedyncza l. mnoga
1. -e […ɛ] -(n)ən […nɘn]
2. -est […ɛs(t)] -(n)et […(n)ɛ]
3. -et […ɛ] -(n)en […(n)ɛn]

W liczbie mnogiej odrzuca się spójkę -n-, jeżeli temat już jest zakończony na [n]. W przypadku 2.os.lp. wymawianie [t] na końcu nie jest obowiązkowe i często się je pomija, choć jest zalecane w mowie starannej. Czasowniki nieregularne w trybie oznajmującym zawsze biorą temat liczby mnogiej zarówno w wymowie, jak i pisowni, czasownik seënen (być) bierze zawsze pełną pisownię i wymowę, tzn. seën- /ˈsjɔjn…/.

Zastosowania trybu łączącego teraźniejszego

Poniżej jest zaprezentowanych kilka najważniejszych zastosowań.

Tworzenie czasu przyszłego

Używamy trybu łączącego teraźniejszego w celu wyrażenia przyszłości, zwłaszcza jeżeli:

  • mówimy o przyszłości dokonanej, czyli takiej, która (prawie) na pewno się spełni, na podstawie obserwacji lub mocnego postanowienia;
  • mówimy o przeszłości dość odległej, nawet trudnej do przewidzenia,
  • w zdaniu nie ma żadnych określeń czasu.

W pozostałych przypadkach stosowanie trybu łączącego brzmi dość pretensjonalnie. Przykłady: Son näivern siest min. — Już nigdy mnie nie zobaczysz, Läi vour ðes mäiknən näichstesdäi. — Obiecuję, że to zrobimy jutro, — ës räinet. — Będzie padać., Ǎt näirlich miliardən jäirən ðer Ƨäinaänser ëntfäindet. — Za około milion lat Słońce wygaśnie.

Przypuszczające zdania warunkowe

Stosujemy tryb łączący, wyrażając pewne przypuszczenia dotyczące teraźniejszości czy przyszłości (nie przeszłości, w przeciwieństwie do języka polskiego). Konstrukcja takiego zdania to po prostu dwa zdania obok siebie, opcjonalnie złączone spójnikiem sǝu /sɜ/ (dosłownie "więc"). Przykłady: Seëne räik, onderbäiche häimen vourǝm sädǝn. — Gdybym była bogata, kupiłabym dom nad morzem, Dächte ät jäbǝm täim dächǝ, sǝu man's hart läiðet jäb'sdäi. — Gdyby o tobie myślała cały czas, to bolałoby mnie serce codziennie.

Tryb rozkazujący

Od pewnych czasowników, głównie modalnych i posiłkowych, nie można tworzyć trybu rozkazującego z partykułą let /lej/. W takich przypadkach tryb łączący może wyrażać funkcję rozkaźnika, co w języku polskim często odpowiada konstrukcji życzącej z "oby". W tem sam sposób tworzymy tryb rozkazujący dla trzeciej osoby. Przykłady: Onnidest souþjǝ. — Obyś nie potrzebował słodyczy. ës läivet oun ënder! — Niech żyje nasz tato!

Stałe konstrukcje ze zdaniami podrzędnie złożonymi

Pewne stałe frazy wymagają zdania podrzędnego wyrażonego orzeczeniem w trybie łączącym. Te frazy (głównie czasownikowe) dotyczą przede wszystkim próśb, przypuszczeń i obaw, nieważne, czy orzeczenie powinno być wyrażone w języku polskim czasem teraźniejszym czy przyszłym. Najważniejsze przykłady:

  • oinbouden — zakładając, że
  • onërhoungen — nieważne, czy
  • oinpräigen — nalegać, żeby
  • fläien — prosić, żeby
  • oinfläien — modlić się, żeby
  • fräien — mieć nadzieję, że
  • fäiren, häðen fäiren — obawiać się, czy

Przykład zdania: Fläi däch, Houše, ër säch sloutlich faindet. — Błagam cię, Boże, żeby się on wreszcie odnalazł.

Konstrukcja z zaimkiem män /mən/

Pewne stałe konstrukcje zdaniowie z män należy prawidłowo wyrazić w trybie łączącym, jednak ta tendencja współcześnie coraz bardziej zanika. Najważniejsze przykłady:

  • män säiet — mówi się
  • män latet — da się, jest możliwe (też: män lat; nie istnieje współcześnie czasownik *laten)
  • män häiret /məˈneχɛ/ — słychać
  • män siet — widać
  • män šodet — należy (częściej: män šoð)

Przykład zdania: Män onlatet ðes hondermäiken. — Nie da się tego naprawić.

Czasowniki defektywne

Niektóre czasowniki nie mają trybu oznajmującego w czasie teraźniejszym:

  • ës gäinet /as ˈgejnɛ/ (potocznie ’s gäinet /ˈsgejnɛ/) — nie ma
  • häivet /ˈhejvɛ/ — tu: udawać się
  • vërðen /ˈvjɔɾðən/ — stawać się

Wtedy z kontekstu wiemy, czy chodzi o tryb oznajmujący, czy łączący.

Zastosowania trybu łączącego przeszłego

Zastosowanie wariantu przeszłego trybu łączącego pokrywa się z zastosowaniami w czasie przeszłym w punktach:

  • przypuszczające zdania warunkowe,en
  • stałe konstrukcje ze zdaniami podrzędnie złożonymi

odpowiednio ze znaczeniem przeszłym w jakimkolwiek zdaniu składowym. Nie wolno stosować w czasie przeszłym trybu łączącego, jeśli mówimy o czasownikach nieposiadających trybu przypuszczającego w czasie teraźniejszym ani w przypadku konstrukcji z män. Wynika stąd, że wersja przeszła jest w praktyce nieco rzadziej używana. Przykłady: ëuše minder's souþjǝ lastendäi, ðesdäi nouen lijdet man's bou — Gdybym zjadł mniej słodyczy wczoraj, dzisiaj nie bolałby mnie brzuch, Fäirt ër son seëntet läiven. — Obawiałam się, czy on jeszcze żyje.

Imiesłów czynny

Tak jak w większości języków indoeuropejskich, tak i w astralogermańszczyźnie istnieją imiesłowy. Jednym z nich jet imiesłów czynny.

Budowa

W celu zbudowania imiesłowu czynnego należy do tematu teraźniejszego czasownika dodać końcówkę -äns- /ɛns/ i do tego odpowiednią końcówkę fleksyjną przymiotnika. Schemat jest przedstawiony w tabeli poniżej.

r.męski r.nijaki r.żeński
l.poj. M. -änser […ɛnsɛɾ] -änses […ɛnsəs] -änse […ɛnsɛ]
B. -änsən […ɛnsən]
D. -änses […ɛnsɛs]
C. -änsəm […ɛnsəm]
l.mn. M. -ne […ɛnsnɛ] -änsne […ɛnsnɛ]
B. -änsen […ɛnsɛn]
D. -änsens […ɛnsɘs]
C. -änsən […ɛnsən]

Należy zwrócić uwagę, że podana odmiana dotyczy pozycji imiesłowu przed rzeczownikiem. Jeżeli natomiast imiesłów umieszczamy po rzeczowniku, staje się on nieodmienny we wszystkich przypadkach, rodzajach i liczbach.

Istnieje również grupa czasowników, które tworzą imiesłów od innego rdzenia niż teraźniejszy:

  • wszystkie czasowniki otrzymujące w czasie przeszłym lub imiesłowie biernym -ij- przegłos zachowują go, np. hijdäns (kryjący), fijchtäns (walczący).
  • kilka czasowników grupy -cht- i kilka nieregularnych bierze temat czasu przeszłego:
    • þräiden : þruchtäns (zwijający),
    • ërmäigen : ërmochtäns (bogacący się),
    • vuršen : rachtäns (pracujący),
    • hiten : houräns (uderzający),
    • vërðen : uärdäns (zostający),
    • seënen : seënäns (będący).

Zastosowanie

Imiesłów czynny służy do wyrażania czynności i stanów, które dotyczą wykonawcy czynności w teraźniejszej chwili. Przykłady: Siǝn mënen rachtäns. — Widzimy pracującego mężczyznę, ðer min käimänser vourþ näichster säit min ðǝn gǝudǝn four. — Sąsiad, który idzie w moją stronę, żegna mnie.

Należy jednak pamiętać o tym, by w mowie codziennej nie nadużywać tego imiesłowu, zwłaszcza w pozycji przed rzeczownikiem, żeby nie brzmieć zbyt oficjalnie, choć faktycznie używa się go częściej niż w języku polskim.

Dodatkowo imiesłowy czynne w stosunku do innych języków germańskich niezwykle często się substantywizują, tworząc rzeczowniki o nowym znaczeniu, a nawet zdarza się, że czasownik będący podstawą imiesłowu w ogóle nie istnieje, np. fäiränser (samochód), ëntbäindänser (rodzina), bäiänser (książka; nie istnieje czasownik *bäien), kindänser (dziecko; nie istnieje czasownik *kinden).

Imiesłów bierny

Drugim ważnym imiesłowem jest imiesłów bierny, jednak jest on stosowany w mniejszym stopniu niż w innych językach germańskich głównie ze względu na zanik w astralogermańszczyźnie analitycznych czasów przeszłych podobnych do angielskiego czasu Present Perfect czy niemieckiego czasu Perfekt.

Budowa

Imiesłowy bierne tworzymy zazwyczaj od tematu czasu przeszłego. Dodaje się do niego końcówkę -en- /ən/ i odpowiednią końcówkę fleksyjną przymiotnika. Schemat odmiany zaprezentowano w tabeli poniżej.

r.męski r.nijaki r.żeński
l.poj. M. -en […ən] -en […ən] -(e)ne […(ə)nɛ]
B. -(e)nən […nən]
D. -(e)nes […(ə)nɛs]
C. -(e)nəm […nəm]
l.mn. M. -ne […nɛ] -(e)ne […(ə)nɛ]
B. -(e)nen […(ə)nɛn]
D. -(e)nens […(ə)nɘs]
C. -(e)nən […(ə)nən]

Zazwyczaj pomijamy e, jednak po spółgłosce [n] tego się nie robi.

Obowiązuje zasada analogiczna jak w imiesłowie czynnym ‒ jeżeli imiesłów umieszczamy po rzeczowniku, staje się on nieodmienny we wszystkich przypadkach, rodzajach i liczbach.

Wyjątki

Są dwie grupy wyjątków: jedne czasowniki przyjmują własny, nieregularny dzień, a inne biorą formę imiesłowu od bezokolicznika (tzn. bez spójki -t).

Czasowniki z im. bier. zrównanym z bezokolicznikiem

Dość szeroka grupa, zawiera też czasowniki łacińskiego pochodzenia. Przykłady:

  • fouren /ˈfowʁən/ — wołać, dzwonić (im.bier. fouren /ˈfowɾən/)
  • šouren /'ʂowχən/ — myć, czyścić (im.bier. šouren /ˈʂowɾən/)
  • houlden /ˈhodən/ — tu: trzymać (im.bier. houlden /ˈhowdən/)
  • räiden /ˈʁedən/ — czytać, radzić (im.bier. räiden /ˈʁejdən/)
  • anlenden /anˈlɛndən/ — pożyczać (komuś) (im.bier. anlenden /anˈlɛndən/)
  • bläiƨen /ˈblejzən/ — dmuchać, dąć (im.bier. bläiƨen /ˈblejzən/)
  • däilgen /ˈdejgən/ — oceniać (im.bier. däilgen /ˈdejgən/)
  • fäichen /'fejxən/ — oszukiwać (im.bier. fäichen /'fejxən/, też regularnie)
  • fälden /ˈfɛldən/ — składać (im.bier. fälden /ˈfɛldən/)
  • hräiven /ˈxɾejvən/ — kopać, grzebać (im.bier. hräiven /ˈxɾejvən/)
  • krachten /ˈkʁɑxtən/ — piec, wypiekać (im.bier. krachten /ˈkʁɑxtən/)
  • kräiten /'kʁejtən/ — płakać (im.bier. kräiten /'kʁejtən/)
  • läisten /ˈlejsən/ — tu: zapewniać, dostarczać (im.bier. läisten /ˈlejsən/)
  • läiten /ˈlejtən/ — skakać (im.bier. läiten /ˈlejtən/)
  • läpen /ˈlɛpən/ — biegać (zwłaszcza szybko) (im.bier. läpen /ˈlɛpən/)
  • louþen /ˈlowθən/ — usuwać (im.bier. louþen /ˈlowθən/)
  • mainden /ˈmajndən/ — rozważać, być przeciwko (im.bier. mainden /ˈmajndən/)
  • mäiken /ˈmejkən/ — robić, wytwarzać (im.bier. mäiken /ˈmejkən/)
  • mäilen /ˈmejlən/ — malować (im.bier. mäilen /ˈmejlən/)
  • näimen /ˈnejmən/ — nazywać (im.bier. näimen /ˈnejmən/)
  • onderlaien /ɔndəˈlajən/ — wytrzymywać (im.bier. onderlaien /ɔndəˈlajən/)
  • släigen /'slejgən/ — toczyć bitwę, brać udział w bójce (im.bier. släigen /'slejgən/)
  • šouten /'ʃowtən/ — strzelać (im.bier. šouten /'ʃowtən/)
  • uäiren /ˈwejʁən/ — czekać (im.bier. uäiren /ˈwejʁən/)
  • deräiven /ˈdɛˈʁejvən/ — pochodzić, derywować (im.bier. deräiven /ˈdɛˈʁejvən/)
  • desperäiten /ˈdɛspʁejtən/ — irytować (im.bier. desperäiten /ˈdɛspʁejtən/)
  • despäiten /ˈdɛpjən/ — dyskutować (im.bier. despäiten /ˈdɛpɘjn/)
  • instalaten /aw̃taˈlatən/ — instalować (im.bier. instalaten /aw̃taˈlatən/, też regularnie)
  • säch intereseënen /səx ˌaw̃tɛʁɛˈsjɔjnən/ — interesować się (im.bier. intereseënen /ˌaw̃tɛʁɛˈsjɔjnən/)
  • säch konsenträiten /səx ˌkɔw̃sɛnˈtʁejtən/ — koncentrować się (im.bier. konsenträiten /ˌkɔw̃sɛnˈtʁejtən/)
  • dodatkowo wszystkie czasowniki tworzone za pomocą sufiksu -išen, np. inglišen : inglišen (mówiony po angielsku)
Czasowniki z własnym im. bier.

W tej grupie występują trudne do przewidzenia zmiany w rdzeniu. Przykłady:

  • ërmäigen /aʁˈmejgən/ — zdobywać majątek, umożliwiać (im.bier. ërmougen /aʁˈmowgən/)
  • faien /ˈfajən/ — walczyć (im.bier. fijchten /ˈfixtən/)
  • häilen /'hejlən/ — leczyć, zdrowieć (im.bier. hijlen /ˈhilən/)
  • hängen /ˈhɛɲən/ — wieszać, wisieć (im.bier. hangen /ˈhaɲən/)
  • houlden /ˈhodən/ — tu: zatrzymywać (im.bier. hølden /ˈholdən/)
  • lüven /ˈlyvən/ — żyć (im.bier. läiven /ˈlejvən/)
  • onderfäiren /ˈondəˌfejʁən/ — podpalać (im.bier. onderføren ˈondəˌfoʁən/)
  • onderränchen /ˈondəˌʁejxən/ — podporządkowywać, władać (im.bier. onderranchen /ˈondəˌʁanxən/)
  • onderþräingen /ˈondəˌθʁejnən/ — odurzać, podniecać (im.bier. onderþrøchen /ˈondəˌθʁoxən/)
  • outbläiken /ˈowtˌblejkən/ — wygasać, ciemnieć (im.bier. outblijken /ˈowtˌblikən/)
  • šainen /'ʃajnən/ — świecić, obnosić się, wydawać się (im.bier. šijen /ˈʃijən/)
  • šelouren /ʃɛˈlowʁən/ — farbować, kolorować (im.bier. šeløren /ʃɛˈloʁən/)
  • säichelen /ˈsejxlən/ — przecinać (się), ciąć (im.bier. säicheln /ˈsejxɛln/)
  • spränchelen /ˈspʁɛnxlən/ — tu: ściskać, wyciskać (im.bier. sprouncheln /ˈspʁɔw̃xɛln/)
  • spränchelen /ˈspʁɛnxlən/ — tu: rozciągać, naprężać (im.bier. spräncheln /ˈspʁɛnxɛln/)
  • stränchelen /ˈstʁɛnxlən/ — kapać, tryskać (im.bier. sträncheln /ˈstʁɛnxɛln/)
  • ërmäistelen /aʁˈmejstlən/ — mieszać, bałaganić (im.bier. ërmousteln /aʁˈmowstɛln/)
  • dodatkowo wszystkie czasowniki (z wyjątkiem krachten i mainden), które mają w czasie przeszłym przegłos i końcówkę -er, odrzucają ją i dodają -en, np. fäunder : fäunden (szukany)

Specjalne lub historyczne formy imiesłowów

Niektóre formy wyłącznie wchodzą w specjalne konstrukcje, nie przyjmując form osobowych. Niektóre z tych imiesłowów biernych najczęściej funkcjonują dziś jako pełnoprawne przymiotniki.

Najważniejsze przykłady:

  • näiden /ˈnejdən/ — w konstrukcji pseudoergatywnej — tu: potrzebować, chcieć (z rzeczownikiem); w znaczeniu „potrzebować” w mowie bardziej oficjalnej należy zastosować zwykły czasownik niden
  • fouchen /ˈfowxən/ — wraz z häðen — tu: (wulg.) jebać (uprawiać z kimś seks)
  • louchen /ˈlowxən/ — wraz z häðen — tu: eufemistyczny odpowiednik fouchen, *louch to dawne określenie dziury
  • þächten /'θɛxtən/ — wraz z häðen — mieć wyjebane (nie przejmować się), jebać (uprawiać z kimś seks), powstałe od rzeczownika þächt (szmata, dziwka)
  • houren /ˈhowʁən/ — wraz z seënen — tu: słuchać (nie: słyszeć)
  • ërhoungen /aχˈχownǝn/ — zależny; zwyczajnym imiesłowem od ërhängen jest ërhangen
  • ërþrouten /aχˈθʁowtǝn/ — przygnębiony; współcześnie zanikł czasownik *ërþräiten
  • slochen /ˈslɔxǝn/ — śpiący, przespany; zwyczajnym imiesłowem od släien jest slächten
  • slachen /ˈslɑxǝn/ — wymordowany, śnięty, wybity; zwyczajnym imiesłowem od släigen jest släigen
  • soden /ˈsɔdən/ — rozstrzelany, (potocznie) padnięty; zwyczajnym imiesłowem od šouten jest šouten
  • soten /ˈsɔtən/ — (wulg.) obsrany, gówniany, do dupy; zwyczajnym imiesłowem od šaiten jest šijten
  • soupen /ˈsowən/ — (pot.) najarany, nachlany; współcześnie zanikł czasownik *säipen
  • omslachen /ˈɔmˌslɑxǝn/ — (książk.) zgładzony, (o człowieku) samobójca; współcześnie zanikł czasownik *omsläi(g)en
  • vourspoulen /ˈfoɾˌspowlǝn/ — przykładowy; formacja od rzeczownika vourspäil (przykład)

Zastosowania

Zazwyczaj imiesłów bierny stosujemy w celu opisania czynności, które dotyczą jej adresatów. Przykłady: Säch brouchen uindǝublad — Widziałam zbitą szybę, ðener rijtänser šeløren iš onhier. — Ten pokolorowany rysunek jest tutaj.

Kolejnym ważnym zastosowaniem jest konstrukcja zwana stroną bierną stanu — imiesłów tutaj wyraża rezultat pewnej czynności. Przykłady: Seënen ðe däurer slouten, ou? — Czy drzwi są zamknięte?, Däch's äpel hounbijten iš. — Twoje jabłko jest nadgryzione.

Imiesłów bierny również wchodzi w związek z wieloma zwrotami. konstrukcjami i frazeologizmami, zwłaszcza z czasownikami häðen i seënen. Przykłady: Häð ërlousten ðes lasten's spil. — Przegrałem ostatnią grę, Iš ër nou läiven? — Czy on jeszcze żyje?

Imiesłów bierny również służy za podstawę dla bardzo wielu przymiotników, nawet jeśli źródłowy czasownik jest nieprzechodni. Należy wtedy pamiętać, że wtedy utworzony przymiotnik przyjmuje zwykłą odmianę przymiotnikową, tzn. przyjmuje w rodzaju nijakim końcówkę -s. Kilka przykładów: šeløren (kolorowy), krachten (pieczony, np. kurczak), onderþrøchen (pod wpływem narkotyków), fälden (składany, np. rower).