Język azeński: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m
Linia 166: Linia 166:
  
 
== Morfologia ==
 
== Morfologia ==
 +
=== Fleksja ===
 +
==== Czasownik ====
 +
Na czasowniku w języku azeńskim oznaczane są następujące kategorie gramatyczne:
 +
* trzy czasy: teraźniejszy, przeszły, przyszły;
 +
* cztery aspekty: perfektywny, nieprefektywny, progresywny, iteratywny;
 +
* dwie liczby: pojedyncza, mnoga;
 +
* trzy osoby;
 +
* dwa rodzaje: żywotny i nieżywotny (tylko w 3. osobie);
 +
* trzy strony: czynna, bierna i zwrotna.
 +
Ponadto, funkcjonują następujące formy bezosobowe: bezokolicznik, rzeczownik stanu, imiesłów współczesny, imiesłów uprzedni i gerundium. Azeński zachowuje więc wszystkie elementy pranuweńskiej koniugacji, chociaż liczba klas koniugacyjnych uległa redukcji i regularyzacji.
 +
  
 
[[Kategoria:Języki Kyonu|Azeński]]
 
[[Kategoria:Języki Kyonu|Azeński]]

Wersja z 15:07, 29 lis 2017

azeński
ᚽᚪᛏᛁᚾᛁ azīnī
Utworzenie: Widsið w 2017
Cel utworzenia: użytkowanie w conworldzie
Najnowsza wersja: 0.5
Używany w (Kyon): Azenia
Regiony (Kyon): północno-wschodni Kyon
Ilość mówiących (Kyon) bd.
Sposoby zapisu: nieopracowany conscript (in loco: mieszanina germańskich alfabetów runicznych)
Typologia: fleksyjny niekonkatenatywny
VSO/SVO
Klasyfikacja: języki nuweńskie
języki surańskie
azeński
Lista conlangów

Język azeński (ᚽᚪᛏᛁᚾᛁ azīnī [ʔaˈziːni]) – język z grupy surańskiej języków nuweńskich. Rozwinął się na terenach tzw. Azenii Właściwej, skąd rozprzestrzenił się wgłąb lądu, obejmując swój współczesny zasięg około roku 7000 i stabilizując się w charakterze głównego języka urzędowego Azenii. Etymologia nazwy nie jest znana, wiąże się ją z pranuweńskim rdzeniem *h-t-n, oznaczającym „zgadzać się, porozumieć się”. Język azeński nie jest językiem ojczystym wszystkich Azeńczyków.

Współczesny azeński ma swoje źródła w dialektach używanych pierwotnie na wybrzeżach Azenii Właściwej. Rozwój języka został zahamowany przez podbój Azenii i Harensuranu przez Cesarstwo Qin i ponownie przyspieszył w czasach zwiększonej autonomii Ery Siedmiu Masek. Azeński uchodzi za najbardziej postępowy z języków nuweńskich i najbardziej odstaje od pozostałych członków grupy. Występuje w nim wiele rdzeni, które nie mają swoich odpowiedników w językach sąsiadów, a część zmian fonetycznych wydaje się nieregularna bądź przypadkowa, co sugeruje intensywny kontakt językowy w relacji substrat-adstrat we wczesnych dobach rozwoju azeńskich dialektów. Co ciekawe, bardzo wyraźna odmienność leksykalna nie odbija się na kwestiach gramatycznych, bardzo regularnie oddających stan pranuweński.

Bliskość geograficzna i kontakt językowy sprawiły, że wpływy qin i murskie są wyraźnie widoczne w języku azeńskim. Szacuje się, że około 35% azeńskiego słownictwa ma pochodzenie obce, które łatwiej wyjaśnić wpływem zewnętrznym, niż interakcją z substratem. Są to wyrażenia dotyczące przede wszystkim sfery duchowej, handlu, administracji i obronności, wprowadzone do języka w czasach, gdy Azenia była prowincją w granicach Cesarstwa Qin. Wpływy azeńskie z kolei pojawiają się w językach sąsiadów – szczególnie w nie do końca jeszcze ustandardyzowanym sabelańskim, powoli stającym się dominującym dialektem Stojezior. Obserwuje się także pośrednictwo azeńskie w nowszych zapożyczeniach qińskich i dalszych do pozostałych języków nuweńskich.

Obecnie azeński jest językiem dworu Królestwa Azenii, oraz pierwszym językiem około 50% populacji tego kraju. Wzrastająca siła monarchii w połączeniu z okresem względnej gospodarczej stabilności sprzyjają rozprzestrzenianiu się języka w kraju. Niemniej, językiem elit pozostaje qin – do tej pory stanowiący podstawowy środek komunikacji w lokalnej ekonomii niemal każdego szczebla.

Klasyfikacja

Klasyfikacja azeńszczyzny przysparzała sporo kłopotów. Chociaż konsensus naukowy nie pozostawia wątpliwości co do bliskich relacji tego języka z językami nuweńskimi, nietypowy rozwój fonetyczny, w którym niektóre łatwe do przyrównania dźwięki w innych językach nuweńskich mają po kilka odpowiedników azeńskich – w niekoniecznie kontekstowo odmiennym położeniu, powodował wiele dysput na temat faktycznej relacji między tymi mowami. Obecnie azeński traktuje się jako jeden z języków nuweńskich, w rozwoju którego istotną rolę odegrało działanie substratu i adstratu, powodujące nietypowy rozwój fonetyczny. Specyficzne cechy azeńskie, odróżniające go od pozostałych języków rodziny:

  1. Możliwość wystąpienia zbitek spółgłoskowych złożonych z aż pięciu dźwięków.
  2. Obecność zapożyczonego prefiksu negacyjnego nh-.
  3. Zachowanie pełnego rozróżnienia form progresywnych i iteratywnych.
  4. Funkcjonowanie rzeczownika procesu w charakterze bezokolicznika.
  5. Zapożyczanie słów qińskich i murskich jako ram rdzeniowych a nie całych słów, i wtórne derywacje.

Inne cechy współdzielne z językami surańskimi:

  1. Rozwój kategorii rodzaju gramatycznego w obrębie rzeczowników żywotnych.
  2. Rozwój kategorii określoności i postpozycjonowanych form rodzajnikowych.
  3. Nowa aspiracja spółgłosek zwartych, szczególnie silnie zaznaczana w pozycji wygłosowej.
  4. Przemieszanie sprzężonych i niesprzężonych form czasownika „być”; znaczenie uzależnione od pozycji w zdaniu a nie od formy.

Fonologia

Uwaga: Zapis runiczny służy wyłącznie przybliżeniu i może nie oddawać faktycznych wartości fonetycznych, jakie symbole te kiedykolwiek posiadały w rzeczywistości.

Spółgłoski

Język azeński posiada dwadzieścia sześć fonemów spółgłoskowych. Tabela poniżej przedstawia ich wartości fonetyczne oraz zapis w runach i transkrypcji.

Wargowe Wargowo-
zębowe
Zębowe Dziąsłowe Retrofl. Miękkopod. Twardopod. Krtaniowe
Nosowe /m/
m
/n/
n
/ɳ/
nh
Zwarte /p//b/
p • ᛒ b
/t//d/
t • ᛞ d
/k//g/
k • ᚶ g
/ʔ/
ᚽ '
Afrykaty /t͡ʂ//d͡ʐ/
ch • ᛣ zh
Szczelinowe /f//v/
f • ᚤ v
/θ//ð/
th • ᚧ dh
/s//z/
s • ᛏ z
/ʂ//ʐ/
sh • ᛕ zh
/x//ɣ/
h • ᚺ gh
Aproksymanty /w/
w
/r//l/
r • ᛚ l
/j/
j

Samogłoski

Azeński dysponuje dziesięcioma fonemicznymi monoftongami i czterema dyftongami. Zapis runiczny nie rozróżnia samogłosek krótkich i długich.

Przednie Tylne
Przymknięte /i//iː/
i ī
/ɯ//uː/
u ū
Półprzymknięte /e/
e
/o/
o
Półotwarte /ɛː/
ē
/ɔː/
ō
Otwarte /a/
a
/ɑː/
ā
Dyftongi
/ai̯//au̯/
ᚪᛖ ᚪᛁ ae ai • ᚪᛟ ᚪᚢ ao au
/i̯a//u̯a/
ᛁᚪ ia • ᚢᚪ ua

Struktura sylaby i zjawiska fonetyczne

Struktura sylaby

Struktura sylaby w języku azeńskim przedstawia się następująco (nawias oznacza element opcjonalny):

(C1) (C2) (S1) V (S2) (C3) (C4) (C5)

Azeńska sylaba składa się z opcjonalnego nagłosu, składającego się z maksymalnie dwóch spółgłosek, obowiązkowego jądra sylaby, które może być monoftongiem lub dyftongiem – na schemacie powyżej przedstawionym w postaci dwóch półsamogłosek (S), i opcjonalnego wygłosu, mogącego składać się z maksymalnie trzech spółgłosek. Obowiązują następujące ograniczenia:

  • nagłos
    • pierwsza spółgłoska (C1): dowolna spółgłoska;
    • druga spółgłoska (C2): dowolna spółgłoska zwarta niekrtaniowa, dowolna afrykata, dowolna spółgłoska szczelinowa inna niż /h/. C2 nie może się pojawić, jeśli sylabę otwiera aproksymant.
  • jądro
    • dowolna samogłoska lub dyftong;
  • wygłos
    • pierwsza spółgłoska (C3): dowolny aproksymant lub spółgłoska nosowa;
    • druga spółgłoska (C4): dowolna spółgłoska;
    • trzecia spółgłoska (C5): dowolna spółgłoska.
Zjawiska fonetyczne

Dosyć skomplikowana struktura azeńskiej sylaby, pozwalająca na zróżnicowanie nawet sześciu odrębnych fonemów, sprzyja występowaniu wielu różnych zjawisk fonetycznych. Najpopularniejsze z nich to:

  • aspiracja – nagłosowa spółgłoska zwarta wymawiana jest z większą siłą artykulacyjną, niż w innych pozycjach.
  • koalescencja – stojące obok siebie dźwięki ulegają koalescencji, tworząc nowy dźwięk o zbliżonych cechach. Często koalescencji ulegają następujące pary dźwięków: /n/ i /g/ (rezultat: [ŋ]), /t/ i /s/ (rezultat: [t͡s] oraz /d/ i /z/ (rezultat: [d͡z].
  • lenicja – bezdźwięczne spółgłoski w pozycji interwokalicznej ulegają częściowemu udźwięcznieniu.
  • palatalizacja – zredukowane krótkie /i/ lekko zmiękcza poprzedzającą je spółgłoskę (Azīni [ʔaˈziːnʲ]).
  • retrakcja – wygłosowe samogłoski ulegają redukcji: długie stają się krótkie, a krótkie redukują się do [ə]. Wyjątkiem jest /i/, które ulega całkowitej redukcji, ale wywołuje zjawisko palatalizacji.
  • upodobnienie pod względem dźwięczności – w wygłosie sylaby, spółgłoski upodabniają się pod względem dźwięczności, np. -nkdh /nkð/ ale [nk̬ð].

Prozodia

Akcent azeński pada zwykle na przedostatnią sylabę wyrazu. Akcent bardzo rzadko spełnia funkcje fonemiczne, dotyczy to zazwyczaj zapożyczeń, które często zachowują akcent języka, z którego pochodzą, odstając tym samym od słownictwa rodzimego. Akcent na ostatniej sylabie powstrzymuje zjawisko retrakcji. Azeński jest czasowany sylabowo – nie obserwuje się związanej z akcentem redukcji długości sylab ani redukcji samogłosek uzależnionej wyłącznie od braku akcentu.

Morfologia

Fleksja

Czasownik

Na czasowniku w języku azeńskim oznaczane są następujące kategorie gramatyczne:

  • trzy czasy: teraźniejszy, przeszły, przyszły;
  • cztery aspekty: perfektywny, nieprefektywny, progresywny, iteratywny;
  • dwie liczby: pojedyncza, mnoga;
  • trzy osoby;
  • dwa rodzaje: żywotny i nieżywotny (tylko w 3. osobie);
  • trzy strony: czynna, bierna i zwrotna.

Ponadto, funkcjonują następujące formy bezosobowe: bezokolicznik, rzeczownik stanu, imiesłów współczesny, imiesłów uprzedni i gerundium. Azeński zachowuje więc wszystkie elementy pranuweńskiej koniugacji, chociaż liczba klas koniugacyjnych uległa redukcji i regularyzacji.