Język kotsowiski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(Uaktualnienie)
Linia 45: Linia 45:
 
|-
 
|-
 
! <small>wysokie</small>
 
! <small>wysokie</small>
| {{IPA|i}} ⟨i⟩
+
| {{IPA|i}} ⟨i⟩, ⟨ü⟩
 
| {{IPA|ɨ}} ⟨y⟩
 
| {{IPA|ɨ}} ⟨y⟩
 
| {{IPA|u}} ⟨u⟩
 
| {{IPA|u}} ⟨u⟩
 
|-
 
|-
 
! <small>średnie</small>
 
! <small>średnie</small>
| {{IPA|ɛ}} ⟨e⟩  
+
| {{IPA|ɛ}} ⟨e⟩, ⟨ê⟩, ⟨ä⟩, ⟨ö⟩
 
|
 
|
| {{IPA|ɔ}} ⟨o⟩  
+
| {{IPA|ɔ}} ⟨o⟩, ⟨ô⟩
 
|-
 
|-
 
! <small>niskie</small>
 
! <small>niskie</small>
Linia 62: Linia 62:
 
*{{IPA|/ɨ/}} (czasem uznawane za wariant fonemu {{IPA|/i/}} po spółgłoskach twardych) – najczęstszą wymową jest {{IPA|[ɘ]}} jednak w Kotsji przeważa {{IPA|[ɨ]}}. Spotykane jest również {{IPA|[ɯ]}}. Taka wymowa występuje głownie w Buanii (Żiba) u rodzimych użytkowników [[Język buański|języka buańskiego]] oraz kiedy występuje po spółgłoskach miękkich, co zdarza się jedynie w niedostosowanych zapożyczeniach i obcych nazwach własnych.
 
*{{IPA|/ɨ/}} (czasem uznawane za wariant fonemu {{IPA|/i/}} po spółgłoskach twardych) – najczęstszą wymową jest {{IPA|[ɘ]}} jednak w Kotsji przeważa {{IPA|[ɨ]}}. Spotykane jest również {{IPA|[ɯ]}}. Taka wymowa występuje głownie w Buanii (Żiba) u rodzimych użytkowników [[Język buański|języka buańskiego]] oraz kiedy występuje po spółgłoskach miękkich, co zdarza się jedynie w niedostosowanych zapożyczeniach i obcych nazwach własnych.
 
*{{IPA|/u/}} – najczęstszą realizacją jest {{IPA|[u]}}, w sylabach nieakcentowanych może być wymawiane {{IPA|[ʊ]}}, pomiędzy spółgłoskami miękkimi – {{IPA|[ʉ]}} (wersja zredukowana – {{IPA|[ʉ̞]}}).
 
*{{IPA|/u/}} – najczęstszą realizacją jest {{IPA|[u]}}, w sylabach nieakcentowanych może być wymawiane {{IPA|[ʊ]}}, pomiędzy spółgłoskami miękkimi – {{IPA|[ʉ]}} (wersja zredukowana – {{IPA|[ʉ̞]}}).
*{{IPA|/ɛ/}} ‒ właściwie obecnie typową realizacją jest {{IPA|[e̞]}}, nieakcentowanym alofonem – {{IPA|[ə]}}, a pomiędzy miękkimi spółgłoskami – {{IPA|[e]}} (wersja zredukowana – {{IPA|[ɪ]}}).
+
*{{IPA|/ɛ/}} ‒ właściwie obecnie typową realizacją jest {{IPA|[e̞]}}, nieakcentowanym alofonem – {{IPA|[ə]}}, a pomiędzy miękkimi spółgłoskami – {{IPA|[e]}} (wersja zredukowana – {{IPA|[ɪ]}}). ⟨e⟩ i ⟨ê⟩ występują po samogłoskach miękkich, a ⟨ä⟩ i ⟨ö⟩ po twardych.  
 
*{{IPA|/ɔ/}} – najczęściej wymawiane jako {{IPA|[o̞]}}, alofonem zredukowanym jest {{IPA|[ə]}} (właściwie to dawny fonem {{IPA|/ə/}} został podzielony pomiędzy {{IPA|/ɛ/}} a {{IPA|/ɔ/}}).  
 
*{{IPA|/ɔ/}} – najczęściej wymawiane jako {{IPA|[o̞]}}, alofonem zredukowanym jest {{IPA|[ə]}} (właściwie to dawny fonem {{IPA|/ə/}} został podzielony pomiędzy {{IPA|/ɛ/}} a {{IPA|/ɔ/}}).  
 
*{{IPA|/a/}} – typową realizacją jest {{IPA|[ä]}}, nieakcentowanym alofonem – {{IPA|[ɐ]}}, a pomiędzy spółgłoskami miękkimi {{IPA|[æ]}} (wersja zredukowana – {{IPA|[ɜ]}}).
 
*{{IPA|/a/}} – typową realizacją jest {{IPA|[ä]}}, nieakcentowanym alofonem – {{IPA|[ɐ]}}, a pomiędzy spółgłoskami miękkimi {{IPA|[æ]}} (wersja zredukowana – {{IPA|[ɜ]}}).
Linia 162: Linia 162:
 
*{{IPA|/mr/}} i {{IPA|/nr/}} – ulegają zmianie na odpowiednio {{IPA|/mbr/}} i {{IPA|/ndr/}}, dlatego przedrostek ''om-'' (o-) ma oboczną postać ''omb-'' jeżeli podstawa zaczyna się na {{IPA|/r/}}, natomiast przedrostki ''vyn-'' (w-) i ''syn-'' (z- (wnętrza)) mają wtedy postaci odpowiednio ''vynd-'' i ''synd-''.
 
*{{IPA|/mr/}} i {{IPA|/nr/}} – ulegają zmianie na odpowiednio {{IPA|/mbr/}} i {{IPA|/ndr/}}, dlatego przedrostek ''om-'' (o-) ma oboczną postać ''omb-'' jeżeli podstawa zaczyna się na {{IPA|/r/}}, natomiast przedrostki ''vyn-'' (w-) i ''syn-'' (z- (wnętrza)) mają wtedy postaci odpowiednio ''vynd-'' i ''synd-''.
 
*{{IPA|/ld/}} i {{IPA|/lt/}} – te zbitki były historycznie zmieniane na odpowiednio {{IPA|/nd/}} i {{IPA|/nt/}}, co widać w słowie ''ondu'' – oba – pierwotnie ''ol'' – wszystkie + ''du'' – dwa. Ta zmiana nie przebiegała jednak całkowicie bezwyjątkowo, czego najznamienitszym przykładem jest tu nazwa miasta Wałderg (kv. ''Valderg'').
 
*{{IPA|/ld/}} i {{IPA|/lt/}} – te zbitki były historycznie zmieniane na odpowiednio {{IPA|/nd/}} i {{IPA|/nt/}}, co widać w słowie ''ondu'' – oba – pierwotnie ''ol'' – wszystkie + ''du'' – dwa. Ta zmiana nie przebiegała jednak całkowicie bezwyjątkowo, czego najznamienitszym przykładem jest tu nazwa miasta Wałderg (kv. ''Valderg'').
*spółgłoska miękka/stwardniała + {{IPA|/ɔ/}} – {{IPA|/ɔ/}} musi być zastąpione przez {{IPA|/ɛ/}}, dotyczy to m.in. odmiany rzeczowników męskich.
+
*spółgłoska miękka/stwardniała + ruchome {{IPA|/ɔ/}} ⟨ô⟩ – {{IPA|/ɔ/}} musi być zastąpione przez {{IPA|/ɛ/}} ⟨ê⟩, dotyczy to m.in. odmiany rzeczowników męskich.
  
 
==Historia fonologiczna==
 
==Historia fonologiczna==
Linia 168: Linia 168:
 
====Wielka monoftongizacja====
 
====Wielka monoftongizacja====
 
Zanik dyftongów jest cechą wspólną dla wszystkich języków wschodniopeszalskich, jednak nie wszędzie dał te same rezultaty. W kotsowiskim zaszły następujące zmiany (od prapeszalskiego, przez starokotsowiski do obecnej kotsowiszczyzny):
 
Zanik dyftongów jest cechą wspólną dla wszystkich języków wschodniopeszalskich, jednak nie wszędzie dał te same rezultaty. W kotsowiskim zaszły następujące zmiany (od prapeszalskiego, przez starokotsowiski do obecnej kotsowiszczyzny):
* *aj → e (niezmiękczające)
+
* *aj → ä
 
* *aw → o
 
* *aw → o
 
* *ej → <sup>I</sup>i
 
* *ej → <sup>I</sup>i
* *ew (→ jy) → <sup>II</sup>i
+
* *ew (→ ju) → <sup>II</sup>u
* *oj → ö {{IPA|/ø/}} → e (niezmiękczające)
+
* *oj → ö {{IPA|/ø/}} → ö {{IPA|/ɛ/}
 
* *ow → u
 
* *ow → u
* *iw (→ jy) → <sup>II</sup>i
+
* *ij → <sup>I</sup>i
* *uj → ü {{IPA|/y/}} → i
+
* *iw (→ ju) → <sup>II</sup>u
 +
* *uj → ü {{IPA|/y/}} → ü {{IPA|/i/}}
 +
* *uw → u
 +
* *ĭj → <sup>I</sup>i
 +
* *ĭw (→ ju) → <sup>II</sup>u
 +
* *ŏj → y
 +
* *ŏw → u
 +
 
 +
Na tym samym etapie rozwoju j. kotsowiskiego zaszła również zmiana
 +
* *u → y
  
 
Cyfry rzymskie w indeksie górnym oznaczają palatalizacje (I i II).
 
Cyfry rzymskie w indeksie górnym oznaczają palatalizacje (I i II).
  
====I przegłos====
+
====Prawo ô/ê i y/i====
Pod tą nazwą kryje się zmiana wartości niektórych samogłosek '''po j'''. Zaszła po wielkiej dyftongizacji ale przed II palatalizacją.
+
Pod tą nazwą kryje się zmiana wartości dwóch samogłosek '''po j'''. Zaszła po wielkiej dyftongizacji ale przed II palatalizacją.
*a → ä {{IPA|/æ/}}
 
*o → ö
 
 
*ŏ → ĕ (samogłoska ultrakrótka)
 
*ŏ → ĕ (samogłoska ultrakrótka)
*u → ü
 
 
*y → i
 
*y → i
  
====II przegłos====
+
Na tym etapie nastąpił podział ŏ (prawdopodobnie szwa) na dwa warianty używane w zależności od położenia, a w następstwie na dwa fonemy.
II przegłosem nazywa się przejście samogłosek ä, ö, ü w a, o, u przed spółgłoskami twardymi oraz odpowiednio e, e, i w pozostałych pozycjach. Ów proces zaszedł już po stwardnieniu spółgłosek stwardniałych, więc są one traktowane jak twarde (poza pozycją przed i, e oraz ĕ).
 
  
 
====Powstanie samogłosek ruchomych====
 
====Powstanie samogłosek ruchomych====
W języku prapeszalskim występowały samogłoski ultrakrótkie *ĭ oraz *ŏ (po I przegłosie doszło jeszcze ĕ). W starokotsowiskim nieparzyste licząc od końca słowa (kiedy po drodze natrafi się na pełną samogłoskę, liczenie trzeba zacząć od nowa) uległy zanikowi, natomiast parzyste przekształciły się w odpowiadające im pełne samogłoski. Spowodowało to oboczności w odmianie wielu słów, często w mianowniku występuje o, e lub i, których nie ma w przypadkach zależnych. Do ich oznaczania w słownikach używa się cyrkumfleksu, ponieważ nie da się jednoznacznie przewidzieć, że dana samogłoska jest ruchoma. Epenteza samogłoskowa zdarza się też w miejscach, w których inaczej wystąpiłaby zbitka spółgłoskowa zakazana przez fonotaktykę.
+
W języku prapeszalskim występowały samogłoski ultrakrótkie *ĭ oraz *ŏ (po I przegłosie doszło jeszcze ĕ). W starokotsowiskim nieparzyste licząc od końca słowa (kiedy po drodze natrafi się na pełną samogłoskę, liczenie trzeba zacząć od nowa) uległy zanikowi, natomiast parzyste przekształciły się w odpowiadające im pełne samogłoski. Spowodowało to oboczności w odmianie wielu słów, często w mianowniku występuje o, e lub i, których nie ma w przypadkach zależnych. Do ich oznaczania używa się cyrkumfleksu, ponieważ nie da się jednoznacznie przewidzieć, że dana samogłoska jest ruchoma. Epenteza samogłoskowa zdarza się też w miejscach, w których inaczej wystąpiłaby zbitka spółgłoskowa zakazana przez fonotaktykę.
  
 
===Spółgłoski===
 
===Spółgłoski===
Linia 202: Linia 207:
 
* *q → ž
 
* *q → ž
  
W przypadku pozostałych spółgłosek zaszła jedynie powierzchowna palatalizacja. W późniejszych czasach e w części dialektów przestało zmiękczać poprzedzającą spółgłoskę i zadziąsłowe powstałe w wyniku pierwszej palatalizacji zachowały miękkość jedynie przed i oraz e (poza pochodzącym od starokw. ö i ä).
+
W przypadku pozostałych spółgłosek zaszła jedynie powierzchowna palatalizacja. W późniejszych czasach e w części dialektów przestało zmiękczać poprzedzającą spółgłoskę i zadziąsłowe powstałe w wyniku pierwszej palatalizacji zachowały miękkość jedynie przed i, e oraz ê (ale nie ö i ä).
  
 
====II palatalizacja====
 
====II palatalizacja====
Linia 252: Linia 257:
  
 
-i
 
-i
| -e
+
| -ä
 
-i
 
-i
  
Linia 268: Linia 273:
  
 
-iši
 
-iši
| -aše
+
| -ahä
 
-eši
 
-eši
  
Linia 286: Linia 291:
  
 
-iva
 
-iva
| -ave
+
| -avä
-eve
+
-evä
  
-ive
+
-ivä
 
| bava -ab  
 
| bava -ab  
 
bava -eb
 
bava -eb
  
 
bava -ib
 
bava -ib
| bave -ab
+
| bavä -ab
bave -eb
+
bavä -eb
  
bave -ib
+
bavä -ib
 
| -ahava
 
| -ahava
 
-eševa
 
-eševa
  
 
-išiva
 
-išiva
| -ahave
+
| -ahavä
-eševe
+
-eševä
  
-išive
+
-išivä
 
| bava -al  
 
| bava -al  
 
bava -el
 
bava -el
  
 
bava -il
 
bava -il
| bave -al  
+
| bavä -al  
bave -el
+
bavä -el
  
bave -il
+
bavä -il
 
|-
 
|-
 
! colspan="2" | przyszły
 
! colspan="2" | przyszły
Linia 320: Linia 325:
  
 
-imo
 
-imo
| -ame
+
| -amö
-eme
+
-emö
  
-ime
+
-imö
 
| bamo -ab  
 
| bamo -ab  
 
bamo -eb
 
bamo -eb
  
 
bamo -ib
 
bamo -ib
| bame -ab  
+
| bamö -ab  
bame -eb
+
bamö -eb
  
bame -ib
+
bamö -ib
 
| -ahamo
 
| -ahamo
 
-ešemo
 
-ešemo
  
 
-išimo
 
-išimo
| -ahame
+
| -ahamö
-ešeme
+
-ešemö
  
-išime
+
-išimö
 
| bamo -al  
 
| bamo -al  
 
bamo -el
 
bamo -el
  
 
bamo -il
 
bamo -il
| bame -al  
+
| bamö -al  
bame -el
+
bamö -el
  
bame -il
+
bamö -il
 
|}
 
|}
  
Linia 389: Linia 394:
  
 
baha -in
 
baha -in
| bahe -an
+
| bahä -an
bahe -en
+
bahä -en
  
 
bahe -in
 
bahe -in
Linia 407: Linia 412:
  
 
bava -in
 
bava -in
| bave -an
+
| bavä -an
bave -en
+
bavä -en
  
bave -in
+
bavä -in
 
| bava -ag  
 
| bava -ag  
 
bava -eg
 
bava -eg
  
 
bava -ig
 
bava -ig
| bave -ag
+
| bavä -ag
bave -eg
+
bavä -eg
  
bave -ig
+
bavä -ig
 
| bahava -an
 
| bahava -an
 
bahava -en
 
bahava -en
  
 
bahava -in
 
bahava -in
| bahave -an
+
| bahavä -an
bahave -en
+
bahavä -en
  
bahave -in
+
bahavä -in
 
| bava -ad  
 
| bava -ad  
 
bava -ed
 
bava -ed
  
 
bava -id
 
bava -id
| bave -ad  
+
| bavä -ad  
bave -ed
+
bavä -ed
  
bave -id
+
bavä -id
 
|-
 
|-
 
! colspan="2" | przyszły
 
! colspan="2" | przyszły
Linia 441: Linia 446:
  
 
bamo -in
 
bamo -in
| bame -an
+
| bamö -an
bame -en
+
bamö -en
  
bame -in
+
bamö -in
 
| bamo -ag  
 
| bamo -ag  
 
bamo -eg
 
bamo -eg
  
 
bamo -ig
 
bamo -ig
| bame -ag  
+
| bamö -ag  
bame -eg
+
bamö -eg
  
bame -ig
+
bamö -ig
 
| bahamo -an
 
| bahamo -an
 
bahamo -en
 
bahamo -en
  
 
bahamo -in
 
bahamo -in
| bahame -an
+
| bahamö -an
bahame -en
+
bahamö -en
  
bahame -in
+
bahamö -in
 
| bamo -ad  
 
| bamo -ad  
 
bamo -ed
 
bamo -ed
  
 
bamo -id
 
bamo -id
| bame -ad
+
| bamö -ad
bame -ed
+
bamö -ed
  
bame -id
+
bamö -id
 
|}
 
|}
 
==Zaimki==
 
==Zaimki==

Wersja z 17:28, 21 cze 2019

Język kotsowiski
vomum kotsovissy
Sposoby zapisu: pismo kotsowiskie, zastępczo alfabet łaciński, cyrylica
Typologia: aglutynacyjno-fleksyjny
Faktycznie
Utworzenie: Kazimierz w ? (pomysł)
2016 (nowy start)
Kody
Conlanger–1 kv, kov
W Żibie
Używany w : Kotsowiszczja, państwa sąsiednie, dawne terytoria kotsowiszczyjskie
Klasyfikacja: peszalskie
  • wschodniopeszalskie
    • kotsowiskie
      • kotsowiski
        • dialekt kotski
        • dialekt wiski
        • dialekt wałderski
Przykład
Owca i konie
„Paza a viky“

Paza ne mabeci šarans bava dorčil vikyns dorons zollyns derebins - zolons gordyns, tixnons aštru režebins. Paza-va vikyv vočel: Čerdo pas jegady, kazat pa dorči tixnons vikyns vorazabyns. Viky-ve vočel: Soh, pazo, čerdo gvas jegady, kazat gva dorči: tixen, mos šarans pazev sgavi v toplyv berasov - de paze šarans ne mabi. Tonst sešil, paza-va s đatros beđertal.

Lista conlangów
Nuvola apps bookcase 1 blue.svg.png Zobacz też słownik tego języka.

Język kotsowiski, kotsowiszczyzna, potocznie często po prostu kv (kv. vomum kotsovissy) – język sztuczny typu a priori, chociaż z wpływami języków naturalnych, tworzony przez Kazimierza. Jest używany głównie w Kotsowiszczji na Żibie.

Krótka charakterystyka

Kotsowiski (conworldowo) należy do wschodniej gałęzi języków peszalskich, które charakteryzują się uproszczeniem obecnych w prajęzyku dyftongów i istotną rolą palatalizacji. Kotsowiszczyzna jest językiem nominatywno-akuzatywnym, aglutynacyjnym (przechodzącym we fleksyjny). Szyk zdania jest swobodny, najczęściej jednak używa się SVO oraz SOV. Mimo że gramatyka opiera się głównie na językach indoeuropejskich, zawiera niespotykane w nich elementy, takie jak obwiatyw czy kluzywność w pierwszej osobie liczby mnogiej.

Historia jako języka sztucznego

Początki conlangu giną w otchłani niepamięci. Nie wiadomo dokładnie kiedy autor wpadł na pomysł tworzenia swojego własnego języka, być może jest to nawet połączenie kilku starych pomysłów. Pewne jest natomiast to, że w roku 2011 autor podjął decyzję o zapisie języka z powodu zapominania znacznej części słownictwa. Pierwotnie tworzenie języka polegało na stopniowym zastępowaniu polskich słów, końcówek fleksyjnych i słowotwórczych apriorycznymi (m.in. dlatego jest to nooblang). Większość słów utworzonych w tym okresie zawiera zbitkę "tl" (wynikało to prawdopodobnie z inspiracji językiem nahuatl) Później autor zaczął zapożyczać słownictwo z różnych języków indoeuropejskich oraz z PIE. W kolejnym okresie (lata 2016-2017) autor zaczął realistyczniej podchodzić do tworzenia języka, co skutkowało usunięciem większości słów z poprzedniego okresu (niektóre, np. tenč "czas" zostały zachowane z powodu sentymentu autora). Zapoczątkowane wtedy reformy zaowocowały powstaniem obecnej wersji języka w czerwcu 2017 roku. W ciągu następnych miesięcy język został przedstawiony na Polskim Forum Językowym.

Fonologia

Samogłoski

Współczesna standardowa kotsowiszczyzna dysponuje stosunkowo prostym systemem wokalicznym składającym się z jedynie sześciu fonemów samogłoskowych:

przednie centralne tylne
wysokie i ⟨i⟩, ⟨ü⟩ ɨ ⟨y⟩ u ⟨u⟩
średnie ɛ ⟨e⟩, ⟨ê⟩, ⟨ä⟩, ⟨ö⟩ ɔ ⟨o⟩, ⟨ô⟩
niskie a ⟨a⟩
  • /i/ – najczęściej realizowane jest jako [i], w sylabach nieakcentowanych może być redukowane do [ʲɪ] (na początku sylaby [ɪ] ).
  • /ɨ/ (czasem uznawane za wariant fonemu /i/ po spółgłoskach twardych) – najczęstszą wymową jest [ɘ] jednak w Kotsji przeważa [ɨ]. Spotykane jest również [ɯ]. Taka wymowa występuje głownie w Buanii (Żiba) u rodzimych użytkowników języka buańskiego oraz kiedy występuje po spółgłoskach miękkich, co zdarza się jedynie w niedostosowanych zapożyczeniach i obcych nazwach własnych.
  • /u/ – najczęstszą realizacją jest [u], w sylabach nieakcentowanych może być wymawiane [ʊ], pomiędzy spółgłoskami miękkimi – [ʉ] (wersja zredukowana – [ʉ̞]).
  • /ɛ/ ‒ właściwie obecnie typową realizacją jest [e̞], nieakcentowanym alofonem – [ə], a pomiędzy miękkimi spółgłoskami – [e] (wersja zredukowana – [ɪ]). ⟨e⟩ i ⟨ê⟩ występują po samogłoskach miękkich, a ⟨ä⟩ i ⟨ö⟩ po twardych.
  • /ɔ/ – najczęściej wymawiane jako [o̞], alofonem zredukowanym jest [ə] (właściwie to dawny fonem /ə/ został podzielony pomiędzy /ɛ/ a /ɔ/).
  • /a/ – typową realizacją jest [ä], nieakcentowanym alofonem – [ɐ], a pomiędzy spółgłoskami miękkimi [æ] (wersja zredukowana – [ɜ]).

Spółgłoski

System spółgłoskowy kotsowiszczyzny jest znacznie bogatszy i składa się z od 40 do 46 fonemów. Występuje opozycja dźwięczności oraz fonemiczna palatalizacja.

wargowe zębowe,
dziąsłowe
zadziąsłowe tylnojęzykowe
niezmięk. zmięk. niezmięk. zmięk. niezmięk. zmięk. niezmięk. zmięk.
nosowe m ⟨m⟩ ⟨mʹ⟩ n ⟨n⟩ ⟨nʹ⟩
zwarte p ⟨p⟩
b ⟨b⟩
⟨pʹ⟩
⟨bʹ⟩
t ⟨t⟩
d ⟨d⟩
⟨tʹ⟩
⟨dʹ⟩
k ⟨k⟩
ɡ ⟨g⟩
⟨kʹ⟩
ɡʲ ⟨gʹ⟩
afrykaty t͡s ⟨c⟩
d͡z ⟨x⟩
(t͡sʲ ⟨cʹ⟩)
(d͡zʲ ⟨xʹ⟩)
t͡ʃ ⟨č⟩
d͡ʒ ⟨đ⟩
(t͡ʃʲ ⟨čʹ⟩)
(d͡ʒʲ ⟨đʹ⟩)
frykatywy f ⟨f⟩
v ⟨v⟩
⟨fʹ⟩
⟨vʹ⟩
s ⟨s⟩
z ⟨z⟩
⟨sʹ⟩
⟨zʹ⟩
ʃ ⟨š⟩
ʒ ⟨ž⟩
(ʃʲ ⟨šʹ⟩)
(ʒʲ ⟨žʹ⟩)
x ⟨h⟩
ɣ ⟨q⟩
⟨hʹ⟩
ɣʲ ⟨qʹ⟩
płynne,
boczne
(w ⟨u⟩) l ⟨l⟩ ⟨lʹ⟩ j ⟨j⟩
drżące r ⟨r⟩ ⟨rʹ⟩
  • /m/ ma przed spółgłoskami wargowo-zębowymi alofon [ɱ]
  • /f/ zazwyczaj realizowane jest jako [f], może jednak być wymawiane również jako [ɸ] (jest to starszy wariant) - miękki odpowiednik analogicznie
  • /v/ zazwyczaj wymawia się [v], również spotyka się realizację dwuwargową ([β]) oraz jako [ʋ] (szczególnie w Wiszczji) - miękki wariant analogicznie
  • /n t d s z t͡s d͡z l r/ są zębowe, chyba, że poprzedzają spółgłoski zadziąsłowe, /t͡s d͡z/ bywają wymawiane miękko – [t͡sʲ d͡zʲ] albo [t͡ɕ d͡ʑ], w gwarze miejskiej Wałdergu /r/ jest wymawiane [ʀ], natomiast na pozostałym obszarze Wałderża przeważa [ʁ], na pozostałym obszarze Kotsowiszczji /r/ często redukuje się do [ɾ], /l/ jest welaryzowane oprócz pozycji przed /ɛ/ (ale są wyjątki), przed spółgłoskami tylnojęzykowymi następuje asymilacja do [ʟ], /n/ w tym samym środowisku przechodzi w [ŋ], a przed frykatywami jest wymawiane jako [ɰ̃] lub [w̃].
  • /nʲ tʲ dʲ lʲ/ są w wymowie wzorcowej wymawiane podniebiennie – [ɲ c ɟ ʎ], /sʲ zʲ/ - zębowo, w gwarach jednak /tʲ dʲ/ czasami wymawiane są [t͡ɕ d͡ʑ], a /sʲ zʲ/ - [ɕ ʑ]; /nʲ/ posiada alofon [j̃] występujący przed frykatywami.

Akcent

Akcent jest dynamiczny, w słowach rodzimych inicjalny i stały pod względem morfologicznym – pozostaje na tej samej sylabie po dodaniu przyrostka lub przedrostka. Jeśli jednak słowo ma 4 lub więcej sylab, to akcent poboczny pada na pierwszą z nich, a główny na przedostatnią. W zapożyczeniach pozostawia się zazwyczaj akcent oryginalny.

Fonotaktyka

W wygłosie sylaby może wystąpić zbitka co najwyżej czterech spółgłosek. Niedozwolona jest sekwencja dwóch lub więcej zwartych, z których następna ma bardziej tylne miejsce artykulacji. To samo dotyczy również frykatywów, ale nie nie połączeń tych dwu typów głosek i zwartych z frykatywami, dlatego dopuszczalne jest zakończenie /sk/. Nie dopuszczalne są również zbitki obstruent-sonorna. Zbitki sonornych nie mogą zaczynać się na nosówkę, ani kończyć na /j/ i /r/ (lub /rʲ/). Jeśli chodzi o nagłos, fonotaktyka jest mniej restrykcyjna, dozwolone są ciągi do pięciu spółgłosek. W przypadku zbitki dwóch sonornych, nie może się ona kończyć na /r/ lub /rʲ/.

Szczególne połączenia niedopuszczane przez fonotaktykę

  • /sr/ i /zr/ – zmieniają się na odpowiednio /str/ i /zdr/, dlatego przedrostek s- (z-) ma oboczną postać st- używaną jeśli podstawa zaczyna się na /r/.
  • /mr/ i /nr/ – ulegają zmianie na odpowiednio /mbr/ i /ndr/, dlatego przedrostek om- (o-) ma oboczną postać omb- jeżeli podstawa zaczyna się na /r/, natomiast przedrostki vyn- (w-) i syn- (z- (wnętrza)) mają wtedy postaci odpowiednio vynd- i synd-.
  • /ld/ i /lt/ – te zbitki były historycznie zmieniane na odpowiednio /nd/ i /nt/, co widać w słowie ondu – oba – pierwotnie ol – wszystkie + du – dwa. Ta zmiana nie przebiegała jednak całkowicie bezwyjątkowo, czego najznamienitszym przykładem jest tu nazwa miasta Wałderg (kv. Valderg).
  • spółgłoska miękka/stwardniała + ruchome /ɔ/ ⟨ô⟩ – /ɔ/ musi być zastąpione przez /ɛ/ ⟨ê⟩, dotyczy to m.in. odmiany rzeczowników męskich.

Historia fonologiczna

Samogłoski

Wielka monoftongizacja

Zanik dyftongów jest cechą wspólną dla wszystkich języków wschodniopeszalskich, jednak nie wszędzie dał te same rezultaty. W kotsowiskim zaszły następujące zmiany (od prapeszalskiego, przez starokotsowiski do obecnej kotsowiszczyzny):

  • *aj → ä
  • *aw → o
  • *ej → Ii
  • *ew (→ ju) → IIu
  • *oj → ö /ø/ → ö {{IPA|/ɛ/}
  • *ow → u
  • *ij → Ii
  • *iw (→ ju) → IIu
  • *uj → ü /y/ → ü /i/
  • *uw → u
  • *ĭj → Ii
  • *ĭw (→ ju) → IIu
  • *ŏj → y
  • *ŏw → u

Na tym samym etapie rozwoju j. kotsowiskiego zaszła również zmiana

  • *u → y

Cyfry rzymskie w indeksie górnym oznaczają palatalizacje (I i II).

Prawo ô/ê i y/i

Pod tą nazwą kryje się zmiana wartości dwóch samogłosek po j. Zaszła po wielkiej dyftongizacji ale przed II palatalizacją.

  • ŏ → ĕ (samogłoska ultrakrótka)
  • y → i

Na tym etapie nastąpił podział ŏ (prawdopodobnie szwa) na dwa warianty używane w zależności od położenia, a w następstwie na dwa fonemy.

Powstanie samogłosek ruchomych

W języku prapeszalskim występowały samogłoski ultrakrótkie *ĭ oraz *ŏ (po I przegłosie doszło jeszcze ĕ). W starokotsowiskim nieparzyste licząc od końca słowa (kiedy po drodze natrafi się na pełną samogłoskę, liczenie trzeba zacząć od nowa) uległy zanikowi, natomiast parzyste przekształciły się w odpowiadające im pełne samogłoski. Spowodowało to oboczności w odmianie wielu słów, często w mianowniku występuje o, e lub i, których nie ma w przypadkach zależnych. Do ich oznaczania używa się cyrkumfleksu, ponieważ nie da się jednoznacznie przewidzieć, że dana samogłoska jest ruchoma. Epenteza samogłoskowa zdarza się też w miejscach, w których inaczej wystąpiłaby zbitka spółgłoskowa zakazana przez fonotaktykę.

Spółgłoski

I palatalizacja

Proces zachodząca przed samogłoskami przednimi. Najistotniejsze zmiany:

  • *k → č
  • *g → đ
  • *h → š
  • *q → ž

W przypadku pozostałych spółgłosek zaszła jedynie powierzchowna palatalizacja. W późniejszych czasach e w części dialektów przestało zmiękczać poprzedzającą spółgłoskę i zadziąsłowe powstałe w wyniku pierwszej palatalizacji zachowały miękkość jedynie przed i, e oraz ê (ale nie ö i ä).

II palatalizacja

Zachodziła w wyniku koalescencji *j z poprzednią spółgłoską. Najistotniejsze zmiany:

  • *t → c
  • *d → x
  • *s → š
  • *z → ž
  • *k → č
  • *g → đ
  • *h → š
  • *q → ž

W przypadku pozostałych spółgłosek zaszła jedynie powierzchowna palatalizacja. Z czasem powyżej przedstawione spółgłoski powstałe w wyniku II palatalizacji straciły miękkość (w języku standardowym poza pozycją przed i oraz e nie pochodzącym od dyftongów i z drugiego przegłosu) i zyskały nazwę spółgłosek stwardniałych.

Zapis

Język kotsowiski zapisywany jest własnym pismem alfabetycznym. Zamiennie stosuje się transkrypcję na alfabet łaciński. Istnieją dwa oficjalnie przyjęte systemy zapisu łacińskiego. W pierwszym z nich (używanym również w niniejszym artykule) jedna litera łacińska odpowiada jednej literze kotsowiskiej, co jednak wymaga użycia diakrytyków. Drugi z systemów zamiast znaków diakrytyzowanych używa dwuznaków.

Różnice

  • Č č – Cz cz
  • Đ đ – Xz xz
  • Š š – Sz sz
  • Ž ž – Qz qz

Gramatyka

Czasowniki

W języku kotsowiskim czasowniki odmieniają się przez 3 czasy, 4 aspekty, 4 tryby, 2~3 strony i 2 liczby. Nie występują bezokoliczniki, a formą słownikową czasownika jest liczba pojedyncza czasu teraźniejszego aspektu niedokonanego trybu oznajmującego strony czynnej.

Tryb oznajmujący

aspekt ndok. prog. wiel. dok.
czas ↓ liczba → poj. mn. poj. mn. poj. mn. poj. mn.
terazniejszy -a

-e

-i

-i

-i

set -ab

set -eb

set -ib

si -ab

si -eb

si -ib

-aha

-eše

-iši

-ahä

-eši

-iši

set -al

set -el

set -il

si -al

si -el

si -il

przeszły -ava

-eva

-iva

-avä

-evä

-ivä

bava -ab

bava -eb

bava -ib

bavä -ab

bavä -eb

bavä -ib

-ahava

-eševa

-išiva

-ahavä

-eševä

-išivä

bava -al

bava -el

bava -il

bavä -al

bavä -el

bavä -il

przyszły -amo

-emo

-imo

-amö

-emö

-imö

bamo -ab

bamo -eb

bamo -ib

bamö -ab

bamö -eb

bamö -ib

-ahamo

-ešemo

-išimo

-ahamö

-ešemö

-išimö

bamo -al

bamo -el

bamo -il

bamö -al

bamö -el

bamö -il

aspekt ndok. prog. wiel. dok.
czas ↓ liczba → poj. mn. poj. mn. poj. mn. poj. mn.
teraźniejszy set -an

set -en

set -in

si -an

si -en

si -in

set -ag

set -eg

set -ig

si -ag

si -eg

si -ig

baha -an

baha -en

baha -in

bahä -an

bahä -en

bahe -in

set -ad

set -ed

set -id

si -ad

si -ed

si -id

przeszły bava -an

bava -en

bava -in

bavä -an

bavä -en

bavä -in

bava -ag

bava -eg

bava -ig

bavä -ag

bavä -eg

bavä -ig

bahava -an

bahava -en

bahava -in

bahavä -an

bahavä -en

bahavä -in

bava -ad

bava -ed

bava -id

bavä -ad

bavä -ed

bavä -id

przyszły bamo -an

bamo -en

bamo -in

bamö -an

bamö -en

bamö -in

bamo -ag

bamo -eg

bamo -ig

bamö -ag

bamö -eg

bamö -ig

bahamo -an

bahamo -en

bahamo -in

bahamö -an

bahamö -en

bahamö -in

bamo -ad

bamo -ed

bamo -id

bamö -ad

bamö -ed

bamö -id

Zaimki

Zaimki osobowe

Liczebniki

Rzeczowniki

Rodzaj

Przypadek

W języku kotsowiskim występuje 6 przypadków:

  • Mianownik oprócz oznaczania podmiotu zdania spełnia funkcję prepozycjonału (z przyimkami położenia, nie ruchu) oraz komitatywu. W przypadku zdań kopulatywnych pełni również rolę dopełnienia.
  • Dopełniacz pełni funkcje posesywu, oraz w połączeniu z niektórymi przyimkami ablatywu (w przypadku zaimków miejsca nie wymaga przyimka, czyni z nich zaimki źródła). Może oznaczać również partytyw. Dopełniacza używa się również mówiąc o wykonawcy danej czynności np. „Oreqas bebarid pas” — „Telefon kupiony przeze mnie” Podstawowa końcówka to -s.
  • Celownik oznacza dopełnienie dalsze, w połączeniu z niektórymi przyimkami spełnia rolę allatywu (w przypadku zaimków miejsca nie wymaga przyimka, czyni z nich zaimki celu). Poza tym może oznaczać przynależność, albo przeznaczenie, np. „Tot set pav” — „To jest moje”, „To jest dla mnie”. Występują konstrukcje celownikowe. Końcówka to -v.
  • Biernik oznacza dopełnienie bliższe. Końcówka: -ns.
  • Narzędnik oznacza właściwy instrumentalis. Często jest też używany do oznaczania czasu lub drogi. Np. „Erom” — „Na początku”, albo „Pa hade dorgam” — „Idę drogą”. Odmienione przez narzędnik zaimki miejsca przekształcają się z zaimki drogi. Podstawową końcówką jest -m.
  • Wołacz – drugi przypadek niezależny występujący w kotsowiszczyźnie. Pełni rolę wokatywu. Podobnie jak mianownik nie posiada stałego, spółgłoskowego przyrostka.

Przymiotniki

Imiesłowy