Język kotsowiski

Z Conlanger
Wersja z dnia 17:50, 21 cze 2019 autorstwa Kazimierz (dyskusja | edycje) (Wielka monoftongizacja)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Język kotsowiski
vomum kotsovissy
Sposoby zapisu: pismo kotsowiskie, zastępczo alfabet łaciński, cyrylica
Typologia: aglutynacyjno-fleksyjny
Faktycznie
Utworzenie: Kazimierz w ? (pomysł)
2016 (nowy start)
Kody
Conlanger–1 kv, kov
W Żibie
Używany w : Kotsowiszczja, państwa sąsiednie, dawne terytoria kotsowiszczyjskie
Klasyfikacja: peszalskie
  • wschodniopeszalskie
    • kotsowiskie
      • kotsowiski
        • dialekt kotski
        • dialekt wiski
        • dialekt wałderski
Przykład
Owca i konie
„Paza a viky“

Paza ne mabeci šarans bava dorčil vikyns dorons zollyns derebins - zolons gordyns, tixnons aštru režebins. Paza-va vikyv vočel: Čerdo pas jegady, kazat pa dorči tixnons vikyns vorazabyns. Viky-ve vočel: Soh, pazo, čerdo gvas jegady, kazat gva dorči: tixen, mos šarans pazev sgavi v toplyv berasov - de paze šarans ne mabi. Tonst sešil, paza-va s đatros beđertal.

Lista conlangów
Nuvola apps bookcase 1 blue.svg.png Zobacz też słownik tego języka.

Język kotsowiski, kotsowiszczyzna, potocznie często po prostu kv (kv. vomum kotsovissy) – język sztuczny typu a priori, chociaż z wpływami języków naturalnych, tworzony przez Kazimierza. Jest używany głównie w Kotsowiszczji na Żibie.

Krótka charakterystyka

Kotsowiski (conworldowo) należy do wschodniej gałęzi języków peszalskich, które charakteryzują się uproszczeniem obecnych w prajęzyku dyftongów i istotną rolą palatalizacji. Kotsowiszczyzna jest językiem nominatywno-akuzatywnym, aglutynacyjnym (przechodzącym we fleksyjny). Szyk zdania jest swobodny, najczęściej jednak używa się SVO oraz SOV. Mimo że gramatyka opiera się głównie na językach indoeuropejskich, zawiera niespotykane w nich elementy, takie jak obwiatyw czy kluzywność w pierwszej osobie liczby mnogiej.

Historia jako języka sztucznego

Początki conlangu giną w otchłani niepamięci. Nie wiadomo dokładnie kiedy autor wpadł na pomysł tworzenia swojego własnego języka, być może jest to nawet połączenie kilku starych pomysłów. Pewne jest natomiast to, że w roku 2011 autor podjął decyzję o zapisie języka z powodu zapominania znacznej części słownictwa. Pierwotnie tworzenie języka polegało na stopniowym zastępowaniu polskich słów, końcówek fleksyjnych i słowotwórczych apriorycznymi (m.in. dlatego jest to nooblang). Większość słów utworzonych w tym okresie zawiera zbitkę "tl" (wynikało to prawdopodobnie z inspiracji językiem nahuatl) Później autor zaczął zapożyczać słownictwo z różnych języków indoeuropejskich oraz z PIE. W kolejnym okresie (lata 2016-2017) autor zaczął realistyczniej podchodzić do tworzenia języka, co skutkowało usunięciem większości słów z poprzedniego okresu (niektóre, np. tenč "czas" zostały zachowane z powodu sentymentu autora). Zapoczątkowane wtedy reformy zaowocowały powstaniem obecnej wersji języka w czerwcu 2017 roku. W ciągu następnych miesięcy język został przedstawiony na Polskim Forum Językowym.

Fonologia

Samogłoski

Współczesna standardowa kotsowiszczyzna dysponuje stosunkowo prostym systemem wokalicznym składającym się z jedynie sześciu fonemów samogłoskowych:

przednie centralne tylne
wysokie i ⟨i⟩, ⟨ü⟩ ɨ ⟨y⟩ u ⟨u⟩
średnie ɛ ⟨e⟩, ⟨ê⟩, ⟨ä⟩, ⟨ö⟩ ɔ ⟨o⟩, ⟨ô⟩
niskie a ⟨a⟩
  • /i/ – najczęściej realizowane jest jako [i], w sylabach nieakcentowanych może być redukowane do [ʲɪ] (na początku sylaby [ɪ] ).
  • /ɨ/ (czasem uznawane za wariant fonemu /i/ po spółgłoskach twardych) – najczęstszą wymową jest [ɘ] jednak w Kotsji przeważa [ɨ]. Spotykane jest również [ɯ]. Taka wymowa występuje głownie w Buanii (Żiba) u rodzimych użytkowników języka buańskiego oraz kiedy występuje po spółgłoskach miękkich, co zdarza się jedynie w niedostosowanych zapożyczeniach i obcych nazwach własnych.
  • /u/ – najczęstszą realizacją jest [u], w sylabach nieakcentowanych może być wymawiane [ʊ], pomiędzy spółgłoskami miękkimi – [ʉ] (wersja zredukowana – [ʉ̞]).
  • /ɛ/ ‒ właściwie obecnie typową realizacją jest [e̞], nieakcentowanym alofonem – [ə], a pomiędzy miękkimi spółgłoskami – [e] (wersja zredukowana – [ɪ]). ⟨e⟩ i ⟨ê⟩ występują po samogłoskach miękkich, a ⟨ä⟩ i ⟨ö⟩ po twardych.
  • /ɔ/ – najczęściej wymawiane jako [o̞], alofonem zredukowanym jest [ə] (właściwie to dawny fonem /ə/ został podzielony pomiędzy /ɛ/ a /ɔ/).
  • /a/ – typową realizacją jest [ä], nieakcentowanym alofonem – [ɐ], a pomiędzy spółgłoskami miękkimi [æ] (wersja zredukowana – [ɜ]).

Spółgłoski

System spółgłoskowy kotsowiszczyzny jest znacznie bogatszy i składa się z od 40 do 46 fonemów. Występuje opozycja dźwięczności oraz fonemiczna palatalizacja.

wargowe zębowe,
dziąsłowe
zadziąsłowe tylnojęzykowe
niezmięk. zmięk. niezmięk. zmięk. niezmięk. zmięk. niezmięk. zmięk.
nosowe m ⟨m⟩ ⟨mʹ⟩ n ⟨n⟩ ⟨nʹ⟩
zwarte p ⟨p⟩
b ⟨b⟩
⟨pʹ⟩
⟨bʹ⟩
t ⟨t⟩
d ⟨d⟩
⟨tʹ⟩
⟨dʹ⟩
k ⟨k⟩
ɡ ⟨g⟩
⟨kʹ⟩
ɡʲ ⟨gʹ⟩
afrykaty t͡s ⟨c⟩
d͡z ⟨x⟩
(t͡sʲ ⟨cʹ⟩)
(d͡zʲ ⟨xʹ⟩)
t͡ʃ ⟨č⟩
d͡ʒ ⟨đ⟩
(t͡ʃʲ ⟨čʹ⟩)
(d͡ʒʲ ⟨đʹ⟩)
frykatywy f ⟨f⟩
v ⟨v⟩
⟨fʹ⟩
⟨vʹ⟩
s ⟨s⟩
z ⟨z⟩
⟨sʹ⟩
⟨zʹ⟩
ʃ ⟨š⟩
ʒ ⟨ž⟩
(ʃʲ ⟨šʹ⟩)
(ʒʲ ⟨žʹ⟩)
x ⟨h⟩
ɣ ⟨q⟩
⟨hʹ⟩
ɣʲ ⟨qʹ⟩
płynne,
boczne
(w ⟨u⟩) l ⟨l⟩ ⟨lʹ⟩ j ⟨j⟩
drżące r ⟨r⟩ ⟨rʹ⟩
  • /m/ ma przed spółgłoskami wargowo-zębowymi alofon [ɱ]
  • /f/ zazwyczaj realizowane jest jako [f], może jednak być wymawiane również jako [ɸ] (jest to starszy wariant) - miękki odpowiednik analogicznie
  • /v/ zazwyczaj wymawia się [v], również spotyka się realizację dwuwargową ([β]) oraz jako [ʋ] (szczególnie w Wiszczji) - miękki wariant analogicznie
  • /n t d s z t͡s d͡z l r/ są zębowe, chyba, że poprzedzają spółgłoski zadziąsłowe, /t͡s d͡z/ bywają wymawiane miękko – [t͡sʲ d͡zʲ] albo [t͡ɕ d͡ʑ], w gwarze miejskiej Wałdergu /r/ jest wymawiane [ʀ], natomiast na pozostałym obszarze Wałderża przeważa [ʁ], na pozostałym obszarze Kotsowiszczji /r/ często redukuje się do [ɾ], /l/ jest welaryzowane oprócz pozycji przed /ɛ/ (ale są wyjątki), przed spółgłoskami tylnojęzykowymi następuje asymilacja do [ʟ], /n/ w tym samym środowisku przechodzi w [ŋ], a przed frykatywami jest wymawiane jako [ɰ̃] lub [w̃].
  • /nʲ tʲ dʲ lʲ/ są w wymowie wzorcowej wymawiane podniebiennie – [ɲ c ɟ ʎ], /sʲ zʲ/ - zębowo, w gwarach jednak /tʲ dʲ/ czasami wymawiane są [t͡ɕ d͡ʑ], a /sʲ zʲ/ - [ɕ ʑ]; /nʲ/ posiada alofon [j̃] występujący przed frykatywami.

Akcent

Akcent jest dynamiczny, w słowach rodzimych inicjalny i stały pod względem morfologicznym – pozostaje na tej samej sylabie po dodaniu przyrostka lub przedrostka. Jeśli jednak słowo ma 4 lub więcej sylab, to akcent poboczny pada na pierwszą z nich, a główny na przedostatnią. W zapożyczeniach pozostawia się zazwyczaj akcent oryginalny.

Fonotaktyka

W wygłosie sylaby może wystąpić zbitka co najwyżej czterech spółgłosek. Niedozwolona jest sekwencja dwóch lub więcej zwartych, z których następna ma bardziej tylne miejsce artykulacji. To samo dotyczy również frykatywów, ale nie nie połączeń tych dwu typów głosek i zwartych z frykatywami, dlatego dopuszczalne jest zakończenie /sk/. Nie dopuszczalne są również zbitki obstruent-sonorna. Zbitki sonornych nie mogą zaczynać się na nosówkę, ani kończyć na /j/ i /r/ (lub /rʲ/). Jeśli chodzi o nagłos, fonotaktyka jest mniej restrykcyjna, dozwolone są ciągi do pięciu spółgłosek. W przypadku zbitki dwóch sonornych, nie może się ona kończyć na /r/ lub /rʲ/.

Szczególne połączenia niedopuszczane przez fonotaktykę

  • /sr/ i /zr/ – zmieniają się na odpowiednio /str/ i /zdr/, dlatego przedrostek s- (z-) ma oboczną postać st- używaną jeśli podstawa zaczyna się na /r/.
  • /mr/ i /nr/ – ulegają zmianie na odpowiednio /mbr/ i /ndr/, dlatego przedrostek om- (o-) ma oboczną postać omb- jeżeli podstawa zaczyna się na /r/, natomiast przedrostki vyn- (w-) i syn- (z- (wnętrza)) mają wtedy postaci odpowiednio vynd- i synd-.
  • /ld/ i /lt/ – te zbitki były historycznie zmieniane na odpowiednio /nd/ i /nt/, co widać w słowie ondu – oba – pierwotnie ol – wszystkie + du – dwa. Ta zmiana nie przebiegała jednak całkowicie bezwyjątkowo, czego najznamienitszym przykładem jest tu nazwa miasta Wałderg (kv. Valderg).
  • spółgłoska miękka/stwardniała + ruchome /ɔ/ ⟨ô⟩ – /ɔ/ musi być zastąpione przez /ɛ/ ⟨ê⟩, dotyczy to m.in. odmiany rzeczowników męskich.

Historia fonologiczna

Samogłoski

Wielka monoftongizacja

Zanik dyftongów jest cechą wspólną dla wszystkich języków wschodniopeszalskich, jednak nie wszędzie dał te same rezultaty. W kotsowiskim zaszły następujące zmiany (od prapeszalskiego, przez starokotsowiski do obecnej kotsowiszczyzny):

  • *aj → ä
  • *aw → o
  • *ej → Ii
  • *ew (→ ju) → IIu
  • *oj → ö /ø/ → ö /ɛ/
  • *ow → u
  • *ij → Ii
  • *iw (→ ju) → IIu
  • *uj → ü /y/ → ü /i/
  • *uw → u
  • *ĭj → Ii
  • *ĭw (→ ju) → IIu
  • *ŏj → y
  • *ŏw → u

Na tym samym etapie rozwoju j. kotsowiskiego zaszła również zmiana

  • *u → y

Cyfry rzymskie w indeksie górnym oznaczają palatalizacje (I i II).

Prawo ô/ê i y/i

Pod tą nazwą kryje się zmiana wartości dwóch samogłosek po j. Zaszła po wielkiej dyftongizacji ale przed II palatalizacją.

  • ŏ → ĕ (samogłoska ultrakrótka)
  • y → i

Na tym etapie nastąpił podział ŏ (prawdopodobnie szwa) na dwa warianty używane w zależności od położenia, a w następstwie na dwa fonemy.

Powstanie samogłosek ruchomych

W języku prapeszalskim występowały samogłoski ultrakrótkie *ĭ oraz *ŏ (po I przegłosie doszło jeszcze ĕ). W starokotsowiskim nieparzyste licząc od końca słowa (kiedy po drodze natrafi się na pełną samogłoskę, liczenie trzeba zacząć od nowa) uległy zanikowi, natomiast parzyste przekształciły się w odpowiadające im pełne samogłoski. Spowodowało to oboczności w odmianie wielu słów, często w mianowniku występuje o, e lub i, których nie ma w przypadkach zależnych. Do ich oznaczania używa się cyrkumfleksu, ponieważ nie da się jednoznacznie przewidzieć, że dana samogłoska jest ruchoma. Epenteza samogłoskowa zdarza się też w miejscach, w których inaczej wystąpiłaby zbitka spółgłoskowa zakazana przez fonotaktykę.

Spółgłoski

I palatalizacja

Proces zachodząca przed samogłoskami przednimi. Najistotniejsze zmiany:

  • *k → č
  • *g → đ
  • *h → š
  • *q → ž

W przypadku pozostałych spółgłosek zaszła jedynie powierzchowna palatalizacja. W późniejszych czasach e w części dialektów przestało zmiękczać poprzedzającą spółgłoskę i zadziąsłowe powstałe w wyniku pierwszej palatalizacji zachowały miękkość jedynie przed i, e oraz ê (ale nie ö i ä).

II palatalizacja

Zachodziła w wyniku koalescencji *j z poprzednią spółgłoską. Najistotniejsze zmiany:

  • *t → c
  • *d → x
  • *s → š
  • *z → ž
  • *k → č
  • *g → đ
  • *h → š
  • *q → ž

W przypadku pozostałych spółgłosek zaszła jedynie powierzchowna palatalizacja. Z czasem powyżej przedstawione spółgłoski powstałe w wyniku II palatalizacji straciły miękkość (w języku standardowym poza pozycją przed i oraz e nie pochodzącym od dyftongów i z drugiego przegłosu) i zyskały nazwę spółgłosek stwardniałych.

Zapis

Język kotsowiski zapisywany jest własnym pismem alfabetycznym. Zamiennie stosuje się transkrypcję na alfabet łaciński. Istnieją dwa oficjalnie przyjęte systemy zapisu łacińskiego. W pierwszym z nich (używanym również w niniejszym artykule) jedna litera łacińska odpowiada jednej literze kotsowiskiej, co jednak wymaga użycia diakrytyków. Drugi z systemów zamiast znaków diakrytyzowanych używa dwuznaków.

Różnice

  • Č č – Cz cz
  • Đ đ – Xz xz
  • Š š – Sz sz
  • Ž ž – Qz qz

Gramatyka

Czasowniki

W języku kotsowiskim czasowniki odmieniają się przez 3 czasy, 4 aspekty, 4 tryby, 2~3 strony i 2 liczby. Nie występują bezokoliczniki, a formą słownikową czasownika jest liczba pojedyncza czasu teraźniejszego aspektu niedokonanego trybu oznajmującego strony czynnej.

Tryb oznajmujący

aspekt ndok. prog. wiel. dok.
czas ↓ liczba → poj. mn. poj. mn. poj. mn. poj. mn.
terazniejszy -a

-e

-i

-i

-i

set -ab

set -eb

set -ib

si -ab

si -eb

si -ib

-aha

-eše

-iši

-ahä

-eši

-iši

set -al

set -el

set -il

si -al

si -el

si -il

przeszły -ava

-eva

-iva

-avä

-evä

-ivä

bava -ab

bava -eb

bava -ib

bavä -ab

bavä -eb

bavä -ib

-ahava

-eševa

-išiva

-ahavä

-eševä

-išivä

bava -al

bava -el

bava -il

bavä -al

bavä -el

bavä -il

przyszły -amo

-emo

-imo

-amö

-emö

-imö

bamo -ab

bamo -eb

bamo -ib

bamö -ab

bamö -eb

bamö -ib

-ahamo

-ešemo

-išimo

-ahamö

-ešemö

-išimö

bamo -al

bamo -el

bamo -il

bamö -al

bamö -el

bamö -il

aspekt ndok. prog. wiel. dok.
czas ↓ liczba → poj. mn. poj. mn. poj. mn. poj. mn.
teraźniejszy set -an

set -en

set -in

si -an

si -en

si -in

set -ag

set -eg

set -ig

si -ag

si -eg

si -ig

baha -an

baha -en

baha -in

bahä -an

bahä -en

bahe -in

set -ad

set -ed

set -id

si -ad

si -ed

si -id

przeszły bava -an

bava -en

bava -in

bavä -an

bavä -en

bavä -in

bava -ag

bava -eg

bava -ig

bavä -ag

bavä -eg

bavä -ig

bahava -an

bahava -en

bahava -in

bahavä -an

bahavä -en

bahavä -in

bava -ad

bava -ed

bava -id

bavä -ad

bavä -ed

bavä -id

przyszły bamo -an

bamo -en

bamo -in

bamö -an

bamö -en

bamö -in

bamo -ag

bamo -eg

bamo -ig

bamö -ag

bamö -eg

bamö -ig

bahamo -an

bahamo -en

bahamo -in

bahamö -an

bahamö -en

bahamö -in

bamo -ad

bamo -ed

bamo -id

bamö -ad

bamö -ed

bamö -id

Zaimki

Zaimki osobowe

Liczebniki

Rzeczowniki

Rodzaj

Przypadek

W języku kotsowiskim występuje 6 przypadków:

  • Mianownik oprócz oznaczania podmiotu zdania spełnia funkcję prepozycjonału (z przyimkami położenia, nie ruchu) oraz komitatywu. W przypadku zdań kopulatywnych pełni również rolę dopełnienia.
  • Dopełniacz pełni funkcje posesywu, oraz w połączeniu z niektórymi przyimkami ablatywu (w przypadku zaimków miejsca nie wymaga przyimka, czyni z nich zaimki źródła). Może oznaczać również partytyw. Dopełniacza używa się również mówiąc o wykonawcy danej czynności np. „Oreqas bebarid pas” — „Telefon kupiony przeze mnie” Podstawowa końcówka to -s.
  • Celownik oznacza dopełnienie dalsze, w połączeniu z niektórymi przyimkami spełnia rolę allatywu (w przypadku zaimków miejsca nie wymaga przyimka, czyni z nich zaimki celu). Poza tym może oznaczać przynależność, albo przeznaczenie, np. „Tot set pav” — „To jest moje”, „To jest dla mnie”. Występują konstrukcje celownikowe. Końcówka to -v.
  • Biernik oznacza dopełnienie bliższe. Końcówka: -ns.
  • Narzędnik oznacza właściwy instrumentalis. Często jest też używany do oznaczania czasu lub drogi. Np. „Erom” — „Na początku”, albo „Pa hade dorgam” — „Idę drogą”. Odmienione przez narzędnik zaimki miejsca przekształcają się z zaimki drogi. Podstawową końcówką jest -m.
  • Wołacz – drugi przypadek niezależny występujący w kotsowiszczyźnie. Pełni rolę wokatywu. Podobnie jak mianownik nie posiada stałego, spółgłoskowego przyrostka.

Przymiotniki

Imiesłowy