Język ołłuch: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m
m
 
(Nie pokazano 15 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 2: Linia 2:
 
|kolor=#33CC33
 
|kolor=#33CC33
 
|nazwa=Język ołłuch
 
|nazwa=Język ołłuch
|nazwa własna=łłach êgołł ołłuch, żongäpêzêz êgołł
+
|nazwa własna=łłach êgołł ołłuch<ref name=zachid>w djalekcie zachodnim</ref>, łłach êgołł ołłuk<ref name=wschid>w djalekcie wschodnim</ref>, żongäfêzêz êgołł
 
|klasyfikacja=Gamajskie
 
|klasyfikacja=Gamajskie
 
* Pragamajski (†)
 
* Pragamajski (†)
Linia 16: Linia 16:
 
}}{{sp}}
 
}}{{sp}}
  
'''Język ołłuch''' (ołł: '''łłach êgołł ołłuch''' [{{IPA|ɮɐx 'ɛɣoɮ 'oɮyx}}] "język tutejszy", także '''żongäpêzêz êgołł''' [{{IPA|'zonɣæpɛt͡sɛt͡s 'ɛɣoɮ}}] "język zongepajcki", zon: '''wazazaz aigoslo''' [{{IPA|'wɐt͡sɐt͡sɐt͡s 'aɪ̯ɣoslo}}] "język górski") – język zongepajcki z grupy wschodniozongepajckiej. Jest najbardziej archaicznym i konserwatywnym potomkiem [[Język zongepajcki|klasycznej zongepajszczyzny]], różniący się jednak od niej zarówno w fonetyce, jak i gramatyce.
+
'''Język ołłuch''' (ołł: '''łłach êgołł ołłuch''' [{{IPA|ɮäx 'ɛɣoɮ 'oɮyx}}]<ref name=zachid></ref>/'''łłach êgołł ołłuk''' [{{IPA|ɮäx 'ɛɣoɮ 'oɮyk}}]<ref name=wschid></ref> "język tutejszy", także '''żongäfêzêz êgołł''' [{{IPA|'zonɣæfɛt͡sɛt͡s 'ɛɣoɮ}}] "język zongepajcki", zon: '''wazazaz aigoslo''' [{{IPA|'wɐt͡sɐt͡sɐt͡s 'aɪ̯ɣoslo}}] "język górski") – język zongepajcki z grupy wschodniozongepajckiej. Jest najbardziej archaicznym i konserwatywnym potomkiem [[Język zongepajcki ludowy|ludowej zongepajszczyzny]], różniący się jednak od niej zarówno w fonetyce, jak i gramatyce.
  
 
Język ten uniknął trzech wielkich zmian fonetycznych: przejścia '''łł''' > '''sl''' (cecha wyjątkowa), prelabjalizacji wschodniozongepajckiej oraz połączenia '''ƶ-z'''.  
 
Język ten uniknął trzech wielkich zmian fonetycznych: przejścia '''łł''' > '''sl''' (cecha wyjątkowa), prelabjalizacji wschodniozongepajckiej oraz połączenia '''ƶ-z'''.  
 +
 +
Dzieli się na dwa djalekty: wschodni i zachodni. Oba djalekty są uważane za równe sobie (a więc podaje się np. dwie formy danego wyrazu). Wschodni zawiera więcej innowacji, ale i uniknął całkowitej przesuwki spółgłosek welarnych, zawiera też wymowę pragammajskiego '''*q''' jako '''t''' (lub iloczas w wygłosie, ostatecznie długość zanikła). Zachodni jest bardziej podobny do reszty potomków ludowej zongepajszczyzny, zawiera też więcej wpływów języka klasycznego.
  
 
== Historia ==
 
== Historia ==
Język ołłuch wywodzi się z dawnego djalektu zongepajckiego. Jego odrębność zaczęła się bardzo wcześnie, ale nie oddalił się aż tak jak djalekt zachodni (który stworzył własną podrodzinę). Dowodem na to jest obecność starozongepajckiej głoski '''łł''' [{{IPA|ɮ}}], a także zachowanie celownika. Rozwijał się dosyć równolegle z innymi djalektami, ale czasami przeprowadzał tam swoje zmiany (przykładowo grupa '''hj''' przechodzi w '''j''', a nie w '''ḱ'''). Przesunął dawne [{{IPA|u}}] ku przedniemu [{{IPA|y}}]. Dyftongi nie przetrwały presji monoftongicznej.  
+
Język ołłuch wywodzi się z dawnego djalektu zongepajckiego. Jego odrębność zaczęła się bardzo wcześnie, ale nie oddalił się aż tak jak djalekt zachodni (który stworzył własną podrodzinę). Dowodem na to jest obecność starozongepajckiej głoski '''łł''' [{{IPA|ɮ}}], a także zachowanie celownika. Rozwijał się dosyć równolegle z innymi djalektami, ale czasami przeprowadzał tam swoje zmiany (przykładowo grupa '''hj''' przechodzi w '''j''', a nie w '''ḱ'''). Ponadto, odbyła się interwokaliczna spirantyzacja. Przesunął dawne [{{IPA|u}}] do przodu, dając [{{IPA|y}}], powstało jednak nowe [{{IPA|u}}] jako nieakcentowane krótke [{{IPA|o}}]. Dyftongi nie przetrwały presji monoftongicznej.  
  
Sam ołłuch posiada dwa djalekty – zachodni i wschodni. Oba dosyć mocno różnią się w fonetyce, natomiast ich gramatyka jest praktycznie identyczna. Djalekty wschodnie nie przeprowadziły [[Język_zongepajcki/Pierwsza_przesuwka_zongepajcka|I przesuwki]] w szeregu spółgłosek welarnych, przez co są identyczne z systemem protogammajskim (i resztą gammajskich), posiada przez to fonemiczne [{{IPA|g}}]. Zachodnie z kolei uniknęły jedynie przejścia [{{IPA|x}}] → [{{IPA|kx}}] (przy jednoczesnym [{{IPA|k}}] → [{{IPA|x}}]), ale uzyskały nowe [{{IPA|θ}}].
+
Sam ołłuch posiada dwa djalekty – zachodni i wschodni. Oba dosyć mocno różnią się w fonetyce, natomiast ich gramatyka jest praktycznie identyczna. Djalekty wschodnie nie przeprowadziły [[Język_zongepajcki/Pierwsza_przesuwka_zongepajcka|I przesuwki]] w szeregu spółgłosek welarnych, przez co są identyczne z systemem protogammajskim (i resztą gammajskich), posiada przez to fonemiczne [{{IPA|g}}]. Zachodnie z kolei uniknęły jedynie przejścia [{{IPA|x}}] → [{{IPA|kx}}] (przy jednoczesnym [{{IPA|k}}] → [{{IPA|x}}]), ale uzyskały dużo nowych [{{IPA|θ}}] oraz [{{IPA|ð}}].
  
 
Ponieważ oba djalekty są blisko narzeczy chamskich, częściowo uległy ich wpływowi. Udźwięczniły interwokaliczne '''f''' do '''v''', a także wprowadziły allofoniczny przydech dla '''p''', '''t''' oraz '''k''', gdy te są w nagłosie będąc akcentowanymi.
 
Ponieważ oba djalekty są blisko narzeczy chamskich, częściowo uległy ich wpływowi. Udźwięczniły interwokaliczne '''f''' do '''v''', a także wprowadziły allofoniczny przydech dla '''p''', '''t''' oraz '''k''', gdy te są w nagłosie będąc akcentowanymi.
Linia 99: Linia 101:
  
 
==== Zmainy typowe dla zongepajckiego ludowego ====
 
==== Zmainy typowe dla zongepajckiego ludowego ====
 +
* *-h > ː
 
* *ns, *nʃ, *nm > s, ʃ, m
 
* *ns, *nʃ, *nm > s, ʃ, m
 
* *zs > s/ːs
 
* *zs > s/ːs
 
* *p͡fj > ɧ
 
* *p͡fj > ɧ
 +
* *a- > ø (nieregularnie)
 +
* *VnV > VrV
 +
* *-f(C) > ː(C)
 +
* *-pf(C) > ː(C) (nieregularnie)
 +
* *ɫŠ > lŠ (gdzie Š to spółgłoska zadziąsłowa)
 +
* *ɫj > ʎj
 +
* *xŠ, *ɣŠ > ʃŠ, ʒŠ
 +
* *ph *th *kh > f θ x
 +
* *xh *ɣh > xː ɣː
 +
*  *VfV > VvV (zmiana typowa dla wschodnich djalektów)
 +
 +
==== Lenicja VCV ====
 +
* *p > f
 +
* *b > v
 +
* *t > θ
 +
* *d > ð
 +
* *k > x
 +
Warto zauważyć, że nie odbywa się pomiędzy dwiema identycznymi samogłoskami.
  
 
==== Dalsze zmiany ====
 
==== Dalsze zmiany ====
 
* *u > y
 
* *u > y
*  *VfV > VvV
 
* *-ð > -θ
 
 
* *fT, *xT > θT (gdzie T to spółgłoska przedniojęzykowa twarda)
 
* *fT, *xT > θT (gdzie T to spółgłoska przedniojęzykowa twarda)
 
* *vT, *ɣT > ðT
 
* *vT, *ɣT > ðT
* depalatalizacja *sʲ, *tsʲ, *zʲ, *dzʲ (już po f/x > θ, fon [θ] po tej zmianie staje się fonemiczny).
+
* depalatalizacja *sʲ, *tsʲ, *zʲ, *dzʲ (już po f/x > θ i v/ɣ > ð)
 
* *ʎ > j
 
* *ʎ > j
 
* *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
 
* *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
* *-h > ː
 
 
* *-e > ø
 
* *-e > ø
 
* *e przed długą > ø
 
* *e przed długą > ø
* *długie samogłoski > krótkie
 
 
* *ej > ij
 
* *ej > ij
 
* *ɧ > ʃ
 
* *ɧ > ʃ
 
* *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > je-
 
* *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > je-
* *nieakcentowane *o > u
+
* *jj > dʒ
* *nieakcentowane *e > i
+
* wygłosowe *j > dð
 +
* nieakcentowane krótke *o > u
 +
* nieakcentowane krótke *e > i
 +
* *długie samogłoski > krótkie
  
 
=== Procesa ku ołłuchowi wschodniemu ===
 
=== Procesa ku ołłuchowi wschodniemu ===
Linia 181: Linia 201:
 
* *wu- > *ū
 
* *wu- > *ū
  
==== Zanik uwularnego *q====
+
==== Glottalizacja ====
* *q > *ʔ > t
+
* *q > *ʔ
  
 
==== Podwyższenie spógłosek przy *r ====
 
==== Podwyższenie spógłosek przy *r ====
Linia 197: Linia 217:
 
* *zs > s/ːs
 
* *zs > s/ːs
 
* *p͡fj > ɧ
 
* *p͡fj > ɧ
 +
* *a- > ø (nieregularnie)
 +
* *VnV > VrV
 +
* *-f(C) > ː(C)
 +
* *-pf(C) > ː(C) (nieregularnie)
 +
* *ɫŠ > lŠ (gdzie Š to spółgłoska zadziąsłowa)
 +
* *ɫj > ʎj
 +
* *xŠ, *ɣŠ > ʃŠ, ʒŠ
 +
* *ph *th *kh > f θ x
 +
* *xh *ɣh > xː ɣː
 +
*  *VfV > VvV (zmiana typowa dla wschodnich djalektów)
 +
 +
==== Lenicja VCV ====
 +
* *p > f
 +
* *b > v
 +
* *t > θ
 +
* *d > ð
 +
* *k > x
 +
* *g > ɣ
 +
Warto zauważyć, że nie odbywa się pomiędzy dwiema identycznymi samogłoskami.
  
 
==== Dalsze zmiany ====
 
==== Dalsze zmiany ====
Linia 203: Linia 242:
 
* *ʎ > j
 
* *ʎ > j
 
* *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
 
* *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
*  *VfV > VvV
 
 
* *-h > ː
 
* *-h > ː
 +
* *-ʔ > ː
 +
* inne *ʔ > t
 
* *-e > ø
 
* *-e > ø
 
* *e przed długą > ø
 
* *e przed długą > ø
* *długie samogłoski > krótkie
 
 
* *ej > ij
 
* *ej > ij
 
* *ɧ > ʃ
 
* *ɧ > ʃ
* *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > *je-
+
* *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > je-
* *nieakcentowane *o > *u
+
* nieakcentowane krótke *o > u
* *nieakcentowane *e > *i
+
* nieakcentowane krótke *e > i
 +
* *jj > dʒ
 +
* *długie samogłoski > krótkie
  
 
== Fonetyka ==
 
== Fonetyka ==
 
=== Samogłoski ===
 
=== Samogłoski ===
W obu djalektach występują te same samogłoski. Jest ich osiem.
+
W obu djalektach występują te same samogłoski. Jest ich dziewięć.
 
{| class=wikitable
 
{| class=wikitable
 
! rowspan=1|
 
! rowspan=1|
Linia 226: Linia 267:
 
|-align=center
 
|-align=center
 
!Przymknięte
 
!Przymknięte
|{{IPA|i}} {{IPA|y}}|| || rowspan="2"|{{IPA|o~u}}  
+
|{{IPA|i}} {{IPA|y}}|| ||{{IPA|u}}  
 
|-align=center
 
|-align=center
 
!Półprzymknięte
 
!Półprzymknięte
|{{IPA|e}}||
+
|{{IPA|e}}|| || {{IPA|o}}
 
|-align=center
 
|-align=center
 
!Półotwarte
 
!Półotwarte
 
|{{IPA|ɛ}}||||{{IPA|ɔ}}  
 
|{{IPA|ɛ}}||||{{IPA|ɔ}}  
 
|-align=center
 
|-align=center
!Prawie otwarte
+
!Otwarte
|{{IPA|æ}}||colspan="2"|{{IPA|ɐ̱~ä}}
+
|{{IPA|æ}}||colspan="2"|{{IPA|ä}}
 
|-align=center
 
|-align=center
 
|}
 
|}
Nieakcentowane '''o''' przeszło w [{{IPA|u}}]. Podobnie zredukowano '''e''' do '''i'''.
 
  
Samogłoska '''a''' obecnie ma coraz większą presję wymowy jako [{{IPA|ä}}], ale nadal nie jest to w pełni akceptowane w społeczności szamanów.
+
Samogłoska '''a''', która w większości języków zongepajckich jest wymawiana wyżej ([ɐ] lub [ʌ]), w ołłuchu jest obniżona do [ä]. Tendencje obniżenia były możliwe do zaobserwowania w wszystkich djalektach zongepajckiego ludowego, ale w wyniku działań Rady Szamaniw została wycofana. Jedynie ołłuch obniżył ostatecznie tą głoskę, być może z powodu izolacji tego górskiego regjonu.
  
 
Za innowację samogłoską w ołłuchu uważa się podwyższenie dawnych grup '''*ar *ěr''' do '''or er'''. Powodem dlaczego tak się uznaje jest chwakt, że tylko w ołłuchu '''er < ěr''' może ulec redukcji do '''ir''' gdy nie jest akcentowane.
 
Za innowację samogłoską w ołłuchu uważa się podwyższenie dawnych grup '''*ar *ěr''' do '''or er'''. Powodem dlaczego tak się uznaje jest chwakt, że tylko w ołłuchu '''er < ěr''' może ulec redukcji do '''ir''' gdy nie jest akcentowane.
  
 
=== Spółgłoski ===
 
=== Spółgłoski ===
Inaczej jest z spółgłoskami, które się nieco różnią. Spółgłoska /{{IPA|θ}}/ jest tylko fonemiczna w ołluchu zachodnim, zaś /{{IPA|g}}/ występuje w wschodnim djalekcie. W djalekcie wschodnim [{{IPA|θ}}] jest w związku allochwonicznym z /{{IPA|tθ}}/, zaś w zachodnim [{{IPA|g}}] to allochown /{{IPA|k}}/.
+
Inaczej jest z spółgłoskami, które się nieco różnią. Tylko w djalekcie wschodnim /g/ to fonem, zaś w zachodnim [g] to allofon /k/. W ołłuchu zachodnim istnieje też [dð] jako wygłosowy allofon /j/.
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
! colspan="2" |
 
! colspan="2" |
Linia 274: Linia 314:
 
|colspan="2" | {{IPA|d}}
 
|colspan="2" | {{IPA|d}}
 
|
 
|
|{{IPA|g}}
+
|{{IPA|g}}<ref>oddzielny fonem w ołłuchu wschodnim, w zachodnim allofon /k/</ref>
 
|
 
|
 
|- align="center"
 
|- align="center"
Linia 280: Linia 320:
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
|{{IPA|pf}}       
 
|{{IPA|pf}}       
|{{IPA|ts}}, {{IPA|tθ}}
+
|{{IPA|ts}} {{IPA|tθ}}
 
|{{IPA|tʃ}}
 
|{{IPA|tʃ}}
 
|
 
|
Linia 288: Linia 328:
 
!<small>dźwięczne</small>
 
!<small>dźwięczne</small>
 
|
 
|
|{{IPA|dz}}
+
|{{IPA|dz}} • {{IPA|dð}}<ref>wygłosowy allofon /j/ w ołłuchu zachodnim</ref>
 
|{{IPA|dʒ}}
 
|{{IPA|dʒ}}
 
|
 
|
Linia 296: Linia 336:
 
! rowspan="2" | Szczelinowe  
 
! rowspan="2" | Szczelinowe  
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
!<small>bezdźwięczne</small>
|rowspan="2"|{{IPA|f~v}}
+
|{{IPA|f}}
|{{IPA|s}}, {{IPA|θ}}
+
|{{IPA|s}} {{IPA|θ}}
 
|{{IPA|ʃ}}
 
|{{IPA|ʃ}}
 
|{{IPA|ç}}
 
|{{IPA|ç}}
Linia 304: Linia 344:
 
|-
 
|-
 
!<small>dźwięczne</small>
 
!<small>dźwięczne</small>
|{{IPA|z}}, {{IPA|ð}}
+
|{{IPA|v}}
 +
|{{IPA|z}} {{IPA|ð}}
 
|{{IPA|ʒ}}
 
|{{IPA|ʒ}}
 
|
 
|
Linia 320: Linia 361:
 
|
 
|
 
|{{IPA|ɫ}}
 
|{{IPA|ɫ}}
|{{IPA|l}}, {{IPA|ɮ}}
+
|{{IPA|l}} {{IPA|ɮ}}
 
|{{IPA|j}}
 
|{{IPA|j}}
 
|{{IPA|w}}
 
|{{IPA|w}}
Linia 327: Linia 368:
 
Uwagi:
 
Uwagi:
 
*Spółgłoski '''p''', '''t''', '''k''' gdy są w nagłosie i pada na nie akcent, otrzymują alochwoniczny przydech. To cecha częściowo zapożyczona z języka prachamskiego, gdzie w miejsce pragammajskiej opozycji dźwięczna-bezdźwięczna pojawiła się opozycja bezprzydechowa-przydechowa.
 
*Spółgłoski '''p''', '''t''', '''k''' gdy są w nagłosie i pada na nie akcent, otrzymują alochwoniczny przydech. To cecha częściowo zapożyczona z języka prachamskiego, gdzie w miejsce pragammajskiej opozycji dźwięczna-bezdźwięczna pojawiła się opozycja bezprzydechowa-przydechowa.
*Spółgłoska '''f''' udźwięcznia się do '''v''' w pozycji interwokalicznej.
 
 
*Pozycje spółgłosek mogą być różne w djalekcie wschodnim i zachodnim.
 
*Pozycje spółgłosek mogą być różne w djalekcie wschodnim i zachodnim.
  
Linia 335: Linia 375:
 
|  a  || ä  ||  b  ||  d  ||  ð ||  dz  ||  dž  ||  e ||  ê || ė ||f  ||  g || ǧ ||  h  ||  ch  ||  i  ||  j  ||  k  ||  ḱ  
 
|  a  || ä  ||  b  ||  d  ||  ð ||  dz  ||  dž  ||  e ||  ê || ė ||f  ||  g || ǧ ||  h  ||  ch  ||  i  ||  j  ||  k  ||  ḱ  
 
|-
 
|-
| [{{IPA|ɐ}}] ||  [{{IPA|æ}}]  || [{{IPA|b}}] ||  [{{IPA|d}}]  ||  [{{IPA|ð}}]  ||  [{{IPA|d͡z}}]  ||  [{{IPA|d͡ʒ}}]  ||  [{{IPA|e}}]  ||  [{{IPA|ɛ}}] || [{{IPA|i}}] ||  [{{IPA|f}}]  ||  [{{IPA|ɣ}}] ||  [{{IPA|g}}] ||  [{{IPA|h}}]  ||  [{{IPA|x}}]  ||  [{{IPA|i}}]  ||  [{{IPA|j}}]  ||  [{{IPA|k}}]  ||  [{{IPA|ç}}]  
+
| [{{IPA|ä}}] ||  [{{IPA|æ}}]  || [{{IPA|b}}] ||  [{{IPA|d}}]  ||  [{{IPA|ð}}]  ||  [{{IPA|d͡z}}]  ||  [{{IPA|d͡ʒ}}]  ||  [{{IPA|e}}]  ||  [{{IPA|ɛ}}] || [{{IPA|i}}] ||  [{{IPA|f}}]  ||  [{{IPA|ɣ}}] ||  [{{IPA|g}}] ||  [{{IPA|h}}]  ||  [{{IPA|x}}]  ||  [{{IPA|i}}]  ||  [{{IPA|j~dð}}]  ||  [{{IPA|k}}]  ||  [{{IPA|ç}}]  
 
|
 
|
 
|- style="font-size: 2.0em;"
 
|- style="font-size: 2.0em;"
| l  ||  ľ  ||  ł ||  łł  ||  m  ||  n  ||  ň  ||  o  ||  ô || p  ||  pf  ||  r  ||  s  ||  š  ||  sz  ||  šz  ||  t  ||  u || v
+
| l  ||  ľ  ||  ł ||  łł  ||  m  ||  n  ||  ň  ||  o  ||  ô || ȯ || p  ||  pf  ||  r  ||  s  ||  š  ||  sz  ||  šz  ||  t  ||  u  
 
|-
 
|-
|  [{{IPA|l}}]  ||  [{{IPA|j}}]  ||  [{{IPA|ɫ}}]  ||  [{{IPA|ɮ}}] ||  [{{IPA|m}}]  ||  [{{IPA|n}}]  ||  [{{IPA|ɲ}}]  ||  [{{IPA|o~u}}] || [{{IPA|ɔ}}] ||  [{{IPA|p}}]  ||  [{{IPA|p͡f}}]  || [{{IPA|r}}]  ||  [{{IPA|s}}]  ||  [{{IPA|ʃ}}]  ||  [{{IPA|z}}]  ||  [{{IPA|ʒ}}]  ||  [{{IPA|t}}]  ||  [{{IPA|y}}]  || [{{IPA|v}}]
+
|  [{{IPA|l}}]  ||  [{{IPA|j~dð}}]  ||  [{{IPA|ɫ}}]  ||  [{{IPA|ɮ}}] ||  [{{IPA|m}}]  ||  [{{IPA|n}}]  ||  [{{IPA|ɲ}}]  ||  [{{IPA|o}}] ||   [{{IPA|ɔ}}] ||  [{{IPA|u}}] ||[{{IPA|p}}]  ||  [{{IPA|p͡f}}]  || [{{IPA|r}}]  ||  [{{IPA|s}}]  ||  [{{IPA|ʃ}}]  ||  [{{IPA|z}}]  ||  [{{IPA|ʒ}}]  ||  [{{IPA|t}}]  ||  [{{IPA|y}}]  ||  
 
|- style="font-size: 2.0em;"
 
|- style="font-size: 2.0em;"
| w ||  z || ƶ ||  ž  ||  ''ż''<ref>Litera '''ż''' jest używana do zapisu niektórych rdzeni, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie '''żona''' (dom), '''żongä''' (zongepajczyk) oraz '''żongäpê''' (zachód) – czyli te związanie z samym ludem. Ponadto wiele form zaczynających się na '''sz''' można skrócić do '''ż.''' W zapisie bez djakrytków '''ż''' jest zastępowane przy pomocy '''sz''' lub, w celu odróżnienia, '''sz' ''' (z apostrofem)</ref> || þ  
+
| v || w ||  z || ƶ ||  ž  ||  ż<ref>Litera '''ż''' jest używana do zapisu niektórych rdzeni, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie '''żona''' (dom), '''żongä''' (zongepajczyk) oraz '''żongäpê''' (zachód) – czyli te związanie z samym ludem. Ponadto wiele form zaczynających się na '''sz''' można skrócić do '''ż.''' W zapisie bez djakrytków '''ż''' jest zastępowane przy pomocy '''sz''' lub, w celu odróżnienia, '''sz' ''' (z apostrofem)</ref> || þ  
 +
|-
 +
|  [{{IPA|v}}]  || [{{IPA|w}}] ||  [{{IPA|t͡s}}]  || [{{IPA|t͡θ}}]  ||  [{{IPA|t͡ʃ}}]  ||  [{{IPA|z}}] || [{{IPA|θ}}]
 +
|}
 +
Litera '''ė''' oznacza [i] pochodzące od [e], jak np. w słowie '''ðächė/ðägė''' [ðæxi]/[ðæɣi] "ofiara" (dopełniacz: '''ðächėwo/ðägėwo''', teoretyczne '''**ðächi/ðägi''' miałoby chwormę '''**ðächiwi/ðägiwi''').
 +
Zapis '''j''' oraz '''ľ''' oparty jest na etymologji. Litera '''ǧ''' występuje tylko w wschodnich djalektach.
 +
 
 +
== Gramatyka ==
 +
=== Harmonia samogłoskowa ===
 +
Harmonia jest niemal identyczna z literackem zongepajskim:
 +
{| class="wikitable" style="text-align:center"
 +
! rowspan="2" | Ostatnia<br>samogłoska<br>słowa
 +
! colspan="2" | Pierwsza<br>samogłoska sufiksu
 +
|-
 +
! krótka (_)
 +
! długa (_²)
 +
|-
 +
| i, ê
 +
| i
 +
| ê
 +
|-
 +
| u, ô
 +
| u
 +
| ô
 +
|-
 +
| rowspan=2|o, ȯ, e, ė
 +
| ȯ<ref name=przy>W przyrostkach</ref>
 +
| ė<ref name=przy></ref>
 +
|-
 +
| o<ref name=przed>W przedrostkach, a także przyrostkach z dawnym iloczasem ('''oh/eh''')</ref>
 +
| e<ref name=przed></ref>
 
|-
 
|-
| [{{IPA|w}}] ||  [{{IPA|t͡s}}]  || [{{IPA|t͡θ}}]  ||  [{{IPA|t͡ʃ}}]  ||  [{{IPA|z}}] || [{{IPA|θ}}]
+
| a, ä
 +
| a
 +
| ä
 
|}
 
|}
Litera ''''' oznacza [i] pochodzące od [e], jak np. w słowie '''ðäkė/ðäǧė''' [ðæki]/[ðægi] "ofiara" (dopełniacz: '''ðäkėwo/ðäǧėwo''', teoretyczne '''**ðäki/ðäǧi''' miałoby chwormę '''**ðäkiwi/ðäǧiwi''').
+
 
Zapis '''j''' oraz '''ľ''' oparty jest na etymologii. Litera '''ǧ''' występuje tylko w wschodnich djalektach. Na wschodzie jednak '''þ''' występuje do zapisu allochwonu, aby zbliżyć do zongepajckiego klasycznego.
+
=== Alternacje spółgłosek ===
 +
Występują następujące alternacje spółgłosek w różnych sytuacjach:
 +
*miękka - twarda
 +
*''f - v''
 +
*''p - f''
 +
*''b - v''
 +
*''t - þ''
 +
*''d - ð''
 +
*''k - ch''
 +
*''ǧ - g''
 +
*''łł - r''
 +
*''ł - l''
 +
 
 +
=== Przedimek ===
 +
W ołłuchu występuje przedimek określony '''łłach'''. Używa się go rzadziej niż pragammajskie '''*raħ''', przede wszystkim nie występuje w nazwach własnych.
  
 
==Przypisy==
 
==Przypisy==

Aktualna wersja na dzień 17:44, 21 sie 2020

Język ołłuch
łłach êgołł ołłuch[1], łłach êgołł ołłuk[2], żongäfêzêz êgołł
Sposoby zapisu: łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
Klasyfikacja: Gamajskie
  • Pragamajski (†)
    • Starozongepajcki (†)
      • Średniozongepajcki
        • Zongepajcki ludowy
          • Języki wschodniozongepajckie
            • Język ołłuch
Kody
Conlanger–1 ołł. lub ozo.
Lista conlangów

        

Język ołłuch (ołł: łłach êgołł ołłuch [ɮäx 'ɛɣoɮ 'oɮyx][1]/łłach êgołł ołłuk [ɮäx 'ɛɣoɮ 'oɮyk][2] "język tutejszy", także żongäfêzêz êgołł ['zonɣæfɛt͡sɛt͡s 'ɛɣoɮ] "język zongepajcki", zon: wazazaz aigoslo ['wɐt͡sɐt͡sɐt͡s 'aɪ̯ɣoslo] "język górski") – język zongepajcki z grupy wschodniozongepajckiej. Jest najbardziej archaicznym i konserwatywnym potomkiem ludowej zongepajszczyzny, różniący się jednak od niej zarówno w fonetyce, jak i gramatyce.

Język ten uniknął trzech wielkich zmian fonetycznych: przejścia łł > sl (cecha wyjątkowa), prelabjalizacji wschodniozongepajckiej oraz połączenia ƶ-z.

Dzieli się na dwa djalekty: wschodni i zachodni. Oba djalekty są uważane za równe sobie (a więc podaje się np. dwie formy danego wyrazu). Wschodni zawiera więcej innowacji, ale i uniknął całkowitej przesuwki spółgłosek welarnych, zawiera też wymowę pragammajskiego *q jako t (lub iloczas w wygłosie, ostatecznie długość zanikła). Zachodni jest bardziej podobny do reszty potomków ludowej zongepajszczyzny, zawiera też więcej wpływów języka klasycznego.

Historia

Język ołłuch wywodzi się z dawnego djalektu zongepajckiego. Jego odrębność zaczęła się bardzo wcześnie, ale nie oddalił się aż tak jak djalekt zachodni (który stworzył własną podrodzinę). Dowodem na to jest obecność starozongepajckiej głoski łł [ɮ], a także zachowanie celownika. Rozwijał się dosyć równolegle z innymi djalektami, ale czasami przeprowadzał tam swoje zmiany (przykładowo grupa hj przechodzi w j, a nie w ). Ponadto, odbyła się interwokaliczna spirantyzacja. Przesunął dawne [u] do przodu, dając [y], powstało jednak nowe [u] jako nieakcentowane krótke [o]. Dyftongi nie przetrwały presji monoftongicznej.

Sam ołłuch posiada dwa djalekty – zachodni i wschodni. Oba dosyć mocno różnią się w fonetyce, natomiast ich gramatyka jest praktycznie identyczna. Djalekty wschodnie nie przeprowadziły I przesuwki w szeregu spółgłosek welarnych, przez co są identyczne z systemem protogammajskim (i resztą gammajskich), posiada przez to fonemiczne [g]. Zachodnie z kolei uniknęły jedynie przejścia [x] → [kx] (przy jednoczesnym [k] → [x]), ale uzyskały dużo nowych [θ] oraz [ð].

Ponieważ oba djalekty są blisko narzeczy chamskich, częściowo uległy ich wpływowi. Udźwięczniły interwokaliczne f do v, a także wprowadziły allofoniczny przydech dla p, t oraz k, gdy te są w nagłosie będąc akcentowanymi.

Procesa ku ołłuchowi zachodniemu

Pierwsze zmiany

  • *ai > e
  • *au > o
  • *iː > ai
  • *i > i
  • *uː > au
  • *u > u
  • *aː > ɛ
  • *a > ɐ
  • *ħ > *x
  • *-h > *-ð (w ołłuchu bardzo szczątkowo)
  • *l > ɫ
  • *lː > ɫː
  • *r > ɮ

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • *f > pf
  • *θ > tθ
  • *s > ts

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • *p > f
  • *t > s
  • *k > x
  • *q > χ > x

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • *b > p
  • *d > t
  • *g > k

Druga przesuwka

  • *rː > r
  • *ɫː > l
  • *jː > jɛj
  • *wː > wɐw
  • *mː, *mp > b
  • *nː, *nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (niekonsekwentnie), j oraz i.

  • *d > dzʲ
  • *t > tsʲ
  • *s > ʃ
  • *z > ʒ
  • *ts, *tθ > tʃ
  • *ð > dʒ
  • *ɫ, *l > ʎ (ľ)
  • *ɮ > ʒ
  • *h, *r > j
  • *rj, *hj > j
  • *n > ɲ
  • *k > ç
  • *x > sʲ
  • *ɣ > zʲ

Naleciałość ludowa

  • *ji- > ī
  • *wu- > ū

Podwyższenie spógłosek przy *r

  • *ɐr > or
  • *ɛr > er

Ludowa przesuwka samogłosek

  • *ai > ɛ
  • *au > ɔ
  • *ɛ > æ

Zmainy typowe dla zongepajckiego ludowego

  • *-h > ː
  • *ns, *nʃ, *nm > s, ʃ, m
  • *zs > s/ːs
  • *p͡fj > ɧ
  • *a- > ø (nieregularnie)
  • *VnV > VrV
  • *-f(C) > ː(C)
  • *-pf(C) > ː(C) (nieregularnie)
  • *ɫŠ > lŠ (gdzie Š to spółgłoska zadziąsłowa)
  • *ɫj > ʎj
  • *xŠ, *ɣŠ > ʃŠ, ʒŠ
  • *ph *th *kh > f θ x
  • *xh *ɣh > xː ɣː
  • *VfV > VvV (zmiana typowa dla wschodnich djalektów)

Lenicja VCV

  • *p > f
  • *b > v
  • *t > θ
  • *d > ð
  • *k > x

Warto zauważyć, że nie odbywa się pomiędzy dwiema identycznymi samogłoskami.

Dalsze zmiany

  • *u > y
  • *fT, *xT > θT (gdzie T to spółgłoska przedniojęzykowa twarda)
  • *vT, *ɣT > ðT
  • depalatalizacja *sʲ, *tsʲ, *zʲ, *dzʲ (już po f/x > θ i v/ɣ > ð)
  • *ʎ > j
  • *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
  • *-e > ø
  • *e przed długą > ø
  • *ej > ij
  • *ɧ > ʃ
  • *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > je-
  • *jj > dʒ
  • wygłosowe *j > dð
  • nieakcentowane krótke *o > u
  • nieakcentowane krótke *e > i
  • *długie samogłoski > krótkie

Procesa ku ołłuchowi wschodniemu

Pierwsze zmiany

  • *ai > e
  • *au > o
  • *iː > ai
  • *i > i
  • *uː > au
  • *u > u
  • *aː > ɛ
  • *a > ɐ
  • *ħ > *x
  • *-h > *-ð (w ołłuchu bardzo szczątkowo)
  • *l > ɫ
  • *lː > ɫː
  • *r > ɮ

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • *f > pf
  • *θ > tθ
  • *s > ts

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • *p > f
  • *t > s

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • *b > p
  • *d > t

Druga przesuwka

  • *rː > r
  • *ɫː > l
  • *jː > jɛj
  • *wː > wɐw
  • *mː, *mp > b
  • *nː, *nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (niekonsekwentnie), j oraz i.

  • *d > dzʲ
  • *t > tsʲ
  • *s > ʃ
  • *z > ʒ
  • *ts, *tθ > tʃ
  • *ð > dʒ
  • *ɫ, *l > ʎ (ľ)
  • *ɮ > ʒ
  • *h, *r > j
  • *rj, *hj > j
  • *n > ɲ
  • *k, *g, *q > ç
  • *x > sʲ
  • *ɣ > zʲ

Naleciałość ludowa

  • *ji- > *ī
  • *wu- > *ū

Glottalizacja

  • *q > *ʔ

Podwyższenie spógłosek przy *r

  • *ɐr > or
  • *ɛr > er

Ludowa przesuwka samogłosek

  • *ai > ɛ
  • *au > ɔ
  • *ɛ > æ

Zmainy typowe dla zongepajckiego ludowego

  • *ns, *nʃ, *nm > s, ʃ, m
  • *zs > s/ːs
  • *p͡fj > ɧ
  • *a- > ø (nieregularnie)
  • *VnV > VrV
  • *-f(C) > ː(C)
  • *-pf(C) > ː(C) (nieregularnie)
  • *ɫŠ > lŠ (gdzie Š to spółgłoska zadziąsłowa)
  • *ɫj > ʎj
  • *xŠ, *ɣŠ > ʃŠ, ʒŠ
  • *ph *th *kh > f θ x
  • *xh *ɣh > xː ɣː
  • *VfV > VvV (zmiana typowa dla wschodnich djalektów)

Lenicja VCV

  • *p > f
  • *b > v
  • *t > θ
  • *d > ð
  • *k > x
  • *g > ɣ

Warto zauważyć, że nie odbywa się pomiędzy dwiema identycznymi samogłoskami.

Dalsze zmiany

  • *u > y
  • depalatalizacja *sʲ, *tsʲ, *zʲ, *dzʲ
  • *ʎ > j
  • *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
  • *-h > ː
  • *-ʔ > ː
  • inne *ʔ > t
  • *-e > ø
  • *e przed długą > ø
  • *ej > ij
  • *ɧ > ʃ
  • *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > je-
  • nieakcentowane krótke *o > u
  • nieakcentowane krótke *e > i
  • *jj > dʒ
  • *długie samogłoski > krótkie

Fonetyka

Samogłoski

W obu djalektach występują te same samogłoski. Jest ich dziewięć.

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte iy u
Półprzymknięte e o
Półotwarte ɛ ɔ
Otwarte æ ä

Samogłoska a, która w większości języków zongepajckich jest wymawiana wyżej ([ɐ] lub [ʌ]), w ołłuchu jest obniżona do [ä]. Tendencje obniżenia były możliwe do zaobserwowania w wszystkich djalektach zongepajckiego ludowego, ale w wyniku działań Rady Szamaniw została wycofana. Jedynie ołłuch obniżył ostatecznie tą głoskę, być może z powodu izolacji tego górskiego regjonu.

Za innowację samogłoską w ołłuchu uważa się podwyższenie dawnych grup *ar *ěr do or er. Powodem dlaczego tak się uznaje jest chwakt, że tylko w ołłuchu er < ěr może ulec redukcji do ir gdy nie jest akcentowane.

Spółgłoski

Inaczej jest z spółgłoskami, które się nieco różnią. Tylko w djalekcie wschodnim /g/ to fonem, zaś w zachodnim [g] to allofon /k/. W ołłuchu zachodnim istnieje też [dð] jako wygłosowy allofon /j/.

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Gardłowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p~pʰ t~tʰ k~kʰ
dźwięczne b d g[3]
Afrykaty bezdźwięczne pf ts
dźwięczne dz[4]
Szczelinowe bezdźwięczne f sθ ʃ ç x h
dźwięczne v zð ʒ ɣ
Drżące r
Boczne, Półsamogłoski ɫ lɮ j w

Uwagi:

  • Spółgłoski p, t, k gdy są w nagłosie i pada na nie akcent, otrzymują alochwoniczny przydech. To cecha częściowo zapożyczona z języka prachamskiego, gdzie w miejsce pragammajskiej opozycji dźwięczna-bezdźwięczna pojawiła się opozycja bezprzydechowa-przydechowa.
  • Pozycje spółgłosek mogą być różne w djalekcie wschodnim i zachodnim.

Transkrypcja

a ä b d ð dz e ê ė f g ǧ h ch i j k
[ä] [æ] [b] [d] [ð] [d͡z] [d͡ʒ] [e] [ɛ] [i] [f] [ɣ] [g] [h] [x] [i] [j~dð] [k] [ç]
l ľ ł łł m n ň o ô ȯ p pf r s š sz šz t u
[l] [j~dð] [ɫ] [ɮ] [m] [n] [ɲ] [o] [ɔ] [u] [p] [p͡f] [r] [s] [ʃ] [z] [ʒ] [t] [y]
v w z ƶ ž ż[5] þ
[v] [w] [t͡s] [t͡θ] [t͡ʃ] [z] [θ]

Litera ė oznacza [i] pochodzące od [e], jak np. w słowie ðächė/ðägė [ðæxi]/[ðæɣi] "ofiara" (dopełniacz: ðächėwo/ðägėwo, teoretyczne **ðächi/ðägi miałoby chwormę **ðächiwi/ðägiwi). Zapis j oraz ľ oparty jest na etymologji. Litera ǧ występuje tylko w wschodnich djalektach.

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

Harmonia jest niemal identyczna z literackem zongepajskim:

Ostatnia
samogłoska
słowa
Pierwsza
samogłoska sufiksu
krótka (_) długa (_²)
i, ê i ê
u, ô u ô
o, ȯ, e, ė ȯ[6] ė[6]
o[7] e[7]
a, ä a ä

Alternacje spółgłosek

Występują następujące alternacje spółgłosek w różnych sytuacjach:

  • miękka - twarda
  • f - v
  • p - f
  • b - v
  • t - þ
  • d - ð
  • k - ch
  • ǧ - g
  • łł - r
  • ł - l

Przedimek

W ołłuchu występuje przedimek określony łłach. Używa się go rzadziej niż pragammajskie *raħ, przede wszystkim nie występuje w nazwach własnych.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 w djalekcie zachodnim
  2. 2,0 2,1 w djalekcie wschodnim
  3. oddzielny fonem w ołłuchu wschodnim, w zachodnim allofon /k/
  4. wygłosowy allofon /j/ w ołłuchu zachodnim
  5. Litera ż jest używana do zapisu niektórych rdzeni, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie żona (dom), żongä (zongepajczyk) oraz żongäpê (zachód) – czyli te związanie z samym ludem. Ponadto wiele form zaczynających się na sz można skrócić do ż. W zapisie bez djakrytków ż jest zastępowane przy pomocy sz lub, w celu odróżnienia, sz' (z apostrofem)
  6. 6,0 6,1 W przyrostkach
  7. 7,0 7,1 W przedrostkach, a także przyrostkach z dawnym iloczasem (oh/eh)