Język ołłuch

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Język ołłuch
łłach êgołł ołłuch, żongäpêzêz êgołł
Sposoby zapisu: łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
Klasyfikacja: Gamajskie
  • Pragamajski (†)
    • Starozongepajcki (†)
      • Średniozongepajcki
        • Zongepajcki ludowy
          • Języki wschodniozongepajckie
            • Język ołłuch
Kody
Conlanger–1 ołł. lub ozo.
Lista conlangów

        

Język ołłuch (ołł: łłach êgołł ołłuch [ɮɐx 'ɛɣoɮ 'oɮyx] "język tutejszy", także żongäpêzêz êgołł ['zonɣæpɛt͡sɛt͡s 'ɛɣoɮ] "język zongepajcki", zon: wazazaz aigoslo ['wɐt͡sɐt͡sɐt͡s 'aɪ̯ɣoslo] "język górski") – język zongepajcki z grupy wschodniozongepajckiej. Jest najbardziej archaicznym i konserwatywnym potomkiem klasycznej zongepajszczyzny, różniący się jednak od niej zarówno w fonetyce, jak i gramatyce.

Język ten uniknął trzech wielkich zmian fonetycznych: przejścia łł > sl (cecha wyjątkowa), prelabjalizacji wschodniozongepajckiej oraz połączenia ƶ-z.

Historia

Język ołłuch wywodzi się z dawnego djalektu zongepajckiego. Jego odrębność zaczęła się bardzo wcześnie, ale nie oddalił się aż tak jak djalekt zachodni (który stworzył własną podrodzinę). Dowodem na to jest obecność starozongepajckiej głoski łł [ɮ], a także zachowanie celownika. Rozwijał się dosyć równolegle z innymi djalektami, ale czasami przeprowadzał tam swoje zmiany (przykładowo grupa hj przechodzi w j, a nie w ). Przesunął dawne [u] ku przedniemu [y]. Dyftongi nie przetrwały presji monoftongicznej.

Sam ołłuch posiada dwa djalekty – zachodni i wschodni. Oba dosyć mocno różnią się w fonetyce, natomiast ich gramatyka jest praktycznie identyczna. Djalekty wschodnie nie przeprowadziły I przesuwki w szeregu spółgłosek welarnych, przez co są identyczne z systemem protogammajskim (i resztą gammajskich), posiada przez to fonemiczne [g]. Zachodnie z kolei uniknęły jedynie przejścia [x] → [kx] (przy jednoczesnym [k] → [x]), ale uzyskały nowe [θ].

Ponieważ oba djalekty są blisko narzeczy chamskich, częściowo uległy ich wpływowi. Udźwięczniły interwokaliczne f do v, a także wprowadziły allofoniczny przydech dla p, t oraz k, gdy te są w nagłosie będąc akcentowanymi.

Procesa ku ołłuchowi zachodniemu

Pierwsze zmiany

  • *ai > e
  • *au > o
  • *iː > ai
  • *i > i
  • *uː > au
  • *u > u
  • *aː > ɛ
  • *a > ɐ
  • *ħ > *x
  • *-h > *-ð (w ołłuchu bardzo szczątkowo)
  • *l > ɫ
  • *lː > ɫː
  • *r > ɮ

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • *f > pf
  • *θ > tθ
  • *s > ts

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • *p > f
  • *t > s
  • *k > x
  • *q > χ > x

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • *b > p
  • *d > t
  • *g > k

Druga przesuwka

  • *rː > r
  • *ɫː > l
  • *jː > jɛj
  • *wː > wɐw
  • *mː, *mp > b
  • *nː, *nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (niekonsekwentnie), j oraz i.

  • *d > dzʲ
  • *t > tsʲ
  • *s > ʃ
  • *z > ʒ
  • *ts, *tθ > tʃ
  • *ð > dʒ
  • *ɫ, *l > ʎ (ľ)
  • *ɮ > ʒ
  • *h, *r > j
  • *rj, *hj > j
  • *n > ɲ
  • *k > ç
  • *x > sʲ
  • *ɣ > zʲ

Naleciałość ludowa

  • *ji- > ī
  • *wu- > ū

Podwyższenie spógłosek przy *r

  • *ɐr > or
  • *ɛr > er

Ludowa przesuwka samogłosek

  • *ai > ɛ
  • *au > ɔ
  • *ɛ > æ

Zmainy typowe dla zongepajckiego ludowego

  • *ns, *nʃ, *nm > s, ʃ, m
  • *zs > s/ːs
  • *p͡fj > ɧ

Dalsze zmiany

  • *u > y
  • *VfV > VvV
  • *-ð > -θ
  • *fT, *xT > θT (gdzie T to spółgłoska przedniojęzykowa twarda)
  • *vT, *ɣT > ðT
  • depalatalizacja *sʲ, *tsʲ, *zʲ, *dzʲ (już po f/x > θ, fon [θ] po tej zmianie staje się fonemiczny).
  • *ʎ > j
  • *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
  • *-h > ː
  • *-e > ø
  • *e przed długą > ø
  • *długie samogłoski > krótkie
  • *ej > ij
  • *ɧ > ʃ
  • *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > je-
  • *nieakcentowane *o > u
  • *nieakcentowane *e > i

Procesa ku ołłuchowi wschodniemu

Pierwsze zmiany

  • *ai > e
  • *au > o
  • *iː > ai
  • *i > i
  • *uː > au
  • *u > u
  • *aː > ɛ
  • *a > ɐ
  • *ħ > *x
  • *-h > *-ð (w ołłuchu bardzo szczątkowo)
  • *l > ɫ
  • *lː > ɫː
  • *r > ɮ

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • *f > pf
  • *θ > tθ
  • *s > ts

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • *p > f
  • *t > s

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • *b > p
  • *d > t

Druga przesuwka

  • *rː > r
  • *ɫː > l
  • *jː > jɛj
  • *wː > wɐw
  • *mː, *mp > b
  • *nː, *nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (niekonsekwentnie), j oraz i.

  • *d > dzʲ
  • *t > tsʲ
  • *s > ʃ
  • *z > ʒ
  • *ts, *tθ > tʃ
  • *ð > dʒ
  • *ɫ, *l > ʎ (ľ)
  • *ɮ > ʒ
  • *h, *r > j
  • *rj, *hj > j
  • *n > ɲ
  • *k, *g, *q > ç
  • *x > sʲ
  • *ɣ > zʲ

Naleciałość ludowa

  • *ji- > *ī
  • *wu- > *ū

Zanik uwularnego *q

  • *q > *ʔ > t

Podwyższenie spógłosek przy *r

  • *ɐr > or
  • *ɛr > er

Ludowa przesuwka samogłosek

  • *ai > ɛ
  • *au > ɔ
  • *ɛ > æ

Zmainy typowe dla zongepajckiego ludowego

  • *ns, *nʃ, *nm > s, ʃ, m
  • *zs > s/ːs
  • *p͡fj > ɧ

Dalsze zmiany

  • *u > y
  • depalatalizacja *sʲ, *tsʲ, *zʲ, *dzʲ
  • *ʎ > j
  • *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
  • *VfV > VvV
  • *-h > ː
  • *-e > ø
  • *e przed długą > ø
  • *długie samogłoski > krótkie
  • *ej > ij
  • *ɧ > ʃ
  • *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > *je-
  • *nieakcentowane *o > *u
  • *nieakcentowane *e > *i

Fonetyka

Samogłoski

W obu djalektach występują te same samogłoski. Jest ich osiem.

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte i y o~u
Półprzymknięte e
Półotwarte ɛ ɔ
Prawie otwarte æ ɐ̱~ä

Nieakcentowane o przeszło w [u]. Podobnie zredukowano e do i.

Samogłoska a obecnie ma coraz większą presję wymowy jako [ä], ale nadal nie jest to w pełni akceptowane w społeczności szamanów.

Za innowację samogłoską w ołłuchu uważa się podwyższenie dawnych grup *ar *ěr do or er. Powodem dlaczego tak się uznaje jest chwakt, że tylko w ołłuchu er < ěr może ulec redukcji do ir gdy nie jest akcentowane.

Spółgłoski

Inaczej jest z spółgłoskami, które się nieco różnią. Spółgłoska /θ/ jest tylko fonemiczna w ołluchu zachodnim, zaś /g/ występuje w wschodnim djalekcie. W djalekcie wschodnim [θ] jest w związku allochwonicznym z //, zaś w zachodnim [g] to allochown /k/.

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Gardłowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p~pʰ t~tʰ k~kʰ
dźwięczne b d g
Afrykaty bezdźwięczne pf ts,
dźwięczne dz
Szczelinowe bezdźwięczne f~v s, θ ʃ ç x h
dźwięczne z, ð ʒ ɣ
Drżące r
Boczne, Półsamogłoski ɫ l, ɮ j w

Uwagi:

  • Spółgłoski p, t, k gdy są w nagłosie i pada na nie akcent, otrzymują alochwoniczny przydech. To cecha częściowo zapożyczona z języka prachamskiego, gdzie w miejsce pragammajskiej opozycji dźwięczna-bezdźwięczna pojawiła się opozycja bezprzydechowa-przydechowa.
  • Spółgłoska f udźwięcznia się do v w pozycji interwokalicznej.
  • Pozycje spółgłosek mogą być różne w djalekcie wschodnim i zachodnim.

Transkrypcja

a ä b d ð dz e ê ė f g ǧ h ch i j k
[ɐ] [æ] [b] [d] [ð] [d͡z] [d͡ʒ] [e] [ɛ] [i] [f] [ɣ] [g] [h] [x] [i] [j] [k] [ç]
l ľ ł łł m n ň o ô p pf r s š sz šz t u v
[l] [j] [ɫ] [ɮ] [m] [n] [ɲ] [o~u] [ɔ] [p] [p͡f] [r] [s] [ʃ] [z] [ʒ] [t] [y] [v]
w z ƶ ž ż[1] þ
[w] [t͡s] [t͡θ] [t͡ʃ] [z] [θ]

Litera ė oznacza [i] pochodzące od [e], jak np. w słowie ðäkė/ðäǧė [ðæki]/[ðægi] "ofiara" (dopełniacz: ðäkėwo/ðäǧėwo, teoretyczne **ðäki/ðäǧi miałoby chwormę **ðäkiwi/ðäǧiwi). Zapis j oraz ľ oparty jest na etymologji. Litera ǧ występuje tylko w wschodnich djalektach. Na wschodzie jednak þ występuje do zapisu allochwonu, aby zbliżyć do zongepajckiego klasycznego.

Przypisy

  1. Litera ż jest używana do zapisu niektórych rdzeni, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie żona (dom), żongä (zongepajczyk) oraz żongäpê (zachód) – czyli te związanie z samym ludem. Ponadto wiele form zaczynających się na sz można skrócić do ż. W zapisie bez djakrytków ż jest zastępowane przy pomocy sz lub, w celu odróżnienia, sz' (z apostrofem)