Język onski

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Język onski (Rai Hąnazai eihaur, IPA: /ˈɾaj ˈʔaw̃nazaj ˈejʔawr/) to język z rodziny języków gamajskich, używany na północy stepu gammaji. Został on stworzony przez CivilixXXXa w 2020 roku. Zawiera on wiele charakterystycznych wśród języków gammajskich cech, m.in. utrata krótkich wygłosowych samogłosek, utrzymanie laryngałów jako gammy i zachowanie licznych dyftongów.

Fonologia

Samogłoski

Przednie Tylne
Wysokie i ⟨i⟩ u ⟨u⟩
Średnie e ⟨e⟩ o ⟨o⟩
Niskie a ⟨a⟩

Dyftongi
W języku onskim występują liczne dyftongi. Jest ich łącznie 16: 8 ustnych, a każdy z nich ma swój nosowy odpowiednik. Ponadto, istnieje u nosowe, które jednak jest zwykle uznawane za monoftong.
Występujące syftongi to /aj/ ⟨ai⟩, /aw/ ⟨au⟩, /oj/ ⟨oi⟩, /ow/ ⟨ou⟩, /ej/ ⟨ei⟩, /ew/ ⟨eu⟩, /iw/ ⟨iu⟩ i /uj/ ⟨ui⟩. W odpowiednikach nosowych nazalizację otrzymuje tylko drugi człon. /w̃/ jest oddawane w zapisie jako ogonek dodany do litery reprezentującej poprzedzającą samogłoskę, a /j̃/ jako į. Jeżeli dyftong pochodzi od dyftongu ustnego, a nie od monoftongu, drugi element jest zapisywany oddzielnie jako ⟨ų⟩.
Spółgłoski

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Krtaniowe
Zwarte p ⟨p⟩; b ⟨b⟩ t ⟨t⟩; d ⟨d⟩ k ⟨k⟩; g ⟨g⟩ ʔ ⟨h⟩
Nosowe m ⟨m⟩ n ⟨n⟩ ŋ ⟨ng⟩
Szczelinowe f ⟨f⟩; v ⟨v⟩ θ ⟨þ⟩; ð ⟨ð⟩ s ⟨s⟩; z ⟨z⟩ ɣ ⟨ğ⟩
Sonoranty w ⟨w⟩ ɾ ⟨r⟩; r ⟨rr⟩; ɫ ⟨l⟩ j ⟨j⟩; ʎ ⟨ll⟩

Akcent i struktura sylaby
Akcent w języku onskim pada zawsze na pierwszą sylabę, której maksymalna struktura to CCVCC. Drugi element dyftongu nie jest liczony jako spółgłoska, mimo, że jest zwykle transkrybowany /j/, /w/, /j̃/ lub /w̃/.
Alofonia
Spółgłoski zwarte i szczelinowe na końcu wyrazu, choć zapisywane jak dźwięczne, aby oddać ich zachowanie przy odmianie, są ubezdźwięczniane. /e/ i /o/ są zwykle wymawiane jako [ɛ] i [ɔ], a podnoszone w dyftongach. Podobnie, /aj/ i /aw/ są często wymawiane jako [æj] i [ɑw]

Procesy fonetyczne od języka protogammajskiego

Okres wspólnoty protogammajskiej

Zanik protogammajskich długich samogłosek
W języku onskim zanik protogammajskich samogłosek przebiegał następująco:
/aː/ > /a/
/iː/ > /ej/
/uː/ > /ow/
Dyftongizacja samogłosek jest zmianą powszechną w wielu gałęziach języków gammajskich, ale skrócenie aa jest zmianą współdzieloną tylko z Baukutem. Nie jest jednak pewne, czy jest to wspólna, regionalna innowacja w protogammajskim, czy zmiana ta zaszła oddzielnie w obu językach.

Redukckja wygłosów i geminat
Redukcja jest jednym z najważniejszych procesów w historii języka onskiego. Jego przebieg był następujący:
/mː/ > /nː/
/r/ > /ɾ/
/rː/ > /r/
/l/ > /ɫ/
/lː/ > /ʎ/
Kolejne zmiany zachodzą tylko w wygłosie sylaby:
/m/ /n/ > /◌̃/
/p/ /t/ /k/ /q/ > /ʔ/ (najprawdopodobniej fazą przejściową była spółgłoska zatrzymana)
/b/ /d/ /ɡ/ > /m/ /n/ /ŋ/
/h/ /ħ/ > /ː/
/f/ /θ/ /s/ > /h/
/ð/ /z/ > /w/
Konsekwencją tej zmiany jest powstanie wymiany m:b, która potem stała się wymianą m:v oraz wymiany m:~. Proces ten być może wyznaczać oddzielenie się onskiego od wspólnoty protogammajskiej, choć jest to dyskutowane ze względu na obecność podobnego procesu w języku prachamskim.

Okres wspólnoty onskiej

Przegłos onski
Kolejną ważną i charakterystyczną zmianą w języku onskim jest wsteczna mutacja samogłosek, zwana przegłosem onskim. Polegała ona na upodobnieniu się jednej samogłoski do drugiej, występującej w następującej sylabie.
W tabeli przedstawiono samogłoski powstałe w wyniku przegłosu. Pierwsza kolumna to samogłoska mutująca, a pierwszy rząd to samogłoska mutowana.

a i u ei ou
a a e o ai au
i e i o i eu
u o e u oi u


Ze względu na zmiany w i pod wpływem końcówek słowotwórczych i fleksyjnych, zmiana ta w znacznym stopniu naruszyła protogammajską harmonię spółgłoskową, od tego momentu tradycyjnie nazywaną tematem odmiany. Ponadto, jako zmiana nieobecna w żadnym innym języku gammajskim, wyznacza ona definitywny rozdział onskiego od protogammajskiego.

Redukcja gammy
Pomniejszą, lecz dość ważną zmianą była redukcja gammy.
/ɣ/ > /ʔ/
Zakończyła ona fonemizację zwarcia krtaniowego i znacznie zmieniła brzmienie języka.

Lenicja
W języku onskim lenicja przebiegała dość typowo - pomiędzy dwoma samogłoskami (inne sonoranty nie wywoływały lenicji) spółgłoski bezdźwięczne zostały udźwięcznione, a dźwięczne zwarte przekształcały się w szczelinowe. Ponadto, dźwięczne szczelinowe stały się sonorantami. Pełny zapis zmian wygląda następująco:
/p/ > /b/
/t/ > /d/
/k/ > /g/
/b/ /f/ > /v/
/d/ /θ/ > /ð/
/g/ > /ɣ/
/ð/ /z/ > /w/
/s/ > /z/

Odtworzenie gammy
Odtworzenie gammy przebiegało następująco:
/q/ /ħ/ /h/ > /ɣ/
Była to kolejna, dosyć znacząca dla systemu fonów języka zmiana, jako że usuwała ona z języka wszystkie głoski głębsze niż welum (oprócz zwarcia krtaniowego).

Utworzenie nowych dyftongów zakończonych na /j/
Zmiana ta przebiegała następująco:
/V:/ > /Vi/
/Vh/ > /Vi/
Najważniejszym skutkiem tej zmiany było zlanie się końcówek przymiotnika i przysłówka, które stały się nową częścią mowy - określnikiem.

Dyftongizacja samogłosek nosowych
Przebieg zmiany był następujący:
/Ṽ/ > /Vw̃/

Zanik wygłosowych samogłosek Ostatnią zmianą wspólną dla języków z grupy onskiej jest zanik samogłosek w wygłosie słów. Podlegały jej wszystkie samogłoski, jeśli nie były akcentowane i nie następowała po niej spółgłoska (w tym zwarcie krtaniowe i drugi element dyftongu). Miała ona wiele skutków niezwykle ważnych w historii języka, takich jak:
- Fonemizacja lenicji i przegłosu;
- Zanik resztek harmonii wokalicznej;
- Znaczne oddalenie się fonetyczne języka od innych języków gammajskich;

Zmiany o zasięgu dialektalnym

Monoftongizacja
Monoftongizacja nieakcentowanych dyftongów przebiegła tylko w dialekcie północnym. Przebiegała ona tak:
/aj/ > /ɛ/
/oj/ > /ø/
/ei/ > /e/
/au/ > /ɔ/
/eu/ > /ø/
/ou/ > /o/
Zmiana ta nie była konsekwentna i w zależności od konkretnej gwary mogła przebiegać w różnych okolicznościach: w każdej nieakcentowanej pozycji, tylko kiedy akcentowany jest inny dyftong lub kiedy wcześniej wystąpił inny dyftong.

Opozycja fortis - lenis
Losy opozycji dźwięczne - bezdźwięczne były różne w obu dialektach onszczyzny: w dialekcie północnym została ona zachowana, ale wygłosowe spółgłoski niesonorne stały się bezdźwięczne. W dialekcie południowym, z kolei, spółgłoski bezdźwięczne stały się naprężone, przypominając w wymowie słaby ejektyw, zaś te dźwięczne stały się bezdźwięczne, w póżniejszym okresie z kolei otrzymując przydech.

Refleksy fonemów protogammajskich w onskim

Spółgłoski

PG nagłos lenicja wygłos
p p b ʔ
t t d ʔ
k k g ʔ
q ɣ ɣ ʔ
b b v m
d d ð n
g g ɣ ŋ
f f v j/∅
θ θ ð j/∅
s s z j/∅
ħ ɣ ɣ j/∅
h ɣ ɣ j/∅
v v w w
ð ð w w
z z w w
ɣ ʔ ʔ ʔ
m m m
m: m w̃n w̃n
n n n
n: n w̃n w̃n
r ɾ ɾ ɾ
r: r r r
l l l l
l: λ λ λ
j j j j
w w w w

Gramatyka

Temat odmiany

Protogammajska harmonia wokaliczna została w onskim silnie zaburzona. Pozostał po niej jednak temat odmiany - pierwsza samogłoska końcówki zależy od ostatniej historycznej samogłoski w rdzeniu, która zwykle wypadła, ale pozostawiła ślad w barwie poprzedniej samogłoski podczas przegłosu onskiego. Schemat samogłosek w odmianie przedstawia poniższa tabela:

A-temat I-temat U-temat
Ostatnia / pierwsza samogłoska rdzenia a, e, o, ai, au e, i, o, ei, eu u, e, o, oi, ou
Możliwe historycznie krótkie samogłoski w końcówce / przedrostku a, e, o i,e o, u
Możliwe historycznie długie samogłoski / przedrostku a, e, o ei, ai, i, oi ou, au, eu, u