Język pradarkajski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m
Linia 339: Linia 339:
 
* mówi się o obecności innej cechy, która jest przeciwieństem (np. ''miał wolnego konia'' zamiast ''nie miał szybkiego konia'')
 
* mówi się o obecności innej cechy, która jest przeciwieństem (np. ''miał wolnego konia'' zamiast ''nie miał szybkiego konia'')
 
== Przypisy ==
 
== Przypisy ==
 +
[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]
 +
[[Kategoria:Języki darkajskie]]
 +
[[Kategoria:Użytkownik:Emil]]

Wersja z 22:58, 8 lip 2020

język pradarkajski
ddākasasa gaca
Utworzenie: Emil (w 2020)
Cel utworzenia: Na potrzeby projektu/konwerldu
Klasyfikacja: przodek j. darkajskich
  • Pradarkajski (†)
Kody
Conlanger–1 pdr.
Lista conlangów

        


Język pradarkajski (pdr. ddākasasa gaca [d̪äːˌkäsäˈsä gäˈgʷä]) – prajęzyk w świecie Gammaji, będący przodkiem j. darkajskich. Rodzina ta wpłynęła mocno na zongepajszczyznę.

Język ten był szyku SOV i był aglutynacyjny. W odróżnieniu od sąsiedniego języka pragammajskiego posiadał rozbudowane zasady akcentu (który jednak był regularny), miał rodzaje gramatyczne (utrum i r. nijaki) i bogate stopniowanie przymiotników oraz przysłówków. Brakowało natomiast harmonji samogłosek.

Fonetyka

Samogłoski

Język ten miał dosyć nietypowy system samogłosek. Rozróżniał tylko trzy barwy, ale i też trzy długości. Dawało to dziewięć fonemicznych samogłosek. Ponadto występowało sześć dyftongów, wszystkie zstępujące. Samogłoski ultrakrótkie były bardziej centralne niż krótkie i długie.

Przednie Tylne
Przymknięte ɪ̆ i ʊ̆ u
Otwarte ɐ̆ ä äː

Dyftongi: ai, au, ir, iu, ui, ur. Litera r oznacza w nich niezgłoskotwórcze a (MAF: [ɐ̯]).

Spółgłoski

System spółgłoskowy też miał swoją charakterystyczną cechę: odróżniał [] od [].

System spógłosek przed przesuwką międzyjerową:

Wargowe Zębowe Laminalne Podniebienne Welarne Labjowelarne Krtaniowe
Nosowe m n
Zwarte bezdźwięczne p k
dźwięczne b g
Szczelinowe f s h
Drżące r
Boczne, Półsamogłoski ɫ̪ l j w

Istniała ponadto niefonemiczna geminata ss występująca głównie w słowach złożonych.

Akcent

Istniały dwa rodzaje akcentu: główny i rdzeniowy (poboczny). Poboczny jest używany, gdy akcent główny pada na sufiks aglutynacyjny.

W obu przypadkach akcent pada na ostatnią sylabę, której rdzeniem nie była ultrakrótka samogłoska (w pobocznym ostatnia taka sylaba rdzenia). Jeśli jednak całe słowo było zbudowane z ultrakrótkich samogłosek, akcentuje się pierwszą sylabę. Dlatego akcent pradarkajski jest ruchomy, ale i regularny.

Budowa sylaby

W języku pradarkajskim istniała bardzo prosta struktura sylaby (C)V(s), gdzie C to dowolna spółgłoska, zaś V samogłoska/dyftong. Tylko s było dozwolone w wygłosie.

Sylaby V oraz Vs pojawiają się tylko w nagłosie, ponieważ samogłoski nie mogą występować obok siebie.

Transkrypcja

a ā ai au ə b c d dd f g h i ī ir iu ь j k l ł m n p q r s t tt u ū ui ur ъ w
[ä] [äː] [äɪ̯] [äʊ̯] [ɐ̆] [b] [] [] [] [f] [g] [h] [i] [] [iɐ̯] [iʊ̯] [ɪ̆] [j] [k] [l] [ɫ̪] [m] [n] [p] [] [r] [s] [] [] [u] [] [uɐ̯] [uɪ̯] [ʊ̆] [w]

Gramatyka

Rodzajnik

Rodzajnik jest ważną częścią mowy w pradarkajskim. Istnieją rodzajniki określone, nieokreślone i przeczące. Tylko dzięki niemu można określić rodzaj w mianowniku (przypadki zależne mają różną formę).

  • Określony utrum: a
  • Określony r. nijaki: ikъ
  • Określona l. mnoga: ъddъ
  • Nieokreślony utrum: ara
  • Nieokreślony r. nijaki: ila
  • Nieokreślona l. mnoga: ъłъ

Przeczenie

Można stoworzyć przeczenie, dodając do rodzajnika nieokreślonego spółgłoskę q- dla utrum i t- dla r. nijakiego i l. mnogiej. Przeczenia takiego nie używa się w przypadku kiedy przeczy się z czasownikem mieć (on nigdy nie może być zaprzeczony – istnieją inne konstrukcje by to wyrazić).

  • Utrum: qara
  • R. nijaki: tila
  • L. mnoga: tъłъ

Rzeczownik

Rzeczownik w pradarkajskim nosi ze sobą rodzaj ‒ utrum lub r. nijaki. Utrum jest zazwyczaj używane do dorosłych ludzi, świętych miejsc oraz postaci, niektórych narzędzi, a także mórz, jezior i rzek, dodatkowo słowa syn, córka, wnuk. R. nijaki określa resztę rzeczy ‒ dzieci, zwierzęta, przyroda, pozostałe narzędzia itd. Jednak często te reguły nie zdają egzaminu, więc rodzaju trzeba się uczyć razem z słowem.

Rodzaj ma ważny wpływ na użyte przedimki i rodzaj deklinacji, nie występuje jednak w l. mnogiej.

Są tylko dwie liczby ‒ pojedyncza i mnoga.

Deklinacja

Istnieje siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, biernik, ablatyw, allatyw, narzędnik i instruktyw.

Rodzaj utrum
Przypadek Sufiks bau (syn) watta (góra)
1. Mianownik –ø bau watta
2. Dopełniacz -lā baulā wattalā
3. Biernik -pъ baupъ wattapъ
4. Ablatyw -kā baukā wattakā
5. Allatyw -kъ baukъ wattakъ
6. Narzędnik -(ъ)s [1] baus wattas
7. Instruktyw -jī baujī wattajī
Rodzaj nijaki
Przypadek Sufiks sagā (czas) papai (las)
1. Mianownik –ø sagā papai
2. Dopełniacz -lə sagālə papailə
3. Biernik -(h)ur [2] sagāhur papaihur
4. Ablatyw -sā sagāsā papaisā
5. Allatyw -kā sagākā papaikā
6. Narzędnik -(ъ)s [3] sagās papais
7. Instruktyw -pə sagāpə papaipə

Tworzenie liczby mnogiej

Liczbę mnogą tworzy się dodając sufiks -tta po sufiksie przypadku.

Przymiotnik

Nie odmienia się przez przypadki, liczbę, rodzaj, ale podlega stopniowaniu. Zawsze stoi przed rzeczownikem, który jest określany.

  • Stopień zwykły: -sasa
  • Stopień wyższy: -ras
  • Stopień najwyższy: -saras
  • Stopień niższy: -kas
  • Stopień najniższy: -sakas
  • Stopień zerowy (brak cechy): -kiu

Przysłówek

Określa sposób wykonania czynności. Zawsze znajduje się przed czasownikem. Jeżeli jest użyty czasownik posiłkowy, stoi pomiędzy czasownikem posiłkowym a właściwym.

  • Stopień zwykły: -rarъ
  • Stopień wyższy: -rabъ
  • Stopień najwyższy: -sarabъ
  • Stopień niższy: -bahъ
  • Stopień najniższy: -sabahъ
  • Stopień zerowy (brak cechy): -gь

Czasownik

Czasownik jest bogatą częścią mowy pradarkajskiej. Odmienia się przez cztery czasy i rodzaje. Ponadto, dużą część operacji wykonuje się na czasownikach posiłkowych: być, woleć, słuchać. Część z ich zastosowań dostała się do j. zongepajckiego.

Istnieją także dwie formy rozkazujące, forma życząca i trzy aspekty.

Bezokolicznik

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Jego końcówka to -həjь (h jest pomijane, gdy rdzeń kończy się na s). Odpowiada na ogół polskiemu bezokolicznikowi, formom -no, -to, a także łączy się z czasownikami w funkcji posiłkowej.

Przykładowe bezokoliczniki:

  • fadahəjь – pić
  • barābarahəjь – kochać
  • gacahəjь – mówić
  • sūmakъhəjь – widzieć

Odmiana czasownika

Przez rodzaje

Są to pierwsze sufiksy czasownika doklejane do rdzenia.

  • Utrum: -hī
  • R. nijaki: -
  • L. mnoga: -canъ
Przez czasy
  • Teraźniejszo-przyszły: -jā
  • Przeszły: -wū
  • Zaprzeszły: odmienione być w czasie przeszłym + bezokolicznik
  • Zaprzeszły dla być: -aus
  • Zaprzyszły: odmienione być w czasie teraźniejszo-przyszłym + bezokolicznik
  • Zaprzyszły dla być: -sai

Oddzielne końcówki aus, sai dla czasownika być są prawdopodobnie archaizmami. Wszystkie te sufiksy występują po sufiksie osoby.

Przez aspekt

Są trzy aspekty - niedokonany wieczny, niedokonany chwilowy i dokonany. Niedokonany wieczny służy do wyrażenia czynności, które zawsze trwają, nie przestaną trwać lub przestaną po bardzo długim okresie czasu. Inny aspekt, niedokonany chwilowy służy do wyrażenia czynności, która trwa i wkrótce zostanie zakończona. Natomiast dokonany służy do wyrażenia ukończonej czynności.

  • Niedokonany wieczny: ła(h)-[4]
  • Niedokonany chwilowy: brak
  • Dokonany: ttu(h)-[5]

Formy rozkazujące

  • Forma rozkazująca "lekka": odmienione być z przyrostkiem -lur (+ bezokolicznik)
  • Forma rozkazująca "ciężka": odmienione woleć z przyrostkiem -lur (+ bezokolicznik)

Użycie obu form jest zależne od własnego widzimisię i emocji, dlatego nie ma określonych zasad ich stosowania. Jednak dla bóstw, szamaniw oraz gór zawsze z powodu szacunku używa się formy lekkej.

Forma życząca

Używamy jej jak komuś życzymy powodzenia czynności. Budowa: odmienione woleć + bezokolicznik

Tryb przypuszczający

Używamy go, gdy nie mamy pewności, czy to się stało. Budowa: Odmienione słuchać + bezokolicznik

Tworzenie strony zwrotnej

Stronę zwrotną tworzy się dodając jako ostatni sufiks cząstkę -ja.

Gerundium

Gerundium, czyli rzeczownik odczasownikowy tworzymy zamieniając końcówkę bezokolicznika -əjь na -ъjь. Jest on rodzaju nijakiego, odmienia się przez przypadki i otrzymuje rodzajnik.

Tworzenie pytań

Pytania tworzymy zmieniając szyk z SOV na VSO (czasownik idzie na początek zdania). Jeżeli użyty jest czasownik posiłkowy, tylko ten przechodzi na początek, zaś bezokolicznik oznaczający właściwą czynność zostaje na końcu. Przysłówki się przesuwają razem z czasownikem właściwym.

Nie zachodzą poza tym żadne zmiany poza tym, że w transkrypcji zamiast kropki stawiamy znak zapytania.

Zaimki osobowe

  • - ja
  • - ty
  • - on/ona (utrum)
  • ъrь - ono
  • ddur - my
  • ddā - wy
  • ddir - oni

Te zaimki podlegają regularnej odmianie przez przypadki.

Zaprzeczanie czasownika mieć

Bardzo charakterystyczną cechy pradarkajszczyzny jest niemożność zaprzeczenia czasownika mieć przedimkem przeczącym lub słowem nie. Aby przekazać informacje o braku posiadania danej rzeczy, cechy wykorzystuje się specjalne konstrukcje:

  • używa się czasownika być i przysłówka/przymiotnika w stopniu zerowym (np. była bezwełniana zamiast nie miała wełny)
  • mówi się o obecności innej cechy, która jest przeciwieństem (np. miał wolnego konia zamiast nie miał szybkiego konia)

Przypisy

  1. samogłoska ultrakrótka występuje przy słowach kończących się na s
  2. h jest pomijane przy słowach kończących się na s
  3. samogłoska ultrakrótka występuje przy słowach kończących się na s
  4. protetyczne h pojawia się przy słowach zaczynających się na samogłoskę
  5. protetyczne h pojawia się przy słowach zaczynających się na samogłoskę