Język prakszapszański: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (poprawiłem rozjechaną tabelkę ;])
 
(Nie pokazano 1 wersji utworzonej przez jednego użytkownika)
Linia 111: Linia 111:
 
| style="font-weight:bold;" | Półotwarte
 
| style="font-weight:bold;" | Półotwarte
 
|  
 
|  
|
 
 
|-
 
|-
 
| style="font-weight:bold;" | Prawie otwarte
 
| style="font-weight:bold;" | Prawie otwarte
Linia 644: Linia 643:
 
{| class="wikitable" style="font-style:italic; text-align:center;"
 
{| class="wikitable" style="font-style:italic; text-align:center;"
 
|- style="font-style:normal;"
 
|- style="font-style:normal;"
! colspan="5" style="font-weight:bold; background-color:#9aff99;" | Aspekt w języku prakszapszańskim<br />
+
! colspan="5" style="font-weight:bold; background-color:#9aff99;" | Bezokoliczniki według aspektu w języku prakszapszańskim<br />
 
|- style="font-style:normal; font-weight:bold;"
 
|- style="font-style:normal; font-weight:bold;"
 
| rowspan="2" colspan="2" style="background-color:#d5ffd4;" | Aspekt
 
| rowspan="2" colspan="2" style="background-color:#d5ffd4;" | Aspekt
Linia 709: Linia 708:
 
|}
 
|}
  
 +
Warto zwrócić tu uwagę na działanie harmonii w czasownikach mających więcej, niż jedną sylabę w rdzeniu. W takim przypadku to pierwsza samogłoska rdzenia (o ile nie jest harmonijna z drugą i kolejnymi, co się rzadko zdarza) decyduje o tym, jaki przedrostek jest przyłączany.
 +
 +
===== Tryb =====
 +
 +
===== Odmiana przez osoby =====
 +
W przeciwieństwie do większości języków potomnych, język prakszapszański posiadał rozbudowaną odmianę czasonika przez osoby. Czasowniki posiadały dziesięć form osobowych (po pięć dla liczby pojedynczej i mnogiej), schemat odmiany czasowników regularnych wyglądał następująco:
 +
 +
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
 +
|-
 +
! colspan="6" style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | Koniugacja regularna<br />na przykładzie 'zem' (orać)<br />
 +
|- style="font-weight:bold;"
 +
| colspan="3" style="background-color:#efefef;" | Liczba pojedyncza
 +
| colspan="3" style="background-color:#efefef;" | Liczba mnoga
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | osoba
 +
| końcówka
 +
| przykład
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | osoba<br />
 +
| końcówka
 +
| przykład<br />
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | ꝅao<br />(ja)<br />
 +
| +_d
 +
| style="font-style:italic;" | zemid
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | zifa<br />(my)<br />
 +
| +_
 +
| style="font-style:italic;" | zemi
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | le<br />(ty, nieformalnie)<br />
 +
| +_f
 +
| style="font-style:italic;" | zemif
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | og<br />(wy, nieformalnie)<br />
 +
| +_ꝁ<br />
 +
| style="font-style:italic;" | zemiꝁ
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | dhile<br />(Ty, półformalnie)<br />
 +
| +_²f
 +
| style="font-style:italic;" | zemaef
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | dhiňog<br />(Wy, półformalnie)<br />
 +
| +_²ꝁ
 +
| style="font-style:italic;" | zemaeꝁ
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | dhipae<br />(Pan, formalnie)
 +
| +_²s
 +
| style="font-style:italic;" | zemaes
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | dhiga<br />(Państwo, formalnie)<br />
 +
| +_²ħ
 +
| style="font-style:italic;" | zemaeħ
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | pae<br />(on, ona, ono)<br />
 +
| +s
 +
| style="font-style:italic;" | zems
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#efefef;" | ga<br />(oni, one)<br />
 +
| +_ħ
 +
| style="font-style:italic;" | zemiħ
 +
|}
 +
 +
===== Odmiana przez dopłeninie bliższe =====
 +
Dopełnienie bliższe, o ile jest określone, również określa się na czasowniku, co tworzy dwuosobowość prakszapszańskiego czasownika. Ze względu na istnienie dziesięciu osób istnieje łącznie sto kombinacyj odmiany przez osobę wraz z odpowiadającym jej dopełnieniem bliższym, co obrazuje poniższy schemat
 +
 +
{| class="wikitable" style="font-style:italic; text-align:center;"
 +
|- style="font-style:normal;"
 +
! colspan="11" style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb;" | Przykład odmiany z dopełnieniem bliższym<br />na przykładzie lon (chcieć)
 +
|- style="font-style:normal; font-weight:bold; background-color:#cbcefb;"
 +
| osoba/dopełnienie
 +
| ꝅao<br />+(y)_²
 +
| le<br />+(w)_
 +
| dhile<br />+(_)dh_
 +
| dhipae<br />+(_)dh_²s
 +
| pae<br />+(y)_s
 +
| zifa<br />+(_)z_
 +
| og<br />+l_
 +
| dhiňog<br />+(_)dh_l
 +
| dhiga<br />+(_)dh_g
 +
| ga<br />+(_)g
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | ꝅao<br />+_d
 +
| lonudao
 +
| lonudu
 +
| lonududhu
 +
| lonududhaos
 +
| lonudus
 +
| lonuduzu
 +
| lonudlu
 +
| lonududhul
 +
| lonududhug
 +
| lonudug
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | le<br />+_f
 +
| lonufao
 +
| lonufu
 +
| lonufudhu
 +
| lonufudhaos
 +
| lonufus
 +
| lonufuzu
 +
| lonuflu
 +
| lonufudhul
 +
| lonufudhug
 +
| lonufug
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | dhile<br />+_²f
 +
| lonaofao
 +
| lonaofu
 +
| lonaofudhu
 +
| lonaofudhaos
 +
| lonaofus
 +
| lonaofuzu
 +
| lonaoflu
 +
| lonaofudhul
 +
| lonaofudhug
 +
| lonaofug
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | dhipae<br />+_²s
 +
| lonaosao
 +
| lonaosu
 +
| lonaosudhu
 +
| lonaosudhaos
 +
| lonaosus
 +
| lonaosuzu
 +
| lonaoslu
 +
| lonaosudhul
 +
| lonaosudhug
 +
| lonaosug
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | pae<br />+s
 +
| lonsao
 +
| lonsu
 +
| lonsudhu
 +
| lonsudhaos
 +
| lonsus
 +
| lonsuzu
 +
| lonslu
 +
| lonsudhul
 +
| lonsudhug
 +
| lonsug
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | zifa<br />+_
 +
| lonuyao
 +
| lonuwu
 +
| lonudhu
 +
| lonudhaos
 +
| lonuyus
 +
| lonuzu
 +
| lonulu
 +
| lonudhul
 +
| lonudhug
 +
| lonug
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | og<br />+_ꝁ
 +
| lonuꝁao
 +
| lonuꝁu
 +
| lonuꝁudhu
 +
| lonuꝁudhaos
 +
| lonuꝁus
 +
| lonuꝁuzu
 +
| lonuꝁlu
 +
| lonuꝁudhul
 +
| lonuꝁudhug
 +
| lonuꝁug
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | dhiňog<br />+_²ꝁ
 +
| lonaoꝁao
 +
| lonaoꝁu
 +
| lonaoꝁudhu
 +
| lonaoꝁudhaos
 +
| lonaoꝁus
 +
| lonaoꝁuzu
 +
| lonaoꝁlu
 +
| lonaoꝁudhul
 +
| lonaoꝁudhug
 +
| lonaoꝁug
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | dhiga<br />+_²ħ
 +
| lonaoħao
 +
| lonaoħu
 +
| lonaoħudhu
 +
| lonaoħudhaos
 +
| lonaoħus
 +
| lonaoħuzu
 +
| lonaoħlu
 +
| lonaoħudhul
 +
| lonaoħudhug
 +
| lonaoħug
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#cbcefb; font-style:normal;" | ga<br />+_ħ
 +
| lonuħao
 +
| lonuħu
 +
| lonuħudhu
 +
| lonuħudhaos
 +
| lonuħus
 +
| lonuħuzu
 +
| lonuħlu
 +
| lonuħudhul
 +
| lonuħudhug
 +
| lonuħug
 +
|}
 +
 +
Co zauważalne, nie zachodzi uprzydechowienie spółgłosek przed samogłoskami a i u w końcówkach. Jest to skutek nieregularnego skrócenia zaimków osobowych a następnie przekształcenia ich w końcówki przyłączające się za pomocą harmonii (w okresie wczesnoprakszapszańskim były ty morfemy niepodlegające harmonii). Wiele jezyków potomnych prowadziło unieregularnienia często tworząc w nieregularny sposób końcówki niosące jednocześnie dwie (podmiot i dopełnienie bliższe), a niekiedy nawet trzy (podmiot, dopełnienie bliższe i dopełnienie dalsze) informacje jednocześnie.
  
 
[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]
 
[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]
 
[[Kategoria:Języki gamajskie]]
 
[[Kategoria:Języki gamajskie]]
 
[[Kategoria:Języki kszapszańskie]]
 
[[Kategoria:Języki kszapszańskie]]

Aktualna wersja na dzień 15:27, 10 paź 2020

Język prakszapszański
Ꝅamasas eꝅao
Typologia: aglutynacyjny
Utworzenie: Ulfurinn (w 995)
Sposoby zapisu: brak, łacińska transkrypcja
Klasyfikacja: Gamajskie
Kody
Conlanger–1 praksz.
Lista conlangów

        

Nuvola apps bookcase 1 blue.svg.png Zobacz też słownik tego języka.


Język prakszapszański, język ludzki[1] (praksz. ꝅamasas eꝅao [ˈkʃapʃamasas ˈekʃapʃaɔ]) to język pochodny od protogamajskiego, należący do grupy języków gamajskich i jest jednocześnie przodkiem języków kszapszańskich. Od większości języków gamajskich odróżnia go charakterystyczna zbitka kszpsz, wytworzenie się dwóch systemów harmonii samogłosek, rozbudowa fleksja czasownika oraz częściowy (w przodkach - pełny) zanik odmiany przez osoby. Język starokszapszański jest najstarszym zapisywanym językiem kszapszańskim, bardzo zbliżonym do swojego przodka, jest także językiem liturgicznym religii wyznawanej przez ludy kszapszańskie i inne gamajskie.

Język prakszapszański należy do grupy peryferyjnej języków gamajskich, czyli bez zmiany protogamajskiej gammy [ɣ] na n tylnojęzykowe [ŋ].

Rozwój fonetyki od protogamajskiego

Samogłoski

  • *i > ɨ (i)
  • *ii > e (e)
  • *u > ʉ (u)
  • *uu > o (o)
  • *a > a (a)
  • *aa > e lub o
  • *au > a͡ɔ (ao)
  • *ay > a͡ɛ (ae)

Spółgłoski

Rozwój spółgłosek jest dużo bardziej skomplikowany.

Pierwsza przesuwka gammy i rozwój przydechu

  • *gha > kʰa
  • *ghi > kʰi
  • *ghu > kʰu
  • *pa > pʰa
  • *pi > pʰi
  • *pu > pʰu


Powstanie przydechu dla niektórych spółgłosek przed a i u

  • *m, n, t, k, b, d, ph, dh w pozycji przed *a(a), *u(u) oraz *au > mʰ, nʰ, tʰ, kʰ, bʰ, dʰ, θʰ, ðʰ (m̌ ň ŧ ꝁ ƀ đ đh ŧh)


Druga przesuwka gammy (k i p przydechowych) i przesuwka niektórych spółgłosek przed samogłoskami

  • *gha > kʰa > kʃa
  • *ghi > kʰi > kʃi
  • *pi > pʰi > pʃi
  • *pu > pʰu > pʃu


Przesuwka szczelinówek oraz /q/ i /g/

  • *qV > g (ǧ)
  • *gV > k (k)
  • *hV > h (h)
  • *ħV > ħ
  • *sV > s (s)
  • *zV > z (z)


Trzecia przesuwka gammy (ksz i psz; upodobnienie do kszapszu przez nieregularną reduplikację), przesuwka przed samogłoską i następującym po niej /w/ lub /j/, przesuwka r i l

  • *gha > kʰa > kʃa > kʃakʃ > kʃapʃ
  • *pu > pʰu > pʃu > pʃupʃ > kʃupʃ > kʃapʃ


Przesuwka szczelinówek i /g/ /q/ przed Vj/Vw

  • *qVj > k (k)
  • *qVw >ʡ (hh)
  • *gVj > t (t)
  • *gVw > q (q)
  • *hVj > ħ (ħ)
  • *hVw > h
  • *ħVj > χ (ȟ)
  • *ħVw > h
  • *sVj > θ (th)
  • *sVw > ʃ (ŝ)
  • *zVj > ð (dh)
  • *zVw> ʒ (ẑ)


Rozwój /r/ i /l/ przed samogłoskami

  • *rV> ɣ (g)
  • *rVː > l~ʟ (l)
  • *lV > l~ʟ (l)
  • *lVː > r (r)

Fonologia

Samogłoski

System samogłosek rozbudował się, jednak pozostał względnie prosty. Istotne jest powstanie /e/ oraz /o/, a także wyśrodkowanie /u/ i /i/

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte ɨ ʉ
Półprzymknięte e o
Półotwarte
Prawie otwarte a

Pod akcentem (na początku wyrazów) /ɨ/ oraz /ʉ/ zbliżają się bardziej ku [i] oraz [u]. /a/ stanowią allofony [a] oraz [ɑ].

W języku nie istnieje podział na długie i krótkie samogłoski, jednakże akcentowane są wymawiane nieznacznie dłużej.

Dyftongi

Pierwotnie w prakszapszańskim dyftongi nie występują, istnieją jedynie dwa odziedziczone rozziewy /aɔ/ i /aɛ/, które w okresie późnoprakszapszańskim stały się dyftongami.

Spółgłoski

System spółgłosek w przeciwieństwie do samogłosek jest bardziej innowacyjny, szczególnie istotny jest rozwój tylnych szczelinówek. Ważny dla rodziny gammajskiej dźwięk [ɣ] został utracony, by powstać ponownie w wyniku rozwoju r przed samogłoskami.

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Krtaniowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d
Afrykaty bezdźwięczne pf ts kx
dźwięczne dz
Szczelinowe bezdźwięczne f θ, s ʃ ç x χ h
dźwięczne ð, z ʒ ɣ
Drżące r
Boczne, Półsamogłoski ɫ̪ l ʎ, j w

W rzeczywistości może być mniej spółgłosek niż na tabeli, ponieważ część może być uznana za allofony. Najlepiej to widać w przypadku dźwięku [], zmięgczonego [kx], który jest niezwykle rzadki i bez przeszkód można go potraktować jako allofon. Także nieco częstsze [dz] i [] można uznać za allofony odpowiednio /d/ i /ð/. Inaczej wygląda sytuacja z [], [ʃ] i [ʒ] < [ts], [s] i [z], które kontrastują z [ts], [s], [z] < [t], [x], [ɣ]. Również [ɲ], [ʎ] i [ç] rzadko są traktowane jako allofony z powodu kilku źródeł.

Dźwięk /θ/ w słowach rodzimych pojawia się tylko przed innym obstruentem. W nagłosie, pozycji interwokalicznej i absolutnym wygłosie występuje tylko w zapożyczeniach.

Fonem /ɫ̪/ jest wymawiany zębowo, ale znak artykulacji zębowej jest zazwyczaj pomijany. W wygłosie ma tendencje do przechodzenia w u niezgłoskotwórcze [w].

Akcent

Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę słowa. Nie ma żadnych wyjątków od tej zasady.

Sposób zapisu

Język prakszapszański posiada transkrypcję, nie był zapisywany do czasów starokszapszańskich.

Transkrypcja łacińska

Alfabet łaciński przeznaczony jest tylko do transkrypcji fonetycznej prakszapszańskiego

a ae ao b ƀ d đ dh đh e f g h hh ħ ȟ i k
[a] [] [] [b] [] [d] [] [ð] [ðʰ] [e] [f] [ɣ] [h] [ʡ] [ħ] [χ] [ɨ] [k]
l m n ň o p q r s ss t ŧ th
[] [] [kʃapʃ] [l] [m] [] [n] [] [o] [p] [] [q] [r] [s] [ʃ] [t] [] [θ]
ŧh u w y z zz
[θʰ] [ʉ] [w] [j] [z] [ʒ]

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W języku została dosyć dobrze zachowana protogammajska harmonia samogłosek. Powstała ponadto, na bazie rozziewów druga harmonia - długa. Ma ona dwa zastosowania - słowa zamieniają często samogłoski według pragamajskiej harmonii na harmonię długą w ramach słowotwórstwa, a także pojawia się ona w odmianie.

Ostatnia
samogłoska
słowa
Pierwsza
samogłoska sufiksu
krótka (_) długa (_²)
e, ae i ae
a, i a
u ao
o, ao u

Np:

  • ꝁara (pszenica) > aerae (pole pszenicy)
  • qura (burza) > qurao (burzę [burza-B.])
  • hitra (kapłan) > hitranae (brak króli, zero króli)

Rzeczowniki

Rzeczowniki prakszapszańskie odmieniały się aglutynacyjnie według następującego schematu:

rdzeń 1 – 2 – 3

gdzie:

  • 1 - końcówka przypadku (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, ablatyw, allatyw, prolatyw, ekwatyw, wołacz)
  • 2 - końcówka liczby (mnoga, zerowa, x)
  • 3 - końcówki dzierżawcze

Deklinacja

Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe.

Przypadki w języku prakszapszańskim:

  • I. mianownik (kto? co?)
  • II. dopełniacz (kogo? czego? czyj? podczas czego?)
  • III. celownik (komu? czemu?)
  • IV. biernik (kogo? co?)
  • V. narzędnik (kim? czym?)
  • VI. miejscownik (gdzie?)
  • VII. ablatyw (skąd? od kiedy?)
  • VIII. allatyw (dokąd? do kiedy?)
  • IX. prolatyw (którędy? kiedy?)
  • X. ekwatyw (jaki? [porównanie] jako co?)
  • XI. wołacz (zawołanie)


Język prakszapszański charakteryzuje duża zachowawczość przypadków w stosunku do języka pragamajskiego, jedyny utracony przypadek to innesyw zastąpiony miejscownikiem. Deklinację prakszapszańską chrakteryzuje również duża regularność, odziedziczona z prajęzyka.

Deklinacja występuje tylko w jednej klasie i jest bardzo regularna. Jest to skutek procesu gramatyczno-słowotwórczego, który spowodował, że każdy prakszapszański rzeczownik był zakończony samogłoską, w związku z czym istnieje tylko jedna klasa rzeczowników z niewielkimi różnicami w odmianie w zależności od przydechowości ostatniej spółgłoski oraz od harmonii samogłosek

Tematy przydechowe

A-temat oraz U-temat dotyczy rzeczowników zakończonych na Ca i Cu, a więc narzucających przydech na poprzedzających ich spółgłoskach (o ile te nie wyewuolowały z geminat lub w wyniku procesu słowotwórczego). Grupa ta dzieli się na tematy otrzymujące dodatkowy przydech (de facto w każdej formie oprócz wołacza) oraz nie otrzymujące przydechu (ponieważ nie posiadają wariantu przydechowego w języku prakszapszańskim)

Deklinacja przydechowa
Przypadek Końcówka gr. I gr. II
ꝅama**
kaƀa haru
Mianownik - ꝅama kaƀa haru
Dopełniacz +w ꝅamaw kaƀaw haruw
Celownik +l ꝅamal kaƀal harul
Biernik -_² ꝅamae kaƀae harao
Narzędnik +r ꝅamar kaƀar harur
Miejscownik ʰ+(h)* ꝅam̌a kaƀah haruh
Ablatyw +ꝁ ꝅamaꝁ kaƀaꝁ haruꝁ
Allatyw +ꝃ ꝅamaꝃ kaƀaꝃ haruꝃ
Prolatyw +s_ ꝅamasa kaƀasa harusa
Ekwatyw +l_² ꝅamalae kaƀalae harulao
Wołacz - ꝅam! kab! har!
  • wyrazy zakończone na spółgłoskę mogącą otrzymać przydech zmieniają ją na przydechową, w pozostałych przypadkach obowiązuje końcówka -h
    • wyrazy typu ꝅama są wyjątkami, gdyż spółgłoska m powinna być przydechowa w każdej pozycji


Tematy nieprzydechowe

Pozostałe tematy (Ce, Ci, Co) różnią się od powyższych otrzymywaniem przydechu tylko w bierniku i miejscowniku (o ile takowy może się pojawić), podobnie, jak powyżej, występują dwie grupy

Deklinacja nieprzydechowa
Przypadek Końcówka gr. I gr. II
gaħti haotre
Mianownik - gaħti
haotre
Dopełniacz +w gaħtiw haotrew
Celownik +l gaħtil haotrel
Biernik -_² gaħŧae haotrae
Narzędnik +r gaħtir
haotrer
Miejscownik ʰ+(h) gaħŧi haotreh
Ablatyw +ꝁ gaħtiꝁ haotreꝁ
Allatyw +ꝃ gaħtiꝃ haotreꝃ
Prolatyw +s_ gaħtisa haotresi
Ekwatyw +l_² gaħtilae haotrelae
Wołacz - gaħt! haotr!


Liczba i liczebniki

Język prakszapszański, a także jego języki potomne, oznaczają liczbę mnogą i zerową (brak czegoś) fleksyjnie. Liczba zerowa zastępuje również czasownik "nie mieć" (np. "nie mam pieniędzy" w językach kszapszańskich tłumaczy się jako "mam pieniędzy-brak"). Ponadto, liczebniki w języku mogą pełnić funkcję końcówek. Liczbę tworzy się całkowicie regularnie, chociaż słowotwórstwo fleksyjne tworzy również liczbe pluralia tantum

Liczba mnoga i zerowa

Budowę tych form fleksyjnych cechuje pełna regularność

Liczba
pojedyncza mnoga
zerowa
- +(_)y +(_)n_²
wagadu wagaduy wagadunao

Jako, że język prakszapszański był aglutynacyjny, mogło dochodzić do łączenia się końcówek, co powodowało niekiedy "wpadnięcie" dodatkowej samogłoski przy odmianie, np. zaeraꝁay (zaera-ꝁ-ay - z gwiazd)

Liczebniki

Liczebniki występują w formie głównej i porządkowej. Liczebniki główne, jeśli określają rzeczownik, są zawsze traktowane jako końcówka fleksyjna, liczebniki porządkowe natomiast są formami przymiotnikowymi liczebnika głównego, jednakże nie są regularne, gdyż o ile liczebniki główne w większości są skróceniami pragamajskich, o tyle skrócenie to nie dotyczy liczebników porządkowych (*hazru > pkszap. hae, ale hazgusas)

liczba liczebnik główny liczebnik porządkowy przykład: "zaera"
1 hae hazgusas -
2 tha ŧhagusas zaeratha
3 dhi dhinusas zaeradhi
4 osen osensis zaerayosen
5 kig kigasas zaerakig
6 ne negasas zaerane
7 sao saogsus zaerasao
8 wae waersis zaerawae
9 ƀer ƀerasas zaeraƀer
10 aƀe aƀegsis zaerayaƀe
20 gutha guŧhagusas zaeragutha
30 gudhi gudhinusas zaeragudhi
40 guyosen guyosensis zaeraguyosen
50 gukig gukigasas zaeragukig
60 gune gunegasas zaeragune
70 gusao gusaogsus zaeragusao
80 guwae guwaersis zaeraguwae
90 guƀer guƀerasas zaeraguƀer
100 fef fesis zaerafef
1000 hahfef hahfesis zaerahahfef

analogicznie do powyższego przykładu: zaeraꝁfefthadhiyaƀe (zaera--fefthadhiyaƀe - z 213 gwiazd, warto zwrócić uwagę na budowę liczebnika 213 - fefthadhiyaƀe = 100*2+3+10)


Końcówki dzierżawcze

Czasowniki

Czasowniki są znacznie bardziej złożonym zagadnieniem gramatyki prakszapszańskiej od rzeczowników. Cechuje je znacznie większa nieregularność, a także szereg innowacyj obcych innym językom gamajskim. Występują liczne przedrostki oraz przyrostki, natomiast liczba "slotów" w aglutynacyjnej budowie prakszapszańskich czasowników jest znacznie bardziej rozbudowana w stosunku do rzeczowników. Najbardziej charakterystyczną cechą czasownika w rodzinie języków kszapszańskich jest daleko posunięty zanik czasów gramatycznych. W języku prakszapszańskich czasy zostały zastąpione rozwiniętym systemem aspektów i trybów, natomiast inne języki kszapszańskie albo posuwały dalej zanik czasu, albo tworzyły czasy złożone. Budowę kszapszańskich czasowników przedstawia poniższa rozpiska:

1a – 1b – 2 – rdzeń 3 – 4 – 5 – 6

Gdzie:

  • 1a - podrodzaj aspektu (ciągły/nieciągły)
  • 1b - aspekt (dokonany, niedokonany, prawie dokonany, rozpoczęty, teklityczny)
  • 2 - tryb (rozkazujący, pragnący, życzący, pytający, przypuszczający)
  • 3 - osoba (pięć osób w liczbie pojedynczej i mnogiej)
  • 4 - osoba dopełnienia bliższego określonego
  • 5 - osoba dopełnienia dalszego określonego
  • 6 - negacja/wykazanie niepewności (nie wiem, czy...)

Odmiana

Podstawową formą czasownika jest rdzeń, pełniący jednocześnie funkcję bezokolicznika. Rdzenie czasownikowe, w przeciwieństwie do rzeczownikowych, zakończone są prawie zawsze spółgłoskami. Nieliczne rdzenie zakończone samogłoskami dotyczą jedynie czasowników całkowicie nieregularnych.

Aspekt

Język prakszapszański posiadał dziesięć aspektów. Przedrostek aspektu często był uzależniony od rdzenia (harmonia wtórna). Przedrostek oznaczający aspekt składał się z dwóch części - jedna określała status (ciągłość) aspektu za pomocą przedrostka ao/ae-, druga sam aspekt. Aspekt określał położenie wykonania danej czynności w czasie:

  • aspekt dokonany oznaczany przedrostkiem (ae)ƀa/(ae)bi/(ao)ƀu-
  • aspekt niedokonany nieoznaczany żadnym przedrostkiem lub za pomocą ae/ao-
  • aspekt prawie dokonany oznaczony przedrostkiem (ae)ňa/(ae)ni/(ao)ňu-, oznaczał czynność, która zbliżała się do zakończenia lub która z jakiegoś powodu została przerwana tuż przed jej zakończeniem
  • aspekt rozpocząty oznaczony przedrostkiem (ae)hap/(ae)hip/(ao)hup-, oznaczał czynność, która właśnie się rozpoczęła lub została wznowiona
  • aspekt teklityczny oznaczony przedrostkiem (ae)m/(ao)m-, oznaczał czynność, która nastąpiła mimo innej czynności, jakiejś przeszkody lub która została przerwana w trakcie wykonania z jakiegoś powodu
Bezokoliczniki według aspektu w języku prakszapszańskim
Aspekt Przykład
quran
grzmieć
zem
orać
gaob
czynić
niedokonany
nieciągły quran zem gaob
ciągły aequran aezem aogaob
dokonany nieciągły ƀaquran bizem ƀugaob
ciągły aeƀaquran aebizem aoƀugaob
prawie
dokonany
nieciągły ňaquran nizem ňugaob
ciągły aeňaquran aenizem aoňugaob
rozpoczęty nieciągły hapquran hipzem hupgaob
ciągły aehapquran aehipzem aohupgaob
teklityczny
nieciągły m̌aquran mizem m̌ugaob
ciągły aem̌aquran aemizem aom̌ugaob

Warto zwrócić tu uwagę na działanie harmonii w czasownikach mających więcej, niż jedną sylabę w rdzeniu. W takim przypadku to pierwsza samogłoska rdzenia (o ile nie jest harmonijna z drugą i kolejnymi, co się rzadko zdarza) decyduje o tym, jaki przedrostek jest przyłączany.

Tryb
Odmiana przez osoby

W przeciwieństwie do większości języków potomnych, język prakszapszański posiadał rozbudowaną odmianę czasonika przez osoby. Czasowniki posiadały dziesięć form osobowych (po pięć dla liczby pojedynczej i mnogiej), schemat odmiany czasowników regularnych wyglądał następująco:

Koniugacja regularna
na przykładzie 'zem' (orać)
Liczba pojedyncza Liczba mnoga
osoba końcówka przykład osoba
końcówka przykład
ꝅao
(ja)
+_d zemid zifa
(my)
+_ zemi
le
(ty, nieformalnie)
+_f zemif og
(wy, nieformalnie)
+_ꝁ
zemiꝁ
dhile
(Ty, półformalnie)
+_²f zemaef dhiňog
(Wy, półformalnie)
+_²ꝁ zemaeꝁ
dhipae
(Pan, formalnie)
+_²s zemaes dhiga
(Państwo, formalnie)
+_²ħ zemaeħ
pae
(on, ona, ono)
+s zems ga
(oni, one)
+_ħ zemiħ
Odmiana przez dopłeninie bliższe

Dopełnienie bliższe, o ile jest określone, również określa się na czasowniku, co tworzy dwuosobowość prakszapszańskiego czasownika. Ze względu na istnienie dziesięciu osób istnieje łącznie sto kombinacyj odmiany przez osobę wraz z odpowiadającym jej dopełnieniem bliższym, co obrazuje poniższy schemat

Przykład odmiany z dopełnieniem bliższym
na przykładzie lon (chcieć)
osoba/dopełnienie ꝅao
+(y)_²
le
+(w)_
dhile
+(_)dh_
dhipae
+(_)dh_²s
pae
+(y)_s
zifa
+(_)z_
og
+l_
dhiňog
+(_)dh_l
dhiga
+(_)dh_g
ga
+(_)g
ꝅao
+_d
lonudao lonudu lonududhu lonududhaos lonudus lonuduzu lonudlu lonududhul lonududhug lonudug
le
+_f
lonufao lonufu lonufudhu lonufudhaos lonufus lonufuzu lonuflu lonufudhul lonufudhug lonufug
dhile
+_²f
lonaofao lonaofu lonaofudhu lonaofudhaos lonaofus lonaofuzu lonaoflu lonaofudhul lonaofudhug lonaofug
dhipae
+_²s
lonaosao lonaosu lonaosudhu lonaosudhaos lonaosus lonaosuzu lonaoslu lonaosudhul lonaosudhug lonaosug
pae
+s
lonsao lonsu lonsudhu lonsudhaos lonsus lonsuzu lonslu lonsudhul lonsudhug lonsug
zifa
+_
lonuyao lonuwu lonudhu lonudhaos lonuyus lonuzu lonulu lonudhul lonudhug lonug
og
+_ꝁ
lonuꝁao lonuꝁu lonuꝁudhu lonuꝁudhaos lonuꝁus lonuꝁuzu lonuꝁlu lonuꝁudhul lonuꝁudhug lonuꝁug
dhiňog
+_²ꝁ
lonaoꝁao lonaoꝁu lonaoꝁudhu lonaoꝁudhaos lonaoꝁus lonaoꝁuzu lonaoꝁlu lonaoꝁudhul lonaoꝁudhug lonaoꝁug
dhiga
+_²ħ
lonaoħao lonaoħu lonaoħudhu lonaoħudhaos lonaoħus lonaoħuzu lonaoħlu lonaoħudhul lonaoħudhug lonaoħug
ga
+_ħ
lonuħao lonuħu lonuħudhu lonuħudhaos lonuħus lonuħuzu lonuħlu lonuħudhul lonuħudhug lonuħug

Co zauważalne, nie zachodzi uprzydechowienie spółgłosek przed samogłoskami a i u w końcówkach. Jest to skutek nieregularnego skrócenia zaimków osobowych a następnie przekształcenia ich w końcówki przyłączające się za pomocą harmonii (w okresie wczesnoprakszapszańskim były ty morfemy niepodlegające harmonii). Wiele jezyków potomnych prowadziło unieregularnienia często tworząc w nieregularny sposób końcówki niosące jednocześnie dwie (podmiot i dopełnienie bliższe), a niekiedy nawet trzy (podmiot, dopełnienie bliższe i dopełnienie dalsze) informacje jednocześnie.

  1. jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka