Język prakszapszański

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Język prakszapszański
Ꝅamasas eꝅao
Typologia: aglutynacyjny
Utworzenie: Ulfurinn (w 995)
Sposoby zapisu: brak, łacińska transkrypcja
Klasyfikacja: Gamajskie
Kody
Conlanger–1 praksz.
Lista conlangów

        

Nuvola apps bookcase 1 blue.svg.png Zobacz też słownik tego języka.


Język prakszapszański, język ludzki[1] (praksz. ꝅamasas eꝅao [ˈkʃapʃamasas ˈekʃapʃaɔ]) to język pochodny od protogamajskiego, należący do grupy języków gamajskich i jest jednocześnie przodkiem języków kszapszańskich. Od większości języków gamajskich odróżnia go charakterystyczna zbitka kszpsz, wytworzenie się dwóch systemów harmonii samogłosek, rozbudowa fleksja czasownika oraz częściowy (w przodkach - pełny) zanik odmiany przez osoby. Język starokszapszański jest najstarszym zapisywanym językiem kszapszańskim, bardzo zbliżonym do swojego przodka, jest także językiem liturgicznym religii wyznawanej przez ludy kszapszańskie i inne gamajskie.

Język prakszapszański należy do grupy peryferyjnej języków gamajskich, czyli bez zmiany protogamajskiej gammy [ɣ] na n tylnojęzykowe [ŋ].

Rozwój fonetyki od protogamajskiego

Samogłoski

  • *i > ɨ (i)
  • *ii > e (e)
  • *u > ʉ (u)
  • *uu > o (o)
  • *a > a (a)
  • *aa > e lub o
  • *au > a͡ɔ (ao)
  • *ay > a͡ɛ (ae)

Spółgłoski

Rozwój spółgłosek jest dużo bardziej skomplikowany.

Pierwsza przesuwka gammy i rozwój przydechu

  • *gha > kʰa
  • *ghi > kʰi
  • *ghu > kʰu
  • *pa > pʰa
  • *pi > pʰi
  • *pu > pʰu


Powstanie przydechu dla niektórych spółgłosek przed a i u

  • *m, n, t, k, b, d, ph, dh w pozycji przed *a(a), *u(u) oraz *au > mʰ, nʰ, tʰ, kʰ, bʰ, dʰ, θʰ, ðʰ (m̌ ň ŧ ꝁ ƀ đ đh ŧh)


Druga przesuwka gammy (k i p przydechowych) i przesuwka niektórych spółgłosek przed samogłoskami

  • *gha > kʰa > kʃa
  • *ghi > kʰi > kʃi
  • *pi > pʰi > pʃi
  • *pu > pʰu > pʃu


Przesuwka szczelinówek oraz /q/ i /g/

  • *qV > g (ǧ)
  • *gV > k (k)
  • *hV > h (h)
  • *ħV > ħ
  • *sV > s (s)
  • *zV > z (z)


Trzecia przesuwka gammy (ksz i psz; upodobnienie do kszapszu przez nieregularną reduplikację), przesuwka przed samogłoską i następującym po niej /w/ lub /j/, przesuwka r i l

  • *gha > kʰa > kʃa > kʃakʃ > kʃapʃ
  • *pu > pʰu > pʃu > pʃupʃ > kʃupʃ > kʃapʃ


Przesuwka szczelinówek i /g/ /q/ przed Vj/Vw

  • *qVj > k (k)
  • *qVw >ʡ (hh)
  • *gVj > t (t)
  • *gVw > q (q)
  • *hVj > ħ (ħ)
  • *hVw > h
  • *ħVj > χ (ȟ)
  • *ħVw > h
  • *sVj > θ (th)
  • *sVw > ʃ (ŝ)
  • *zVj > ð (dh)
  • *zVw> ʒ (ẑ)


Rozwój /r/ i /l/ przed samogłoskami

  • *rV> ɣ (g)
  • *rVː > l~ʟ (l)
  • *lV > l~ʟ (l)
  • *lVː > r (r)

Fonologia

Samogłoski

System samogłosek rozbudował się, jednak pozostał względnie prosty. Istotne jest powstanie /e/ oraz /o/, a także wyśrodkowanie /u/ i /i/

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte ɨ ʉ
Półprzymknięte e o
Półotwarte
Prawie otwarte a

Pod akcentem (na początku wyrazów) /ɨ/ oraz /ʉ/ zbliżają się bardziej ku [i] oraz [u]. /a/ stanowią allofony [a] oraz [ɑ].

W języku nie istnieje podział na długie i krótkie samogłoski, jednakże akcentowane są wymawiane nieznacznie dłużej.

Dyftongi

Pierwotnie w prakszapszańskim dyftongi nie występują, istnieją jedynie dwa odziedziczone rozziewy /aɔ/ i /aɛ/, które w okresie późnoprakszapszańskim stały się dyftongami.

Spółgłoski

System spółgłosek w przeciwieństwie do samogłosek jest bardziej innowacyjny, szczególnie istotny jest rozwój tylnych szczelinówek. Ważny dla rodziny gammajskiej dźwięk [ɣ] został utracony, by powstać ponownie w wyniku rozwoju r przed samogłoskami.

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Krtaniowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d
Afrykaty bezdźwięczne pf ts kx
dźwięczne dz
Szczelinowe bezdźwięczne f θ, s ʃ ç x χ h
dźwięczne ð, z ʒ ɣ
Drżące r
Boczne, Półsamogłoski ɫ̪ l ʎ, j w

W rzeczywistości może być mniej spółgłosek niż na tabeli, ponieważ część może być uznana za allofony. Najlepiej to widać w przypadku dźwięku [], zmięgczonego [kx], który jest niezwykle rzadki i bez przeszkód można go potraktować jako allofon. Także nieco częstsze [dz] i [] można uznać za allofony odpowiednio /d/ i /ð/. Inaczej wygląda sytuacja z [], [ʃ] i [ʒ] < [ts], [s] i [z], które kontrastują z [ts], [s], [z] < [t], [x], [ɣ]. Również [ɲ], [ʎ] i [ç] rzadko są traktowane jako allofony z powodu kilku źródeł.

Dźwięk /θ/ w słowach rodzimych pojawia się tylko przed innym obstruentem. W nagłosie, pozycji interwokalicznej i absolutnym wygłosie występuje tylko w zapożyczeniach.

Fonem /ɫ̪/ jest wymawiany zębowo, ale znak artykulacji zębowej jest zazwyczaj pomijany. W wygłosie ma tendencje do przechodzenia w u niezgłoskotwórcze [w].

Akcent

Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę słowa. Nie ma żadnych wyjątków od tej zasady.

Sposób zapisu

Język prakszapszański posiada transkrypcję, nie był zapisywany do czasów starokszapszańskich.

Transkrypcja łacińska

Alfabet łaciński przeznaczony jest tylko do transkrypcji fonetycznej prakszapszańskiego

a ae ao b ƀ d đ dh đh e f g h hh ħ ȟ i k
[a] [] [] [b] [] [d] [] [ð] [ðʰ] [e] [f] [ɣ] [h] [ʡ] [ħ] [χ] [ɨ] [k]
l m n ň o p q r s ss t ŧ th
[] [] [kʃapʃ] [l] [m] [] [n] [] [o] [p] [] [q] [r] [s] [ʃ] [t] [] [θ]
ŧh u w y z zz
[θʰ] [ʉ] [w] [j] [z] [ʒ]

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W języku została dosyć dobrze zachowana protogammajska harmonia samogłosek. Powstała ponadto, na bazie rozziewów druga harmonia - długa. Ma ona dwa zastosowania - słowa zamieniają często samogłoski według pragamajskiej harmonii na harmonię długą w ramach słowotwórstwa, a także pojawia się ona w odmianie.

Ostatnia
samogłoska
słowa
Pierwsza
samogłoska sufiksu
krótka (_) długa (_²)
e, ae i ae
a, i a
u ao
o, ao u

Np:

  • ꝁara (pszenica) > aerae (pole pszenicy)
  • qura (burza) > qurao (burzę [burza-B.])
  • hitra (kapłan) > hitranae (brak króli, zero króli)

Rzeczowniki

Rzeczowniki prakszapszańskie odmieniały się aglutynacyjnie według następującego schematu:

rdzeń 1 – 2 – 3

gdzie:

  • 1 - końcówka przypadku (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, ablatyw, allatyw, prolatyw, ekwatyw, wołacz)
  • 2 - końcówka liczby (mnoga, zerowa, x)
  • 3 - końcówki dzierżawcze

Deklinacja

Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe.

Przypadki w języku prakszapszańskim:

  • I. mianownik (kto? co?)
  • II. dopełniacz (kogo? czego? czyj? podczas czego?)
  • III. celownik (komu? czemu?)
  • IV. biernik (kogo? co?)
  • V. narzędnik (kim? czym?)
  • VI. miejscownik (gdzie?)
  • VII. ablatyw (skąd? od kiedy?)
  • VIII. allatyw (dokąd? do kiedy?)
  • IX. prolatyw (którędy? kiedy?)
  • X. ekwatyw (jaki? [porównanie] jako co?)
  • XI. wołacz (zawołanie)


Język prakszapszański charakteryzuje duża zachowawczość przypadków w stosunku do języka pragamajskiego, jedyny utracony przypadek to innesyw zastąpiony miejscownikiem. Deklinację prakszapszańską chrakteryzuje również duża regularność, odziedziczona z prajęzyka.

Deklinacja występuje tylko w jednej klasie i jest bardzo regularna. Jest to skutek procesu gramatyczno-słowotwórczego, który spowodował, że każdy prakszapszański rzeczownik był zakończony samogłoską, w związku z czym istnieje tylko jedna klasa rzeczowników z niewielkimi różnicami w odmianie w zależności od przydechowości ostatniej spółgłoski oraz od harmonii samogłosek

Tematy przydechowe

A-temat oraz U-temat dotyczy rzeczowników zakończonych na Ca i Cu, a więc narzucających przydech na poprzedzających ich spółgłoskach (o ile te nie wyewuolowały z geminat lub w wyniku procesu słowotwórczego). Grupa ta dzieli się na tematy otrzymujące dodatkowy przydech (de facto w każdej formie oprócz wołacza) oraz nie otrzymujące przydechu (ponieważ nie posiadają wariantu przydechowego w języku prakszapszańskim)

Deklinacja przydechowa
Przypadek Końcówka gr. I gr. II
ꝅama**
kaƀa haru
Mianownik - ꝅama kaƀa haru
Dopełniacz +w ꝅamaw kaƀaw haruw
Celownik +l ꝅamal kaƀal harul
Biernik -_² ꝅamae kaƀae harao
Narzędnik +r ꝅamar kaƀar harur
Miejscownik ʰ+(h)* ꝅam̌a kaƀah haruh
Ablatyw +ꝁ ꝅamaꝁ kaƀaꝁ haruꝁ
Allatyw +ꝃ ꝅamaꝃ kaƀaꝃ haruꝃ
Prolatyw +s_ ꝅamasa kaƀasa harusa
Ekwatyw +l_² ꝅamalae kaƀalae harulao
Wołacz - ꝅam! kab! har!
  • wyrazy zakończone na spółgłoskę mogącą otrzymać przydech zmieniają ją na przydechową, w pozostałych przypadkach obowiązuje końcówka -h
    • wyrazy typu ꝅama są wyjątkami, gdyż spółgłoska m powinna być przydechowa w każdej pozycji


Tematy nieprzydechowe

Pozostałe tematy (Ce, Ci, Co) różnią się od powyższych otrzymywaniem przydechu tylko w bierniku i miejscowniku (o ile takowy może się pojawić), podobnie, jak powyżej, występują dwie grupy

Deklinacja nieprzydechowa
Przypadek Końcówka gr. I gr. II
gaħti haotre
Mianownik - gaħti
haotre
Dopełniacz +w gaħtiw haotrew
Celownik +l gaħtil haotrel
Biernik -_² gaħŧae haotrae
Narzędnik +r gaħtir
haotrer
Miejscownik ʰ+(h) gaħŧi haotreh
Ablatyw +ꝁ gaħtiꝁ haotreꝁ
Allatyw +ꝃ gaħtiꝃ haotreꝃ
Prolatyw +s_ gaħtisa haotresi
Ekwatyw +l_² gaħtilae haotrelae
Wołacz - gaħt! haotr!


Liczba i liczebniki

Język prakszapszański, a także jego języki potomne, oznaczają liczbę mnogą i zerową (brak czegoś) fleksyjnie. Liczba zerowa zastępuje również czasownik "nie mieć" (np. "nie mam pieniędzy" w językach kszapszańskich tłumaczy się jako "mam pieniędzy-brak"). Ponadto, liczebniki w języku mogą pełnić funkcję końcówek. Liczbę tworzy się całkowicie regularnie, chociaż słowotwórstwo fleksyjne tworzy również liczbe pluralia tantum

Liczba mnoga i zerowa

Budowę tych form fleksyjnych cechuje pełna regularność

Liczba
pojedyncza mnoga
zerowa
- +(_)y +(_)n_²
wagadu wagaduy wagadunao

Jako, że język prakszapszański był aglutynacyjny, mogło dochodzić do łączenia się końcówek, co powodowało niekiedy "wpadnięcie" dodatkowej samogłoski przy odmianie, np. zaeraꝁay (zaera-ꝁ-ay - z gwiazd)

Liczebniki

Liczebniki występują w formie głównej i porządkowej. Liczebniki główne, jeśli określają rzeczownik, są zawsze traktowane jako końcówka fleksyjna, liczebniki porządkowe natomiast są formami przymiotnikowymi liczebnika głównego, jednakże nie są regularne, gdyż o ile liczebniki główne w większości są skróceniami pragamajskich, o tyle skrócenie to nie dotyczy liczebników porządkowych (*hazru > pkszap. hae, ale hazgusas)

liczba liczebnik główny liczebnik porządkowy przykład: "zaera"
1 hae hazgusas -
2 tha ŧhagusas zaeratha
3 dhi dhinusas zaeradhi
4 osen osensis zaerayosen
5 kig kigasas zaerakig
6 ne negasas zaerane
7 sao saogsus zaerasao
8 wae waersis zaerawae
9 ƀer ƀerasas zaeraƀer
10 aƀe aƀegsis zaerayaƀe
20 gutha guŧhagusas zaeragutha
30 gudhi gudhinusas zaeragudhi
40 guyosen guyosensis zaeraguyosen
50 gukig gukigasas zaeragukig
60 gune gunegasas zaeragune
70 gusao gusaogsus zaeragusao
80 guwae guwaersis zaeraguwae
90 guƀer guƀerasas zaeraguƀer
100 fef fesis zaerafef
1000 hahfef hahfesis zaerahahfef

analogicznie do powyższego przykładu: zaeraꝁfefthadhiyaƀe (zaera--fefthadhiyaƀe - z 213 gwiazd, warto zwrócić uwagę na budowę liczebnika 213 - fefthadhiyaƀe = 100*2+3+10)

  1. jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka