Język protogamajski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(Nie pokazano 7 wersji utworzonych przez 2 użytkowników)
Linia 30: Linia 30:
 
!Gardłowe
 
!Gardłowe
 
|- align="center"
 
|- align="center"
! colspan="2" | Nosowe
+
! rowspan="2" |Nosowe
 +
!<small>zwykłe</small>
 
|{{IPA|m}}
 
|{{IPA|m}}
 
|{{IPA|n}}
 
|{{IPA|n}}
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|- align="center"
 +
!<small>geminaty</small>
 +
|{{IPA|mː}}
 +
|{{IPA|nː}}
 
|
 
|
 
|
 
|
Linia 72: Linia 81:
 
|
 
|
 
|- align="center"
 
|- align="center"
! colspan="2" | Drżące  
+
! rowspan="2" | Drżące
 +
!<small>zwykłe</small>
 
|
 
|
 
|{{IPA|r}}
 
|{{IPA|r}}
Linia 79: Linia 89:
 
|
 
|
 
|
 
|
|-
+
|- align="center"
! colspan="2" | Aproksymanty
+
!<small>geminaty</small>
 +
|
 +
|{{IPA|rː}}
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|- align="center"
 +
! rowspan="2" | Aproksymanty
 +
!<small>zwykłe</small>
 
|
 
|
 
|{{IPA|l}}
 
|{{IPA|l}}
 
|{{IPA|j}}
 
|{{IPA|j}}
 
|{{IPA|w}}
 
|{{IPA|w}}
 +
|
 +
|
 +
|- align="center"
 +
!<small>geminaty</small>
 +
|
 +
|{{IPA|lː}}
 +
|{{IPA|jː}}
 +
|{{IPA|wː}}
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|}
 
|}
 
===Geminaty===
 
W protogamajskim występowała znaczna liczba geminatów: [{{IPA|n:}}] [{{IPA|m:}}] [{{IPA|r:}}] [{{IPA|l:}}] [{{IPA|j:}}] oraz [{{IPA|w:}}].
 
 
===Akcent===
 
===Akcent===
 
Akcent pada zwykle na pierwszą sylabę, chociaż pojawiają się wyjątki od tej zasady.
 
Akcent pada zwykle na pierwszą sylabę, chociaż pojawiają się wyjątki od tej zasady.
 
===Struktura sylaby===
 
===Struktura sylaby===
 
Struktura sylaby to '''(C)V(C)''', gdzie V może być samogłoską/dyftongiem, a C spółgłoską/geminatą.
 
Struktura sylaby to '''(C)V(C)''', gdzie V może być samogłoską/dyftongiem, a C spółgłoską/geminatą.
 +
 
==Zapis łaciński==
 
==Zapis łaciński==
 
Język protogamajski nie posiadał własnego pisma, używany był przez społeczność niepiśmienną. Dla ułatwienia stosuje się jednak zapis łaciński.
 
Język protogamajski nie posiadał własnego pisma, używany był przez społeczność niepiśmienną. Dla ułatwienia stosuje się jednak zapis łaciński.
Linia 120: Linia 145:
 
===Harmonia samogłoskowa===
 
===Harmonia samogłoskowa===
 
W protogamajskim występuje harmonia progresywna samogłosek. Samogłoska pierwszej sylaby sufiksów dołączanych do słowa musi zgadzać się z samogłoską ostatniej sylaby podstawowego słowa.
 
W protogamajskim występuje harmonia progresywna samogłosek. Samogłoska pierwszej sylaby sufiksów dołączanych do słowa musi zgadzać się z samogłoską ostatniej sylaby podstawowego słowa.
<pre>  
+
{| class="wikitable" style="text-align:center"
Ostatnia samogłoska słowa Pierwsza samogłoska sufiksu  
+
! rowspan="2" | Ostatnia<br>samogłoska<br>słowa
                      i ii i ii
+
! colspan="2" | Pierwsza<br>samogłoska sufiksu
                      u uu u uu
+
|-
                a aa ay au a aa
+
! krótka (_)
</pre>
+
! długa (_²)
:Np. <br>
+
|-
:''faqiih'' "sen" → ''faqiih'''risa''''' "sny" <br>
+
| i, ii
:''pirrun'' "drzewo" → ''pirrun'''rusa''''' "drzewa" <br>
+
| i
:''iighaur'' "język" → ''iighaur'''rasa''''' "języki"
+
| ii
 +
|-
 +
| u, uu
 +
| u
 +
| uu
 +
|-
 +
| a, aa, ay, au
 +
| a
 +
| aa
 +
|}
 +
Przykłady:
 +
* ''faqiih'' ‘sen’ → ''faqiih'''r<u>i</u>sa''''' ‘sny’
 +
* ''pirrun'' ‘drzewo’ → ''pirrun'''r<u>u</u>sa''''' ‘drzewa’
 +
* ''iighaur'' ‘język’ → ''iighaur'''r<u>a</u>sa''''' ‘języki’
  
 
===Czasowniki===
 
===Czasowniki===
Linia 984: Linia 1022:
  
 
==Słowniczek==
 
==Słowniczek==
===Rodzina===
+
===Rodzina===
*'''ojciec''' - taghii - /{{IPA|ˈtaɣiː}}/
+
*'''ojciec''' taghii /{{IPA|ˈtaɣiː}}/
*'''matka''' - dharaħ - /{{IPA|ˈðaraħ}}/
+
*'''matka''' dharaħ /{{IPA|ˈðaraħ}}/
*'''brat''' - tiiqar - /{{IPA|ˈtiːqar}}/
+
*'''brat''' tiiqar /{{IPA|ˈtiːqar}}/
*'''siostra''' - kaylaħ - /{{IPA|ˈkajlaħ}}/
+
*'''siostra''' kaylaħ /{{IPA|ˈkajlaħ}}/
*'''syn''' - ghahan - /{{IPA|ˈɣahan}}/
+
*'''syn''' ghahan /{{IPA|ˈɣahan}}/
*'''córka''' - iiyuzu - /{{IPA|ˈiːjuzu}}/
+
*'''córka''' iiyuzu /{{IPA|ˈiːjuzu}}/
*'''wnuk, wnuczka''' - nipuur - /{{IPA|ˈnipuːr}}/
+
*'''wnuk, wnuczka''' nipuur /{{IPA|ˈnipuːr}}/
*'''dziadek''' - ħahtataghii - /{{IPA|ħahtaˈtaɣiː}}/
+
*'''dziadek''' ħahtataghii /{{IPA|ħahtaˈtaɣiː}}/
*'''babcia''' - ħahtadharaħ - /{{IPA|ħahtaˈðaraħ}}/
+
*'''babcia''' ħahtadharaħ /{{IPA|ħahtaˈðaraħ}}/
*'''stryj''' - yuziif - /{{IPA|ˈjuziːf}}/
+
*'''stryj''' yuziif /{{IPA|ˈjuziːf}}/
*'''wuj''' - sitaallin - /{{IPA|ˈsitaːlːin}}/
+
*'''wuj''' sitaallin /{{IPA|ˈsitaːlːin}}/
*'''ciotka''' (siostra ojca) - wiina - /{{IPA|ˈwiːna}}/
+
*'''ciotka''' (siostra ojca) wiina /{{IPA|ˈwiːna}}/
*'''ciotka''' (siostra matki) - kahya - /{{IPA|ˈkahja}}/
+
*'''ciotka''' (siostra matki) kahya /{{IPA|ˈkahja}}/
+
 
===Ludzie i zawody===
+
===Ludzie i zawody===
*'''człowiek''' - ghamma/ˈɣamːa/
+
*'''lud''' – iizrayil /{{IPA|ˈiːzrajil}}/
*'''lud''' - iizrayil/ˈiːzrajil/
+
*'''plemię, klan''' – aysuur /{{IPA|ˈajsuːr}}/
*'''osoba''' - waliig/ˈwaliːɡ/
+
*'''człowiek''' – ghamma /{{IPA|ˈɣamːa}}/
*'''dziecko''' - pautu /ˈpawtu/
+
*'''osoba''' – waliig /{{IPA|ˈwaliːɡ}}/
*'''mężczyzna, mąż''' - laughal /ˈlawɣal/
+
*'''dziecko''' – pautu /{{IPA|ˈpawtu}}/
*'''kobieta, żona''' - limmi /ˈlimːi/
+
*'''mężczyzna, mąż''' laughal /{{IPA|ˈlawɣal}}/
*'''kapłan, szaman''' - hitlaa /ˈhitlaː/
+
*'''kobieta, żona''' limmi /{{IPA|ˈlimːi}}/
*'''kobieta, kapłanka, szmanka''' - wayla /ˈwajla/
+
*'''''tytuł grzecznościowy w stosunku do osób starszych''''' – dhii /{{IPA|ðiː}}/
*'''król, wódz, bohater''' - qabrii /ˈqabriː/
+
*'''imię''' – ghaphim /{{IPA|ˈɣaθim}}/
*'''bohater''' - basħaar /ˈbasħaːr/
+
-----
*'''pan''' - paabun /ˈpaːbun/
+
*'''bohater''' basħaar /{{IPA|ˈbasħaːr}}/
*'''myśliwy''' - suwaridu /ˈsuwaridu/
+
*'''kapłan, szaman''' – hitlaa /{{IPA|ˈhitlaː}}/
*'''pasterz''' (dialektalnie również '''przewodnik''') - auf /ˈawf/
+
*'''kobieta, kapłanka, szmanka''' – wayla /{{IPA|ˈwajla}}/
*'''rolnik, osoba robiąca w polu''' - kiigiiru /ˈkiːɡiːru/
+
*'''król, wódz, bohater''' – qabrii /{{IPA|ˈqabriː}}/
*'''jeździec rydwanu, osoba doglądająca koni'''<ref>znaczenie oryginalne</ref> - qadunu /ˈqadunu/
+
*'''pan''' – paabun /{{IPA|ˈpaːbun}}/
*'''dhii''' - tytuł grzecznościowy w stosunku do osób starszych /'ði:/
+
*'''wieszcz, medium, wyrocznia''' – ulayb /{{IPA|ˈulajb}}/
*'''plemię, klan''' - aysuur /'ajsu:r/
+
-----
*'''wieszcz, medium, wyrocznia''' - ulayb /'ulajb/
+
*'''jeździec rydwanu, osoba doglądająca koni'''<ref>znaczenie oryginalne</ref> qadunu /{{IPA|ˈqadunu}}/
+
*'''myśliwy''' – suwaridu /{{IPA|ˈsuwaridu}}/
===Części ciała===
+
*'''pasterz''' (dialektalnie również '''przewodnik''') – auf /{{IPA|awf}}/
*'''głowa''' - asuwan /ˈasuwan/
+
*'''rolnik, osoba robiąca w polu''' – kiigiiru /{{IPA|ˈkiːɡiːru}}/
*'''oko''' - zuumak /ˈzuːmak/
+
 
*'''łza''' - nirrya /ˈnirːja/
+
===Anatomia===
*'''ucho''' - daguum /ˈdaɡuːm/
+
*'''głowa''' – asuwan /{{IPA|ˈasuwan}}/
*'''policzek, broda, szczęka''' - warghat /ˈwarɣat/
+
*'''kolano''' – sukayrim /{{IPA|ˈsukajrim}}/
*'''ręka, dłoń''' - ayn /ˈajn/
+
*'''kość''' – kahin /{{IPA|ˈkahin}}/
*'''noga''' - tayrim /ˈtajrim/
+
*'''krew''' – ħarrtaaq /{{IPA|ˈħarːtaːq}}/
*'''kolano''' - sukayrim /ˈsukajrim/
+
*'''łza''' – nirrya /{{IPA|ˈnirːja}}/
*'''kość''' - kahin /ˈkahin/
+
*'''noga''' tayrim /{{IPA|ˈtajrim}}/
*'''ząb''' - yuugan /ˈjuːɡan/
+
*'''ogon''' – qiyap /{{IPA|ˈqijap}}/
*'''serce''' - qiwaħ /ˈqiwaħ/
+
*'''oko''' – zuumak /{{IPA|ˈzuːmak}}/
*'''wątroba''' - farra, farrah /ˈfarːa/, /ˈfarːah/
+
*'''policzek, broda, szczęka''' – warghat /{{IPA|ˈwarɣat}}/
*'''włosy, sierść''' - ruubu /ˈruːbu/
+
*'''ręka, dłoń''' – ayn /{{IPA|ajn}}/
*'''krew''' - ħarrtaaq /ˈħarːtaːq/
+
*'''róg''' – tukan /{{IPA|ˈtukan}}/
+
*'''serce''' – qiwaħ /{{IPA|ˈqiwaħ}}/
===Zmysły, stany i czynności fizjologiczne===
+
*'''ucho''' – daguum /{{IPA|ˈdaɡuːm}}/
*'''boleć''' - amm /ˈamː/
+
*'''wątroba''' – farra /{{IPA|ˈfarːa}}/, farrah /{{IPA|ˈfarːah}}/
*'''ból''' - ammar /ˈamːar/
+
*'''włosy, sierść''' – ruubu /{{IPA|ˈruːbu}}/
*'''sen''' - faqiih /ˈfaqiːh/
+
*'''ząb''' – yuugan /{{IPA|ˈjuːɡan}}/
*'''spać, śnić''' - faqhan /'faqhan/
+
 
*'''słuchać''' - duur /ˈduːr/
+
===Zmysły, stany i czynności fizjologiczne===
*'''słyszeć''' - adur /ˈadur/
+
*'''stan, kondycja, władza''' – auzai /{{IPA|ˈaʊ̯zaɪ̯}}/
*'''widzieć''' - innak /ˈinːak/
+
-----
*'''rodzić''' - paut /ˈpawt/
+
*'''słuchać''' duur /{{IPA|duːr}}/
*'''urodzić się, przyjść na świat''' - parr /ˈparː/
+
*'''słyszeć''' adur /{{IPA|ˈadur}}/
*'''śmierć''' - radhmaa /ˈraðmaː/
+
*'''widzieć''' innak /{{IPA|ˈinːak}}/
*'''ginąć''' - daalik /'da:lik/
+
-----
*'''wiedzieć''' - galifa /'galifa/
+
*'''rodzić''' paut /{{IPA|pawt}}/
*'''żyć''' - fiyy /fij:/  
+
*'''urodzić się, przyjść na świat''' parr /{{IPA|parː}}/
*'''życie''' - fiyyam /fij:am/
+
*'''żyć''' – fiyy /{{IPA|fijː}}/
*'''oddychać''' - asif /'asif/
+
*'''życie''' – fiyyam /{{IPA|fijːam}}/
*'''oddech''' - sayf /'sayf/
+
*'''ginąć''' – daalik /{{IPA|ˈdaːlik}}/
+
*'''śmierć''' – radhmaa /{{IPA|ˈraðmaː}}/
===Dotyczące ludzi===
+
*'''harmonia''' – iruuhauzai /{{IPA|ˈiruːhaʊ̯zaɪ̯}}/
*'''błąd''' - qasim /ˈqasim/
+
-----
*'''język''' - iighaur /ˈiːɣawr/
+
*'''boleć''' – amm /{{IPA|amː}}/
*''miłość''' - suuriyaa /ˈsuːrijaː/
+
*'''ból''' – ammar /{{IPA|ˈamːar}}/
*'''wizja, zamysł, pomysł''' - rilar
+
*'''sen''' – faqiih /{{IPA|ˈfaqiːh}}/
*'''obrzydzenie, odraza, okrzyk pogardy''' - dhatlaqaaq /ˈðatlaqaːq/
+
*'''spać, śnić''' – faqhan /{{IPA|ˈfaqhan}}/
*'''zemsta, kara''' - iraan /ˈiraːn/
+
*'''oddychać''' – asif /{{IPA|ˈasif}}/
*'''żądanie, rozkaz''' - iisuuq /ˈiːsuːq/
+
*'''oddech''' – sayf /{{IPA|sajf}}/
*'''morderstwo, zbrodnia''' - daalka /'da:lka/
+
*'''jeść''' – tau /{{IPA|taw}}/
*'''imię''' - ghaphim /'ɣaθim/
+
*'''pić''' – aaph /{{IPA|aːθ}}/
+
 
===Rolnictwo i hodowla===
+
===Psychika===
*'''orać''' - ziim /ˈziːm/
+
*'''kochać''' – farrah<ref>jak ''wątroba''</ref> /{{IPA|ˈfarːah}}/
*'''siać''' - pahag /ˈpahaɡ/
+
*'''miłość''' – suuriyaa /{{IPA|ˈsuːrijaː}}/
*'''mielić, miażdżyć''' - sahmat /ˈsahmat/
+
*'''obrzydzenie, odraza, okrzyk pogardy''' – dhatlaqaaq /{{IPA|ˈðatlaqaːq}}/
*'''pole''' - buurtiis /ˈbuːrtiːs/
+
*'''wierzyć''' – qiwaħ<ref>jak ''serce''</ref> /{{IPA|ˈqiwaħ}}/
*'''ziarno''' - haluz /ˈhaluz/
+
*'''woleć, pożądać''' – ruuna /{{IPA|ˈruːna}}/
*'''zboże''' - karrad /ˈkarːad/
+
-----
*'''mleko''' - asaal /ˈasaːl/
+
*'''mądrość''' – mazda /{{IPA|ˈmazda}}/
*'''miód, miód pitny''' - yugtun /ˈjuɡtun/
+
*'''rozsądek''' - turumpu /{{IPA|ˈturumpu}}/
*'''wełna''' - qaħti /ˈqaħti/
+
*'''spokój, rozwaga''' – aamriqa /{{IPA|ˈaːmriqa}}/
*'''wypas''' - hautlaa /ˈhawtlaː/
+
-----
*'''jarzmo''' - saman /ˈsaman/
+
*'''błąd''' – qasim /{{IPA|ˈqasim}}/
*'''wóz, rydwan''' - awwasar - /ˈawːasar/
+
*'''myśleć''' – siiq /{{IPA|siːq}}/
*'''koń''' - waqadun /ˈwaqadun/
+
*'''wiedzieć''' – galifa /{{IPA|ˈɡalifa}}/
*'''owca''' - phauru /ˈθawru/
+
*'''wizja, zamysł, pomysł''' – rilar /{{IPA|ˈrilar}}/
*'''jajko''' - bitu /'bitu/
+
*'''znać''' – umbar /{{IPA|ˈumbar}}/
+
-----
===Natura i zwierzęta===
+
*'''morderstwo, zbrodnia''' – daalka /{{IPA|ˈdaːlka}}/
*'''ziemia, kraina - aab/ˈaːb/
+
*'''zemsta, kara''' – iraan /{{IPA|ˈiraːn}}/
*'''równina''' - nuhaab /ˈnuhaːb/
+
*'''zmiana''' – izlama /{{IPA|ˈizlama}}/
*'''wzgórze''' - saaqu /ˈsaːqu/
+
*'''dobra zmiana, zmiana na lepsze, poprawa''' - yarazlau /{{IPA|ˈjarazlaʊ̯}}/
*'''góra''' - kiridu /ˈkiridu/
+
 
*'''niebo''' - phannif /ˈθanːif/
+
===Religia i duchowość===
*'''słońce''' - ghaabii /ˈɣaːbiː/
+
*'''dobro, dobroć, dobry''' – ura /{{IPA|ˈura}}/
*'''wschód słońca''' - pannghaabii, panghaabii /ˈpanːɣaːbiː/, /ˈpanɣaːbiː/
+
*'''zło, zły''' – rriim /{{IPA|rːiːm}}/
*'''zachód słońca''' - zaunghaabii /ˈzawnɣaːbiː/
+
*'''bóg''' – raawwiya /{{IPA|ˈraːwːija}}/
*'''księżyc, miesiąc''' - yinmadh /ˈjinmað/
+
*'''bóg Werunos''' – Raawwiya Qiiħaghuyagh /{{IPA|ˈraːwːija ˈqiːħaɣujaɣ}}/
*'''gwiazda''' - zayla /ˈzajla/
+
*'''anioł, dobry duch''' – aaħura /{{IPA|ˈaːħura}}/
*'''dzień''' - gauda /ˈɡawda/
+
*'''demon, zły duch''' – aaħrriim /{{IPA|ˈaːħrːiːm}}/
*'''noc''' - baylar /ˈbajlar/
+
*'''dusza''' – tuum /{{IPA|tuːm}}/
*'''woda''' - katara /ˈkatara/
+
*'''modlić się''' – daur /{{IPA|dawr}}/
*'''ogień''' - faatraa /ˈfaːtraː/
+
*'''modlitwa''' – daurar /{{IPA|ˈdawrar}}/
*'''wiatr''' - dhurqagh /ˈðurqaɣ/
+
 
*'''burza''' - qurran /ˈqurːan/
+
===Komunikacja===
*'''drzewo''' - pirrun /ˈpirːun/
+
*'''język''' – iighaur /{{IPA|ˈiːɣawr}}/
*'''kamień''' - alla /ˈalːa/
+
*'''kazać, nakazywać, rozkazywać''' – ghayr /{{IPA|ɣajr}}/
*'''światło''' - wallar /ˈwalːar/
+
*'''mówić, rzec''' – iigh /{{IPA|iːɣ}}/
*'''błyszczeć, jaśnieć, promienieć''' - tagh /ˈtaɣ/
+
*'''odpowiadać''' – kawan /{{IPA|ˈkawan}}/
*'''blask, oślepiające światło''' - taghar /ˈtaɣar/
+
*'''prosić''' – kanad /{{IPA|ˈkanad}}/
*'''ryba''' - gullum /'gul:um/
+
*'''prośba''' – inur /{{IPA|ˈinur}}/
*'''trawa''' - siyyab /'sij:ab/
+
*'''pytać, prosić''' – usub /{{IPA|ˈusub}}/
*'''step''' - siyun /'sijun/
+
*'''żądanie, rozkaz''' – iisuuq /{{IPA|ˈiːsuːq}}/
*'''pies''' - awqar /'awqar/
+
 
*'''ogon''' - qiyap /'qijap/
+
===Rolnictwo i hodowla===
*'''róg''' - tukan /'tukan/
+
*'''pole''' – buurtiis /{{IPA|ˈbuːrtiːs}}/
*'''zwierze, zwierzyna''' - rrawa /'r:awa/  
+
*'''orać''' – ziim /{{IPA|ziːm}}/
*'''wilk''' - phalku /'θalku/
+
*'''siać''' – pahag /{{IPA|ˈpahaɡ}}/
*'''lew''' - pahlau /'pahlaw/
+
*'''mielić, miażdżyć''' – sahmat /{{IPA|ˈsahmat}}/
*'''jeleń''' - patar /'patar/
+
-----
*'''kaczka''' - baab /'ba:b/  
+
*'''wypas''' – hautlaa /{{IPA|ˈhawtlaː}}/
*'''gęś''' - uunmu /'u:nmu/
+
*'''jarzmo''' – saman /{{IPA|ˈsaman}}/
*'''mamut''' - dhatluu /'ðatlu:/
+
*'''wóz, rydwan''' – awwasar /{{IPA|ˈawːasar}}/
*'''świnia''' - hayr /'hajr/
+
-----
*'''mysz, szczur''' - naaphu /'na:θu/
+
*'''ziarno''' – haluz /{{IPA|ˈhaluz}}/
*'''niedźwiedź''' - puutin /'pu:tin/
+
*'''zboże''' – karrad /{{IPA|ˈkarːad}}/
*'''bydło''' - ghau, ħau /'ɣaw/, /'ħaw/
+
*'''jajko''' – bitu /{{IPA|ˈbitu}}/
 +
*'''mleko''' – asaal /{{IPA|ˈasaːl}}/
 +
*'''miód, miód pitny''' – yugtun /{{IPA|ˈjuɡtun}}/
 +
*'''wełna''' – qaħti /{{IPA|ˈqaħti}}/
 +
 
 +
===Astronomia===
 +
*'''dzień''' – gauda /{{IPA|ˈɡawda}}/
 +
*'''noc''' – baylar /{{IPA|ˈbajlar}}/
 +
*'''niebo''' – phannif /{{IPA|ˈθanːif}}/
 +
*'''świat''' – bilaruusa /{{IPA|ˈbilaruːsa}}/
 +
*'''słońce''' – ghaabii /{{IPA|ˈɣaːbiː}}/
 +
*'''wschód słońca''' – panghaabii /{{IPA|ˈpanɣaːbiː}}/, pannghaabii /{{IPA|ˈpanːɣaːbiː}}/
 +
*'''zachód słońca''' – zaunghaabii /{{IPA|ˈzawnɣaːbiː}}/
 +
*'''księżyc, miesiąc''' – yinmadh /{{IPA|ˈjinmað}}/
 +
*'''gwiazda''' – zayla /{{IPA|ˈzajla}}/
 +
 
 +
===Kierunki i miejsca===
 +
*'''środek, wnętrze''' – udun /{{IPA|ˈudun}}/
 +
*'''dół''' – amfa /{{IPA|ˈamfa}}/
 +
*'''góra, powyżej''' – tirraf /{{IPA|ˈtirːaf}}/
 +
*'''góra, na górze''' – kirdu /{{IPA|ˈkirdu}}/, kiridu /{{IPA|ˈkiridu}}/
 +
*'''północ''' – dhaħad /{{IPA|ˈðaħad}}/
 +
*'''południe''' – amhad /{{IPA|ˈahmad}}/
 +
*'''wschód''' (kierunek) – pana /{{IPA|ˈpana}}/, panna /{{IPA|ˈpanːa}}/
 +
*'''zachód''' (kierunek) – zauna /{{IPA|ˈzawna}}/
 +
-----
 +
*'''miejsce''' – pharas /{{IPA|ˈθaras}}/, pharaph /{{IPA|ˈθaraθ}}/
 +
 
 +
===Natura===
 +
*'''równina''' – nuhaab /{{IPA|ˈnuhaːb}}/
 +
*'''step''' – siyun /{{IPA|ˈsijun}}/
 +
*'''wzgórze''' – saaqu /{{IPA|ˈsaːqu}}/
 +
*'''ziemia, kraina''' – aab /{{IPA|aːb}}/
 +
-----
 +
*'''burza''' – qurran /{{IPA|ˈqurːan}}/
 +
*'''ogień''' – faatraa /{{IPA|ˈfaːtraː}}/
 +
*'''wiatr''' – dhurqagh /{{IPA|ˈðurqaɣ}}/, ħimlaa /{{IPA|ˈħimlaː}}/
 +
*'''woda''' – katara /{{IPA|ˈkatara}}/
 +
*'''żywioł, zasada''' – piisu /{{IPA|ˈpiːsu}}/
 +
-----
 +
*'''trawa''' – siyyab /{{IPA|ˈsijːab}}/
 +
*'''drewno, drzewo''' – liitauni /{{IPA|ˈliːtawni}}/
 +
*'''drzewo''' – pirrun /{{IPA|ˈpirːun}}/
 +
*'''kamień''' – alla /{{IPA|ˈalːa}}/
 +
*'''sól''' – phinnu /{{IPA|ˈθinːu}}/
 +
-----
 +
*'''blask, oślepiające światło''' – taghar /{{IPA|ˈtaɣar}}/
 +
*'''błyszczeć, jaśnieć, promienieć''' – tagh /{{IPA|taɣ}}/
 +
*'''światło''' – wallar /{{IPA|ˈwalːar}}/
 +
 
 +
===Zwierzęta===
 +
*'''bydło''' – ghau /{{IPA|ɣaw}}/, ħau /{{IPA|ħaw}}/
 +
*'''gęś''' – uunmu /{{IPA|ˈuːnmu}}/
 +
*'''jeleń''' – patar /{{IPA|ˈpatar}}/
 +
*'''kaczka''' – baab /{{IPA|baːb}}/
 +
*'''koń''' – waqadun /{{IPA|ˈwaqadun}}/
 +
*'''lew''' – pahlau /{{IPA|ˈpahlaw}}/
 +
*'''mamut''' – dhatluu /{{IPA|ˈðatluː}}/
 +
*'''mysz, szczur''' – naaphu /{{IPA|ˈnaːθu}}/
 +
*'''niedźwiedź''' – puutin /{{IPA|ˈpuːtin}}/
 +
*'''owca''' – phauru /{{IPA|ˈθawru}}/
 +
*'''pies''' – awqar /{{IPA|ˈawqar}}/
 +
*'''ryba''' – gullum /{{IPA|ˈɡulːum}}/
 +
*'''świnia''' – hayr /{{IPA|hajr}}/
 +
*'''wilk''' – phalku /{{IPA|ˈθalku}}/
 +
*'''zwierzę, zwierzyna''' – rrawa /{{IPA|ˈrːawa}}/
 +
 
 +
===Czynności===
 +
*'''być''' – kandas /{{IPA|ˈkandas}}/
 +
*'''mieć, posiadać''' – ħauhtas /{{IPA|ˈħawhtas}}/
 +
*'''brać''' – haptin /{{IPA|ˈhaptin}}/
 +
*'''dawać''' – dhuq /{{IPA|ðuq}}/
 +
*'''robić''' – zaww /{{IPA|zawː}}/
 +
*'''sprawiać, czynić''' – raub /{{IPA|rawb}}/
 +
-----
 +
*'''siedzieć''' – aurim /{{IPA|ˈawrim}}/
 +
*'''iść''' – tudur /{{IPA|ˈtudur}}/
 +
*'''biec, biegać''' – ghim /{{IPA|ɣim}}/, gip /{{IPA|ɡip}}/
 +
*'''bieg''' – gipir /{{IPA|ˈɡipir}}/
 +
-----
 +
*'''atakować, atak''' – kaħin /{{IPA|'kaħin}}/
 +
*'''ciągnąć''' – taww /{{IPA|'tawː}}/
 +
*'''dźwigać''' – liir /{{IPA|'liːr}}/
 +
*'''polować''' – suwar /{{IPA|ˈsuwar}}/
 +
*'''ratować, ratunek''' – firdaus /{{IPA|ˈfirdaʊ̯s}}/
 +
*'''walczyć''' – unzur /{{IPA|ˈunzur}}/
 +
*'''walka''' – unuzar /{{IPA|ˈunuzar}}/
 +
*'''wozić, transportować''' – yaghawwar /{{IPA|ˈjaɣawːar}}/
 +
-----
 +
*'''wschodzić, wstawać, podnosić się''' – pan /{{IPA|pan}}/, pann /{{IPA|panː}}/
 +
*'''zachodzić, opadać, znikać''' – zaun /{{IPA|zawn}}/
 +
 
 +
===Określenia===
 +
*'''brzydki''' – uunigsis /{{IPA|ˈuːniɡsis}}/
 +
*'''cały, pełny, kompletny''' – dauruusus /{{IPA|ˈdawruːsus}}/
 +
*'''ciepły''' – bausas /{{IPA|ˈbawsas}}/
 +
*'''ciężki''' – illisis /{{IPA|ˈilːisis}}/
 +
*'''dużo, suma''' – pazau /{{IPA|ˈpazaw}}/
 +
*'''nowy''' – katlisis /{{IPA|ˈkatlisis}}/
 +
*'''pasujący, dopasowany, pasować do siebie'''  – iruuhsus /{{IPA|ˈiruːhsus}}/
 +
*'''płaski''' – nuhsus /{{IPA|ˈnuhsus}}/
 +
*'''szybki''' – sayyasas /{{IPA|ˈsajːasas}}/
 +
*'''szybko''' – sayyasah /{{IPA|ˈsajːasah}}/
 +
*'''świetlisty, jasny''' – wallarsas /{{IPA|ˈwalːarsas}}/
 +
*'''wielki''' – ħahtasas /{{IPA|ˈħahtasas}}/
 +
*'''wspaniały, szanowany''' – ayd /{{IPA|ajd}}/
 +
 
 +
===Inne===
 +
*'''koło''' – yamna /{{IPA|ˈjamna}}/
 +
*'''ładunek''' – dilli /{{IPA|ˈdilːi}}/
 +
*'''płaszcz''' – ghabar /{{IPA|ˈɣabar}}/
 +
 
 +
===Spójniki===
 +
*'''a, i''' – fi /{{IPA|fi}}/
 +
*'''aby, żeby''' – tugi /{{IPA|ˈtuɡi}}/
 +
*'''gdy''' – kaar /{{IPA|kaːr}}/
 +
 
 +
===Przyimki===
 +
*'''dla''' – pir /{{IPA|pir}}/
 +
*'''na''' – zur /{{IPA|zur}}/
 +
*'''nad''' – pana /{{IPA|ˈpana}}/, panna /{{IPA|ˈpanːa}}/
 +
*'''po''' (w znaczeniu czasowym) – aaghir /{{IPA|ˈaːɣir}}/
 +
*'''pod''' – saya /{{IPA|ˈsaja}}/, sayya /{{IPA|ˈsajːa}}/
 +
*'''przed''' (w znaczeniu czasowym) – giira /{{IPA|ˈɡiːra}}/
 +
*'''przed''' (w znaczeniu przestrzennym) – phal /{{IPA|θal}}/
 +
*'''przy''' – ghad /{{IPA|ɣad}}/
 +
*'''wokół''' – phaluudh /{{IPA|ˈθaluːð}}/
 +
*'''za''' (w znaczeniu przestrzennym) – uudh /{{IPA|uːð}}/, zudh /{{IPA|zuð}}/
 +
 
 +
===Partykuły===
 +
*'''nie''' – waan /{{IPA|waːn}}/
 +
*'''niechaj''' – kammi /{{IPA|ˈkamːi}}/
 +
*'''ale, jednak''' –  maadhur /{{IPA|ˈmaːður}}/
 +
*'''tylko''' – zaħi /{{IPA|ˈzaħi}}/
 +
*'''mimo, pomimo''' – farrik /{{IPA|ˈfarːik}}/
 +
 
 +
===Zaimki===
 +
*'''co''' – asi /{{IPA|ˈasi}}/
 +
*'''jak''' – apa /{{IPA|ˈapa}}/
 +
*'''jaki, który''' – isi /{{IPA|ˈisi}}/
 +
*'''kiedyś, niegdyś, dawniej''' – aukar /{{IPA|ˈawkar}}/
 +
*'''to''' – sauk /{{IPA|sawk}}/
 +
*'''tamto''' – asuuk /{{IPA|ˈasuːk}}/
  
===Kierunki===
+
===Liczby===
*'''środek, wnętrze''' - udun /'udun/
+
*'''jeden''' hazru /{{IPA|ˈhazru}}/
*'''dół''' - amfa /ˈamfa/
+
*'''dwa''' pharu /{{IPA|ˈθaru}}/
*'''góra, powyżej''' - tirraf /'tir:af/
+
*'''trzy''' dhinnu /{{IPA|ˈðinːu}}/
*'''góra, na górze''' - kirdu /ˈkirdu/
+
*'''cztery''' aasau /{{IPA|ˈaːsaw}}/
*'''południe''' - amhad /'ahmad/
+
*'''pięć''' kargha /{{IPA|karˈɣa}}/
*'''północ''' - dhaħad /'ðaħad/
+
*'''sześć''' niirra /{{IPA|niːˈrːa}}/
*'''wschód''' (kierunek) - panna, pana /ˈpanːa/, /ˈpana/
+
*'''siedem''' saugh /{{IPA|sawɣ}}/
*'''zachód''' (kierunek) - zauna /ˈzawna/
+
*'''osiem''' wayr /{{IPA|wajr}}/
+
*'''dziewięć''' baalla /{{IPA|ˈbaːlːa}}/
===Religia i duchowość===
+
*'''dziesięć''' abaagh /{{IPA|ˈabaːɣ}}/
*'''bóg''' - raawwiya/ˈraːwːija/
+
*'''dwadzieścia''' pharwi /{{IPA|ˈθarwi}}/
*'''bóg Werunos''' - Raawwiya Qiiħaghuyagh /ˈraːwːija ˈqiːħaɣujaɣ/
+
*'''trzydzieści''' dhinwi /{{IPA|ˈðinwi}}/
*'''modlić się''' - daur /ˈdawr/
+
*'''czterdzieści''' wiswi /{{IPA|ˈwiswi}}/
*'''modlitwa''' - daurar /ˈdawrar/
+
*'''pięćdziesiąt''' karghawwa /{{IPA|karɣaˈwːa}}/
*'''anioł, dobry duch''' - aaħura /ˈaːħura/
+
*'''sześćdziesiąt''' niirrawwa /{{IPA|niːrːaˈwːa}}/
*'''demon, zły duch''' - aaħrriim /ˈaːħrːiːm/
+
*'''siedemdziesiąt''' saughiw /{{IPA|ˈsawɣiw}}/
*'''dusza''' - tuum /ˈtuːm/
+
*'''osiemdziesiąt''' wayriw /{{IPA|ˈwajriw}}/
+
*'''dziewięćdziesiąt''' baalliw /{{IPA|ˈbaːlːiw}}/
===Czynności===
+
*'''sto''' phaafyar /{{IPA|ˈθaːfjar}}/
*'''być''' - kandas /ˈkandas/
+
*'''tysiąc''' ħahtaphaafyar /{{IPA|ħahtaˈθaːfjar}}/
*'''mieć, posiadać''' - ħauhtas /ˈħawhtas/
 
*'''robić''' - zaww /ˈzawː/
 
*'''sprawiać, czynić''' - raub /ˈrawb/
 
*'''siedzieć''' - aurim /ˈawrim/
 
*'''iść''' - tudur /ˈtudur/
 
*'''biec, biegać''' - ghim, gip /ˈɣim/, /ˈɡip/
 
*'''bieg''' - gipir /ˈɡipir/
 
*'''wschodzić, wstawać, podnosić się''' - pann, pan /ˈpanː/, /ˈpan/
 
*'''zachodzić, opadać, znikać''' - zaun /ˈzawn/
 
*'''brać''' - haptin /ˈhaptin/
 
*'''ciągnąć''' - taww /ˈtawː/
 
*'''dźwigać''' - liir /ˈliːr/
 
*'''polować''' - suwar /ˈsuwar/
 
*'''walczyć''' - unzur /ˈunzur/
 
*'''walka''' - unuzar /ˈunuzar/
 
*'''wozić, transportować''' - yaghawwar /ˈjaɣawːar/
 
*'''mówić, rzec''' - iigh /ˈiːɣ/
 
*'''odpowiadać''' - kawan /ˈkawan/
 
*'''kazać, nakazywać, rozkazywać''' - ghayr /ˈɣajr/
 
*'''prośba''' - inur /ˈinur/
 
*'''pytać, prosić''' - usub /ˈusub/
 
*''kochać''' - farrah /ˈfarːah/
 
*'''wierzyć''' - qiwaħ /ˈqiwaħ/
 
*'''woleć, pożądać''' - ruuna
 
*'''dawać''' - dhuq /'ðuq/
 
*'''prosić''' - kanad /'kanad/
 
*'''myśleć''' - siiq /'si:q/
 
*'''znać''' - umbar /'umbar/
 
*'''pić''' - aaph /'a:θ/
 
*'''jeść''' - tau /'taw/
 
 
===Spójniki===
 
*'''a, i''' - fi /ˈfi/
 
*'''aby, żeby''' - tugi /ˈtuɡi/
 
*'''gdy''' - kaar /ˈkaːr/
 
 
===Przyimki===
 
*'''dla''' - pir /ˈpir/
 
*'''na''' - zur /ˈzur/
 
 
===Partykuły===
 
*'''nie''' - waan /ˈwaːn/
 
*'''niechaj''' - kammi - /ˈkamːi/
 
 
===Zaimki===
 
*'''co''' - asi /ˈasi/
 
*'''jak''' - apa /ˈapa/
 
*'''jaki, który''' - isi /ˈisi/
 
*'''kiedyś, niegdyś, dawniej''' - aukar /ˈawkar/
 
*'''to''' - sauk /ˈsawk/
 
*'''tamto''' - asuuk /ˈasuːk/
 
 
===Cechy===
 
*'''brzydki''' - uunigsis /ˈuːniɡsis/
 
*'''ciepły''' - bausas /ˈbawsas/
 
*'''ciężki''' - illisis /ˈilːisis/
 
*'''dobro, dobroć, dobry''' - ura /ˈura/
 
*'''mądrość''' - mazda /ˈmazda/
 
*'''płaski''' - nuhsus /ˈnuhsus/
 
*'''rozsądek''' - turumpu /ˈturumpu/
 
*'''spokój, rozwaga''' - aamriqa /ˈaːmriqa/
 
*'''szybki''' - sayyasas/ˈsajːasas/
 
*'''szybko''' - sayyasah/ˈsajːasah/
 
*'''świetlisty, jasny''' - wallarsas /ˈwalːarsas/
 
*'''wielki''' - ħahtasas /ˈħahtasas/
 
*'''zło, zły''' - rriim /ˈrːiːm/
 
*'''wspaniały, szanowany''' - ayd /'ajd/
 
*'''cały, pełny, kompletny''' - dauruusus /'dawru:sus/
 
*'''nowy''' - katlisis /'katlisis/
 
 
===Inne===
 
*'''drewno, drzewo''' - liitauni /ˈliːtawni/
 
*'''ładunek''' - dilli /ˈdilːi/
 
*'''płaszcz''' - ghabar /ˈɣabar/
 
*'''dół''' - amfa /ˈamfa/
 
*'''koło''' - yamna
 
*'''dużo, suma''' - pazau /'pazaw/
 
*'''sól''' - phinnu /'θin:u/
 
 
===Liczby===
 
*'''jeden''' - hazru /ˈhazru/
 
*'''dwa''' - pharu /ˈθaru/
 
*'''trzy''' - dhinnu /ˈðinːu/
 
*'''cztery''' - aasau /ˈaːsaw/
 
*'''pięć''' - kargha /karˈɣa/
 
*'''sześć''' - niirra /niːˈrːa/
 
*'''siedem''' - saugh /ˈsawɣ/
 
*'''osiem''' - wayr /ˈwajr/
 
*'''dziewięć''' - baalla /ˈbaːlːa/
 
*'''dziesięć''' - abaagh /ˈabaːɣ/
 
*'''dwadzieścia''' - pharwi /ˈθarwi/
 
*'''trzydzieści''' - dhinwi /ˈðinwi/
 
*'''czterdzieści''' - wiswi /ˈwiswi/
 
*'''pięćdziesiąt''' - karghawwa /karɣaˈwːa/
 
*'''sześćdziesiąt''' - niirrawwa /niːrːaˈwːa/
 
*'''siedemdziesiąt''' - saughiw /ˈsawɣiw/
 
*'''osiemdziesiąt''' - wayriw /ˈwajriw/
 
*'''dziewięćdziesiąt''' - baalliw /ˈbaːlːiw/
 
*'''sto''' - phaafyar /ˈθaːfjar/
 
*'''tysiąc''' - ħahtaphaafyar /ħahtaˈθaːfjar/
 
  
 
==Przypisy==
 
==Przypisy==

Wersja z 15:35, 31 maj 2020

Język protogamajski (Raħ ghammasas iighaur ['raħ ɣa'm:asas i:'ɣawr]) to prajęzyk, będący przodkiem wszystkich innych języków gamajskich, rodziny językowej rozwijanej w ramach wspólnego forumowego projektu. Jest to język aglutynacyjny, o szyku SVO, charakteryzujący się sporą liczbą głosek szczelinowych, w tym charakterystycznej dla języka spółgłoski [ɣ].

Fonologia

Samogłoski

Przednie Tylne
Przymknięte i i: u u:
Otwarte a a:

Dyftongi

Występują jedynie dwa dyftongi: [aj] oraz [aw].

Spółgłoski

Wargowe Zębowo-dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Gardłowe
Nosowe zwykłe m n
geminaty
Zwarte bezdźwięczne p t k q
dźwięczne b d g
Szczelinowe bezdźwięczne f θ s h ħ
dźwięczne ð z ɣ
Drżące zwykłe r
geminaty
Aproksymanty zwykłe l j w
geminaty

Akcent

Akcent pada zwykle na pierwszą sylabę, chociaż pojawiają się wyjątki od tej zasady.

Struktura sylaby

Struktura sylaby to (C)V(C), gdzie V może być samogłoską/dyftongiem, a C spółgłoską/geminatą.

Zapis łaciński

Język protogamajski nie posiadał własnego pisma, używany był przez społeczność niepiśmienną. Dla ułatwienia stosuje się jednak zapis łaciński.

i ii u uu a aa au ay
[i] [] [u] [u:] [a] [a:] [aw] [aj]
m n p t k q b d
[m] [n] [p] [t] [k] [q] [b] [d]
g f ph s h ħ dh z
[g] [f] [θ] [s] [h] [ħ] [ð] [z]
gh r l y w
[ɣ] [r] [l] [j] [w]

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W protogamajskim występuje harmonia progresywna samogłosek. Samogłoska pierwszej sylaby sufiksów dołączanych do słowa musi zgadzać się z samogłoską ostatniej sylaby podstawowego słowa.

Ostatnia
samogłoska
słowa
Pierwsza
samogłoska sufiksu
krótka (_) długa (_²)
i, ii i ii
u, uu u uu
a, aa, ay, au a aa

Przykłady:

  • faqiih ‘sen’ → faqiihrisa ‘sny’
  • pirrun ‘drzewo’ → pirrunrusa ‘drzewa’
  • iighaur ‘język’ → iighaurrasa ‘języki’

Czasowniki

Osoby i odmiana czasowników przez osoby

osoba końcówka aurim – siedzieć tudur – iść zaww – robić
ja

ghau

-_²d aurimiid – siedzę tuduruud – idę zawwaad – robię
ty

lii

-_ph aurimiph – siedzisz tuduruph – idziesz zawwaph – robisz
ty (grzecznościowe)

dhilii

-_²ph aurimiiph – siedzisz tuduruuph – idziesz zawwaaph – robisz
on/ona/ono

pay

-_say aurimisay – siedzi tudurusay – idzie zawwasay – robi
on/ona/ono (grzecznościowe)

dhipay

-_²say aurimiisay – siedzi tuduruusay – idzie zawwaasay – robi
my / my dwaj

zifa / zifayya

-_ aurimi – siedzimy tuduru – idziemy zawwa – robimy
wy / wy dwaj

uur / uuruyya

-_gh aurimigh – siedzicie tudurugh – idziecie zawwagh – robicie
wy (grzecznościowe)

dhinuur

-_²gh aurimiigh – siedzicie tuduruugh – idziecie zawwaagh – robicie
oni

qa

-_ħ aurim – siedzą tudur – idą zaww – robią
oni (grzecznościowe)

dhiqa

-_ħ aurim – siedzą tudur – idą zaww – robią
  • Oznaczenie _ wskazuje na samogłoskę pasującą do systemu harmonii.
  • Oznaczenie wskazuje na długi wariant harmonizowanej samogłoski.

Jedynymi wyjątkami są czasowniki być (kandas) oraz mieć (ħauhtas).

osoba końcówka kandas – być ħauhtas – mieć
ghau as + -aa kandaa – jestem ħauhtaa – mam
lii/dhilii as + -af kandaf – jesteś ħauhtaf – masz
pay/dhipay as + -ay kanday – jest ħauhtay – ma
zifa as kandV[1] – jesteśmy ħauhtV[1] – mamy
zifayya as + ayya kandayya – (my dwaj) jesteśmy ħauhtayya – (my dwaj) mamy
uur/dhinuur -as kandasas – jesteście ħauhtasas – macie
uuruyya -ayya kandasayya – (wy dwaj) jesteście ħauhtasayya – (wy dwaj) macie
qa/dhiqa -ayt kandasayt – są ħauhtasayt – mają

"Chcieć"

Nie występuje samodzielny czasownik "chcieć". Zastępuje się go poprzez formę pragnącą, w przypadku gdy ktoś chce wykonać jakąś czynność (ja chcę jeść, ona chce wyjść, wy chcecie mieć etc). W przypadku jednak gdy mówiący chce, by ktoś coś zrobił, lub gdy mówiący pragnie jakiegoś przedmiotu, na początku zdania wstawia się iisuug (dosłownie "żądanie, rozkaz"). Np:

iisuug ghahana (chcę syna)
iisuug butuduruphuul (chcę, byś poszedł)
iisuuq ghauku gaazaww? (czego ode mnie chcesz?)*
  • czasownik robić (zaww) użyty dla oddania czynności, dosłownie ~ "czego ode mnie chcesz, żebym uczynił"

Trybo-aspekty

W protogamajskim różnica między aspektem a trybem zaciera się. Dzieli się je na trybo-aspekty stanu oraz intencji. Do trybo-aspektów stanu należą: dokonany, niedokonany oraz teliktyczny, natomiast do trybo-aspektów intencji pragnący, życzący, oraz pytający. Forma niedokonana jest podstawową formą czasownika.

Stanu

Aby od formy niedokonanej utworzyć formę trybo-aspektu dokonanego należy dodać do czasownika prefiks -b(_). Forma dokonana wskazuje na zakończenie, dokonanie się czynności, nie wskazuje jednak na jej wynik i rezultat.

Np:
aurimi (siadamy) → baurimi (siedzimy)
tuduru (idziemy) → butuduru (dochodzimy)
zawwa (robimy) → bazawwa (zrobimy)

Rozwinięciem formy dokonanej jest forma teliktyczna. Wskazuje na to, że czynność została zakończona, odniosła sukces, domyślny cel został wykonany. Może również oznaczać, że mimo trudności jej wykonanie oraz sukces jest już pewny, mimo że jeszcze do niedawna nie musiał być. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks m(_)-

Np:
suwaraad (poluję) → masuwaraad (upolowałem) – czynność polowania została zakończona sukcesem, ofiara została upolowana i zabita
ghimiid (biegam) → mighimiid (dobiegam) – czynność polowania zostaje zakończona sukcesem, mimo trudności uda się dobiec do celu
unzuruud (walczę) → munzuruud (zwalczam) – czynność walki zostaje zakończona sukcesem, udaje się zwyciężyć i pokonać przeciwnika.
Intencji

Forma pragnąca wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks h_(r)-.

Np:
aurimi (siadamy) → haraurimi (chcemy usiąść)
tuduru (idziemy) → hutuduru (chcemy iść)
zawwa (robimy) → hazawwa (chcemy robić)

Forma pragnąca może też służyć jako forma trybu rozkazującego, tak zwana forma rozkazująca słaba. Poprzedzona słowem inur, używana jest w stosunku do osób o wyższej lub równej pozycji społecznej, lub gdy mówiący chce o coś prosić lub kogoś przekonać. Np:

inur hurduuruph, ghahanaqaa (słuchaj, synu)

Forma życząca wyraża życzenie mówiącego. Można ją oddać za pomocą polskiej partykuły oby. Tworzy się ją poprzez dodanie prefiksu y_²(z)-.

Np:
suwaraph (polujesz) → yaasuwaraph (obyś polował)
ghimiph (biegasz) → yiighimiph (obyć biegał)
unzuruph (walczysz) → yuuzunzuruph (obyć walczył)

Forma życząca może też służyć jako forma trybu rozkazującego, tak zwana forma rozkazująca mocna. Niepoprzedzona żadną konkretną partykułą, używana jest w stosunku do osób o niższej pozycji społecznej, gdy rozmówca wymaga czegoś, rozkazuje, żąda lub wręcz przeciwnie – błaga, wyraża pragnienie niezwykle silnie nacechowane emocjami. Np:

yuuzaduruuph ghauyas, Raawwiyaqaa (usłysz mnie, Boże!)

Forma pytająca odpowiada za tworzenie pytań. Tworzy się ją dodając prefiks g_²(m)-.

Np:
suwaraph (polujesz) → gaasuwaraph? (czy polujesz?)
ghimiph (biegasz) → giighimiph? (czy biegasz?)
unzuruph (walczysz) → guumunzuruph? (czy walczysz?)
Łączenie trybo-aspektów

Trybo-aspekty stanu oraz intencji można łączyć ze sobą. W takim wypadku na pierwszym miejscu stać będzie prefiks formy intencji, następnie prefiks formy stanu, a na końcu odmieniony czasownik. Formy intencji można łączyć między sobą, formy stanu – nie.

Np:
Forma życząca + forma teliktyczna + czasownik → yaamasuwaraph (obyś upolował, miał polowanie zakończone sukcesem)
Forma pytająca + forma pragnąca + czasownik → giihighimi (czy chcecie biegać?)
Forma pragnąca + forma dokonana → habaurimiid (chcę usiąść)

Etc.

Czasy

Występują 3 czasy: teraźniejszy, przeszły oraz przyszły.
Aby dodatkowo podkreślić, że czynność odbyła się w przeszłości, do odmienionego czasownika dodaje się sufiks -(t)_n.

Np: unzuruph (walczysz) → unzuruphun (walczyłeś)

Aby utworzyć czas przyszły, od czasownika należy dodać sufiks -(t)_²l.

Np: unzuruph (walczysz) → unzuruphuul (będziesz walczył)
Łączenie czasów i trypo-aspektów

Czasy oraz trybo-aspekty łączą się ze sobą.

Np:
gaamasuwaraphuul? (czy upolujesz <coś> kiedyś, czy twoje polowanie odniesie kiedyś sukces?)
giihighimitin (czy chcieliście biegać?)
habaurimiidiil (będę chciał usiąść)

Etc

Rzeczowniki

Liczba

Występują 4 liczby: zerowa, pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba zerowa jest tworzona poprzez dodanie sufiksu -n_m, liczba pojedyncza posiada końcówkę zerową, liczba podwójna -_yya, natomiast liczba mnoga -r_sa. Liczba podwójna stosowana jest głównie do naturalnych par, np: oczy, ręce, nogi, buty etc.  

Liczba zerowa Liczba pojedyncza Liczba podwójna Liczba mnoga
iighaurnam

(żaden język)

iighaur

(język)

iighaurayya

(dwa języki)

iighaurrasa

(języki)

faqiihnim

(żaden sen)

faqiih

(sen)

faqiihiyya

(dwa sny)

faqiihrisa

(sny)

pirrunnum

(żadne drzewo)

pirrun

(drzewo)

pirrunuyya

(dwa drzewa)

pirrunrusa

(drzewa)

Przypadki

Protogamajski posiadał 12 przypadków.

Przypadek Pytanie
I. Mianownik kto?, co?
II. Dopełniacz kogo?, czego?
III. Celownik komu?, czemu?
IV. Biernik kogo?, co?
V. Narzędnik (z) kim?, (z) czym?
VI. Miejscownik o kim?, o czym?
VII. Ablatyw skąd?, od kogo?, od czego?
VIII. Allatyw dokąd?, do kogo?, do czego?
IX. Innesyw w kim?, w czym?
X. Prolatyw stosunek względem ruchu, określenie sposobu
XI. Ekwatyw taki, jak porównania
XII. Wołacz -

Odmiana przez przypadki

Przypadek Sufiks ghamma – człowiek liitauni – drewno waqadun – koń
I. ghamma liitauni waqadun
II. -(w)_ ghammawa liitauniwi waqadunu
III. -(w)_l ghammawal liitauniwil waqadunul
IV. -(y)_s ghammayas liitauniyis waqadunus
V. -(y)_r ghammayar liitauniyir waqadunur
VI. -h_ ghammaha liitaunihi waqadunhu
VII. -(_)ku ghammaku liitauniku waqadunuku
VIII. -(_)ksu ghammaksu liitauniksu waqadunuksu
IX. -s_ ghammasa liitaunisi waqadunsu
X. -(w)_dh ghammawadh liitauniwidh waqadunudh
XI. -(_²)lu ghammaalu liitauniilu waqadunuulu
XII. -(_)q_² ghammaqaa liitauniqii waqadunuquu

Końcówki liczb wchodzą przed końcówkami przypadków. Np:

iighaur-ayya-sa – w dwóch językach
faqiih-nim-iilu – taki jak żaden sen
waqadun-rusa-wudh – końmi, za pomocą koni
ghamma-rasa-ha – o ludziach

Etc.

Określoność

Określoność wyraża się poprzez poprzedzenie wyrazu partykułą raħ oraz zmianą akcentu określanych wyrazów z pierwszej na drugą.

iighaur ['i:ɣawr] – język → raħ iighaur ['raħ i:'ɣawr] – język, ten konkretny → raħ ghammasas iighaur ['raħ ɣa'mma.sas i:'ɣawr] (Język Ludzki).

Przymiotniki

Przymiotniki posiadają końcówkę -s_s. W przeciwieństwie do rzeczowników, nie odmieniają się przez przypadki. Praktycznie zawsze stają przed rzeczownikiem, do którego się odnoszą.
Dodając do rzeczownika końcówkę -(_)llu tworzy się przymiotnik, wyrażający brak danej rzeczy. Np

pautu (dziecko) + llu > pautullu (bezdzietny)

Przysłówki

Przysłówki tworzy się zwykle od przymiotników, zamieniając końcówkę -s_s na -s_h. Tak ja przymiotniki, pozostają nieodmienne. Np:

nuhsus (płaski) → nuhsuh (płasko)
illisis (ciężki) → illisih (ciężko)
sayyasas (szybki) → sayyasah (szybko)

Zaimki

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe, jako jedyne, traktowane są de facto jak rzeczowniki, podlegając odmianie przez przypadki. Jest ona jednak nieco nieregularna.

Przypadek ja ty Ty on/ona/ono On/Ona/Ono my my dwoje wy Wy wy dwoje oni Oni
I. ghau lii dhilii pay dhipay zifa zifayya uur dhinuur uuruyya qa dhiqa
II. ghawwa liiway dhiliiway pawwa dhipawwa zifaw zifayyaw uurau dhinuurau uuruyyau qaw dhiqaw
III. ghaul liwil dhiliwil pawil dhipawil zifal zifayyal uurul dhinuurul uuruyyal qal dhiqal
IV. ghaus liis dhiliis payyas dhipayyas zifis zifayyis siir dhisiir uuruyyis qis dhiqis
V. ghauyar liir dhiliir payyar dhipayyar zifar zifayyar ruur dhiruur uuruyyar qar dhiqar
VI. ghauh liih dhiliih payah dhipayah zifah zifayyah huur dhihuur uuruyyah qah dhiqah
VII. ghauku payaku dhipayaku paliku dhipaliku zifaku zifayyaku uuruku dhinuuruku uuruyyaku qaku dhiqaku
VIII. ghauksu payaksu dhipayaksu paliksu dhipaliksu zifaksu zifayyaksu uuruksu dhinuuruksu uuruyyaksu qaksu dhiqaksu
IX. ghaus liis dhiliis payas dhipayas zifas zifayyas suur dhisuur uuruyyas qas dhiqas
X. ghaudh liidh dhiliidh pawadh dhipawadh zifadh zifayyadh uurudh dhinuurau uuruyyadh qadh dhiqadh
XI. ghaullu liillu dhiliillu payallu dhipayallu zifallu zifayyallu uurullu dhilluuru uuruyyallu qallu dhiqallu
XII. ghauq liiq dhiliiq payaq dhipayaq zifaq zifayyaq uuruqu dhiquuru uuruyyaq qaq dhiqaq

Zaimki dzierżawcze

Zaimki dzierżawcze doklejane są do rzeczowników, w formie prefiksów.

osoba prefiks faqiih – sen unuzar – walka radhmaa – śmierć
ghau agh- aghfaqiih

(mój sen)

aghunuzar

(moja walka)

aghradhmaa

(moja śmierć)

lii lay- layfaqiih

(twój sen)

layunuzar

(twoja walka)

layradhmaa

(twoja śmierć)

dhilii ilaay- ilaayfaqiih

(Twój sen)

ilaayunuzar

(Twoja walka)

ilaayradhmaa

(Twoja śmierć)

pay sar- sarfaqiih

(jego/jej sen)

sarunuzar

(jego/jej walka)

sarradhmaa

(jego/jej śmierć)

dhipay saar- saarfaqiih

(Jego/Jej sen)

saarunuzar

(Jego/Jej walka)

saarradhmaa

(Jego/Jej śmierć)

zifa zi- zifaqiih

(nasz sen)

ziyunuzar

(nasza walka)

ziradhmaa

(nasza śmierć)

zifayya yaz- yazifaqiih

(nasz <l.podwójna> sen)

yazunuzar

(nasza <l.podwójna> walka)

yazradhmaa

(nasza <l.podwójna> śmierć)

uur hau- haufaqiih

(wasz sen)

haunuzar

(wasza walka)

hauradhmaa

(wasza śmierć)

dhinuur dhau- dhaufaqiih

(Wasz sen)

dhaunuzar

(Wasza walka)

dhauradhmaa

(Wasza śmierć)

uuruyya hayy- hayyfaqiih

(wasza <l.podwójna> sen)

hayyunuzar

(wasza <l.podwójna> walka)

hayyradhmaa

(wasza <l.podwójna> śmierć)

qa/dhiqa qun- qunfaqiih

(ich sen)

qununuzar

(ich walka)

qunradhmaa

(ich śmierć)

Zaimki zwrotne

Zaimki zwrotne tworzy się dodając do zaimka osobowego cząstkę -tuum, która dosłownie znaczy "dusza". Można je tłumaczyć z grubsza podobnie do "mnie samego", "ja sam"[2] etc

ghau → ghautuum
lii → liituum
dhilii → dhiliituum
pay → pattuum
dhipay → dhipaytuum
zifa → zifatuum
zifayya → zifayyatuum
uur → uurtuum
dhinuur → dhinuurtuum
uuruyya → uurayyatuum
qa → qatuum
dhiqa → dhiqatuum

Liczebniki

Liczebniki porządkowe tworzy się dodając do liczebnika głównego sufiks -(a)n. Liczebniki porządkowe są nieodmienne.

liczba liczebnik główny liczebnik porządkowy
1 hazru hazrun
2 pharu pharun
3 dhinnu dhinnun
4 aasau aasaun
5 kargha karghan
6 niirra niirran
7 saugh saughan
8 wayr wayran
9 baalla baallan
10 abaagh abaaghan
20 pharwi pharwin
30 dhinwi dhinwin
40 wiswi wiswin
50 karghawwa karghawwan
60 niirrawwa niirrawwan
70 saughiw saughiwan
80 wayriw wayriwan
90 baalliw baalliwan
100 phaafyar phaafyaran
1000 ħahtaphaafyar[3] ħahtaphaafyaran

Teksty

Owca i konie

Owca i konie

Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.


Raħ Phauru fi raħ Waqadunrusa

Zur saaquhu, phauru isi waan ħauhtaytan qaħtiwi binnakasaytan waqadunrusayus. Raħ hazrun tawwasaytan illisis awwasaryas, raħ pharun liirisaytin ħahtasas dilliyis fi raħ dhinnun sayyasah yaghawwarasaytan ghammayas. Raħ phauru biighisaytin waqadunrusaksu: "Aghqiwaħ ammasay, kaar innakaad asi ghamma ghayrasay zaww waqadunrusawul". Raħ waqadunrusa makawanaħan: "Inur hurduuruph, phauruquu, ziqiwaħrasa ammaħ, kaar innaka apa ghamma, raħ paabun, mahaptiniisay layqaħtiyis bausas ghabaraksu pir paytuum. Fi raħ phauru waan ħauhtaytan qaħtiwi". Kaar suuk badurusaytun, raħ phauru gipisaytin nuhaabadh.

Król i bóg

Król i bóg

Był sobie król. Był bezdzietny. Chciał mieć syna. Poprosił kapłana: „spraw, by urodził mi się syn!”. Kapłan powiedział do króla: „módl się do boga Werunosa”. Król podszedł do boga Werunosa, by pomodlić się do niego. „Usłysz mnie, ojcze Werunosie!”. Bóg Werunos zstąpił z nieba. „Czego chcesz ode mnie?”. „Chcę mieć syna”. „Niech więc się stanie”, powiedział promienny bóg Werunos. Żona króla urodziła syna.


Raħ Qabrii fi raħ Raawwiya

Kandaytan aukar qabrii. Kandaytan pautullu. Ghahanas harħauhtaytan. Busubuusaytun saarhitlaayas: "Yaaparrasay ghaul ghahan!". Raħ hitlaa biighisaytin raħ qabriiwil: "Inur hardauraaph raħ Raawwiyaksu Qiiħaghuyaghaksu". Raħ qabrii butudurun raħ Raawwiyaksu Qiiħaghuyaghaksu, tugi daur dhipayaksu. "Yuuzaduruuph ghauyas, Taghiiqii Qiiħaghuyaghaqaa!". Raħ Raawwiya Qiiħaghuyagh butudurun amfa phannifiku. "Iisuuq ghauku gaazaww?". "Iisuug ghahana". "Kammi kandaytaal", biighisaytin raħ wallarsas Raawwiya Qiiħaghuyagh. Limmi qabriiwi maparrasaytan ghahanas.

Słowniczek

Rodzina

  • ojciec – taghii /ˈtaɣiː/
  • matka – dharaħ /ˈðaraħ/
  • brat – tiiqar /ˈtiːqar/
  • siostra – kaylaħ /ˈkajlaħ/
  • syn – ghahan /ˈɣahan/
  • córka – iiyuzu /ˈiːjuzu/
  • wnuk, wnuczka – nipuur /ˈnipuːr/
  • dziadek – ħahtataghii /ħahtaˈtaɣiː/
  • babcia – ħahtadharaħ /ħahtaˈðaraħ/
  • stryj – yuziif /ˈjuziːf/
  • wuj – sitaallin /ˈsitaːlːin/
  • ciotka (siostra ojca) – wiina /ˈwiːna/
  • ciotka (siostra matki) – kahya /ˈkahja/

Ludzie i zawody

  • lud – iizrayil /ˈiːzrajil/
  • plemię, klan – aysuur /ˈajsuːr/
  • człowiek – ghamma /ˈɣamːa/
  • osoba – waliig /ˈwaliːɡ/
  • dziecko – pautu /ˈpawtu/
  • mężczyzna, mąż – laughal /ˈlawɣal/
  • kobieta, żona – limmi /ˈlimːi/
  • tytuł grzecznościowy w stosunku do osób starszych – dhii /ðiː/
  • imię – ghaphim /ˈɣaθim/

  • bohater – basħaar /ˈbasħaːr/
  • kapłan, szaman – hitlaa /ˈhitlaː/
  • kobieta, kapłanka, szmanka – wayla /ˈwajla/
  • król, wódz, bohater – qabrii /ˈqabriː/
  • pan – paabun /ˈpaːbun/
  • wieszcz, medium, wyrocznia – ulayb /ˈulajb/

  • jeździec rydwanu, osoba doglądająca koni[4] – qadunu /ˈqadunu/
  • myśliwy – suwaridu /ˈsuwaridu/
  • pasterz (dialektalnie również przewodnik) – auf /awf/
  • rolnik, osoba robiąca w polu – kiigiiru /ˈkiːɡiːru/

Anatomia

  • głowa – asuwan /ˈasuwan/
  • kolano – sukayrim /ˈsukajrim/
  • kość – kahin /ˈkahin/
  • krew – ħarrtaaq /ˈħarːtaːq/
  • łza – nirrya /ˈnirːja/
  • noga – tayrim /ˈtajrim/
  • ogon – qiyap /ˈqijap/
  • oko – zuumak /ˈzuːmak/
  • policzek, broda, szczęka – warghat /ˈwarɣat/
  • ręka, dłoń – ayn /ajn/
  • róg – tukan /ˈtukan/
  • serce – qiwaħ /ˈqiwaħ/
  • ucho – daguum /ˈdaɡuːm/
  • wątroba – farra /ˈfarːa/, farrah /ˈfarːah/
  • włosy, sierść – ruubu /ˈruːbu/
  • ząb – yuugan /ˈjuːɡan/

Zmysły, stany i czynności fizjologiczne

  • stan, kondycja, władza – auzai /ˈaʊ̯zaɪ̯/

  • słuchać – duur /duːr/
  • słyszeć – adur /ˈadur/
  • widzieć – innak /ˈinːak/

  • rodzić – paut /pawt/
  • urodzić się, przyjść na świat – parr /parː/
  • żyć – fiyy /fijː/
  • życie – fiyyam /fijːam/
  • ginąć – daalik /ˈdaːlik/
  • śmierć – radhmaa /ˈraðmaː/
  • harmonia – iruuhauzai /ˈiruːhaʊ̯zaɪ̯/

  • boleć – amm /amː/
  • ból – ammar /ˈamːar/
  • sen – faqiih /ˈfaqiːh/
  • spać, śnić – faqhan /ˈfaqhan/
  • oddychać – asif /ˈasif/
  • oddech – sayf /sajf/
  • jeść – tau /taw/
  • pić – aaph /aːθ/

Psychika

  • kochać – farrah[5] /ˈfarːah/
  • miłość – suuriyaa /ˈsuːrijaː/
  • obrzydzenie, odraza, okrzyk pogardy – dhatlaqaaq /ˈðatlaqaːq/
  • wierzyć – qiwaħ[6] /ˈqiwaħ/
  • woleć, pożądać – ruuna /ˈruːna/

  • mądrość – mazda /ˈmazda/
  • rozsądek - turumpu /ˈturumpu/
  • spokój, rozwaga – aamriqa /ˈaːmriqa/

  • błąd – qasim /ˈqasim/
  • myśleć – siiq /siːq/
  • wiedzieć – galifa /ˈɡalifa/
  • wizja, zamysł, pomysł – rilar /ˈrilar/
  • znać – umbar /ˈumbar/

  • morderstwo, zbrodnia – daalka /ˈdaːlka/
  • zemsta, kara – iraan /ˈiraːn/
  • zmiana – izlama /ˈizlama/
  • dobra zmiana, zmiana na lepsze, poprawa - yarazlau /ˈjarazlaʊ̯/

Religia i duchowość

  • dobro, dobroć, dobry – ura /ˈura/
  • zło, zły – rriim /rːiːm/
  • bóg – raawwiya /ˈraːwːija/
  • bóg Werunos – Raawwiya Qiiħaghuyagh /ˈraːwːija ˈqiːħaɣujaɣ/
  • anioł, dobry duch – aaħura /ˈaːħura/
  • demon, zły duch – aaħrriim /ˈaːħrːiːm/
  • dusza – tuum /tuːm/
  • modlić się – daur /dawr/
  • modlitwa – daurar /ˈdawrar/

Komunikacja

  • język – iighaur /ˈiːɣawr/
  • kazać, nakazywać, rozkazywać – ghayr /ɣajr/
  • mówić, rzec – iigh /iːɣ/
  • odpowiadać – kawan /ˈkawan/
  • prosić – kanad /ˈkanad/
  • prośba – inur /ˈinur/
  • pytać, prosić – usub /ˈusub/
  • żądanie, rozkaz – iisuuq /ˈiːsuːq/

Rolnictwo i hodowla

  • pole – buurtiis /ˈbuːrtiːs/
  • orać – ziim /ziːm/
  • siać – pahag /ˈpahaɡ/
  • mielić, miażdżyć – sahmat /ˈsahmat/

  • wypas – hautlaa /ˈhawtlaː/
  • jarzmo – saman /ˈsaman/
  • wóz, rydwan – awwasar /ˈawːasar/

  • ziarno – haluz /ˈhaluz/
  • zboże – karrad /ˈkarːad/
  • jajko – bitu /ˈbitu/
  • mleko – asaal /ˈasaːl/
  • miód, miód pitny – yugtun /ˈjuɡtun/
  • wełna – qaħti /ˈqaħti/

Astronomia

  • dzień – gauda /ˈɡawda/
  • noc – baylar /ˈbajlar/
  • niebo – phannif /ˈθanːif/
  • świat – bilaruusa /ˈbilaruːsa/
  • słońce – ghaabii /ˈɣaːbiː/
  • wschód słońca – panghaabii /ˈpanɣaːbiː/, pannghaabii /ˈpanːɣaːbiː/
  • zachód słońca – zaunghaabii /ˈzawnɣaːbiː/
  • księżyc, miesiąc – yinmadh /ˈjinmað/
  • gwiazda – zayla /ˈzajla/

Kierunki i miejsca

  • środek, wnętrze – udun /ˈudun/
  • dół – amfa /ˈamfa/
  • góra, powyżej – tirraf /ˈtirːaf/
  • góra, na górze – kirdu /ˈkirdu/, kiridu /ˈkiridu/
  • północ – dhaħad /ˈðaħad/
  • południe – amhad /ˈahmad/
  • wschód (kierunek) – pana /ˈpana/, panna /ˈpanːa/
  • zachód (kierunek) – zauna /ˈzawna/

  • miejsce – pharas /ˈθaras/, pharaph /ˈθaraθ/

Natura

  • równina – nuhaab /ˈnuhaːb/
  • step – siyun /ˈsijun/
  • wzgórze – saaqu /ˈsaːqu/
  • ziemia, kraina – aab /aːb/

  • burza – qurran /ˈqurːan/
  • ogień – faatraa /ˈfaːtraː/
  • wiatr – dhurqagh /ˈðurqaɣ/, ħimlaa /ˈħimlaː/
  • woda – katara /ˈkatara/
  • żywioł, zasada – piisu /ˈpiːsu/

  • trawa – siyyab /ˈsijːab/
  • drewno, drzewo – liitauni /ˈliːtawni/
  • drzewo – pirrun /ˈpirːun/
  • kamień – alla /ˈalːa/
  • sól – phinnu /ˈθinːu/

  • blask, oślepiające światło – taghar /ˈtaɣar/
  • błyszczeć, jaśnieć, promienieć – tagh /taɣ/
  • światło – wallar /ˈwalːar/

Zwierzęta

  • bydło – ghau /ɣaw/, ħau /ħaw/
  • gęś – uunmu /ˈuːnmu/
  • jeleń – patar /ˈpatar/
  • kaczka – baab /baːb/
  • koń – waqadun /ˈwaqadun/
  • lew – pahlau /ˈpahlaw/
  • mamut – dhatluu /ˈðatluː/
  • mysz, szczur – naaphu /ˈnaːθu/
  • niedźwiedź – puutin /ˈpuːtin/
  • owca – phauru /ˈθawru/
  • pies – awqar /ˈawqar/
  • ryba – gullum /ˈɡulːum/
  • świnia – hayr /hajr/
  • wilk – phalku /ˈθalku/
  • zwierzę, zwierzyna – rrawa /ˈrːawa/

Czynności

  • być – kandas /ˈkandas/
  • mieć, posiadać – ħauhtas /ˈħawhtas/
  • brać – haptin /ˈhaptin/
  • dawać – dhuq /ðuq/
  • robić – zaww /zawː/
  • sprawiać, czynić – raub /rawb/

  • siedzieć – aurim /ˈawrim/
  • iść – tudur /ˈtudur/
  • biec, biegać – ghim /ɣim/, gip /ɡip/
  • bieg – gipir /ˈɡipir/

  • atakować, atak – kaħin /'kaħin/
  • ciągnąć – taww /'tawː/
  • dźwigać – liir /'liːr/
  • polować – suwar /ˈsuwar/
  • ratować, ratunek – firdaus /ˈfirdaʊ̯s/
  • walczyć – unzur /ˈunzur/
  • walka – unuzar /ˈunuzar/
  • wozić, transportować – yaghawwar /ˈjaɣawːar/

  • wschodzić, wstawać, podnosić się – pan /pan/, pann /panː/
  • zachodzić, opadać, znikać – zaun /zawn/

Określenia

  • brzydki – uunigsis /ˈuːniɡsis/
  • cały, pełny, kompletny – dauruusus /ˈdawruːsus/
  • ciepły – bausas /ˈbawsas/
  • ciężki – illisis /ˈilːisis/
  • dużo, suma – pazau /ˈpazaw/
  • nowy – katlisis /ˈkatlisis/
  • pasujący, dopasowany, pasować do siebie – iruuhsus /ˈiruːhsus/
  • płaski – nuhsus /ˈnuhsus/
  • szybki – sayyasas /ˈsajːasas/
  • szybko – sayyasah /ˈsajːasah/
  • świetlisty, jasny – wallarsas /ˈwalːarsas/
  • wielki – ħahtasas /ˈħahtasas/
  • wspaniały, szanowany – ayd /ajd/

Inne

  • koło – yamna /ˈjamna/
  • ładunek – dilli /ˈdilːi/
  • płaszcz – ghabar /ˈɣabar/

Spójniki

  • a, i – fi /fi/
  • aby, żeby – tugi /ˈtuɡi/
  • gdy – kaar /kaːr/

Przyimki

  • dla – pir /pir/
  • na – zur /zur/
  • nad – pana /ˈpana/, panna /ˈpanːa/
  • po (w znaczeniu czasowym) – aaghir /ˈaːɣir/
  • pod – saya /ˈsaja/, sayya /ˈsajːa/
  • przed (w znaczeniu czasowym) – giira /ˈɡiːra/
  • przed (w znaczeniu przestrzennym) – phal /θal/
  • przy – ghad /ɣad/
  • wokół – phaluudh /ˈθaluːð/
  • za (w znaczeniu przestrzennym) – uudh /uːð/, zudh /zuð/

Partykuły

  • nie – waan /waːn/
  • niechaj – kammi /ˈkamːi/
  • ale, jednak – maadhur /ˈmaːður/
  • tylko – zaħi /ˈzaħi/
  • mimo, pomimo – farrik /ˈfarːik/

Zaimki

  • co – asi /ˈasi/
  • jak – apa /ˈapa/
  • jaki, który – isi /ˈisi/
  • kiedyś, niegdyś, dawniej – aukar /ˈawkar/
  • to – sauk /sawk/
  • tamto – asuuk /ˈasuːk/

Liczby

  • jeden – hazru /ˈhazru/
  • dwa – pharu /ˈθaru/
  • trzy – dhinnu /ˈðinːu/
  • cztery – aasau /ˈaːsaw/
  • pięć – kargha /karˈɣa/
  • sześć – niirra /niːˈrːa/
  • siedem – saugh /sawɣ/
  • osiem – wayr /wajr/
  • dziewięć – baalla /ˈbaːlːa/
  • dziesięć – abaagh /ˈabaːɣ/
  • dwadzieścia – pharwi /ˈθarwi/
  • trzydzieści – dhinwi /ˈðinwi/
  • czterdzieści – wiswi /ˈwiswi/
  • pięćdziesiąt – karghawwa /karɣaˈwːa/
  • sześćdziesiąt – niirrawwa /niːrːaˈwːa/
  • siedemdziesiąt – saughiw /ˈsawɣiw/
  • osiemdziesiąt – wayriw /ˈwajriw/
  • dziewięćdziesiąt – baalliw /ˈbaːlːiw/
  • sto – phaafyar /ˈθaːfjar/
  • tysiąc – ħahtaphaafyar /ħahtaˈθaːfjar/

Przypisy

  1. 1,0 1,1 V oznacza samogłoskę niemożliwą do zrekonstruowania
  2. Analogicznie do angielskiego myself, yourself i tak dalej
  3. dosłownie wielkie sto
  4. znaczenie oryginalne
  5. jak wątroba
  6. jak serce