Język protogamajski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(Gramatyka)
(Czasowniki)
Linia 220: Linia 220:
 
* Oznaczenie _ wskazuje na samogłoskę pasującą do systemu harmonii.
 
* Oznaczenie _ wskazuje na samogłoskę pasującą do systemu harmonii.
 
* Oznaczenie '''_²''' wskazuje na długi wariant harmonizowanej samogłoski.
 
* Oznaczenie '''_²''' wskazuje na długi wariant harmonizowanej samogłoski.
====Aspekty i tryby====
+
====Trybo-aspekty====
W protogamajskim różnica między aspektem a trybem zaciera się. Występują następujące trybo-aspekty: dokonany, niedokonany, realis, pragnący, życzący, oraz pytający. Niedokonany jest podstawową formą czasownika.  
+
W protogamajskim różnica między aspektem a trybem zaciera się. Dzieli się je na trybo-aspekty stanu oraz intencji. Do trybo-aspektów stanu należą: dokonany, niedokonany oraz teliktyczny, natomiast do trybo-aspektów intencji pragnący, życzący, oraz pytający. Forma niedokonana jest podstawową formą czasownika.  
=====Dokonany=====
+
=====Stanu=====
Aby utworzyć aspekt dokonany należy dodać do czasownika prefiks -'''b(_)'''.  
+
Aby od formy niedokonanej utworzyć '''formę trybo-aspektu dokonanego''' należy dodać do czasownika prefiks -'''b(_)'''. Forma dokonana wskazuje na zakończenie, dokonanie się czynności, nie wskazuje jednak na jej wynik i rezultat.  
  
 
Np: <br>
 
Np: <br>
Linia 229: Linia 229:
 
''tuduru'' (idziemy) --> '''''bu'''tuduru'' (dochodzimy) <br>
 
''tuduru'' (idziemy) --> '''''bu'''tuduru'' (dochodzimy) <br>
 
''zawwa'' (robimy) --> '''''ba'''zawwa'' (zrobimy)
 
''zawwa'' (robimy) --> '''''ba'''zawwa'' (zrobimy)
=====Realis?=====
 
  
=====Pragnący=====
+
Rozwinięciem formy dokonanej jest '''forma teliktyczna'''. Wskazuje na to, że czynność została zakończona, odniosła sukces, domyślny cel został wykonany. Może również oznaczać, że mimo trudności jej wykonanie oraz sukces jest już pewny, mimo że jeszcze do niedawna nie musiał być. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks '''m(_)-'''. 
  
=====Życzący=====
+
Np: <br>
 +
''suwaraad'' (poluję) --> '''''ma'''suwaraad'' (upolowałem) - czynność polowania została zakończona sukcesem, ofiara została upolowana i zabita <br>
 +
''ghimiid'' (biegam) --> '''''mi'''ghimiid'' (dobiegam) - czynność polowania zostaje zakończona sukcesem, mimo trudności uda się dobiec do celu<br>
 +
''unzuruud'' (walczę) --> '''''m'''unzuruud'' (zwalczam) - czynność walki zostaje zakończona sukcesem, udaje się zwyciężyć i pokonać przeciwnika.
 +
=====Intencji=====
 +
'''Forma pragnąca''' wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks '''h_(r)-'''.
 +
 
 +
Np: <br>
 +
''aurimi'' (siadamy) --> '''''har'''aurimi'' (chcemy usiąść) <br>
 +
''tuduru'' (idziemy) --> '''''hu'''tuduru'' (chcemy iść) <br>
 +
''zawwa'' (robimy) --> '''''ha'''zawwa'' (chcemy robić)
 +
 
 +
'''Forma życząca''' wyraża życzenie mówiącego. Można ją oddać za pomocą polskiej partykuły ''oby''. Tworzy się ją poprzez dodanie prefiksu '''y_²(z)-'''.
 +
 
 +
Np: <br>
 +
''suwaraph'' (polujesz) --> '''''yaa'''suwaraph'' (obyś polował) <br>
 +
''ghimiph'' (biegasz) --> '''''yii'''ghimiph'' (obyć biegał) <br>
 +
''unzuruph'' (walczysz) --> '''''yuuz'''unzuruph'' (obyć walczył)
 +
 
 +
'''Forma pytająca''' odpowiada za tworzenie pytań. Tworzy się ją dodając prefiks '''g_²(m)-'''.
  
=====Pytający=====
+
Np: <br>
 +
''suwaraph'' (polujesz) --> '''''gaa'''suwaraph?'' (czy polujesz?) <br>
 +
''ghimiph'' (biegasz) --> '''''gii'''ghimiph?'' (czy biegasz?) <br>
 +
''unzuruph'' (walczysz) --> '''''guum'''unzuruph?'' (czy walczysz?)
  
 +
=====Łączenie trybo-aspektów=====
 +
Trybo-aspekty stanu oraz intencji można łączyć ze sobą. W takim wypadku na pierwszym miejscu stać będzie prefiks formy intencji, następnie prefiks formy stanu, a na końcu odmieniony czasownik. Formy intencji można łączyć między sobą, formy stanu - nie.
 +
 +
Np: <br>
 +
Forma życząca + forma teliktyczna + czasownik --> '''''yaama'''suwaraph'' (obyś upolował, miał polowanie zakończone sukcesem) <br>
 +
Forma pytająca + forma pragnąca + czasownik --> '''''giihi'''ghimi'' (czy chcecie biegać?) <br>
 +
Forma pragnąca + forma dokonana --> '''''hab'''aurimiid'' (chcę usiąść)
 +
 +
Etc.
 
====Czasy====
 
====Czasy====
Występują 3 czasy: teraźniejszy, przeszły oraz przyszły.  
+
Występują 3 czasy: teraźniejszy, przeszły oraz przyszły. Aby dodatkowo podkreślić, że czynność odbyła się w przeszłości, do odmienionego czasownika dodaje się sufiks '''-(t)_n'''.
=====Przeszły=====
+
Np: ''unzuruph'' (walczysz) --> ''unzuruph'''un''''' (walczyłeś)
Aby utworzyć czas przeszły od czasownika, należy dodać prefiks '''f_(h)-'''. Prefiks dodaje się przed prefiksami aspektu
+
 
=====Przyszły=====
+
Aby utworzyć czas przyszły, od czasownika należy dodać sufiks '''-(t)_²l'''.
 +
Np: ''unzuruph'' (walczysz) --> ''unzuruph'''uul''''' (będziesz walczył)
  
 
=====Łączenie czasów i trypo-aspektów=====
 
=====Łączenie czasów i trypo-aspektów=====
 +
Czasy oraz trybo-aspekty łączą się ze sobą. Np:
 +
 +
'''''gaama'''suwaraph'''uul?''''' (czy upolujesz <coś> kiedyś, czy twoje polowanie odniesie kiedyś sukces?) <br>
 +
'''''giihi'''ghimi'''tiin''''' (czy chcieliście biegać?) <br>
 +
'''''hab'''aurimiid'''iil''''' (będę chciał usiąść)
 +
 +
Etc
 +
 
===Rzeczowniki===
 
===Rzeczowniki===
 
====Liczba====
 
====Liczba====

Wersja z 18:34, 11 lis 2018

Język protogamajski (Raħ ghammasa iighaur [raħ' ɣam:a'sa i:ɣawr']) to prajęzyk, będący przodkiem wszystkich innych języków gamajskich, rodziny językowej rozwijanej w ramach wspólnego forumowego projektu. Jest to język aglutynacyjny, o szyku SVO, charakteryzujący się sporą liczbą głosek szczelinowych, w tym charakterystycznej dla języka spółgłoski [ɣ].

Fonologia

Samogłoski

Przednie Tylnie
Przymknięte i i: u u:
Otwarte a a:

Dyftongi

Występują jedynie dwa dyftongi: [aj] oraz [aw].

Spółgłoski

Wargowe Zębowo-dziąsłowe Podniebienne Weralne Języczkowe Gardłowe
Nosowe m n
Zwarte bezdźwięczne p t k q
dźwięczne b d g
Szczelinowe bezdźwięczne f θ s h ħ
dźwięczne ð z ɣ
Drżące r
Aproksymanty l j w

Geminaty

W protogamajskim występowała znaczna liczba geminatów: [n:] [m:] [r:] [l:] [j:] oraz [w:].

Akcent

Akcent pada zwykle na pierwszą sylabę, chociaż pojawiają się wyjątki od tej zasady.

Struktura sylaby

Struktura sylaby to (C)V(C), gdzie V może być samogłoską/dyftongiem, a C spółgłoską/geminatą.

Zapis łaciński

Język protogamajski nie posiadał własnego pisma, używany był przez społeczność niepiśmienną. Dla ułatwienia stosuje się jednak zapis łaciński.

i ii u uu a aa au ay
[i] [] [u] [u:] [a] [a:] [aw] [aj]
m n p t k q b d
[m] [n] [p] [t] [k] [q] [b] [d]
g f ph s h ħ dh z
[g] [f] [θ] [s] [h] [ħ] [ð] [z]
gh r l y w
[ɣ] [r] [l] [j] [w]

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W protogamajskim występuje harmonia progresywna samogłosek. Samogłoska pierwszej sylaby sufiksów dołączanych do słowa musi zgadzać się z samogłoską ostatniej sylaby podstawowego słowa.

 
 Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska sufiksu    
                      i ii <---> i ii
                      u uu <---> u uu
                a aa ay au <---> a aa  

Np.
faqiih "sen" -> faqiihir "sny"
pirrun "drzewo" -> pirrunur "drzewa"
iighaur "język" -> iighaurar "języki"

Czasowniki

Osoby i odmiana czasowników przez osoby

osoba końcówka aurim - siedzieć tudur - iść zaww - robić
ja

ghau

-_²d_ aurimiid - siedzę tuduruud - idę zawwaad - robię
ty

lii

-_ph aurimiph - siedzisz tuduruph - idziesz zawwaph - robisz
ty grzecznościowe

dhilii

-_²ph aurimiiph - siedzisz tuduruuph - idziesz zawwaaph - robisz
on/ona/ono

pay

-_say aurimisay - siedzi tudurusay - idzie zawwasay - robi
on/ona/ono grzecznościowe

dhipay

-_²say aurimiisay - siedzi tuduruusay - idzie zawwaasay - robi
my

zifa

-_ aurimi - siedzimy tuduru - idziemy zawwa - robimy
wy

uur

-_gh aurimigh - siedzicie tudurugh - idziecie zawwagh - robicie
wy grzecznościowe

dhinuur

-_²gh aurimiigh - siedzicie tuduruugh - idziecie zawwaagh - robicie
oni

qa

-_ħ aurim - siedzą tudur - idą zaww - robią
oni grzecznościowe

dhiqa

-_ħ aurim - siedzą tudur - idą zaww - robią
  • Oznaczenie _ wskazuje na samogłoskę pasującą do systemu harmonii.
  • Oznaczenie wskazuje na długi wariant harmonizowanej samogłoski.

Trybo-aspekty

W protogamajskim różnica między aspektem a trybem zaciera się. Dzieli się je na trybo-aspekty stanu oraz intencji. Do trybo-aspektów stanu należą: dokonany, niedokonany oraz teliktyczny, natomiast do trybo-aspektów intencji pragnący, życzący, oraz pytający. Forma niedokonana jest podstawową formą czasownika.

Stanu

Aby od formy niedokonanej utworzyć formę trybo-aspektu dokonanego należy dodać do czasownika prefiks -b(_). Forma dokonana wskazuje na zakończenie, dokonanie się czynności, nie wskazuje jednak na jej wynik i rezultat.

Np:
aurimi (siadamy) --> baurimi (siedzimy)
tuduru (idziemy) --> butuduru (dochodzimy)
zawwa (robimy) --> bazawwa (zrobimy)

Rozwinięciem formy dokonanej jest forma teliktyczna. Wskazuje na to, że czynność została zakończona, odniosła sukces, domyślny cel został wykonany. Może również oznaczać, że mimo trudności jej wykonanie oraz sukces jest już pewny, mimo że jeszcze do niedawna nie musiał być. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks m(_)-

Np:
suwaraad (poluję) --> masuwaraad (upolowałem) - czynność polowania została zakończona sukcesem, ofiara została upolowana i zabita
ghimiid (biegam) --> mighimiid (dobiegam) - czynność polowania zostaje zakończona sukcesem, mimo trudności uda się dobiec do celu
unzuruud (walczę) --> munzuruud (zwalczam) - czynność walki zostaje zakończona sukcesem, udaje się zwyciężyć i pokonać przeciwnika.

Intencji

Forma pragnąca wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks h_(r)-.

Np:
aurimi (siadamy) --> haraurimi (chcemy usiąść)
tuduru (idziemy) --> hutuduru (chcemy iść)
zawwa (robimy) --> hazawwa (chcemy robić)

Forma życząca wyraża życzenie mówiącego. Można ją oddać za pomocą polskiej partykuły oby. Tworzy się ją poprzez dodanie prefiksu y_²(z)-.

Np:
suwaraph (polujesz) --> yaasuwaraph (obyś polował)
ghimiph (biegasz) --> yiighimiph (obyć biegał)
unzuruph (walczysz) --> yuuzunzuruph (obyć walczył)

Forma pytająca odpowiada za tworzenie pytań. Tworzy się ją dodając prefiks g_²(m)-.

Np:
suwaraph (polujesz) --> gaasuwaraph? (czy polujesz?)
ghimiph (biegasz) --> giighimiph? (czy biegasz?)
unzuruph (walczysz) --> guumunzuruph? (czy walczysz?)

Łączenie trybo-aspektów

Trybo-aspekty stanu oraz intencji można łączyć ze sobą. W takim wypadku na pierwszym miejscu stać będzie prefiks formy intencji, następnie prefiks formy stanu, a na końcu odmieniony czasownik. Formy intencji można łączyć między sobą, formy stanu - nie.

Np:
Forma życząca + forma teliktyczna + czasownik --> yaamasuwaraph (obyś upolował, miał polowanie zakończone sukcesem)
Forma pytająca + forma pragnąca + czasownik --> giihighimi (czy chcecie biegać?)
Forma pragnąca + forma dokonana --> habaurimiid (chcę usiąść)

Etc.

Czasy

Występują 3 czasy: teraźniejszy, przeszły oraz przyszły. Aby dodatkowo podkreślić, że czynność odbyła się w przeszłości, do odmienionego czasownika dodaje się sufiks -(t)_n. Np: unzuruph (walczysz) --> unzuruphun (walczyłeś)

Aby utworzyć czas przyszły, od czasownika należy dodać sufiks -(t)_²l. Np: unzuruph (walczysz) --> unzuruphuul (będziesz walczył)

Łączenie czasów i trypo-aspektów

Czasy oraz trybo-aspekty łączą się ze sobą. Np:

gaamasuwaraphuul? (czy upolujesz <coś> kiedyś, czy twoje polowanie odniesie kiedyś sukces?)
giihighimitiin (czy chcieliście biegać?)
habaurimiidiil (będę chciał usiąść)

Etc

Rzeczowniki

Liczba

Odmiana przez przypadki

Określoność

Przymiotniki

Liczebniki

Przypisy