Język protogamajski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(Odmiana przez przypadki)
(Gramatyka)
Linia 124: Linia 124:
 
                 a aa ay au <---> a aa   
 
                 a aa ay au <---> a aa   
 
</pre>
 
</pre>
Np. <br>  
+
:Np. <br>  
''faqiih'' "sen" -> ''faqiih'''i'''r'' "sny" <br>
+
:''faqiih'' "sen" -> ''faqiih'''i'''r'' "sny" <br>
''pirrun'' "drzewo" -> ''pirrun'''u'''r'' "drzewa" <br>
+
:''pirrun'' "drzewo" -> ''pirrun'''u'''r'' "drzewa" <br>
''iighaur'' "język" -> ''iighaur'''a'''r'' "języki"
+
:''iighaur'' "język" -> ''iighaur'''a'''r'' "języki"
 
===Czasowniki===
 
===Czasowniki===
 
====Osoby i odmiana czasowników przez osoby====
 
====Osoby i odmiana czasowników przez osoby====
Linia 265: Linia 265:
 
Aby od formy niedokonanej utworzyć '''formę trybo-aspektu dokonanego''' należy dodać do czasownika prefiks -'''b(_)'''. Forma dokonana wskazuje na zakończenie, dokonanie się czynności, nie wskazuje jednak na jej wynik i rezultat.  
 
Aby od formy niedokonanej utworzyć '''formę trybo-aspektu dokonanego''' należy dodać do czasownika prefiks -'''b(_)'''. Forma dokonana wskazuje na zakończenie, dokonanie się czynności, nie wskazuje jednak na jej wynik i rezultat.  
  
Np: <br>
+
:Np: <br>
''aurimi'' (siadamy) --> '''''b'''aurimi'' (siedzimy) <br>
+
:''aurimi'' (siadamy) --> '''''b'''aurimi'' (siedzimy) <br>
''tuduru'' (idziemy) --> '''''bu'''tuduru'' (dochodzimy) <br>
+
:''tuduru'' (idziemy) --> '''''bu'''tuduru'' (dochodzimy) <br>
''zawwa'' (robimy) --> '''''ba'''zawwa'' (zrobimy)
+
:''zawwa'' (robimy) --> '''''ba'''zawwa'' (zrobimy)
  
 
Rozwinięciem formy dokonanej jest '''forma teliktyczna'''. Wskazuje na to, że czynność została zakończona, odniosła sukces, domyślny cel został wykonany. Może również oznaczać, że mimo trudności jej wykonanie oraz sukces jest już pewny, mimo że jeszcze do niedawna nie musiał być. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks '''m(_)-'''. 
 
Rozwinięciem formy dokonanej jest '''forma teliktyczna'''. Wskazuje na to, że czynność została zakończona, odniosła sukces, domyślny cel został wykonany. Może również oznaczać, że mimo trudności jej wykonanie oraz sukces jest już pewny, mimo że jeszcze do niedawna nie musiał być. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks '''m(_)-'''. 
  
Np: <br>
+
:Np: <br>
''suwaraad'' (poluję) --> '''''ma'''suwaraad'' (upolowałem) - czynność polowania została zakończona sukcesem, ofiara została upolowana i zabita <br>
+
:''suwaraad'' (poluję) --> '''''ma'''suwaraad'' (upolowałem) - czynność polowania została zakończona sukcesem, ofiara została upolowana i zabita <br>
''ghimiid'' (biegam) --> '''''mi'''ghimiid'' (dobiegam) - czynność polowania zostaje zakończona sukcesem, mimo trudności uda się dobiec do celu<br>
+
:''ghimiid'' (biegam) --> '''''mi'''ghimiid'' (dobiegam) - czynność polowania zostaje zakończona sukcesem, mimo trudności uda się dobiec do celu<br>
''unzuruud'' (walczę) --> '''''m'''unzuruud'' (zwalczam) - czynność walki zostaje zakończona sukcesem, udaje się zwyciężyć i pokonać przeciwnika.
+
:''unzuruud'' (walczę) --> '''''m'''unzuruud'' (zwalczam) - czynność walki zostaje zakończona sukcesem, udaje się zwyciężyć i pokonać przeciwnika.
 
=====Intencji=====
 
=====Intencji=====
 
'''Forma pragnąca''' wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks '''h_(r)-'''.
 
'''Forma pragnąca''' wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks '''h_(r)-'''.
  
Np: <br>
+
:Np: <br>
''aurimi'' (siadamy) --> '''''har'''aurimi'' (chcemy usiąść) <br>
+
:''aurimi'' (siadamy) --> '''''har'''aurimi'' (chcemy usiąść) <br>
''tuduru'' (idziemy) --> '''''hu'''tuduru'' (chcemy iść) <br>
+
:''tuduru'' (idziemy) --> '''''hu'''tuduru'' (chcemy iść) <br>
''zawwa'' (robimy) --> '''''ha'''zawwa'' (chcemy robić)
+
:''zawwa'' (robimy) --> '''''ha'''zawwa'' (chcemy robić)
  
 
'''Forma życząca''' wyraża życzenie mówiącego. Można ją oddać za pomocą polskiej partykuły ''oby''. Tworzy się ją poprzez dodanie prefiksu '''y_²(z)-'''.  
 
'''Forma życząca''' wyraża życzenie mówiącego. Można ją oddać za pomocą polskiej partykuły ''oby''. Tworzy się ją poprzez dodanie prefiksu '''y_²(z)-'''.  
  
Np: <br>
+
:Np: <br>
''suwaraph'' (polujesz) --> '''''yaa'''suwaraph'' (obyś polował) <br>
+
:''suwaraph'' (polujesz) --> '''''yaa'''suwaraph'' (obyś polował) <br>
''ghimiph'' (biegasz) --> '''''yii'''ghimiph'' (obyć biegał) <br>
+
:''ghimiph'' (biegasz) --> '''''yii'''ghimiph'' (obyć biegał) <br>
''unzuruph'' (walczysz) --> '''''yuuz'''unzuruph'' (obyć walczył)
+
:''unzuruph'' (walczysz) --> '''''yuuz'''unzuruph'' (obyć walczył)
  
 
'''Forma pytająca''' odpowiada za tworzenie pytań. Tworzy się ją dodając prefiks '''g_²(m)-'''.
 
'''Forma pytająca''' odpowiada za tworzenie pytań. Tworzy się ją dodając prefiks '''g_²(m)-'''.
  
Np: <br>
+
:Np: <br>
''suwaraph'' (polujesz) --> '''''gaa'''suwaraph?'' (czy polujesz?) <br>
+
:''suwaraph'' (polujesz) --> '''''gaa'''suwaraph?'' (czy polujesz?) <br>
''ghimiph'' (biegasz) --> '''''gii'''ghimiph?'' (czy biegasz?) <br>
+
:''ghimiph'' (biegasz) --> '''''gii'''ghimiph?'' (czy biegasz?) <br>
''unzuruph'' (walczysz) --> '''''guum'''unzuruph?'' (czy walczysz?)
+
:''unzuruph'' (walczysz) --> '''''guum'''unzuruph?'' (czy walczysz?)
  
 
=====Łączenie trybo-aspektów=====
 
=====Łączenie trybo-aspektów=====
 
Trybo-aspekty stanu oraz intencji można łączyć ze sobą. W takim wypadku na pierwszym miejscu stać będzie prefiks formy intencji, następnie prefiks formy stanu, a na końcu odmieniony czasownik. Formy intencji można łączyć między sobą, formy stanu - nie.
 
Trybo-aspekty stanu oraz intencji można łączyć ze sobą. W takim wypadku na pierwszym miejscu stać będzie prefiks formy intencji, następnie prefiks formy stanu, a na końcu odmieniony czasownik. Formy intencji można łączyć między sobą, formy stanu - nie.
  
Np: <br>
+
:Np: <br>
Forma życząca + forma teliktyczna + czasownik --> '''''yaama'''suwaraph'' (obyś upolował, miał polowanie zakończone sukcesem) <br>
+
:Forma życząca + forma teliktyczna + czasownik --> '''''yaama'''suwaraph'' (obyś upolował, miał polowanie zakończone sukcesem) <br>
Forma pytająca + forma pragnąca + czasownik --> '''''giihi'''ghimi'' (czy chcecie biegać?) <br>
+
:Forma pytająca + forma pragnąca + czasownik --> '''''giihi'''ghimi'' (czy chcecie biegać?) <br>
Forma pragnąca + forma dokonana --> '''''hab'''aurimiid'' (chcę usiąść)
+
:Forma pragnąca + forma dokonana --> '''''hab'''aurimiid'' (chcę usiąść)
  
 
Etc.
 
Etc.
Linia 310: Linia 310:
 
Występują 3 czasy: teraźniejszy, przeszły oraz przyszły. <br>
 
Występują 3 czasy: teraźniejszy, przeszły oraz przyszły. <br>
 
Aby dodatkowo podkreślić, że czynność odbyła się w przeszłości, do odmienionego czasownika dodaje się sufiks '''-(t)_n'''. <br>
 
Aby dodatkowo podkreślić, że czynność odbyła się w przeszłości, do odmienionego czasownika dodaje się sufiks '''-(t)_n'''. <br>
Np: ''unzuruph'' (walczysz) --> ''unzuruph'''un''''' (walczyłeś)
+
:Np: ''unzuruph'' (walczysz) --> ''unzuruph'''un''''' (walczyłeś)
  
 
Aby utworzyć czas przyszły, od czasownika należy dodać sufiks '''-(t)_²l'''. <br>
 
Aby utworzyć czas przyszły, od czasownika należy dodać sufiks '''-(t)_²l'''. <br>
Np: ''unzuruph'' (walczysz) --> ''unzuruph'''uul''''' (będziesz walczył)
+
:Np: ''unzuruph'' (walczysz) --> ''unzuruph'''uul''''' (będziesz walczył)
  
 
=====Łączenie czasów i trypo-aspektów=====
 
=====Łączenie czasów i trypo-aspektów=====
Czasy oraz trybo-aspekty łączą się ze sobą. Np:
+
Czasy oraz trybo-aspekty łączą się ze sobą.  
  
'''''gaama'''suwaraph'''uul?''''' (czy upolujesz <coś> kiedyś, czy twoje polowanie odniesie kiedyś sukces?) <br>
+
:Np:
'''''giihi'''ghimi'''tin''''' (czy chcieliście biegać?) <br>
+
:'''''gaama'''suwaraph'''uul?''''' (czy upolujesz <coś> kiedyś, czy twoje polowanie odniesie kiedyś sukces?) <br>
'''''hab'''aurimiid'''iil''''' (będę chciał usiąść)
+
:'''''giihi'''ghimi'''tin''''' (czy chcieliście biegać?) <br>
 +
:'''''hab'''aurimiid'''iil''''' (będę chciał usiąść)
  
 
Etc
 
Etc

Wersja z 22:16, 11 lis 2018

Język protogamajski (Raħ ghammasa iighaur [raħ' ɣam:a'sa i:ɣawr']) to prajęzyk, będący przodkiem wszystkich innych języków gamajskich, rodziny językowej rozwijanej w ramach wspólnego forumowego projektu. Jest to język aglutynacyjny, o szyku SVO, charakteryzujący się sporą liczbą głosek szczelinowych, w tym charakterystycznej dla języka spółgłoski [ɣ].

Fonologia

Samogłoski

Przednie Tylnie
Przymknięte i i: u u:
Otwarte a a:

Dyftongi

Występują jedynie dwa dyftongi: [aj] oraz [aw].

Spółgłoski

Wargowe Zębowo-dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Gardłowe
Nosowe m n
Zwarte bezdźwięczne p t k q
dźwięczne b d g
Szczelinowe bezdźwięczne f θ s h ħ
dźwięczne ð z ɣ
Drżące r
Aproksymanty l j w

Geminaty

W protogamajskim występowała znaczna liczba geminatów: [n:] [m:] [r:] [l:] [j:] oraz [w:].

Akcent

Akcent pada zwykle na pierwszą sylabę, chociaż pojawiają się wyjątki od tej zasady.

Struktura sylaby

Struktura sylaby to (C)V(C), gdzie V może być samogłoską/dyftongiem, a C spółgłoską/geminatą.

Zapis łaciński

Język protogamajski nie posiadał własnego pisma, używany był przez społeczność niepiśmienną. Dla ułatwienia stosuje się jednak zapis łaciński.

i ii u uu a aa au ay
[i] [] [u] [u:] [a] [a:] [aw] [aj]
m n p t k q b d
[m] [n] [p] [t] [k] [q] [b] [d]
g f ph s h ħ dh z
[g] [f] [θ] [s] [h] [ħ] [ð] [z]
gh r l y w
[ɣ] [r] [l] [j] [w]

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W protogamajskim występuje harmonia progresywna samogłosek. Samogłoska pierwszej sylaby sufiksów dołączanych do słowa musi zgadzać się z samogłoską ostatniej sylaby podstawowego słowa.

 
 Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska sufiksu    
                      i ii <---> i ii
                      u uu <---> u uu
                a aa ay au <---> a aa  
Np.
faqiih "sen" -> faqiihir "sny"
pirrun "drzewo" -> pirrunur "drzewa"
iighaur "język" -> iighaurar "języki"

Czasowniki

Osoby i odmiana czasowników przez osoby

osoba końcówka aurim - siedzieć tudur - iść zaww - robić
ja

ghau

-_²d_ aurimiid - siedzę tuduruud - idę zawwaad - robię
ty

lii

-_ph aurimiph - siedzisz tuduruph - idziesz zawwaph - robisz
ty grzecznościowe

dhilii

-_²ph aurimiiph - siedzisz tuduruuph - idziesz zawwaaph - robisz
on/ona/ono

pay

-_say aurimisay - siedzi tudurusay - idzie zawwasay - robi
on/ona/ono grzecznościowe

dhipay

-_²say aurimiisay - siedzi tuduruusay - idzie zawwaasay - robi
my

zifa

-_ aurimi - siedzimy tuduru - idziemy zawwa - robimy
wy

uur

-_gh aurimigh - siedzicie tudurugh - idziecie zawwagh - robicie
wy grzecznościowe

dhinuur

-_²gh aurimiigh - siedzicie tuduruugh - idziecie zawwaagh - robicie
oni

qa

-_ħ aurim - siedzą tudur - idą zaww - robią
oni grzecznościowe

dhiqa

-_ħ aurim - siedzą tudur - idą zaww - robią
  • Oznaczenie _ wskazuje na samogłoskę pasującą do systemu harmonii.
  • Oznaczenie wskazuje na długi wariant harmonizowanej samogłoski.

Jedynymi wyjątkami są czasowniki być (kandas) oraz mieć (ħauhtas).

osoba końcówka gaghas - być ħauhtas - mieć
ghau ̶a̶s̶ + -aa kandaa - jestem ħauhtaa - mam
lii/dhilii a̶s̶ + -af kandaf - jesteś ħauhtaf - masz
pay/dhipay a̶s̶ + -ay kanday - jest ħauhtay - ma
zifa a̶s̶ kand - jesteśmy ħauht - mamy
uur/dhinuur -as kandasas - jesteście ħauhtasas - macie
qa/dhiqa -ayt kandasayt - są ħauhtasayt - mają

Trybo-aspekty

W protogamajskim różnica między aspektem a trybem zaciera się. Dzieli się je na trybo-aspekty stanu oraz intencji. Do trybo-aspektów stanu należą: dokonany, niedokonany oraz teliktyczny, natomiast do trybo-aspektów intencji pragnący, życzący, oraz pytający. Forma niedokonana jest podstawową formą czasownika.

Stanu

Aby od formy niedokonanej utworzyć formę trybo-aspektu dokonanego należy dodać do czasownika prefiks -b(_). Forma dokonana wskazuje na zakończenie, dokonanie się czynności, nie wskazuje jednak na jej wynik i rezultat.

Np:
aurimi (siadamy) --> baurimi (siedzimy)
tuduru (idziemy) --> butuduru (dochodzimy)
zawwa (robimy) --> bazawwa (zrobimy)

Rozwinięciem formy dokonanej jest forma teliktyczna. Wskazuje na to, że czynność została zakończona, odniosła sukces, domyślny cel został wykonany. Może również oznaczać, że mimo trudności jej wykonanie oraz sukces jest już pewny, mimo że jeszcze do niedawna nie musiał być. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks m(_)-

Np:
suwaraad (poluję) --> masuwaraad (upolowałem) - czynność polowania została zakończona sukcesem, ofiara została upolowana i zabita
ghimiid (biegam) --> mighimiid (dobiegam) - czynność polowania zostaje zakończona sukcesem, mimo trudności uda się dobiec do celu
unzuruud (walczę) --> munzuruud (zwalczam) - czynność walki zostaje zakończona sukcesem, udaje się zwyciężyć i pokonać przeciwnika.
Intencji

Forma pragnąca wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzy się ją dodając do czasownika prefiks h_(r)-.

Np:
aurimi (siadamy) --> haraurimi (chcemy usiąść)
tuduru (idziemy) --> hutuduru (chcemy iść)
zawwa (robimy) --> hazawwa (chcemy robić)

Forma życząca wyraża życzenie mówiącego. Można ją oddać za pomocą polskiej partykuły oby. Tworzy się ją poprzez dodanie prefiksu y_²(z)-.

Np:
suwaraph (polujesz) --> yaasuwaraph (obyś polował)
ghimiph (biegasz) --> yiighimiph (obyć biegał)
unzuruph (walczysz) --> yuuzunzuruph (obyć walczył)

Forma pytająca odpowiada za tworzenie pytań. Tworzy się ją dodając prefiks g_²(m)-.

Np:
suwaraph (polujesz) --> gaasuwaraph? (czy polujesz?)
ghimiph (biegasz) --> giighimiph? (czy biegasz?)
unzuruph (walczysz) --> guumunzuruph? (czy walczysz?)
Łączenie trybo-aspektów

Trybo-aspekty stanu oraz intencji można łączyć ze sobą. W takim wypadku na pierwszym miejscu stać będzie prefiks formy intencji, następnie prefiks formy stanu, a na końcu odmieniony czasownik. Formy intencji można łączyć między sobą, formy stanu - nie.

Np:
Forma życząca + forma teliktyczna + czasownik --> yaamasuwaraph (obyś upolował, miał polowanie zakończone sukcesem)
Forma pytająca + forma pragnąca + czasownik --> giihighimi (czy chcecie biegać?)
Forma pragnąca + forma dokonana --> habaurimiid (chcę usiąść)

Etc.

Czasy

Występują 3 czasy: teraźniejszy, przeszły oraz przyszły.
Aby dodatkowo podkreślić, że czynność odbyła się w przeszłości, do odmienionego czasownika dodaje się sufiks -(t)_n.

Np: unzuruph (walczysz) --> unzuruphun (walczyłeś)

Aby utworzyć czas przyszły, od czasownika należy dodać sufiks -(t)_²l.

Np: unzuruph (walczysz) --> unzuruphuul (będziesz walczył)
Łączenie czasów i trypo-aspektów

Czasy oraz trybo-aspekty łączą się ze sobą.

Np:
gaamasuwaraphuul? (czy upolujesz <coś> kiedyś, czy twoje polowanie odniesie kiedyś sukces?)
giihighimitin (czy chcieliście biegać?)
habaurimiidiil (będę chciał usiąść)

Etc

Rzeczowniki

Liczba

Występują 4 liczby: zerowa, pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba zerowa jest tworzona poprzez dodanie sufiksu -n_m, liczba pojedyncza posiada końcówkę zerową, liczba podwójna -_yya, natomiast liczba mnoga -r_sa. Liczba podwójna stosowana jest głównie do naturalnych par, np: oczy, ręce, nogi, buty etc.  

Liczba zerowa Liczba pojedyncza Liczba podwójna Liczba mnoga
iighaurnam

(żaden język)

iighaur

(język)

iighaurayya

(dwa języki)

iighaurrasa

(języki)

faqiihnim

(żaden sen)

faqiih

(sen)

faqiihiyya

(dwa sny)

faqiihrisa

(sny)

pirrunnum

(żadne drzewo)

pirrun

(drzewo)

pirrunuyya

(dwa drzewa)

pirrunrusa

(drzewa)

Przypadki

Protogamajski posiadał 12 przypadków.

Przypadek Pytanie
I. Mianownik kto?, co?
II. Dopełniacz kogo?, czego?
III. Celownik komu?, czemu?
IV. Biernik kogo?, co?
V. Narzędnik (z) kim?, (z) czym?
VI. Miejscownik o kim?, o czym?
VII. Ablatyw skąd?, od kogo?, od czego?
VIII. Allatyw dokąd?, do kogo?, do czego?
IX. Innesyw w kim?, w czym?
X. Prolatyw stosunek względem ruchu, określenie sposobu
XI. Ekwatyw taki, jak porównania
XII. Wołacz -

Odmiana przez przypadki

Przypadek Sufiks ghamma - człowiek liitauni - drewno waqadun - koń
I. ghamma liitauni waqadun
II. -(w)_ ghammawa liitauniwi waqadunu
III. -(w)_l ghammawal liitauniwil waqadunul
IV. -(y)_s ghammayas liitauniyis waqadunus
V. -(y)_r ghammayar liitauniyir waqadunur
VI. -h_ ghammaha liitaunihi waqadunhu
VII. -(_)ku ghammaku liitauniku waqadunuku
VIII. -(_)ksu ghammaksu liitauniksu waqadunuksu
IX. -s_ ghammasa liitaunisi waqadunsu
X. -(w)_dh ghammawadh liitauniwidh waqadunudh
XI. -(_)llu ghammallu liitaunillu waqadunullu
XII. -(_)q_² ghammaqaa liitauniqii waqadunuquu

Końcówki liczb wchodzą przed końcówkami przypadków. Np:

iighaur-ayya-sa - w dwóch językach
faqiih-nim-illu - taki jak żaden sen
waqadun-rusa-wudh - końmi, za pomocą koni
ghamma-rasa-ha - o ludziach

Etc.

Określoność

Przymiotniki

Liczebniki

Przypisy