Język rodzki

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
język rodzki
rodsku jezuk
Utworzenie: Vilén w 2008
Najnowsza wersja: 4.2
Sposoby zapisu: alfabet łaciński
Klasyfikacja: języki indoeuropejskie
języki słowiańskie
języki zachodniosłowiańskie
język rodzki
Przykład
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka
Vešetci lydi so sårözeni svobögni a rövni vå dostöjnösti a pravom. Öni so vubäveni så rozum a somene a majo poröcät vešedrugum vå duchu bratårstva.
Lista conlangów

Język rodzki (rodsku jezuk) to zachodniosłowiański język sztuczny. Charakteryzuje się on silnymi wpływami języka szwedzkiego na fonologię, słownictwo i gramatykę.

Pewne aspekty rodzkiego inspirowane są językiem górnołużyckim, rańskim, sweńskim i zimnym.


Nom dans les autres langues:

Langue Nom
Ahtialański руsкидаі кієнау / руsкиҙє кина
Asua розыкывме йтыла
Ayu ροτικυ αγιανεο
Bałthyckí jązyk rodzkí
Deutsch rotzische Sprache
Ελληνικά Ροδρική γλóσσα
English rothish language
Español idioma rodraco
Fielniska Rodziska tunga
Français langue rodraise
Latina lingua Rodrica
Maro rosky
Olgittine rodtine, rece rodtic
pommeranês rozês, lengua rozêsa
Ral-ęmyt Rotrajzęmut sur'atkan
Svenska rytska språk

Alfabet i fonologia

a ä å b c ch d e g i j k l m
[a] [ɛ] [ɔ] [b] [ɕ] [x] [d] [e] [ɡ] [i] [j] [k] [l] [m]
n o ö p r s š t u v y z ž
[n] [u] [ø] [p] [r] [s] [ʃ] [t] [ʉ] [v] [y] [z] [ʒ]

Wymiany spółgłoskowo-samogłoskowe

Niektóre końcówki gramatyczne powodują zamianę poprzedzającej spółgłoski na inną, wg nastęującej tabeli:

oznaczenie → ~ʲK ~′K ~″K
k c
g ž z
ch š
sk šk sc
zg žg zd
t c
d z
s š
z ž
st šk
zd žg

Każda z tak oznaczonych końcówek powoduje także zmianę najbliższej poprzedzającej ją samogłoski na odpowiednik przegłoszony:

  • aä
  • oö
  • uy

Gramatyka

Rzeczownik

Każdemu rzeczownikowi przypisany jest jeden z czterech rodzajów – męskożywotny, męski, nijaki i żeński. Odmieniają się one przez liczbę i przypadki wg jednego z paradygmatów:

  • O – rzeczowniki rodzaju męskożywotnego i męskiego zakończone na spółgłoskę; oraz rodzaju nijakiego.
  • A – rzeczowniki rodzaju żeńskiego i męskożywotnego zakończone na ~a.
  • I – rzeczowniki rodzaju żeńskiego zakończone na spółgłoskę.

Rzeczowniki przyjmują także formę określoną, używaną gdy:

  • Wspomniano przedmiot po raz kolejny w tekście lub rozmowie.
  • Z sytuacji lub kontekstu wiadomo o jaki przedmiot chodzi.
  • Przedmiot jest jedyny w swoim rodzaju.
  • Przedmiot wysuwa się na plan pierwszy jako przedstawiciel grupy pokrewnych przedmiotów, jest uważany za przedstawiciela rodzaju.
  • Mówiący sygnalizuje, że chodzi mu o wszystkie elementy pewnego zbioru skończonego i wymiernego.

W niektórych rzeczownikach, po dodaniu końcówki niezerowej zanika ostatnie e bądź å, najczęściej w wyrazach zakończonych na -åk, -åv i -ec, np. cånåkcånki.

Tabela odmiany:

  O A I
sing. pl. sing. pl. sing. pl.
N ~Ø (m, ma)
~o, ~e (n)
~i (m)
~″i (ma)
~a (n)
~a ~i (f)
~″i (ma)
~i
G ~a ~u ~i ~u ~i ~i
D ~u ~om ~″i ~am ~i ~em
A ~Ø (m)
~a (ma)
~o, ~e (n)
~i (m)
~u (ma)
~a (n)
~o ~i ~i
forma określona
N ~åt (m, ma)
~oto, ~eto (n)
~iti (m)
~″iti (ma)
~ata (n)
~ata (f)
~at (ma)
~iti (f)
~″iti (ma)
~eta ~iti
G ~ata ~otoch ~iti ~otoch ~iti ~itich
D ~utu ~otom ~″iti ~atam ~iti ~etem
A ~åt (m)
~ata (ma)
~oto, ~eto (n)
~iti (m)
~otoch (ma)
~ata (n)
~oto ~iti ~eta ~iti

Przymiotnik

Przymiotniki odmieniają się przez liczbę, rodzaj i przypadki, i uzgadniają się z opisywanym rzeczownikiem. Przyjmują one końcówki:

  sing. pl.
N ~u (~i, ~Ø) (m, ma)
~e (n)
~a (f)
~″i (ma)
~e (m, n, f)
G ~ej ~uch (~ich)
D ~um (~im)
A ~ej (ma)
~u (~i, ~Ø) (m)
~e (n)
~o (f)
~uch (~ich) (ma)
~e (m, n, f)

Formy podane w nawiasie stosowane są, jeżeli forma podstawowa przymiotnika zakończona jest na ~i, bądź jeśli zaimek odmieniany jak przymiotnik posiada końcówkę zerową w formie podstawowej.

Stopniowanie

Stopień wyższy tworzy się za pomocą końcówki ~'eji, zaś stopień najwyższy – końcówki ~′eši, np. staru ~ stäreji ~ stäreši „stary ~ starszy ~ najstarszy”.

W wyrazach zakończonych na ~k~, ~ek~ i ~ok~, końcówki te przy stopniowaniu zanikają, np. slådku ~ slådeji ~ slådeši.

Niektóre przymiotniki posiadają nieregularną formę stopnia wyższego i najwyższego:

Przymiotnik Stopień wyższy Stopień najwyższy
dobru (dobry) lipi lipši
zålu (zły) göri görši
velku (duży) veci vešši
malu (mały) meni menši

Czasownik

Każdy czasownik posiada dwa rdzenie – nieosobowy oraz osobowy – oraz przynależy do jednej z trzech klas: A, E oraz I. Można je ustalić na podstawie form słownikowych w następujący sposób:

  • Rdzeń nieosobowy – przez odjęcie od formy bezokolicznika końcowego -t, oraz ewentualną zamianę poprzedającej samogłoski przegłoszonej (ä, ö, y) na jej ospowiednik nieprzegłoszony (odpowiednio: a, o, u). Jeżeli bezokolicznik kończy się na -c bądź -st, rdzeń nieosobowy jest równy rdzeniowi osobowemu.
  • Rdzeń osobowy – przez odjęcie od formy 3. os. l. mn. czasu teraźniejszego końcówki:
    • ~ajo – wtedy czasownik należy do klasy A.
    • ~o – wtedy czasownik należy do klasy E.
    • ~e – wtedy czasownik należy do klasy I.

Czas teraźniejszy

Używany jest do wyrażania stanów i czynności dziejących się w teraźniejszości i prawd ogólnych. Tworzony jest przez doklejenie odpowiedniej końcówki do rdzenia osobowego:

klasa → A E I irr. byt dät jist vidit
sing. 1 ~am ~om ~ʲom jem dam jim vim
2 ~äš ~′eš ~iš ješ däš jiš viš
3 ~a ~′e ~i je da ji vi
pl. 1 ~äme ~′eme ~ime (je)sme däme jime vime
2 ~äte ~′ete ~ite (je)ste däte jite vite
3 ~ajo ~o ~e so däde jide vide

Czas przeszły I (imperfectum)

Używamy go gdy coś stało się w przeszłości w określonym czasie. Jeśli czas czynności jest znany, nie ma potrzeby jego podawania. Tworzony jest przez doklejenie odpowiedniej końcówki do rdzenia osobowego:

klasa → A E I irr. byt dät jist vidit
sing. 1 ~ach ~′ech ~ʲach bich däzach jizach vizach
2 ~äše ~′eše ~ʲäše biše däzäše jizäše vizäše
3 ~äše ~′eše ~ʲäše biše däzäše jizäše vizäše
pl. 1 ~äsme ~′esme ~ʲäsme bisme däzäsme jizäsme vizäsme
2 ~äste ~′este ~ʲäste biste däzäste jizäste vizäste
3 ~acho ~′echo ~ʲacho bicho däzacho jizacho vizacho

Czas przeszły II (perfectum)

Tworzony jest za pomocą odmienionego czasownika byt, oraz formy supinum (patrz niżej). Używany jest w następujących sytuacjach:

  • Gdy czynność nie jest określona w czasie, jej czas jest nieznany bądź nieistotny dla przekazu, np. Ona je bula vå Botstadu. „Ona była w Botstadzie”.
  • Gdy czynność, która odbyła się i zakończyła w przeszłości ma następstwa w chwili obecnej, np. Ludomila je såpila vešegla mångo. „Ludmiła wypiła za dużo” – wskutek czego np. nie może teraz prowadzić auta.
  • Gdy odcinek czasu zdefiniowany w zdaniu jeszcze się nie skończył, co wcale nie oznacza, że czynność musi trwać właśnie w tej chwili.

Czas zaprzeszły

Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego byt odmienionego w czasie przeszłym I, oraz formy supinum (patrz niżej). Używamy go, gdy mówimy o dwóch zdarzeniach, które miały miejsce w przeszłości, przy czym jedno zdarzyło się wcześniej od drugiego.

Np. Kådi Matjas biše urötil z mista, såzvönäše sestri. „Gdy Maciej wrócił z miasta, zadzwonił do siostry”.

Czas przyszły

Istnieją trzy różne konstrukcje, służące do wyrażania czasu przyszłego:

  • Użycie czasu teraźniejszego, jeżeli mówimy o zdarzeniach i czynnościach dokładnie umiejscowionych w czasie, np. Jideme vå dom zutra. „Jutro jedziemy do domu”.
  • Odmieniony czasownik mit oraz bezokolicznik, jeżeli mówimy o planach, zamiarach, postanowieniach, np. Mam sycit me rodskego. „Nauczę się rodzkiego”.
  • Odmieniony czasownik jet oraz bezokolicznik, jeżeli mówimy o zdarzeniach, na które nie mamy wpływu, np. Jede dåžgit. „Będzie padać”.

Tryb rozkazujący

Służy do wyrażania rozkazów, życzeń lub próśb. Tworzony jest dla drugiej osoby liczby pojedynczej przez dodanie do rdzenia osobowego końcówki:

  • ~′Ø dla czasowników klasy E i I, których rdzeń kończy się na pojedynczą spółgłoskę.
  • ~′i dla czasowników klasy E i I, których rdzeń kończy się zbitką spółgłoskową.
  • ~aj dla czasowników klasy A.

Formy trybu rozkazującego dla czasowników nieregularnych:

  • byt ~ böd
  • dät ~ daj
  • jist ~ jiz
  • vidit ~ viz

Dla pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej, tworzony jest przez dodanie do powyższej formy odpowiednio końcówek ~me i ~te.

Imiesłowy

Język rodzki posiada dwa imiesłowy:

  • Imiesłów teraźniejszy, tworzony przez dodanie do rdzenia osobowego końcówki ~öci.
  • Imiesłów przeszły, tworzony przez dodanie do rdzenia nieosobowego końcówki ~nu (~′enu jeżeli kończy się na spółgłoskę). Jeżeli rdzeń kończy się na ~i bądź ~o, zamieniane jest ono na ~ʲe.

Formy imiesłowów dla czasowników nieregularnych:

  byt dät jist vidit
teraźniejszy bodöci dajöci jidöci vidöci
przeszły butu danu jidenu videnu

Odmieniają się one jak przymiotniki. Niektóre czasowniki posiadają imiesłów przeszły zakończony na ~tu.

Supinum

Supinum jest specjalną formą czasownika, używaną do tworzenia czasu przeszłego II i zaprzeszłego. Tworzone jest przez dodanie do rdzenia nieosobowego końcówki zgodnej z rodzajem i liczbą przyjmowaną przez podmiot zdania:

  sing. pl.
m, ma ~ål ~li
n ~lo
f ~la

Jeżeli rdzeń kończy się spółgłoskami ~t lub ~d, zamieniane są one odpowiednio na ~k i ~g.

Zaimki

Osobowe i dzierżawcze

  osobowe dzierżawcze
N D A
sing.
1 ja meni, mi mene, me möj
2 ti töbi, ti tebe, te tvöj
3ma/
/m/n
on (ma, m)
ono (n)
jemu, mu
nej (prz.)
jego, go (ma)
jej (m, n)
nej (prz.)
jego
3f ona jej
nej (prz.)
jo
no (prz.)
jej
pl.
1 mi nam nas näš
2 vi vam vas väš
3 öni (ma)
one (m, f, n)
jim
nim (prz.)
jich
nich (prz.)
jich
zaimki zwrotne
  söbi, si sebe, se svöj
  • prz. oznacza formy stosowane po przyimkach.
  • Krótsze formy zaimków nie mogą być używane po przyimkach oraz na początku zdania.
  • Zaimki dzierżawcze möj, tvöj, näš, väš, svöj odmieniane są jak przymiotniki.

Pozostałe

  pytające wskazujące przeczące upowszechniające
wybór kåtru tån žagnu kažgu
osoba kåto nivto vešni
rzecz co nic vešno
ilość kölko tölko
cecha jaku taku nejaku
sposób jak tak nejak
miejsce kåde tu / tam nivde vešde
czas kådi tådi nivdi vescas
przyczyna cegla togla že
  • Zaimek tu to zaimek miejsca w formie bliższej, zaś tam – w formie dalszej. Oba zaimki mogą tworzyć także złożenia z zaimkiem wskazującym tån, przecyzując go pod tym względem, np. tån tu „ten”, tån tam „tamten”.
  • Zaimki zakończone na ~u odmieniają się przez liczbę, rodzaj i przypadki jak przymiotniki.
  • Zaimki dotyczące osoby, rzeczy i ilości odmieniają się przez przypadki wg następującej tabeli:
N kåto co nivto nic veŝni vešno kölko tölko
G kogo cego nikog niceg veŝnuch veŝneg kölka tölka
D komu cemu nikom nicem veŝnum veŝnem kölka tölka
A kogo co nikog nic veŝnuch vešno kölko tölko
  • Zaimek tån odmienia się przez liczbę, rodzaj i przypadki wg następującej tabeli:
  sing. pl.
ma m n f ma m, f, n
N tån to ta ti te
G togo tej tich
D tomu tim
A togo tån to tich te

Liczebniki

Główne

Liczebniki główne odmieniają się przez rodzaje i przypadki.

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
NA m, N ma jedin dva tre cetre pet šest sedåm ösåm devet
NA n, f jak przymiotnik
(temat jegn-)
dvi tri cetri
G, A ma dvoch trich cetrich peti šesti segmi ösmi deveti
D dvom trim cetrim
  11 12 13 14 15 16 17 18 19
NA m, n, f; N ma jegnäcte dvanäcte trinäcte cetrinäcte peknäcte šestnäcte sedåmnäcte ösåmnäcte deveknäcte
G, D, A ma jegnäcti dvanäcti trinäcti cetrinäcti peknäcti šestnäcti sedåmnäcti ösåmnäcti deveknäcti
  10 20 30 40 50 60 70 80 90
NA m, n, f; N ma deset dvacet tricet cetricet petdeset šestdeset sedåmdeset ösåmdeset devetdeset
G, D, A ma deseti dvacti tricti cetricti petdesti šestdesti sedåmdesti ösåmdesti devetdesti
  0 100 1000 1 000 000 1 000 000 000 10¹² 10¹⁵ 10¹⁸ 10²¹
nieodmienne nol såto tysec miljon miljard biljon biljard triljon triljard
  • Liczebnik jedin może przyjmować także formy liczby mnogiej, odmieniane jak przymiotnik o temacie jegn-.
  • Istnieje także purystyczna forma miliona, tysecina, w języku potocznym nieużywana prócz związku frazeologicznego perva tysecina „nierealna kwota pieniędzy”.

Licencja

CC BY-SA licence badge.png

Język rodzki, w tym jego fonetyka, gramatyka i słownictwo, oraz wszelkie materiały z nim związane są udostępnione na zasadach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach w wersji 4.0 bądź późniejszej.