Język staroajdyniriański

Z Conlanger
Wersja z dnia 15:20, 18 kwi 2019 autorstwa Borlach (dyskusja | edycje) (Czas przeszły)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Język staroajdyniriański
Tıabhar aydīnıerıané
Utworzenie: Borlach
Używany w (Kyon): Ajdynir (dawniej)
Regiony (Kyon): Ajdyniriana, południowe wybrzeża Morza Słonego
Ilość mówiących (Kyon) brak (jako język ojczysty)
Sposoby zapisu: pismo ajniadańskie, alfabet łaciński
Typologia: fleksyjny
SOV
Klasyfikacja: Języki itrażyckie
  • Języki południowo-itrażyckie
    • Języki ajniadańskie
      • Języki północno-ajniadańskie
        • Język staroajdyniriański
Lista conlangów
Nuvola apps bookcase 1 blue.svg.png Zobacz też słownik tego języka.

Język staroajdyniriański, alternatywnie również język staroajdynirski (sajd. tıabhar aydīnıerıané [tʲabʰar ajdi:nʲɛrʲane]), we współczesnym ajdyniriańskim znany jako cabhar sefrāydīnirani [t͡sabʱaɾ sɛfɾa:jdɨɲiɾʲaɲi] (dosłownie "język staroajdyniriański") — język Ajdyniru z doby Starego Państwa oraz język literacki i lingua franca używany w tamtym okresie na terenach większości Ajdyniriany. Święty język dżarizmu, stale używany wielu modlitwach, ceremoniach i rytuałach.

Język staroajdyniriański uznaje się za wymarły, nie ma już żadnych osób które posługiwałyby się nim jako językiem ojczystym, wciąż jest on jednak nauczany a jego znajomość jest mile widziana pośród wykształconych obywateli Imperium. W staroajdyniriańskim spisano niezwykle bogatą literaturę zarówno świecką jak i religijną, wiele konserwatywnych szkół i sekt wciąż spisuje w nim traktaty religijne i filozoficzne.

Historia

Język staroajdyniriański wykształcił się z późnej formy starożytnego języka ajniadańskiego, używanej głównie przez ajniadańską arystokrację, która po upadku Pierwszego Królestwa schroniła się w Szyszeni, a następnie opuściła ją, kierując się na północny-zachód. Za moment narodzenia się języka staroajdyniriańskiego, oraz narodu ajdyniriańskiego, uznaje się dotarcie i osiedlenie Ajniadanów nad Jeziorem Szmaragdowym.


Od tamtej pory historię staroajdyniriańskiego można podzielić z grubsza na trzy okresy:

  • archaiczny staroajdyniriański
  • staroajdyniriański klasyczny
  • staroajdyniriański Czasu Pustego Tronu, zwany również późnym staroajdyniriańskim


Archaiczny staroajdyniriański używany był od czasów osiedlenia się Ajniadanów nad Jeziorem Szmaragdowym aż do podboju i zjednoczenia wszystkich ajdyniriańskich królestw pod imperialnym berłem, czyli początku okresu Starego Państwa. Był to język wciąż mocno zbliżony do ajniadańskiego, posiadał labializowane ejektywy oraz aoryst, które zanikły w klasycznym staroajdyniriańskim. Wytworzyły się za to 2 dodatkowe aspekty, trwający i powtarzający.
(Okres od 2000 do 1700 lat ziemskich temu)

Język staroajdyniriański klasyczny, czyli najbardziej znana forma staroajdyniriańskiego, używana była za czasów Starego Państwa, czyli pierwszego okresu świetności Imperium Ajdyniriańskiego. Używany był jako lingua franca na wszystkich terenach poanowanych przez Ajdyniriańczyków oraz w wielu innych krajach regionu jako język handlu i dyplomacji. Utworzono w nim wiele dzieł literackich, o tematyce zarówno świeckiej jak i religijnej, klasyczna forma staroajdyniriańskiego do teraz jest uznawana za święty język Dżarizmu.
(Okres od 1700 do 1000 lat temu)

Czas Pustego Tronu to trwający około 300 lat okres chaosu, jaki nastał wraz z upadkiem Starego Państwa. Imperium rozpadło się, władzę w Ajdynirze przejęła sekta fanatycznych kapłanów a tron Boskich Imperatorów przez 3 stulecia pozostawał pusty. W tym czasie z języka klasycznego wykształcił się staroajdyniriański ludowy. Zanikł w nim czas zaprzeszły, tryb wołacza i nieświadka, oraz skrócenie czasownika "być" do formy sufiksu doklejanego na koniec słowa[1], a podwójna inkluzywna i podwójna ekskluzywna forma 3.os liczby mnogiej zlały się ze sobą. Kapłańskie elity używały wyłącznie skostniałych form języka klasycznego, co zaowocowało stanem dysglosji.

Ze staroajdyniriańskiego ludowego wykształcił się w końcu współczesny ajdyniriański.
(Okres od 1000 do 700 lat temu)

Fonologia

Samogłoski

Krótkie:

a ą e ę é i o u
[a] [ã] [ɛ] [ɛ̃] [e] [i] [ɔ] [u]

Długie:

ā ī ō ū
[a:] [i:] [ɔ:] [u:]

Dyftongi

ae ea eo ai
[aɛ] [ɛa] [ɛɔ] [ai]

Spółgłoski

b bh c ch d dh f g gh h hw k kh
[b] [bʱ] [ʈ͡ʂ] [ʈ͡ʂʱ] [ʈ͡ʂʲ] [d] [dʱ] [f] [g] [gʱ] [gʲ] [x] [χ] [xʷ] [k] [kʱ] [kʲ] [k']
q qu l m n p ph r rh s sh ŝ
[q] [qʷ] [l] [m] [mʲ] [n] [nʲ] [p] [pʱ] [pʲ] [p'] [r] [rʱ] [rʲ] [s] [sʱ] [sʲ] [ɬ]
ṣı t th ť v w z zh ẓı j jh
[ʃ] [ʃʲ] [t] [tʱ] [tʲ] [t'] [v] [w] [z] [zʱ] [zʲ] [ʐ] [ʐʲ] [dʒ] [dʒʱ] [dʒʲ]
dj djh djı x
[d͡ʑ]] [d͡ʑʱ] [d͡ʑʲ] [ɣ]
  • 1 - w archaicznym staroajdyniriańskim istniało [ɸ] lub [θ], które w klasycznej staroajdyniriańszczyźnie przeszły w [f]
  • 2 - w języku archaicznym występowało również [χʷ], które zlało się z [xʷ]
  • 3 - w języku archaicznym występowało również [ɬʷ], które zlało się z [ɬ]

Rozbieżność hw a qu wynika z nieujednoliconego sposobu zapisu archaicznego staroajdyniriańskiego, oraz najprawdopodobniej ajniadańskiego, gdzie spółgłoski labializowane były zapisywane w różnych tekstach zarówno z u jak i w. Z biegiem czasu większość spółgłosek labializowanych zanikła, a [xʷ] zostało ujednolicone do zapisu hw, [qʷ]~[kʷ] natomiast do qu.

Gramatyka

Pod względem gramatyki język staroajdyniriański jest bardzo podobny zarówno do języka ajniadańskiego jak i współczesnego ajdyniriańskiego (języki północno-ajniadańskie są najbardziej konserwatywną gałęzią rodziny). Jest to język fleksyjny, o generalnie swobodnym szyku zdania - przy czym podstawowy jest szyk SOV, występuje obwiatyw. Cechą charakterystyczną jest też rozbudowanie osoby gramatycznej.

Staroajdyniriański klasyczny posiadał:

  • 12 osób
  • 4 aspekty
  • 4 liczby
  • 7 przypadków - mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, ablatyw, allatyw, wołacz
  • 5 trybów - orzekający, rozkazujący, pytający, życzący oraz nieświadka
  • 4 czasy - teraźniejszy, przyszły, przeszły, zaprzeszły

Czasowniki

Osoby i odmiana czasowników przez osoby

Czasowniki regularne
osoba końcówka arimae - widzieć rahetae - żyć santhae - iść, chodzić
xé - ja -r arimaer - widzę rahetaer - żyję santhaer - idę, chodzę
mę - ty -d arimaed - widzisz rahetaed - żyjesz santhaed - idziesz, chodzisz
ẓıa - on -thi ariméthi - on widzi rahetéthi - on żyje santhéthi - on idzie, chodzi
rha - ona -tha arimétha - ona widzi rahetétha - ona żyje santhétha - ona idzie, chodzi
qua - ono -tho arimétho - to widzi rahetétho - to żyje santhétho - to idzie, chodzi
ṕōré - my
(podwójne inkluzywne)
-ẓıo arimaeẓıo - my(1) widzimy rahetaeẓıo - my(1) żyjemy santhaeẓıo - my(1) idziemy, chodzimy
ṕūré - my
(podwójne ekskluzywne)
-ẓıu arimaeẓıu - my(2) widzimy rahetaeẓıu - my(2) żyjemy santhaeẓıu - my(2) idziemy, chodzimy
ṕef - my
(inkluzywne)
-z arimaez - my(3) widzimy rahetaez - my(3) żyjemy santhaez - my(3) idziemy, chodzimy
ṕai - my
(ekskluzywne)
-zi arimaezi - my(4) widzimy rahetaezi - my(4) żyjemy santhaezi - my(4) idziemy, chodzimy
yōké - wy -l arimael - widzicie rahetael - żyjecie santhael - idziecie, chodzicie
tha - oni -rą arimae - widzą rahetae - żyją santhae - idą, chodzą
obwiatyw -tıe arimaetıe rahetaetıe santhaetıe
Czasowniki nieregularne
osoba końcówka daradé - mieć nagham - móc sarąhal - umieć/potrafić avriť - myśleć gachan - znać ŝurwīsh - mieć powinność tıaivea - chcieć ḱaṣun - musieć
-éyn daréyn naghéyn saréyn avréyn gachéyn ŝuréyn tıaivéyn ḱaṣéyn
-ōn darōn naghōn sarōn avrōn gachōn ŝurōn tıaivōn ḱaṣōn
ẓıa/rha/qua -aem daraem naghaem saraem avraem gachaem ŝuraem tıaivaem ḱaṣaem
ṕōré/ṕūré -eṣıū dareṣıū nagheṣıū sareṣıū avreṣıū gacheṣıū ŝureṣıū tıaiveṣıū ḱaṣeṣıū
ṕef/ṕai -aẓıō daraẓıō naghaẓıō saraẓıō avraẓıō gachaẓıō ŝuraẓıō tıaivaẓıō ḱaṣaẓıō
yōké -orhīz darohīz naghohīz sarohīz avrohīz gachohīz ŝurohīz tıaivorhīz ḱaṣorhīz
tha daré naghé sarąhé avré gaché ŝurwé tıaivé ḱaṣlé
obwiatyw -rās darās narās sarās avrās garās ŝurās tıairās ḱaṣrās
Czasownik "być"

Czasownik "być" występuje jako samodzielny czasownik podlegający odmianie, powszechne jest jednak również jego skracanie do postaci sufiksów dodawanych na koniec danego słowa (zazwyczaj rzeczownika lub przymiotnika). One również różnią się w zależności od osoby i czasu. Forma samodzielna stosowana jest nieco rzadziej, stanowi też pewne podkreślenie i wzmocnienie, dające się często przetłumaczyć bardziej jako "istnieje", niż "jest".

  • Odmiana samodzielna
osoba nezıun - być
nazıen - jestem
newef - jesteś
ẓıa ŝogé - on jest
rha ŝawé - ona jest
qua ŝumé - ono jest
ṕōré djıvą - my(1) jesteśmy
ṕūré djıvę - my(2) jesteśmy
ṕef djrai - my(3) jesteśmy
ṕai djhu - my(4) jesteśmy
yōké izil - jesteście
tha ṣarta - są
obwiatyw ŝaphe
  • Odmiana skrócenia
osoba skrócenie "być" przykład tłumaczenie
-(y)en dheẓıv'en jestem koniem
-(y)ef dheẓıv'ef jesteś koniem
ẓıa -(gı)oŝ dheẓıvi'gıoŝ on jest koniem (m)
rha -(vy)aŝ dheẓıva'vyaŝ ona jest koniem (f)
qua -(mı)uŝ dheẓıv'uŝ to jest koniem (n)
ṕōré -(y)ivą dheẓıv'ivą my(1) jesteśmy koniem
ṕūré -(y)ivę dheẓıv'ivę my(2) jesteśmy koniem
ṕef -(y)ai dheẓıv'ai my(3) jesteśmy koniem
ṕai -(y)ū dheẓıv'ū my(4) jesteśmy koniem
yōké -(y)il dheẓıv'il wy jesteście koniem
tha -(y)arat dheẓıv'arat oni są koniem
obwiatyw -(y)eŝe dheẓıv'eŝe
Obwiatyw

Obwiatyw jest jedną z charakterystycznych cech staroajdyniriańskiego, a także innych pokrewnych mu języków. Stosowany jest:

  • a
  • a
  • a
  • a
  • a
  • a
  • w przypadku zdań generalnych, w których podmiotem nie jest konkretna osoba, tłumaczonych na polski często jako "ten, kto...", "ktoś, kto".

Aspekty

Rzeczowniki

Zdrobnienie

Zdrobnienia dzielą się na zdrobnienia I i II stopnia. Zdrobnienia I stopnia to rzeczy mniejsze niż wyraz podstawowy, lub taki do którego żywimy ciepłe odczucia. Zdrobnienia II stopnia natomiast cechują się tym, że cechy zdrobnień I stopnia są znacznie mocniejsze, forma taka może być traktowana niekiedy jako przesadzona, jak również pogardliwa lub ironiczna.
Zdrobnienia tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego sufiksu lub prefiksu, w zależności od rodzaju rzeczownika.

  • W zdrobnieniu I stopnia występuje rozróżnienie na rodzaj męski, żeński lub neutralny, gdzie każdy rodzaj posiada inny sufiks (odpowiednio tıe-, tıa- i tiya-).
  • W stopniu II występują jedynie forma męsko-żeńska i neutralna, tworzona poprzez okołorostek (tī-...-tıae i tī-...-tıash).
Zdrobnienie I stopnia Zdrobnienie II stopnia
Rodzaj męski żeński neutralny męski/żeński neutralny
Forma podstawowa dhrawzhāri

myśliwy, łowca

mıaskha

matka

xiťa

pies

mıaskha

matka

xiťa

pies

Forma zdrobniona dhrawzhāritıe

łowczyk

mıaskhatıa

mamusia

xiťatiya

piesek

mıaskhatıae

mamusieńka, mamunia

xiťatıash

pieseczek

Zdrobnienia I stopnia mają niekiedy charakter słowotwórczy. Na przykład słowo xiťatiya "piesek" może też oznaczać "szczeniak" (mały pies).

Rodzaj, liczba i kategoria rzeczownika

Podobnie jak we współczesnym ajdyniriańskim, w staroajdyniriańskim występowały 4 liczby - pojedyncza, podwójna, mnoga i absolutna, jednak rzeczowniki podzielone były nie na 3, lecz 2 kategorie. Kategoria I nie dzieli się na żadne podkategorie, w przeciwieństwie do Kategorii II.

  • Kategoria I - ludzie, zwierzęta
  • Kategoia II - rośliny, przedmioty, pojęcia etc.
    • IIa - rdzeń a/ā
    • IIb - rdzeń e
    • IIc - rdzeń i/ī
    • IId - rdzeń o/ō
    • IIe - rdzeń u/ū

Przymiotniki

Przymiotniki odrzeczownikowe charakteryzują się tym, iż w większości zakończone są końcówką -(a)né. Aby utworzyć przymiotnik od rzeczownika dodaje się odpowiednia końcówkę, w zależności od liczby i przypadku. Ponadto jeżeli rzecznik kończy się na spółgłoskę, spółgłoska ta często ulega zmiękczeniu po dodaniu sufiksu (w takim wypadku zapisuje się to znakiem ı po spółgłosce).

Przymiotniki odrzeczownikowe

rzeczownik przymiotnik
ṣār

(światło)

ṣārıané

(świetlisty, świetlany)

dhrıai

(morze)

dhrıai

(morski)

ezjeon

(wschód)

ezjeoné

(wschodni)

Imiesłowy

Imiesłowy w stronie czynnej posiadają końcówkę -eas i działają na takiej samej zasadzie jak czasowniki odrzeczownikowe, odmieniając się poprzez podstawianie odpowiednich końcówek, w zależności od przypadku i liczby. Imiesłowy bierne posiadają natomiast końcówkę -ōs. Podobnie jak w przypadku przymiotników odrzeczownikowych, ostatnia spółgłoska przed sufiksem często ulega zmiękczeniu.

czasownik imiesłów czynny imiesłów bierny
hwoẓrae

(tworzyć)

hwoẓrıeas

(tworzący)

hwoẓrıōs

(tworzony)

jhalae

(darować, dawać)

jhaleas

(dający, darujący)

jhalōs

(dany, obdarowany)

jirnae

(przeklinać)

jirneas

(przeklinający)

jirnōs

(przeklęty)

Przypadki

Przypadek Pytanie
I. Mianownik kto?, co?
II. Dopełniacz kogo?, czego?
III. Celownik komu?, czemu?*
IV. Biernik kogo?, co?
V. Ablatyw skąd?, od kogo?, od czego?
VI. Allatyw dokąd?, do kogo?, do czego?
VII. Wołacz
  • celownik może również spełniać rolę narzędnika i miejscownika

Odmiana przymiotników przez przypadki

Odrzeczownikowe

l.pojedyncza l.podwójna l.mnoga l.absolutna
I. -né -nąrhé -nęri -nōr
II. -nıe -nawe -newe -nīvwe
III. -nīs -nās -nés -nus
IV. -né -ną -nę -nōr
V. -nīs -nīvrtha -niya -néwa
VI. -nīṣıa -nīftha -niya -néwa
VII. -né -nąrhé -nęri -nōr

Imiesłowy czynne

l.pojedyncza l.podwójna/mnoga l.absolutna
I. -eas -ea -eat
II. -eaṣ -esā -eať
III. -aes -ae -ais
IV. -eas -es -ęs
V. -aṣıé -ayié -esphą
VI. -aṣıé -ayié -esphę
VII. -eas -ea -eat

Imiesłowy bierne

l.pojedyncza l.podwójna/mnoga l.absolutna
I. -ōs -ōn
II. -ōṣ -o -on
III. -os -yos
IV. -ōs -ẓo -zo
V. -yiṣ -ōr -skhi
VI. -iṣıé -oyr -iskho
VII. -ōs -ōn

Odmiana rzeczowników przez przypadki

I kategoria rzeczowników

l.pojedyńcza l.podwójna l.mnoga l.absolutna
I. - / -i / -a -nam / -anę / -aną -ai / -aiysi / -aiysa -awrkhe / -awrkhi / -awrkha
II. -az / -azi / -aza -ame / -ami / -ama -as / -asi / -asa -rkhen / -rkhin / -rkhan
III. -at / -ati / -ata -bhayām / -bhayāmi / -bhayāma -bhayṣıe / -bhayṣıyi / -bhayṣıa -bhis / -bhais / -bhés
IV. - / -i / -a -bhayām / -bhayāmi / -bhayāma -bhayṣıe / -bhayṣıyi / -bhayṣıa -bhis / -bhais / -bhés
V. -xa / -xae / -xą -axé / -axi / -axa -esıas / -esıasi / -esıasa -xos / -xis / -xas
VI. -tar / -tari / -tara -aet / -aeti / -aeta -aws / -awsi / -awsa -ťale / -ťali / -ťala
VII. -u / -isu / -asu -um / -im / -amu -ūdre / -ūdri / -ūdra -ūdhe / -ūdhi / -ūdha

II kategoria rzeczowników

rdzeń 'a/ā' rdzeń 'e' rdzeń 'i/ī'
l.pojedyncza l.podwójna l.mnoga l.absolutna l.pojedyncza l.podwójna l.mnoga l.absolutna l.pojedyncza l.podwójna l.mnoga l.absolutna
I. -końcówka -anıo -aiṣ -avi -końcówka -ea -éṣan -evyo -końcówka -irhé -iya -iri
II. -azıe -anıe -aṣt -aḱe -eshe -em -eṣā -ekıo -izhe -im -is -igri
III. -ast -aval -alchā -avalūr -espha -ephri -ephīr -epher -it -yaws -yis -yin
IV. -końcówka -aval -alclā -avalūr -końcówka -ephri -ephīr -epher -końcówka -yaws yis -yin
V. -aje -aja -ajai -ajar -esťa -esťe -esťaz -esťaw -ivi -idvą -idvę -idvis
VI. -athi -acıo -acıa -acıur -etrę -etıae -etıé -etıa -idhé -idhae -idhī -idha
VII. -ashe -ashim -ashud -ashor -eshe -eshim -eshud -eshor -ishe -ishim -ishud -ishor
rdzeń 'o/ō' rdzeń 'u/ū'
l.pojedyncza l.podwójna l.mnoga l.absolutna l.pojedyncza l.podwójna l.mnoga l.absolutna
I. -końcówka -ōh -onos -okor -końcówka -uni -un -ūr
II. -o -om -os -okıō -u -uwe -uwan -ūwar
III. -ota -obaṣ -obīr -obom -usa -ulve -ulvā -ūlur
IV. -końcówka -obaṣ -obīr -obom -końcówka -ulve -ulvā -ūlur
V. -xo -xos -xor -owan -uji -ujā -ujai -ūjā
VI. -otri -oṣıo -oṣıa -oṣıur -utra -une -uri -ura
VII. -oshe -oshim -oshud -oshor -ushe -ushim -ushid -ushor

Tryby

Czasy

Czas przeszły

Czas przeszły

W czasie przeszłym zrostek wskazujący czas to -īw-. Wyjątkiem jest tu obwiatyw, gdzie zamiast -īw- pojawia się jedynie końcówka -īwsthi. taḥarae - sprawiać, czynić

taḥarīwthri - on czynił
taḥarīwthra - ona czyniła
taḥarīwthro - ono/to czyniło
taḥarīwest - oni czynili

Porównanie ze współczesnym ajdyniriańskim

Mārmıadhīmai

Przykładowe teksty

Tytuł
ajdyniriański
Tytuł
polski
Tekst
ajdyniriański
Tekst
polski

Przypisy

  1. Tryby wołacza i nieświadka zachowały się we współczesnej ajdyniriańszczyźnie jedynie w postaci specjalnych konstrukcji, podczas gdy skrócenie "być" występuje jedynie w Wysokiej Mowie, czyli literackiej formie ajdyniriańskiego.