Język staropolski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 133: Linia 133:
  
 
==Czasownik==
 
==Czasownik==
Czasownik w języku staropolskim odmieniał się przez trzy osoby oraz trzy liczby. Występował czas przyszły prosty, czas przyszły złożony, czas teraźniejszy, czas przeszły złożony oraz czas przeszły prosty (aoryst). Imperfektu prawdopodobnie nie zaświadczono. Występowały także liczne imiesłowy.
+
Czasownik w języku staropolskim odmieniał się przez trzy osoby oraz trzy liczby. Występował czas przyszły prosty, czas przyszły złożony, czas teraźniejszy, czas przeszły złożony oraz czas przeszły prosty (aoryst). Imperfektu prawdopodobnie nie zaświadczono. Występowały także liczne imiesłowy. Warto zwrócić uwagę, że we wszystkich czasownikach i czasach formy drugiej i trzeciej osoby liczby podwójnej są równe, nie zauważono odstępstw od tej reguły, więc musiała to być wczesna zmiana. Zrównanie tych form być może było spowodowane tym, że prasłowiańska forma 3. os. l. podw. była zawsze równa 2. os. l. mn., co mogło być niepożądane.
  
 
===Koniugacje===
 
===Koniugacje===
Linia 207: Linia 207:
 
| jidǿ || jidziechǿ ||   
 
| jidǿ || jidziechǿ ||   
 
|}
 
|}
Dodatkowo imiesłów używany do tworzenia czasu przeszłego złożonego to ''ßedł, ßła, ßło''…. Imiesłów czynny czasu przeszłego to ''ßed, ßedsze, ßedszy''.
+
Dodatkowo imiesłów używany do tworzenia czasu przeszłego złożonego to ''ßedł, ßła, ßło''…. Imiesłów czynny czasu przeszłego to ''ßed, ßedszy, *ßedsze''.
  
 
===Czas teraźniejszy===
 
===Czas teraźniejszy===
Linia 349: Linia 349:
 
|-
 
|-
 
! r. ż. i n. l. poj.  
 
! r. ż. i n. l. poj.  
| -ǿc || -nǿc || || -iǿc || -ajǿc
+
| -ǿc || -nǿc || -jǿc || -iǿc || -ajǿc
 
|-
 
|-
 
! l. mn.  
 
! l. mn.  

Wersja z 00:18, 15 maj 2020

język staropolski
jøzyk polſký, polßczyzna
Sposoby zapisu: łaciński zmodyfikowany
Klasyfikacja: języki naturalne
Ilość mówiących wymarły
Lista conlangów

Język staropolski — najwcześniejszy zaświadczony etap rozwoju języka polskiego. Umownie przyjmuje się czas jego rozwoju za okres od X wieku, kiedy pojawiły się pierwsze różnice pomiędzy gwarami polskimi, a grupą czesko-słowacką, łużycką oraz pomorską. Za umowny koniec przyjmuje się XV wiek, kiedy zaczęła rozkwitać polska literatura i rozpoczęła się epoka języka średniopolskiego.

Niniejszy artykuł ma na celu odbudowanie najwcześniejszej staropolskiej gramatyki i leksyki bazując na, niestety, lichym kanonie.



Zasady rekonstrukcji języka

  1. Celem rekonstrukcji jest uchwycenie i odtworzenie języka staropolskiego w najstarszej zaświadczonej postaci.
  2. Rekonstrukcja nie zamierza przywracać stanu prasłowiańskiego. Jeśli danego elementu gramatyki nie spotkano w ani jednym dokumencie z korpusu języka i nie ma istotnej przyczyny, by podejrzewać go o istnienie, rekonstrukcja go nie obejmie.
  3. Jeśli obok formy archaicznej, prasłowiańskiej albo pralechickiej, spotyka się formę późniejszą, wtórną, to przyjmujemy za właściwą formę archaiczną.
  4. Mamy w pamięci wpływ średniowiecznej łaciny, średnio-wysoko-niemieckiego oraz staroczeskiego na staropolszczyznę. Z tego powodu unikamy elementów, które mogą być kalkami z wymienionych języków. Nie zamierzamy tu oczyszczać języka z obcych naleciałości, a jedynie z radosnej twórczości skrybów.
  5. Ortografia w ogólności ma być podobna do tej późnośredniowiecznej, ale w szczególności ma być konsekwentna i względnie etymologiczna.
  6. Każde słowo, które wystąpiło w korpusie musi zostać wpisane do słownika wraz ze znaczeniem, zdaniem, które go zawiera, a którego kontekst przybliża znaczenie owego słowa, a także z formami odmienionymi wraz ze skrótowym opisem formy gramatycznej.
  7. Jesteśmy świadomi podziału staropolszczyzny na miejscowe narzecza, ale staramy się uwydatnić cechy ogólnokrajowe.

Fonologia oraz ortografia

Alfabet używany do zapisu staropolszczyzny:

  • Aa - /a/
  • Áá - /aː/
  • Bb - /b/
  • B́b́ - /bʲ/
  • Cc - /ʦ/
  • Ćć - /ʨ/
  • CZcz - /ʧ/
  • Dd - /d/
  • DZdz - /ʣ/
  • DŹdź - /ʥ/
  • DƵdƶ - /ʤ/
  • Ee - /e/
  • Éé - /eː/
  • Ff - /f/, /xʋ/
  • Gg - /g/
  • Hh - /h/?
  • CHch - /x/
  • Ii - /i/
  • Íí -/iː/
  • Jj - /j/
  • Kk - /k/
  • Ll - /lʲ/
  • Łł - /ɫ/
  • Mm - /m/
  • Ḿḿ - /mʲ/
  • Nn - /n/
  • Ńń - /ɲ/
  • Oo - /o/
  • Óó - /oː/
  • Øø - /ɑ̃/
  • Ǿǿ - /ɑ̃ː/
  • Pp - /p/
  • Ṕṕ - /pʲ/
  • Rr - /r/
  • RZrz - /r̝/
  • Ssſ - /s/
  • Śś - /ɕ/
  • ẞß - /ʃ/
  • Tt - /t/
  • Uu - /u/
  • Úú - /u:/
  • Ww - /ʋ/
  • Ẃẃ - /ʋʲ/
  • Yy - /ɨ/
  • Ýý - /ɨː/
  • Zz - /z/
  • Źź - /ʑ/
  • Ƶƶ - /ʒ/

Gramatyka

Rzeczownik

Rzeczownik w języku staropolskim odmieniał się przez siedem przypadków i trzy liczby.

Deklinacja I

Według tej deklinacji odmieniały się rzeczowniki rodzaju męskiego (twardo- oraz miękkotematowe) oraz nijakiego (na -o, -e oraz -é). Poniższa tabelka przedstawia typowe końcówki fleksyjne:

przypadek i liczba chléb kóń lato pole zdrowié
M. l. poj. -0 -0 -o -e
D. l. poj. -a, -u -a, -u -a -a
C. l. poj.
B. l. poj. -0 -0 -o -e
N. l. poj. -em -em -em -em -ím
Ms. l. poj. -e² -e² -i
W. l. poj. -e
M.=B.=W. l. podw.
D.=Ms. l. podw.
C.=N. l. podw.
M.=W. l. mn.
D. l. mn.
C. l. mn.
B. l. mn.
N. l. mn.
Ms. l. mn.

Czasownik

Czasownik w języku staropolskim odmieniał się przez trzy osoby oraz trzy liczby. Występował czas przyszły prosty, czas przyszły złożony, czas teraźniejszy, czas przeszły złożony oraz czas przeszły prosty (aoryst). Imperfektu prawdopodobnie nie zaświadczono. Występowały także liczne imiesłowy. Warto zwrócić uwagę, że we wszystkich czasownikach i czasach formy drugiej i trzeciej osoby liczby podwójnej są równe, nie zauważono odstępstw od tej reguły, więc musiała to być wczesna zmiana. Zrównanie tych form być może było spowodowane tym, że prasłowiańska forma 3. os. l. podw. była zawsze równa 2. os. l. mn., co mogło być niepożądane.

Koniugacje

W języku staropolskim wyróżniamy pięć podstawowych koniugacji, łatwo rozpoznawalnych po końcówkach pierwszej i drugiej osoby liczby pojedynczej:

  • I koniugacja: -ø, -eß; np. wiéſć, wiodø, wiedzieß.
  • II koniugacja: -nø, -nieß; np. ciǿgnǿć, ciǿgnø, ciǿgnieß.
  • III koniugacja: -jø, -jeß; np. chcieć, chcø, chceß.
  • IV koniugacja: -ø, -íß; np. noſić, noßø, noſíß.
  • V koniugacja: -ám, -áß; np. znać, znám, znáß.

Trzy formy czasownika są niezbędne do utworzenia wszystkich odmian.

Czasowniki nieregularne

Czasownik być

Czasownik być jest nieregularny oraz ma kilka form supletywnych. Poniższa tabelka przedstawia jego odmianę:

osoba i liczba cz. teraźniejszy cz. przyszły aoryst rozkaźnik
1os. l. poj. jeſḿ bødø bych
2os. l. poj. jeś bødzieß by bǿdź
3os. l. poj. jeſt bødzie by bǿdź
1os. l. podw. jeſwa bødziewa bychowa
2os.=3os. l. podw. jeſta bødzieta byſta
1os. l. mn. jeſmy bødziem bychom bǿdźmy
2os. l. mn. jeſcie bødziecie byſcie bǿdźcie
3os. l. mn. ſǿ bødǿ bychǿ

Formy aorystu bych, by, …, ale także obych, abych były używane w zdaniach przypuszczających i życzeniowych. Imiesłowy czynne czasu teraźniejszego to *ſa, ſǿc, *ſǿcy (męski, żeńsko-nijaki oraz liczby mnogiej). Imiesłowy czynne czasu przyszłego to *bøda, bødǿc, *bødǿcy. Imiesłowy czynne czasu przeszłego to *býw, býwßy, *býwße.

Czasownik jić

Podobnie nieregularny jest czasownik jić (iść), ma dwa zasadnicze tematy. Poniższa tabelka przedstawia jego odmianę:

osoba i liczba cz. teraźniejszy aoryst rozkaźnik
1os. l. poj. jidø
2os. l. poj. jidzieß jidzie jidzi
3os. l. poj. jidzie jidzie jidzi
1os. l. podw. jidziwa
2os.=3os. l. podw. jidzieta jidzita
1os. l. mn. jidziem
2os. l. mn. jidziecie jidzicie
3os. l. mn. jidǿ jidziechǿ

Dodatkowo imiesłów używany do tworzenia czasu przeszłego złożonego to ßedł, ßła, ßło…. Imiesłów czynny czasu przeszłego to ßed, ßedszy, *ßedsze.

Czas teraźniejszy

Czas teraźniejszy, dla czasowników niedokonanych, a jednocześnie czas przyszły dla czasowników dokonanych, formujemy według następującej tabeli:

osoba i liczba I kon. II kon. III kon. IV kon. V kon.
1os. l. poj. -nø -jø -ám
2os. l. poj. -eß -nieß -jeß -íß -áß
3os. l. poj. -e -nie -je
1os. l. podw. -ewa -jewa -íwa
2os.=3os. l. podw. -eta -jeta -íta
1os. l. mn. -em(y) -jem(y) -ámy
2os. l. mn. -ecie -niecie -jecie -ície -ácie
3os. l. mn. -ǿ -nǿ -jǿ -ǿ -ajǿ

Jota w III koniugacji powodowała oboczności t:c, k:cz, d:dz, g:ƶ, sk:ßcz, zg:ƶdƶ, s:ß, z:ƶ.

Aoryst

Aoryst, nazywany także czasem przeszłym prostym tworzony jest najczęściej od czasowników dokonanych i oznacza czynność trwającą w przeszłości i zakończoną. Aoryst z czasem zanikał i w młodszych zabytkach jest już niemal nieobecny, a nawet w starych występuje dość rzadko. Tworzony jest z rdzenia czasownika. Końcówki genetycznie nie zawsze bezpośrednio kontynuują prasłowiański aoryst, został on przemieszany z prasłowiańskim imperfektem.

osoba i liczba I kon. II kon. III kon. IV kon. V kon.
1os. l. poj. -ech
2os. l. poj.
3os. l. poj. -e -i
1os. l. podw.
2os.=3os. l. podw.
1os. l. mn.
2os. l. mn. -ecie
3os. l. mn. -echǿ -ęchǿ -ichǿ/-echǿ? -achǿ

Aoryst jeszcze przed dobą średniopolską całkowicie wypadł z języka, głównie z powodu jednobrzmienia form aorystu z formami czasu teraźniejszego i przyszłego.

Czas przeszły złożony

Czas przeszły złożony tworzony był za pomocą imiesłowu czynnego czasu przeszłego (l-imiesłów), który był tworzony od rdzenia czasownika i przyjmował końcówki zależne od rodzaju i liczby. Staropolski czas przeszły złożony bez większych zmian kontynuuje prasłowiański czas przeszły złożony.

liczba r. męski r. żeński r. nijaki
l. poj -ła -ło
l. podw. -ła -le -le
l. mn. -li -ły -ła

Czas przeszły był tworzony przy pomocy powyższego imiesłowu oraz czasownika posiłkowego być w odpowiedniej formie czasu teraźniejszego, np. ón jeſt býł barzo bogatý[KG], przecz jeś zapomniáł miø […]?[PF], na rzékach babilońſkých, tamo ſiedzieli jeſmy i płakali[PF]. W trzeciej osobie czasownik posiłkowy był niekiedy pomijany, czasem też czasownik posiłkowy upraszczał się, np. jako-ḿ já nie wywozíł Witkowa gnoju[RWa].

Czas zaprzeszły

Czas przyszły złożony

Imiesłowy przymiotnikowe

Wszystkie imiesłowy przymiotnikowe w języku staropolskim odmieniały się jak długie przymiotniki, niektóre także jako krótkie.

Imiesłów przymiotnikowy czasu teraźniejszego czynny

Tworzony był od tematu czasownika niedokonanego, dokładnie od trzeciej osoby liczby mnogiej.

I kon. II kon. III kon. IV kon. V kon.
-ǿcý -nǿcý -iǿcý -ajǿcý

Imiesłów przymiotnikowy czasu teraźniejszego bierny

Tworzony był od rdzenia bezokolicznika czasownika niedokonanego. Prawdopodobnie w epoce staropolskiej utracił on swoją produktywność, zachował się jednak w wielu skostniałych słowach jak nowopolskie widomy, rzekomy, świadomy.

I kon. II kon. III kon. IV kon. V kon.
-omý -omý -ajemý?

Z reguły występował w charakterze przydawki, rzadziej w charakterze orzecznika. W tym drugim przypadku przyjmował formę krótką przymiotnika.

Imiesłów przymiotnikowy czasu przeszłego czynny

Prawdopodobnie niepoświadczony w staropolszczyźnie.

Imiesłów przymiotnikowy czasu przeszłego bierny

Tworzony był od rdzenia bezokolicznika czasownika przechodniego

I kon. II kon. III kon. IV kon. V kon.
-ioný -(ni)øtý -itý, -utý, -ianý -ioný -aný

Warto zaznaczyć, że imiesłowy przymiotnikowe czasu przeszłego bierne od czasowników I, II, III oraz IV koniugacji wykazywały oboczności o:e oraz a:e wynikające z przegłosu lechickiego, jeśli miały zakończenie miękką końcówką.

W III kon. imiesłowy na -itý/-ytý występowały w przypadku czasowników na -ić/-yć, te na -utý w czasownikach na -uć, a te na -ianý w pozostałych.

Imiesłowy przymiotnikowe czasu przeszłego bierne na ogół występowały w stronie biernej w funkcji orzecznika, były wówczas odmieniane według formy krótkiej przymiotnika. W przeciwnym razie, w funkcji przydawki, przyjmowały odmianę długą.

Imiesłowy przysłówkowe

W języku staropolskim istniały dwa imiesłowy przysłówkowe, każdy w trzech formach, to jest dla rodzaju męskiego, dla rodzaju żeńskiego i nijakiego oraz dla liczby mnogiej, w zależności od podmiotu. Z czasem różnica zaczęła się zacierać i już w [BZ] mamy tylko dwie formy, a czasem jedną dla wszystkich liczb i rodzajów.

Imiesłów przysłówkowy czasu teraźniejszego

Tworzony jest od czasowników niedokonanych. Już od samego początku formy mieszają się, zaczyna dominować forma na -ǿc.

rodzaj i liczba I kon. II kon. III kon. IV kon. V kon.
r. m. l. poj. -a -ajø
r. ż. i n. l. poj. -ǿc -nǿc -jǿc -iǿc -ajǿc
l. mn. -ajǿce

Imiesłów przysłówkowy czasu przeszłego

Tworzony jest od czasowników dokonanych. Zdaje się, że od samego początku forma liczby mnogiej oraz rodzaju żeńskiego i nijakiego liczby pojedynczej zlały się, jednak rozróżnienie ich od formy dla rodzaju męskiego było silne i nie widać prawie zmieszania form, które nastąpiło dużo później. Imiesłów przysłówkowy czasu przeszłego tworzony jest ze rdzenia bezokolicznika, a nie od tematu czasownika.

rodzaj i liczba I kon. -ǿć -eć -ić -ać
r. m. l. poj. -0, -w -(n)ǿw -áw/-éw -íw -áw
r. ż. i n. l. poj. -ßy -(n)ǿwßy -áwßy/-éwßy -íwßy -áwßy
l. mn.

Dla czasowników IV koniugacji forma na -éwßy jest w zasadzie tylko dla czasowników kończących się na -eć jak np źrzeć.

Przymiotnik

Odmiana formy długiej przymiotnika

Przymiotnik w języku staropolskim występował w formie długiej i krótkiej. Forma długa mogła występować w trzech rodzajach, sześciu przypadkach oraz trzech liczbach. Wszystkie przymiotniki odmieniały się w bardzo podobny sposób, staropolski zaciemnił rozróżnienie pomiędzy przymiotnikami miękko- oraz twardotematowymi.

Odmiana przymiotników na przykładzie przymiotnika dobrý:

przypadek i liczba r. męski r. żeński r. nijaki
Nom.=Voc. Sg. dobrý dobrá dobré
Gen. Sg. dobrégo dobré dobrégo
Dat. Sg. dobrému dobrému
Acc. Sg. dobrý dobrǿ dobré
Ins. Sg. dobrým dobrǿ dobrým
Loc. Sg. dobrem dobrem
Nom.=Acc.=Voc. Du. dobrá dobrzí dobrzí
Gen.=Loc. Du. dobrú dobrú dobrú
Dat.=Ins. Du. dobrýma dobrýma dobrýma
Nom.=Voc. Pl. dobrzí dobré dobrá
Gen. Pl. dobrých dobrých dobrých
Dat. Pl. dobrým dobrým dobrým
Acc. Pl. dobré dobré dobrá
Ins. Pl. dobrými dobrými dobrými
Loc. Pl. dobrých dobrých dobrých

W mianowniku liczby mnogiej rodzaju męskiego oraz w mianowniku liczby podwójnej rodzaju żeńskiego i nijakiego końcówka powodowała drugą palatalizację w przypadku przymiotników na -ký, -gý, -chý, np. wielicý, dłúdzý, krußý (wielcy, dłudzy, krusi), ale w przypadku przymiotników na -ský powodowała pierwszą palatalizację, np. polßczý, ludzßczý, blíƶczý (polscy, ludzcy, bliscy). Dodatkowo nie zachodziła żadna zmiana w przypadku przymiotników na -ßý, -ƶý, -czý, to jest były one równobrzmiące z formami mianownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego.

Forma krótka przymiotnika

Większość przymiotników posiadała obok formy długiej także formę krótką, np. zdrów, máł, cúdz. Użycie formy krótkiej było jednak ograniczone do mianownika, rzadziej dopełniacza i biernika. W przypadkach zależnych formy krótkie istnieją wyłącznie w utartych wyrażeniach, np. po polsku, z łacińſka. Poniższa tabelka przedstawia formę krótką przymiotnika w mianowniku i bierniku przymiotnika zdrowý

przypadek i liczba r. męski r. żeński r. nijaki
Nom. Sg. zdrów zdrowa zdrowo
Gen. Sg. zdrowa
Acc. Sg. zdrowo
Nom.=Acc. Du.
Nom. Pl. zdrowi zdrowy zdrowa
Gen. Pl.
Acc. Pl.

Forma krótka przymiotnika była używana przede wszystkim w sytuacjach, gdzie przymiotnik nie stanowił określenia podmiotu, np. Nie płaczy, zdrów tam dojdzie ſýn naß[BZ]. W przeciwnym przypadku używano formy długiej, np. Já-ć ji dowiodø a zaſiø zdrowégo tobie prziwiodø[BZ]. Forma krótka była też na ogół stosowana w stronie biernej z imiesłowami biernymi, np. osławión bødø na faraonowi [BZ].

Przymiotniki dzierżawcze

Do wyrażania właściciela w zdaniu w roli przydawki często używano przymiotników dzierżawczych, konstruowanych za pomocą końcówki -ów, -owa, -owo w przypadku rzeczowników męskich i nijakich oraz za pomocą -ín, -ina, -ino w przypadku rzeczowników żeńskich. Przymiotniki dzierżawcze podlegały pełnej odmianie przez przypadki i kontynuowały odmianę krótką przymiotnika, ale we wszystkich przypadkach i liczbach. Przymiotnik dzierżawczy znajdował się z reguły przed rzeczownikiem i łączył się z nim w związku zgody, np. Jánów dóm, w Jánowie domu. Poniższa tabelka przedstawia końcówkę -ów, -owa, -owo, ale dla -ín, -ina, -ino odmiana wyglądała identycznie.

przypadek i liczba r. męski r. żeński r. nijaki
Nom. Sg. -ów -owa -owo
Gen. Sg. -owa -owy -owa
Dat. Sg. -owu -owu
Acc. Sg. -owø
Ins. Sg. -owǿ
Loc. Sg. -owie -owie
Nom.=Acc. Du. -owy?
Gen.=Loc. Du. -owu
Dat.=Ins. Du.
Nom. Pl. -owi -owy -owa
Gen. Pl. -owych
Dat. Pl.
Acc. Pl. -owy
Ins. Pl. -owymi
Loc. Pl. -owych

Zaimek

Zaimki osobowe

W języku staropolskim istniały zaimki osobowe dla osób pierwszej i drugiej każdej z trzech liczb, a do tego istniał zaimek zwrotny, który nie posiadał formy mianownikowej.

przypadek 1 os. l. poj. 2 os. l. poj. 1 os. l. podw. 2 os. l. podw. 1 os. l. mn. 2 os. l. mn. zaimek zwrotny
Nom. jáz?, já ty my wy
Gen. mnie, miø ciebie, ciø naju *waju nás wás ſiebie, ſiø
Dat. mnie, mi tobie, ci nama wama nám wám ſobie, ?
Acc. mnie, miø ciebie, ciø nás, ny? wás, wy? ſiebie, ſiø
Ins. mnǿ tobǿ nama wama nami wami ſobǿ
Loc. mnie tobie naju *waju nás wás ſobie

Niektóre zaimki posiadały krótkie formy, które były używane podobnie jak w dzisiejszej polszczyźnie, czyli wszędzie, z wyjątkiem początku zdania oraz miejsc, na które pada logiczny akcent zdania. Zdarzało się natomiast stosowanie krótkich zaimków po przed oraz przez.

Nie jest jasny status zaimka jáz oraz biernikowych form ny i wy. Pojawiają się one kilka razy w całym kanonie, więc albo są archaizmami (są to pierwotne postaci prasłowiańskich zaimków) albo są to zapożyczenia ze staroczeskiego, w którym te zaimki normalnie istniały.

Zaimki wskazujące

Poniższa tabela przedstawia odmianę zaimka wskazującego ten, ta, to. Podobnie odmieniają się wszystkie twardotematowe zaimki.

przypadek i liczba r. męski r. żeński r. nijaki
Nom.=Voc. Sg. ten ta to
Gen. Sg. togo togo
Dat. Sg. tomu tomu
Acc. Sg. ten/togo to
Ins. Sg. tym tǿ tym
Loc. Sg. tem tem
Nom.=Acc.=Voc. Du. ta ty
Gen.=Loc. Du.
Dat.=Ins. Du. tyma tyma tyma
Nom.=Voc. Pl. ci ty ta
Gen. Pl. tych tych tych
Dat. Pl. tym tym tym
Acc. Pl. ty te ta
Ins. Pl. tymi tymi tymi
Loc. Pl. tych tych tych

W niektórych zabytkach (m.in. w Kazaniach Świętokrzyskich) spotyka się zamiast ten formę tet pochodzącą ze zduplikowanego psł. *tъ.

Obok togo, tomu w późniejszych zabytkach występują tego, temu z końcówkami wziętymi z zaimków miękkotematowych. Nie poświadczono natomiast innych pierwotnych form, tj. ciem, tom, ciemi, ciech.


Odmiana zaimka osobowego jen, ja, je (spotykanego także w zaimku względnym jenƶ). Podobnie odmieniają się wszystkie twardotematowe zaimki.

przypadek i liczba r. męski r. żeński r. nijaki
Nom.=Voc. Sg. jen ja je
Gen. Sg. jego jego
Dat. Sg. jemu jemu
Acc. Sg. ji je
Ins. Sg. jim jǿ jim
Loc. Sg. jem jem
Nom.=Acc.=Voc. Du. ja je je
Gen.=Loc. Du.
Dat.=Ins. Du. jima jima jima
Nom.=Voc. Pl. ji je ja
Gen. Pl. jich jich jich
Dat. Pl. jim jim jim
Acc. Pl. je je ja
Ins. Pl. jimi jimi jimi
Loc. Pl. jich jich jich

Analogiczne końcówki przyjmowały zaimki dzierżawcze mój, twój, ſwój. Zaimki dzierżawcze naß, waß odmieniały się prawdopodobnie jak przymiotniki.

Zaimek jen, ja, je po przyimkach i tylko po nich przybierał dodatkowe n-, na przykład do niego, o niem, ſ nimi. W narzędniku, w odróżnieniu od współczesnej polszczyzny, nie było n-, na przykład bødzieß ſiø jimi cießyć[BZ].

Zaimki pytajne

Odmiana zaimków pytajnych kto oraz czſo.

Nom. kto czſo
Gen. kogo czego
Dat. komu czemu
Acc. kogo czſo, cz
Ins. kým czým
Loc. kem czem

Krótka postać cz istniała wyłącznie po przyimkach, na przykład we-cz, za-cz, o-cz – w co, za co, o co.

Inne zaimki

Odmiana zaimka rzeczownego wßytek, wßytka, wßytko:

przypadek i liczba r. męski r. żeński r. nijaki
Nom.=Voc. Sg. wßytek wßytka wßytko
Gen. Sg. wßego wßé wßego
Dat. Sg. wßemu wßé wßemu
Acc. Sg. wßytek wßytkø wßytko, wße
Ins. Sg. wßem wßǿ wßem
Loc. Sg. wßem wßé wßem
Nom.=Acc.=Voc. Du.
Gen.=Loc. Du.
Dat.=Ins. Du.
Nom.=Voc. Pl. wßytcy wßytky wßytka
Gen. Pl. wßech wßech wßech
Dat. Pl. wßem
Acc. Pl. wßytky, wße wßytky, wße wßytka
Ins. Pl. wßemi wßemi wßemi
Loc. Pl. wßech wßech wßech

Można zauważyć formy zaimka wßytek w mianowniku i bierniku oraz *wßen, wßa, wße w pozostałych przypadkach, czasem też bierniku. Formy zaimka wßytek pojawiają się również w pozostałych przypadkach, ale zdaje się to być późniejszą tendencją. Nie poświadczono natomiast krótszego zaimka w mianowniku.

Liczebnik

Liczbniki główne

Liczbnik jedzín, jedna, jedno odmieniał się tak, jak twardotematowy zaimek wskazujący.
Poniżej tabelka odmiany liczebnika dwa, dwie. Liczebnik ten wymuszał na rzeczowniku liczbę podwójną i związek zgody.

przypadek r. męski r. żeński i nijaki
Nom.=Acc. dwa dwie
Gen.=Loc. dwú dwú
Dat.=Ins. dwiema dwiema

Podobnie odmieniał się liczebnik oba, obie.

Poniżej tabelka odmiany liczebnika trzé, trzi. Liczebnik ten wymuszał na rzeczowniku liczbę mnogą i związek zgody.

przypadek r. męski r. żeński i nijaki
Nom. trzé trzi
Gen. trzi
Dat.
Acc. trzi
Ins. trzemi trzemi
Loc. trzech trzech

Poniżej tabelka odmiany liczebnika cztyrze, cztyry. Liczebnik ten wymuszał na rzeczowniku liczbę mnogą i związek zgody.

przypadek r. męski r. żeński i nijaki
Nom. cztyrze cztyrzi
Gen. cztyr
Dat.
Acc. cztyrzi
Ins. cztyrzma cztyrzma
Loc. cztyrzech cztyrzech

Liczebniki od pięciu do dziesięciu czyli piøć, ßeſć, ſiedḿ, oſḿ, dziewiøć, dziesiøć odmieniały się jak typowe rzeczowniki żeńskie zakończone na spółgłoskę. Poniższa tabelka przedstawia odmianę liczebników 5-10 na przykładzie piøć. Liczebniki te wymuszały na rzeczowniku formę dopełniacza liczby mnogiej w mianowniku i bierniku oraz związek zgody w przypadkach zależnych. Jedna forma dla wszystkich rodzajów.

Nom. piøć
Gen. piøci
Dat. piøci
Acc. piøć
Ins. piøciǿ
Loc. piøci

Liczebniki 11-19 tworzymy dodając cząstkę -nadzieſcie.

Liczebnik ſto odmieniał się jak zwykły rzeczownik na -o. Wyższe liczebniki tworzone były analitycznie: dwie ſcie, trzi ſta, cztyrzi ſta, piøć ſet, ßeſć ſet, ſiedḿ ſet, oſḿ ſet, dziewiøć ſet. Odmieniane były obydwa człony, w połączeniu z rzeczownikami mieliśmy związek rządu.

Liczebniki zbiorowe

Liczebniki zbiorowe były używane razem z rzeczownikami zbiorowymi oraz tymi, które nie posiadały liczby podwójnej, na przykład dwoje dźwirze (dwoje drzwi).

Liczebniki porządkowe

Liczebniki porządkowe od pierwszego do dziesiątego to pirzwý, drugý, trzecí, cztwártý, piǿtý, ßóſtý, ſiódmý, óſmý, dziewiǿtý, dzieſiǿtý.

Liczebniki sposobu

W języku staropolskim istniały i były często używane liczebniki, a w zasadzie wyrażenia przysłówkowe ſamojédź, ſamowtór, ſamotrzeć, ſamocztwart, ſamopiøt, ſamoßost, ſamoſiedm, ſamooſm, ſamodziewiøt, ſamodzieſiøt, a także wyższe liczebniki, jednak te wyższe nie wykazują już jednej postaci, więc mogą być formacjami analogicznymi. Wyrażenia te tłumaczymy jako "sam, w pojedynkę", "sami, w dwie osoby" itd..

Przyimek

Przyimki w języku staropolskim były nieodmienną częścią mowy. Każdy przyimek mógł łączyć się z od jednego do trzech przypadków, co często zmieniało znaczenie zwrotu.

Przyimki zakończone na spółgłoskę niekiedy występowały w formie wzdłużonej o dodatkowe -e. Miało to miejsce wyłącznie w miejscach, gdzie w języku prasłowiańskim w następnej sylabie występował jer (ewentualnie, rzadziej, *e), który następnie w dobie staropolskiej wypadł. Dlatego konsekwentnie pisano ſe ćmǿ, ſe cztyrzmi ale s ſwými, gdyż w ostatnim przykładzie w drugim wyrazie nie było jeru, który wypadł.

Poimki

W języku staropolskim istniał co najmniej jeden poimek, był to dziela, potem zapisywany jako dlá o znaczeniu "z powodu, z przyczyny" i łączący się z dopełniaczem. Z racji bycia poimkiem występował zawsze po rzeczowniku bądź zaimku, na przykład ciebie dlá (dla ciebie, z twojego powodu), togodlá (dlatego, z tego powodu). Nie jest jasne czy pierwotna forma dziela jest staropolskim archaizmem, czy może została ona wprowadzona ze staroczeskiego.

Lista przyimków

W poniższej liście zebrano wszystkie przyimki języka staropolskiego, każdy występuje tyle razy, z iloma przypadkami się łączy i w ilu znaczeniach występuje. Jeśli podane są dwie formy to druga jest późniejsza, wtórna.

  • dziela, dlá - z powodu (+Gen.), ciebie dlá, człowiecze, dáł Bóg przekłóć ſobie røce, nodze obie[Br].
  • k - ku, do (+Dat.), Powiedziáł jeſt Bóg k niemu: […][BZ].
  • kromie, krom - oprócz (+Gen.), zawierné niczs jinégo kromie człowieka grzéßnégo[KŚ].
  • ot, od - od (+Gen.), jidzie tobie król zbawiciél, jiƶby nás ot wieczné ſmirzci zbawíł[KŚ].
  • miedzy - między (+Ins.), kako-ć by oni na tem to ſwiecie miedzy krzeſcijany bydlić mieli[KG].
  • na - na (+Acc.), Ján bieƶáł na Jánowø goſpodø[RKa].
  • nad - nad (+Ins.), jiƶby Bóg ſiø nad nimi ſmiłowáł[KŚ].
  • o - o (+Loc.), bych mógł o tem czſo powiedzieć[ZS].
  • pod - pod (+Ins.), i mówí ewanjeliſta ſwiøtý pod obrazem trzi króléw pogańſkých[KŚ].
  • przez - bez (+Gen.), ſwiøtý Ján jeſt-ci ón býł ſto lát przez jednego lata ſtár[KG].
  • s - z, z powierzchni (+Gen.), jako była s poczǿtka i nynie, i wƶda, i na wieky wiekóm[PF].
  • s - z (+Ins.), ón s ſwiøtým Jánem półtrzeciá ſta lát w raju býł[KG].
  • z - z, zwewnątrz (+Gen.), uczýń ſobie koráb́ z drzewa heblowanégo[BZ].
  • w - w (+Acc.), dußa moja pwała w Pana[PF].
  • w - w (+Loc.), ale w zákonie Boƶém wolá jego i w zákonie jego bødzie myſlić[PF].
  • wz - w (+Acc.), wznioſły koráb́ wz górø od ziemie[BZ].

Różne konstrukcje

W przypadku nazw własnych dookreślonych rzeczownikiem pospolitym przyimek może pojawić się dwukrotnie, na przykład o ƶenie o Margorzacie, do miasta do Jeruzalem. Konstrukcja ta szybko zanika i w późniejszych tekstach kanonu jest nieobecna.

Słownik

Kolejność słów w słowniku jest alfabetyczna, jedynie długość samogłosek nie wpływa na położenie w słowniku.

Aa

  • anjéł - anioł. poſłáł jim na pomoc anjeła ſwégo ſwiøtégo[KŚ]. anjéł (NSg); anjeła (GASg); anjeli (APl);
  • awa - oto. awa tych ſłów wýkłád s jøzyka łacińſkégo w polſký jeſt-ć taký:[…][KŚ].

Bb

  • barzo - bardzo. bo-ć ón jeſt býł barzo bogatý, jiƶ-ci ón jeſt ksiǿƶøcégo rodu býł[KG].
  • biáłý - biały. zøby jego bielßé mléka[BZ]. bielßé (mNPlCmp);
  • biſkup - biskup. Pietraß wrøczýł wßytky liſty kſiødzu biſkupowi, jako mu ſlubíł[RPo]. biſkupowi (DSg);
  • Bóg - Bóg. jiƶby Bóg ſiø nad nimi ſmiłowáł[KŚ]. Bóg (NSg); Boga (GASg); Bogu, ~owi (DSg); Bogem (ISg); Bodze (LSg); Boƶe (VSg); bogowie (NPl); bogóm (DPl); bogy (APl); bogy (IPl); bodzech (LPl);
  • bogatſtwo - bogactwo. trojaká rzecz króla mocniejßégo pokázuje: uſtawiczné wiciøƶſtwo, mocné włodyczſtwo, wieliké bogatſtwo[KŚ].
  • bogatý - bogaty. bo-ć ón jeſt býł barzo bogatý, jiƶ-ci ón jeſt kſiǿƶøcégo rodu býł[KG].
  • bok - bok. udziałáł Pán Bóg z téj koſci, jøƶ to s Adamowa boku wyjǿł, ƶonø[BZ]. boku (GSg); boku (GLDu);
  • Boƶý - Boży. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG]. Boƶý (mNSg);
  • braciá - rodzeństwo; brać. Widzcie, braciá miłá, zbawienié[KŚ]. braciá (NVSg);
  • brat - brat; bliźni. Ján jeſt naß brat[RPo]. brat (NSg); brata (GASg); bratu (DSg); bracie (VSg); bratoma (DIDu); bratów (GPl); bratóm (DPl); braty (IPl);
  • brózda - bruzda, rynna. Mikołáj pooráł ßeſć brózd, to jeſt rozoráł granicø prawǿ[RPy]. brózd (GPl);
  • brzég - brzeg. piaſek, jenƶe jeſt w poſrzód morza i w brzedze morſkiém[BZ]. brzegu (GSg); brzedze, ~gu (LSg); brzegy (APl);

Cc

  • cudo - cud. w jego ucießném wielikých cúd czyniení[KŚ]. cuda (NAVPl); cúd (GPl);
  • cudzý - cudzy. Gdyƶ-by ſpáł mǿƶ s cudzǿ ƶonǿ, oba ſpołu umrzeta[BZ]. cudzǿ (fASg); cúdz (mNSg);

Ćć

  • ćma - ciemność. rozdzielíł ſwiatłoſć ode ćmy[BZ]. ćmy (GSg); ćmǿ (ASg); ćmy (NAVPl); ćmach (LPl);

CZcz

  • czas - czas. w ten to czas, gdyƶ-ci ſǿ k nám s niebiós ſwiøci anjeli wieſielǿc ſiø byli ſtøpowali[KG]. czas (NASg); czasu (GSg); czasów (GPl); czasy (APl);
  • czeládź - domownicy, służba, pachołkowie. Ty a twá czeládź wnidzi w koráb́[BZ]. czeládź (NASg); czeladzi (GDLSg); czeladziǿ (ISg); czeladziach (LPl);
  • człowieczſtwo - ludzkość. w czem bujać moƶe naße mdłé człowieczſtwo?[KŚ]. człowieczſtwo (NAVSg);
  • człowiek - człowiek. nieprzijaciele, to ſǿ djabli, wrodzy człowieka grzeßnégo[KŚ]. człowiek (NSg); człowieka (GASg); człowiekowi, ~u (DSg); człowiekem (ISg); człowiece (LSg); człowiecze (VSg); człowieków (GPl);
  • człowieczý - człowieczy, ludzki. jiƶ jeſt-ć ſeſłáł Syna ſwégo na pocießenié pokoleniá człowieczégo[KŚ].
  • cztyrdzieſci - czterdzieści. Dzirzƶek przejednáł Mikołaja cztyrdzieſtymi grziwnami w Ƶyrkowie[RPy]. cztyrdzieſtymi (I);
  • czyſć - czytać. czcie ſiø tako we kſiøgach ſødských: […][KŚ]. czcie (3SgPrs);

Dd

  • dać - świat. a dać raczy, jegoƶ proſímy[Br]. dać (Inf); dá (Imp1Sg?); dáß (2SgFut); dácie (2PlFut); dadzǿ (3PlFut); dadzǿc (PlPrtPrsAct)
  • dach - dach. czúł jeſḿ i uczynión jeſḿ jako wróbl ßczegielný w dachu[PF]. dachu (LSg);
  • dár - dar. dary jemu wzdali, bo król ßczodrzéjßý[KŚ]. daru (GSg); darem (ISg); dary (APl);
  • dca? dcóra? - córka. nie bødzieß w niem czynić ſwégo dziáła ty i ſýn twój, i dcóra twá, […][BZ]. dcóra (NSg);
  • dlá, dziela - z powodu. ciebie dlá, człowiecze, dáł Bóg przekłóć ſobie røce, nodze obie[Br].
  • dłúƶá - długość. A udziałáł Beſeleel ſkrzíniø […], majǿcǿ półtrzeciá łokcia na dłúƶǿ a półtora na ßýrz, a wzwýß półtora łokcia[BZ]. dłúƶǿ (ASg);
  • dobrý - dobry. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG]. dobré (fGg);
  • dóm - dom. upojeni bødǿ ot ƶyznoſci domu twégo[PF]. dóm (NASg); domu (GSg); domu (DSg); domem (ISg); domu (LSg); domowie (NVPl); domy (APl); domiech (LPl);
  • dróga - droga. bo znaje Goſpodzín drógø prawých, a dróga złých zgynie[PF]. dróga (NSg); drógø (ASg); dródze (LSg); drógy (NPl);
  • dſka - deska. ołtárz ten nie býł całý, ale wnǿtrz prózný z deſk dſka (NSg); dſkǿ (ASg); dſce (NAVDu); dſky (NAVPl); deſk (GPl); dſkach (LPl);
  • duch - duch. ſłáwa Oćcu i Synowi, i Świøtému Duchu[PF]. duch (NSg); ducha (GASg); duchu (DSg); duchem (ISg); duchu (LSg); duchów (GPl);
  • dußa - dusza. bo ſiø chwálí grzéßnik w ƶǿdzach duße ſwojé[PF]. dußa (NSg); duße (GSg); dußø (ASg); duße (VSg);
  • dým - dym. bo ſeßli ſǿ jako dým dniowie moji, a koſci moje jako ſkwárczek zeſchły ſǿ[PF]. dým (NASg);
  • dzinſia - dziś. ſirzdce jego jemu doradzi, jiƶby [...] s ſwiøtǿ cyrkwiǿ dzinſia zawołáł[KŚ].
  • dziéciø - dziecię, dziecko. ociec i mać wiøce-ć oni młodßé dziéciø miłujǿ niƶli starßé[KG]. dziéciø (NAVSg); dziéciøcia (GSg); dziéciøciu (DLSg); dziéciøciem (ISg);
  • dzień - dzień. bo ſeßli ſǿ jako dým dniowie moji, a koſci moje jako ſkwárczek zeſchły ſǿ[PF]. dzień (NASg); dnia (GSg); dniu, ~owi (DSg); dniem (ISg); dnie (LSg); dniu (GLDu); dniowie (NPl); dniów (GPl); dnióm (DPl); dni (APl); dniech (LPl);
  • dziéwka - córka; dziewczyna. mám dwie dziéwce, jeƶeſta jeßcze møƶów nie znale[BZ]. dziéwka (NSg); dziéwky (GSg); dziéwce (DSg); dziéwkø (ASg); dziáwkǿ (ISg); dziéwce (NAVDu); dziéwkáma (DIDu); dziéwky (NAVPl); dziéwkám (DPl); dziéwkami (IPl);
  • dziewſtwo - dziewictwo. Ján ſjacháw s dobrowolné drogy i wziǿł miø i nióſł do chróſta gwáłtem, i uczyníł mi uſilé, i dziewſtwo mi odjǿł[RKa].
  • dzíw - cud. wychwálcie Boga a powiádájcie wßytki dziwy jego[BZ]. dzíw (NASg); dziwem (ISg); dziwów (GPl); dziwy (APl); dziwy (IPl); dziwiech (LPl);

Gg

  • Goſpodzin - Pan. zpowiádać ſiø bødø tobie, Goſpodnie, we wßem ſirzcu mojem[PF]. Goſpodzin (NSg); Goſpodna (GASg); Goſpodnu (DSg); Goſpodnie (VSg);
  • gorze - nieszczęście, biada. gorze ſiø nám stało![ZL]. gorze (NAVSg); gorza (DSg);
  • gorzký - gorzki. z tájnégo sirzdca strumienie gorzkých ſłez za grzéchy wylije[KŚ]. gorzkých (GPl);
  • granica - granica. Mikołáj pooráł ßeſć brózd, to jeſt rozoráł granicø prawǿ[RPy]. granicø (ASg);
  • grzéch - grzech. mówí Bóg ſpiǿcým, jiƶ ſiø w grzéßech zapieklajǿ[KŚ]. grzécha (GSg); grzécha (NAVDu?); grzéchy (NAPl); grzéchów (GPl); grzéchy (IPl); grzéßech (LPl);
  • grzéßný - grzeszny. zawierné niczs jinégo kromie człowieka grzéßnégo[KŚ]. grzéßnégo (mGSg); grzéßných (mGPl);
  • grziwna - grzywna. Ján zaſtawíł Jødrzejewi záſtawø we cztyrzich grziwnach a w ßeſci ſkot[RPo]. grziwnø (ASg); grziwnie (NAVDu); grziwny (NAVPl); grziwien (GPl); grziwnami (IPl); grziwnach (LPl);
  • gwáłt - przemoc. Ján ſjacháw ſ dobrowolné drógy i wziǿł miø i nióſł do chróſta gwáłtem, i uczyníł mi uſilé, i dziewſtwo mi odjǿł[RKa]. gwáłtem (ISg);
  • gwiázda - gwiazda. uźrzéwßy gwiázdø, w drógø ſǿ wſtǿpili[KŚ]. gwiázda (NSg); gwiázdø (ASg); gwiázdy (NAVPl); gwiázd (GPl); gwiázdám (DPl);

Hh

CHch

  • chléb - chleb; pożywienie. bo popiół jako chléb jádł jeſḿ[PF]. chléb (NASg); chleba (GSg); chlebem (ISg); chlebie (LSg); chlebowie (NPl); chlebów (GPl); chleby (APl); chleby (IPl);
  • chróſt - dziewictwo. Ján ſjacháw s dobrowolné drogy i wziǿł miø i nióſł do chróſta gwáłtem[RKa]. chróſta (GSg);
  • chwáła - chwała. ta ſłowa piße ſwiøtý Łukáß na czeſć i na fáłø godóm nyniejßým[KŚ]. chwáłø (ASg);

Jj

  • jachać - jechać. my nie moƶemy do Kozmína jachać, nie chcemy waƶyć ſwégo jøſtwa, bo nie jeſmy przezpieczní[RPo]. jachać (Inf);
  • jeſć - jeść. bo popiół jako chléb jádł jeſḿ[PF]. jádł (mSgPst);
  • jeßcze - jeszcze. mám dwie dziéwce, jeƶeſta jeßcze møƶów nie znale[BZ].
  • jimiø - imię. A ſǿ ta jiſtá ſłowa zmówiona oćcem ſwiøtým, jemuƶ bieße jimiø Symeon[KŚ]. jimiø (NAVSg); jimienie, ~a (GSg); jimieniu (DSg); jimieniem (ISg); jimienie (LSg); jimiona (NAVPl); jimión (GPl); jimionach (LPl); jimiony (IPl);
  • jiný - inny. zawierné niczs jinégo kromie człowieka grzéßnégo[KŚ]. jinégo (nGSg); jiných (fGPl);
  • jiſtý - prawdziwy. a ſǿ ta jiſtá ſłowa zmówiona oćcem ſwiøtým, jemuƶ bieße jimiø Symeon[KŚ].
  • jøzyk - język. awa tych ſłów wýkłád s jøzyka łacińſkégo w polſký jeſt-ć taký:[…][KŚ]. jøzyk (NASg); jøzyka, ~u (GSg); jøzyku, ~owi (DSg); jøzykem (ISg); jøzyku (LSg);

Kk

  • k - ku, do (+Dat.). Powiedziáł jeſt Bóg k niemu: […][BZ].
  • kamiéń - kamień. tyƶe kamienie ot morza byli przinieſli[KG]. kamiéń (NASg); kamienie (NAVPl);
  • kamienié - kamienie. Weźmicie-ƶ wy to złoto i to drogé kamienié a ſprzedájcie-ƶ wy je[KG]. kamienié (NAVSg);
  • kegdy - kiedy. kegdy by s nim nie býł albo ſgodzić nie mógł[RPy].
  • kerz - krzew. - widziáł Mojiƶeß we krzu połajǿcégo[KŚ]. krzu (LSg);
  • kobyła - kobyła. Czſo mi røczýł Boguchwáł za źrzebiec i kobyłø, to ſtało za trzi grziwny[RPo]. kobyłø (ASg);
  • kóń - koń. Ján ſtawiáł Marcinowi ty konie, czſo je Jánuß wyrøczýł, a ón jich nie chciáł przijǿć[RPy]. kóń (NASg); koniu (LSg); koni (GPl); konie (APl);
  • koráb́ - łódź, okręt. uczýń ſobie koráb́ z drzewa heblowanégo[BZ]. koráb́ (NASg); korabia (GSg); korabiu (LSg); korabiów (GPl); korabioch (LPl);
  • koſciół - kościół (budynek); kościół (instytucja). poſpießychǿ ſiø do koſcioła na modlitwø przed Boga wßemogącégo[KŚ]. koſciół (NASg); koſcioła (GSg); koſciołu (DSg); koſciele (LSg); koſciołów (GPl); koſciołóm (DPl); koſcioły (APl); koſcielech (LPl);
  • koſć - kość. udziałáł Pán Bóg z téj koſci, jøƶ to s Adamowa boku wyjǿł, ƶonø[BZ]. koſć (NASg); koſci (GDLVSg); koſci (NAVPl);
  • kromie - oprócz (+G.). zawierné niczs jinégo kromie człowieka grzéßnégo[KŚ].
  • król - król. i mówí ewanjeliſta ſwiøtý pod obrazem trzi króléw pogańſkých: gdzie jeſt-ć tet, jenƶe ſiø narodzíł król ƶydowſký?[KŚ]. król (NSg); królewi, ~u (DSg); królem (ISg); króla (NAVDu); królu (GLDu); królóma (DIDu); królowie (NVPl); króléw (GPl); królóm (DPl); króle (APl); królmi (IPl); królech (LPl);
  • królewic - królewicz. bo piſmo togo królewica dziewicǿ porodzonégo w trojakém mieſcie[KŚ]. królewica (GSg);
  • królewſtwo - królestwo. po wßytkému królewstwu poſli bieƶǿ[KG]. królewſtwo (NAVSg); królewſtwa (GSg); królewstwu (DSg); królewſtwie (LSg); królewſtwa (NAVPl);
  • kry - krew. kry ſwiøtá ßła z Boga na zbawienié tobie[Br]. kry (NSg); krwie (GSg); kreẃ (ASg); krwiǿ (ISg); krwi (LSg);
  • Kryſt - Chrystus. a przezto-ć Kryſt nie chciáł jeſt býł człowieka ſtworzić z powietrzá tegodlá, aby-ć ón nie býł pyßný[KG]. Kryst (NSg);
  • kſiǿdz - ksiądz. Pietraß wrøczýł wßytky liſty kſiødzu biſkupowi, jako mu ſlubíł[RPo]. ksiødzu (DSg);
  • kſiǿƶø - książę. gdyƶ-ci ſiø którému królewi albo kſiǿƶøciu ſýn narodzí, tedy-ć […][KG]. kſiǿƶøciu (DSg); kſiǿƶøta (NPl);
  • kſiǿƶøcý - książęcy. bo-ć on jeſt býł barzo bogatý, jiƶ-ci on jeſt kſiǿƶøcégo rodu býł[KG].

Ll

  • lato - lato; rok. trzi lata minøła[RPy]. lecie (NAVDu); lata (NAVPl); lát (GPl); latóm (DPl); laty (IPl); leciech (LPl);
  • lewý - lewy. poſtawi prawǿ nogø na morzi a lewǿ na ziemi[KŚ]. lewǿ (fASg);
  • liſt - list; liść. Pietraß wrøczýł wßytky liſty kſiødzu biſkupowi, jako mu ſlubíł[RPo]. liſty (APl);
  • ludzié - ludzie. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG]. ludzié (NPl); ludzí (GAPl); ludziém (DPl); ludźmi (IPl); ludziech, ~ioch (LPl);
  • ludzſký - ludzki. Synowie ludzßczý, zøby jich czyn a ſtrzały, a jøzyk jich miecz oſtrý.[PF]. ludzßczý (mNPl); ludzſké (mAPl);

Łł

  • łokeć - łokieć. A udziałáł Beſeleel ſkrzíniø […], majǿcǿ półtrzeciá łokcia na dłúƶǿ a półtora na ßýrz, a wzwýß półtora łokcia[BZ]. łokeć (NASg); łokcia (GSg); łoktu (GLDu); łoket, łoktów, łokci (GPl); łokćmi, łokty (IPl);

Mm

  • mać - matka. Ján bieƶáł na Jánowø goſpodø i łajáł mu kurwie macierze ſyny i rwáł ji za włoſy[RKa]. mać (NSg); macierze (GLSg); macierzy (DSg); macierz (ASg); macierzǿ (ISg);
  • miecz - miecz. Synowie ludzßczý, zøby jich czyn a ſtrzały, a jøzyk jich miecz oſtrý.[PF]. miecz (NASg);
  • miedzy - między (+N./B.). kako-ć by oni na tem to ſwiecie miedzy krzeſcijany bydlić mieli[KG].
  • miód - miód. Obsiǿdziecie ziemiø jich, […], ziemiø płynǿcǿ mlékem a miodem[BZ]. miodu (GSg); miodem (ISg);
  • mír - pokój. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG]. mír (NASg); miru (GSg); mirem (ISg);
  • mléko - mleko. zøby jego bielßé mléka[BZ]. mléka (GSg); mléko (NAVSg); mléka (GSg); mlékem (ISg); mléce (LSg);
  • modlitwa - modlitwa. ſłyß modlitwø, jǿƶ nosimy[Br]. modlitwø (ASg);
  • morze - morze. poſtawi prawǿ nogø na morzi a lewǿ na ziemi[KŚ]. morza (GSg); morzi (LSg);
  • mǿƶ - mężczyzna; mąż; człowiek. błogoſławioný mǿƶ, jenƶ jeſt nie ßedł po radzie niemiłoſciwých i na dródze grzéßných nie ſtáł jeſt[PF]. mǿƶ (NSg); møƶa (GASg); møƶu (DSg); møƶu (LSg); møƶowie (NPl); møƶy, ~ów (GPl); møƶóm (DPl); møƶe (APl); møƶoch (LPl);
  • myſl - myśl. uſłyß głoſy, napleń myſli człowieczé[Br]. myſli (APl);
  • myſlić - myśleć. ale w zákonie Boƶém wolá jego i w zákonie jego bødzie myſlić[PF]. myſlić (Inf);

Nn

  • niebo - niebo. Bóg s nieba weźrzáł jeſt na ſyny ludzſké, by widziáł, jeſtli rozumný albo ßukajǿcý Boga[PF]. niebo (NAVSg); nieba (GSg); niebem (ISg); niebie (LSg); niebioſa (NAVPl); niebiós (GPl);
  • nieprzijaciél - nieprzyjaciel. przecz jeś zapomniáł miø i przecz ſmøcien chodzø, gdy miø mǿci nieprzijaciél?[PF]. nieprzijaciela (GASg); nieprzijacielem (ISg); nieprzijacielé (NPl); nieprzijacioły (IPl);
  • noc - noc. we dnie i w nocy[PF]. noc (NASg); nocy (GLSg); nocǿ (ISg); nocý (GPl);
  • nocſia - tej nocy. jiƶ-ci ſiø nocſia naß zbawiciél jeſt býł narodzíł s królewny niebieské[KG].
  • noga - noga. dáł Bóg przekłóć ſobie røce, nodze obie[Br]. noga (NSg); nogy (GSg); nogø (ASg); nodze (LSg); nodze (NAVDu); nóg (GPl); nogy (NAVPl); nogám (DPl); nogami (IPl); nogach (LPl);
  • noſić - nosić. ſłyß modlitwø, jǿƶ noſimy[Br]. noſimy (1PlPr);
  • nynie - teraz. jako była s poczǿtka i nynie, i wƶda, i na wieky wiekóm[PF].

Oo

  • ociec - ojciec. A ſǿ ta jiſtá ſłowa zmówioná oćcem ſwiøtým, jemuƶ bieße jimiø Symeon[KŚ]. oćcu (DSg); oćcem (ISg); oćcze (VSg);
  • oko - oko. mówí: widziele oczy moji zbawienié twoje[KŚ]. oko (NAVSg); oczy (NAVDu); oczú (GLDu); oczyma (DIDu);
  • ot - od. jidzie tobie król zbawiciél, jiƶby nás ot wieczne ſmirzci zbawíł[KŚ].

Pp

  • pán - pan. bo u Pana miłosirzdzié i opłwité u niego otkupienié[PF]. pán (NSg); pana(GASg); panem (ISg); panie (VSg); pany (APl);
  • páznogeć - paznokieć. ona ogolí ſobie krzczycø a oſtrziƶe páznogcie[BZ]. páznogcia (GSg); páznogcie (NAVPl);
  • piéniǿdze - pieniądze. to było tako dobre jako ty pieniądze[RPy]. piéniǿdze (NPl); piéniødzy (GPl);
  • piſać - pisać. ta ſłowa piße ſwiøtý Łukáß na czeſć i na fáłø godóm nyniejßým[KŚ]. piße (3SgPrs);
  • poczǿć - zacząć, rozpocząć. poczøchǿ ſiø modlić, jiƶby je Bóg zbawíł ot mocy króla pogańſkégo[KŚ]. poczøchǿ (3PlAor);
  • poczǿtek - początek. jenƶe przez poczǿtka s Bogem Oćcem jeſt-ć królewáł[KŚ]. poczǿtek (NASg); poczǿtka (GSg); poczǿtku, ~ce (LSg);
  • polský - polski. awa tych ſłów wýkłád s jøzyka łacińſkégo w polſký jeſt-ć taký:[…][KŚ]. polský (mASg);
  • pomoc - pomoc. poſłáł jim na pomoc anjeła ſwégo ſwiøtégo[KŚ]. pomoc (NASg);
  • popiół - popiół; potaż. bo popiół jako chléb jádł jeſḿ[PF]. popiół (NASg);
  • prawý - prawy. poſtawi prawǿ nogø na morzi a lewǿ na ziemi[KŚ]. prawǿ (fASg);
  • prózný - pusty. ziemia była nieuƶyteczná a prózná[BZ]. prózná (fNSg); prózien (mNSg);
  • przecz - dlaczego. przecz jeś zapomniáł miø i przecz ſmøcien chodzø, gdy miø mǿci nieprzijaciél?[PF].
  • przez - bez (+G.); przez (+A.). ſwiøtý Ján jeſt-ci ón býł ſto lát przez jednego lata ſtár[KG].
  • przijaciél - przyjaciel. tako wiøc jego mać s ſwými przijacioły ſǿ-ć oni byli ſwiøtégo Jána prosili[KG]. przijacielé (NPl); przijacioły (IPl);
  • pwać - ufać. dußa moja pwała w Pána[PF]. pwá (3SgPrs); pwaj (2SgImp); pwáł (mSgPst);

Rr

  • ráj - raj. ón s ſwiøtým Jánem półtrzeciá ſta lát w raju býł[KG]. raju (GSg); raju (LSg);
  • rana - rana. Tomiſłáw na dobrowolné dródze zaßedł Mikołajewi ſamoßóst i dáł mu dwie ranie[RPy]. ranø (ASg); ranie (NAVDu); rán (GPl);
  • rok - rok. ón raczýł nás ſiego dnia i ſiego roku we zdrowí, wiesielí dopuścić[KG]. roku (GSg);
  • róſć - rosnąć. I káƶø tobie wielmi bújno róſć[BZ]. roſcie (3SgPrs); roſtǿ (3PlPrs); roſtǿcý (mSgPrtPrsAct);
  • rozumieć - rozumieć. my nie rozumiemy po niemieczſku[RPo]. rozumiemy (1PlPr); rozumiáł (mSgPst);
  • røka - ręka. dáł Bóg przekłóć ſobie røce, nodze obie[Br]. røka (NSg); røky (GSg); røkø (ASg); røce (LSg); røce (NAVDu); røku (GLDu); røkáma (DIDu); rǿk (GPl);
  • ryba - ryba. panújcie rybám morzſkým i ptaſtwu[BZ]. ryba (NSg); ryby (GSg); rybø (ASg); ryby (NAVPl); rybám (DPl);

RZrz

  • rzec - powiedzieć. prorok Dawíd, uznamionáw o jego ſilném ubóƶſtwie, jeſt-ć ſwiadeczſtwo dáł, rzeka […][KŚ]. rzecze (3SgAor); rzeka (mNSgPrtPrs); rzekø (1SgFut); rzeczeß (2SgFut); rzeczecie (2PlFut); rzeczcie (2PlImp);
  • rzéka - rzeka. na rzékach babilońſkých, tamo ſiedzieli jeſmy i płakali[PF]. rzéka (NSg); rzéce (DLSg); rzékami (IPl); rzékach (LPl);

Ssſ

  • ſiedzieć - siedzieć. na rzékach babilońſkých, tamo ſiedzieli jeſmy i płakali[PF].
  • ſiemiø - nasiono; nasienie. ſiemiø jich na wieky zprawiono bødzie[PF]. ſiemiø (NAVSg); ſiemienia (GSg); ſiemieniu (DSg); ſiemieniem (ISg); ſiemieniu (LSg);
  • ſioſtra - siostra. kaƶdý, jen opuſcí dóm, brata, oćca, matkø, ſioſtry albo rolǿ prze mé jimiø, ſtokroć tele weźmie[KWŚ]. ſioſtra (NSg); ſioſtry (GSg); ſieſtrze (DLSg); ſioſtrø (ASg); ſioſtrǿ (ISg); ſioſtry (NAVPl);
  • ſirzdce - serce. ſirzdce jego jemu doradzi, jiƶby [...] s ſwiøtǿ cyrkwiǿ dzinſia zawołáł[KŚ]. ſirzdce (NAVSg); ſirzdca (GSg); ſirzdcu (DLSg);
  • ſkot - bydło. Czeſtek dáwáł Jakußewi ſkot do røky, jako ſǿd ſkázáł[RPo]. ſkot (NASg);
  • ſkóra - postać zewnętrzna. jeſt ón býł s ſiebie ſwǿ ſkórø zdrzucíł[KG].
  • ſłowo - słowo. ta ſłowa piße mǿdrý Salomon[KŚ]. ſłowo (NAVSg); ſłowu (DSg); ſłowem (ISg); ſłowie (LSg); ſłowie (NAVDu); ſłowa (NAVPl); ſłów (GPl); ſłowy (IPl); ſłowiech (LPl);
  • ſługa - sługa. bǿdź podnóƶkem ſługám twých bratów[BZ]. ſługa (NSg); ſługy (GSg); ſłudze (DLSg); ſługø (ASg); ſłudzy (NVPl); ſłúg (GPl); ſługám (DPl); ſługy (APl); ſługami (IPl); ſługach (LPl);
  • ſłuńce - słońce. ot ſłuńca wzchodu do ſłuńca záchodu[RKa]. słuńca (GSg);
  • ſłza - łza. z tájnégo sirzdca strumienie gorzkých ſłez za grzéchy wylije[KŚ]. ſłez (GPl); ſłzy (NAVPl); ſłzami (IPl); ſłzach (LPl);
  • ſmirzć - śmierć. jidzie tobie król zbawiciél, jiƶby nás ot wieczné ſmirzci zbawíł[KŚ]. ſmirzci (GSg);
  • ſǿſiád - sąsiad. wſtanø i s jinými ſǿſiady[RPo]. ſǿſiady (IPl);
  • ſpołu - razem. Gdyƶ-by ſpáł mǿƶ s cudzǿ ƶonǿ, oba ſpołu umrzeta[BZ].
  • ſto - sto. ón s ſwiøtým Jánem półtrzeciá ſta lát w raju býł[KG]. ſto (NAVSg); ſta (GSg); ſcie (NAVDu); ſtú (GLDu); ſta (NAVPl); ſet (GPl);
  • ſtrona - strona. Aaron a Hur podpirali røce jego s obú ſtronu[BZ]. ſtrona (NSg); ſtrony (GSg); ſtronie (DLSg); ſtronø (ASg); ſtronu (GLDu); ſtrón (GPl);
  • ſtworzić - stworzyć. W poczǿtce Bóg ſtworzíł niebo i ziemiø[BZ]. ſtworzíł (mSgPst); ſtworziwßy (mPlPrtPstAct);
  • ſwiat - świat. a dać raczy, jegoƶ proſímy, a na ſwiecie zboƶný pobyt[Br]. ſwiat (NASg); ſwiata (GSg); ſwiatu (DSg); ſwiecie (LSg);
  • ſwiéca - świeca. uczyníł Bóg dwie ſwiécy wielicý[BZ]. ſwiécy (NAVDu); ſwiéc (GPl);
  • ſwiøtý - święty. ale w ſwiøtém piſaní cztwiorakým ludzióm, pobudzajø je, mówí Bóg wßemogǿcý […][KŚ].
  • ſýn - syn. czſo mi uczyníł Łøkomír ßkody, s ſwými ſyny, tego mám dzieſiøć grziwien[RPo]. ſýn (NSg); ſyna (GASg); ſynowi (DSg); ſynem (ISg); ſynu (LSg); ſynu (VSg); ſyny (NAVDu); ſynu (GLDu); ſynóma (DIDu); ſynowie (NPl); ſynów (GPl); ſynóm (DPl); ſyny (APl); ſynmi, ſyny (IPl); ſynech ~iech? (LPl);

ẞß

  • ßkoda - szkoda, strata. Staßek nie uczyníł na Dobieſława ni jedné ßkody o pół jednegonadſcie grziwien[RPo]. ßkody (GSg); ßkód (GPl); ßkodzie (LSg);
  • ßukać - szukać. Bóg s nieba weźrzáł jeſt na ſyny ludzſké, by widziáł, jeſtli rozumný albo ßukajǿcý Boga[PF]. ßukajǿcý (mPrtActPrs);
  • ßýrz - szerokość. A udziałáł Beſeleel ſkrzíniø […], majǿcǿ półtrzeciá łokcia na dłúƶǿ a półtora na ßýrz, a wzwýß półtora łokcia[BZ]. ßýrz (NASg);

Tt

  • tamo - tam. na rzékach babilońſkých, tamo ſiedzieli jeſmy i płakali[PF].
  • togodlá - dlatego. togodlá przed wołem a przed oſłem w jaſłkách Sýn Boƶý połoƶón býł[KŚ].
  • trzimać - trzymać. Halƶka trzimá ode cztýr lat dziedzinø s pokojem, a Smichna k tej nie má niczs[RKr]. trzimá (3SgPr);

Uu

  • ucho - ucho. naſtrojenié jich ſirzca ſłyßało jeſt ucho twoje[PF]. ucho (NAVSg); ucha (GSg); ußy (NAVDu); ußú (GLDu); ußyma (DIDu);
  • úſta - usta. Goſpodnie, wargy moje otwórz, a úſta moja zjawiǿ chwáłø twojø[PF]. úſta (NAVPl); úſt (GPl); úſtóm (DPl); úſty (IPl); úſciech (LPl);

Ww

  • weźrzeć - wejrzeć. Bóg s nieba weźrzáł jeſt na ſyny ludzſké, by widziáł, jeſtli rozumný albo ßukajǿcý Boga[PF]. weźrzáł (mSgPst);
  • wiciøƶstwo - zwycięstwo. trojaká rzecz króla mocniejßégo pokázuje: ustawiczné wiciøƶſtwo, mocné włodyczſtwo, wieliké bogatſtwo[KŚ].
  • wiedzieć - wiedzieć. Goſpodnie, da mi to wiedzieć, bych mógł o tem czſo powiedzieć[ZS].
  • wiek - stulecie. ſiemiø jich na wieky zprawiono bødzie[PF]. wieky (APl);
  • wieliký - wielki. w jego ucießném wielikých cúd czyniení[KŚ].
  • wieprz - wieprz. Anka zabiła Maciejewi wieprz i na wǿgrodzie mu nie dała paſć[RPy]. wieprz (ASg);
  • włodyczſtwo - władza. trojaká rzecz króla mocniejßégo pokázuje: uſtawiczné wiciøƶſtwo, mocné włodyczſtwo, wieliké bogatſtwo[KŚ].
  • woda - woda. uczyníł Bóg ſtworzenié, i rozdzielíł wody[BZ]. woda (NSg); wodø (ASg); wody (NAVPl); wód (GPl); wodami (IPl); wodach (LPl);
  • wolá - wola. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG]. wolá (NSg); wolé (GSg); wolí (LSg);
  • wół - wół. togodlá przed wołem a przed oſłem w jaſłkách Sýn Boƶý połoƶón býł[KŚ]. wół (NSg); wołu (GSg); wołu, wół (ASg); wołem (ISg); woły (APl); wołów (GPl); woły (IPl); wolech (LPl);
  • wǿƶ - wąż. bǿdźcie tako mǿdrzí, jako-ć ſǿ wøƶewie mǿdrzí[KG]. wǿƶ (NSg); wøƶewie (NPl);
  • wóz - wóz. jako-ḿ já nie wywozíł Witkowa gnoju dwiema wozóma samowtór[RWa]. wozóma (DIDu);
  • wróbl - wróbel. czúł jeſḿ i uczynión jeſḿ jako wróbl ßczegielný w dachu[PF]. wróbl (NSg);
  • wróg - wróg. nieprzijaciele, to ſǿ djabli, wrodzy człowieka grzéßnégo[KŚ]. wrodzy (NPl); wrogów (GPl); wrogóm (DPl);
  • wrzemiø - czas. i to uznaje, kegdy ſgrzeßýł, w kaké wrzemiø ſgrzeßýł, kylkokroć ſgrzeßýł[KŚ]. wrzemiø (NAVSg);
  • wzchód - wschód (słońca); wschód (kierunek). ot ſłuńca wzchodu do ſłuńca záchodu[RKa]. wzchodu (GSg);
  • wzdać - oddać, złożyć. obietnicø Bogu wzdachǿ[KŚ]. wzdachǿ (3PlAor); wzdali (3PlPst);
  • wzwýß - wysokość. A udziałáł Beſeleel ſkrzíniø […], majǿcǿ półtrzeciá łokcia na dłúƶǿ a półtora na ßýrz, a wzwýß półtora łokcia[BZ]. wzwýß (NASg);

Zz

  • zabić - zabić; ubić. Anka zabiła Maciejewi wieprz i na wǿgrodzie mu nie dała paſć[RPy]. zabiła (fSgPst);
  • záchód - zachód (słońca); zachód (kierunek). ot ſłuńca wzchodu do ſłuńca záchodu[RKa]. záchodu (GSg);
  • zákón - prawo. ale w zákonie Boƶém wolá jego i w zákonie jego bødzie myſlić[PF]. zákonie (LSg);
  • zdrzucić - zrzucić. jeſt ón býł s ſiebie ſwǿ ſkórø zdrzucíł[KG].
  • ziemia - ziemia; ląd. poſtawi prawǿ nogø na morzi a lewǿ na ziemi[KŚ]. ziemie (GSg); ziemiø (ASg); ziemiǿ (ISg); ziemi (LSg);
  • znać - znać. mám dwie dziéwce, jeƶeſta jeßcze møƶów nie znale[BZ].
  • zǿb - ząb. zøby jego bielßé mléka[BZ]. zǿb (NASg); zøby (NAVPl);

Źź

  • źrzebiec - źrebię Czſo mi røczýł Boguchwáł za źrzebiec i kobyłø, to ſtało za trzi grziwny[RPo]. źrzebiec (NASg);
  • źrzeć - patrzeć. oczy jego na ubogégo źrzíta[PF]. źrzíß (2SgPrs); źrzíta (3DuPrs);

Ƶƶ

  • ƶona - kobieta; żona. opięć zdziáł Adám jimiø ſwéj ƶenie Jewa[BZ]. ƶona (NSg); ƶony (GSg); ƶenie (DLSg); ƶonø (ASg); ƶonǿ (ISg); ƶenie (NAVDu); ƶonoma (DIDu); ƶony (NAVPl); ƶón (GPl); ƶonám (DPl); ƶonami (IPl);

Kanon tekstów języka staropolskiego

  1. [BG] Bulla Gnieźnieńska. Bulla papieska wydana 7 lipca 1136 w Pizie, znosząca zwierzchność arcybiskupstwa magdeburskiego nad polskim Kościołem. Tekst został napisany w języku łacińskim.
  2. [Br] Bogurodzica. Za najstarszy znany utwór literacki w języku polskim uznawane są dwie pierwsze zwrotki pieśni Bogurodzica. Wśród badaczy panują jednak duże rozbieżności, kiedy dokładnie powstała ta pieśń – data jej powstania umieszczana jest od XI do końca XIV wieku.
  3. [BZ] Biblia Królowej Zofii. Najstarsza zachowana próba przetłumaczenia Starego Testamentu na język polski. Została wykonana na zlecenie żony Władysława Jagiełły, królowej Zofii Holszańskiej. Przekład ukończony został w latach 1453–1455. Jednym z autorów tłumaczenia był kapelan królowej Andrzej z Jaszowic.
  4. [KG] Kazania Gnieźnieńskie. Zbiór kazań w języku polskim i łacińskim spisany na początku XV wieku.
  5. [KŚ] Kazania Świętokrzyskie. Polskie średniowieczne kazania, pochodzące prawdopodobnie z końca XIII lub z XIV wieku, uznawane za najstarszy dokument prozatorski stworzony w języku polskim.
  6. [KWŚ] Kazanie na dzień Wszech Świętych. Obszerne polskie kazanie zachowało się w łacińskim rękopisie Biblioteki Kapitulnej w Pradze z połowy XV wieku. Poprzedza go polski przekład fragmentu Ewangelii św. Mateusza o błogosławieństwach. Cały zabytek wykazuje mazowieckie cechy językowe.
  7. [LŚ] Lament Świętokrzyski. Znany również jako Żale Matki Boskiej pod krzyżem, albo Posłuchajcie Bracia Miła. Utwór z XV wieku.
  8. [MD] Maryja, czysta dziewice. Po Bogurodzicy jest to najstarsza nasza pieśń maryjna; powstała przypuszczalnie już w XIV stuleciu, na co wskazują liczne archaizmy leksykalne i gramatyczne.
  9. [PF] Psałterz Floriański. Psałterz pochodzący z końca XIV wieku. Jest to dzieło trójjęzyczne (łacina, polski, niemiecki) zapisane na 296 pergaminowych kartach.
  10. [PK] Psałterz krakowski. Anonimowy psałterz w języku polskim pochodzący z rękopisu powstałego prawdopodobnie w latach 1470-1480. Psałterz ten został wydany w Krakowie w 1532 roku przez Hieronima Wietora oraz ponownie w roku 1535.
  11. [PP] Psałterz Puławski. Polski przekład Księgi Psalmów powstały pod koniec XV wieku. Nie jest znany jego autor, ani dokładny czas powstania.
  12. [RKa], [RKr], [RKo], [RWa], [RWr], [RL], [RPy], [RPo] Roty sądowe kaliskie, krakowskie, kościańskie, warszawskie, wrocławskie, legnickie, pyzdrskie i poznańskie. Polskie średniowieczne roty sądowe – teksty przysiąg (rot) sądowych w języku polskim, zapisane w księgach z XIV i XV wieku.
  13. [Roz] Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny, powstały najprawdopodobniej na początku XV wieku.
  14. [SU] Skarga umierającego. Średniowieczna pieśń eschatologiczna zapisana w formie abecedariusza, powstała po roku 1424 (przypuszcza się, że ok. 1470). Autor nieznany. Istnieje w dwóch przekazach, płockim i wrocławskim.
  15. [ZL] Zdania legnickie. Dwa średniowieczne zdania w języku polskim przytoczone w opisie bitwy pod Legnicą w Rocznikach Jana Długosza.
  16. [ZS] O zachowaniu się przy stole. Wiersz będący przykładem średniowiecznej poezji polskiej przypisywany Przecławowi Słocie. Utwór napisany przed 1415.