Język staropolski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 352: Linia 352:
 
! przypadek !! r. męski !! r. żeński i nijaki
 
! przypadek !! r. męski !! r. żeński i nijaki
 
|-
 
|-
| M.=B. || dwa || dwie
+
! Nom.=Acc.  
 +
| dwa || dwie
 
|-
 
|-
| D.=Ms. || dwú || dwú
+
! Gen.=Loc.  
 +
| dwú || dwú
 
|-
 
|-
| C.=N. || dwiema  || dwiema
+
! Dat.=Ins.  
 +
| dwiema  || dwiema
 
|}
 
|}
 
Podobnie odmieniał się liczebnik ''oba, obie''.
 
Podobnie odmieniał się liczebnik ''oba, obie''.
Linia 365: Linia 368:
 
! przypadek !! r. męski !! r. żeński i nijaki
 
! przypadek !! r. męski !! r. żeński i nijaki
 
|-
 
|-
| M. || trzé || trzi
+
! Nom.  
 +
| trzé || trzi
 
|-
 
|-
| D. || trzi  ||  
+
! Gen.  
 +
| trzi  ||  
 
|-
 
|-
| C. ||  ||  
+
! Dat.  
 +
|  ||  
 
|-
 
|-
| B. ||  || trzi
+
! Acc.  
 +
|  || trzi
 
|-
 
|-
| N. || trzemi ||  
+
! Ins.  
 +
| trzemi || trzemi
 
|-
 
|-
| Ms. || trzech || trzech
+
! Loc.  
 +
| trzech || trzech
 
|}
 
|}
  
Linia 383: Linia 392:
 
! przypadek !! r. męski !! r. żeński i nijaki
 
! przypadek !! r. męski !! r. żeński i nijaki
 
|-
 
|-
| M. || cztyrze || cztyrzi
+
! Nom.  
 +
| cztyrze || cztyrzi
 
|-
 
|-
| D. || cztyr ||  
+
! Gen.
 +
| cztyr ||  
 
|-
 
|-
| C. ||  ||  
+
! Dat.  
 +
|  ||  
 
|-
 
|-
| B. ||  || cztyrzi
+
! Acc.  
 +
|  || cztyrzi
 
|-
 
|-
| N. || cztyrzma || cztyrzma
+
! Ins.  
 +
| cztyrzma || cztyrzma
 
|-
 
|-
| Ms. || cztyrzich || cztyrzich
+
! Loc.  
 +
| cztyrzech || cztyrzech
 
|}
 
|}
  
Linia 399: Linia 414:
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
|-
 
|-
| M. || piøć
+
! Nom.  
 +
| piøć
 
|-
 
|-
| D. || piøci
+
! Gen.  
 +
| piøci
 
|-
 
|-
| C. ||  piøci
+
! Dat.  
 +
|  piøci
 
|-
 
|-
| B. ||  piøć
+
! Acc.  
 +
|  piøć
 
|-
 
|-
| N. || piøciǿ  
+
! Ins.  
 +
| piøciǿ  
 
|-
 
|-
| Ms. ||  piøci
+
! Loc.  
 +
|  piøci
 
|}
 
|}
  

Wersja z 20:32, 6 maj 2020

język staropolski
jøzyk polſký, polßczyzna
Sposoby zapisu: łaciński zmodyfikowany
Klasyfikacja: języki naturalne
Ilość mówiących wymarły
Lista conlangów

Język staropolski — najwcześniejszy zaświadczony etap rozwoju języka polskiego. Umownie przyjmuje się czas jego rozwoju za okres od X wieku, kiedy pojawiły się pierwsze różnice pomiędzy gwarami polskimi, a grupą czesko-słowacką, łużycką oraz pomorską. Za umowny koniec przyjmuje się XV wiek, kiedy zaczęła rozkwitać polska literatura i rozpoczęła się epoka języka średniopolskiego.

Niniejszy artykuł ma na celu odbudowanie najwcześniejszej staropolskiej gramatyki i leksyki bazując na, niestety, lichym kanonie.



Zasady rekonstrukcji języka

  1. Celem rekonstrukcji jest uchwycenie i odtworzenie języka staropolskiego w najstarszej zaświadczonej postaci.
  2. Rekonstrukcja nie zamierza przywracać stanu prasłowiańskiego. Jeśli danego elementu gramatyki nie spotkano w ani jednym dokumencie z korpusu języka i nie ma istotnej przyczyny, by podejrzewać go o istnienie, rekonstrukcja go nie obejmie.
  3. Jeśli obok formy archaicznej, prasłowiańskiej albo pralechickiej, spotyka się formę późniejszą, wtórną, to przyjmujemy za właściwą formę archaiczną.
  4. Mamy w pamięci wpływ średniowiecznej łaciny, średnio-wysoko-niemieckiego oraz staroczeskiego na staropolszczyznę. Z tego powodu unikamy elementów, które mogą być kalkami z wymienionych języków. Nie zamierzamy tu oczyszczać języka z obcych naleciałości, a jedynie z radosnej twórczości skrybów.
  5. Ortografia w ogólności ma być podobna do tej późnośredniowiecznej, ale w szczególności ma być konsekwentna i względnie etymologiczna.
  6. Każde słowo, które wystąpiło w korpusie musi zostać wpisane do słownika wraz ze znaczeniem, zdaniem, które go zawiera, a którego kontekst przybliża znaczenie owego słowa, a także z formami odmienionymi wraz ze skrótowym opisem formy gramatycznej.
  7. Jesteśmy świadomi podziału staropolszczyzny na miejscowe narzecza, ale staramy się uwydatnić cechy ogólnokrajowe.

Fonologia oraz ortografia

Alfabet używany do zapisu staropolszczyzny:

  • Aa - /a/
  • Áá - /aː/
  • Bb - /b/
  • B́b́ - /bʲ/
  • Cc - /ʦ/
  • Ćć - /ʨ/
  • CZcz - /ʧ/
  • Dd - /d/
  • DZdz - /ʣ/
  • DŹdź - /ʥ/
  • DƵdƶ - /ʤ/
  • Ee - /e/
  • Éé - /eː/
  • Ff - /f/, /xʋ/
  • Gg - /g/
  • Hh - /h/?
  • CHch - /x/
  • Ii - /i/
  • Íí -/iː/
  • Jj - /j/
  • Kk - /k/
  • Ll - /lʲ/
  • Łł - /ɫ/
  • Mm - /m/
  • Ḿḿ - /mʲ/
  • Nn - /n/
  • Ńń - /ɲ/
  • Oo - /o/
  • Óó - /oː/
  • Øø - /ɑ̃/
  • Ǿǿ - /ɑ̃ː/
  • Pp - /p/
  • Ṕṕ - /pʲ/
  • Rr - /r/
  • RZrz - /r̝/
  • Ssſ - /s/
  • Śś - /ɕ/
  • ẞß - /ʃ/
  • Tt - /t/
  • Uu - /u/
  • Úú - /u:/
  • Ww - /ʋ/
  • Ẃẃ - /ʋʲ/
  • Yy - /ɨ/
  • Ýý - /ɨː/
  • Zz - /z/
  • Źź - /ʑ/
  • Ƶƶ - /ʒ/

Gramatyka

Rzeczownik

Rzeczownik w języku staropolskim odmieniał się przez siedem przypadków i trzy liczby.

Deklinacja I

Według tej deklinacji odmieniały się rzeczowniki rodzaju męskiego (twardo- oraz miękkotematowe) oraz nijakiego (na -o, -e oraz -é). Poniższa tabelka przedstawia typowe końcówki fleksyjne:

przypadek i liczba chléb kóń lato pole zdrowié
M. l. poj. -0 -0 -o -e
D. l. poj. -a, -u -a, -u -a -a
C. l. poj.
B. l. poj. -0 -0 -o -e
N. l. poj. -em -em -em -em -ím
Ms. l. poj. -e² -e² -i
W. l. poj. -e
M.=B.=W. l. podw.
D.=Ms. l. podw.
C.=N. l. podw.
M.=W. l. mn.
D. l. mn.
C. l. mn.
B. l. mn.
N. l. mn.
Ms. l. mn.

Czasownik

Czasownik w języku staropolskim odmieniał się przez trzy osoby oraz trzy liczby. Występował czas przyszły prosty, czas przyszły złożony, czas teraźniejszy, czas przeszły złożony oraz czas przeszły prosty (aoryst). Imperfektu prawdopodobnie nie zaświadczono. Występowały także liczne imiesłowy.

Czasownik być

Czasownik być jest nieregularny oraz ma kilka form supletywnych. Poniższa tabelka przedstawia jego odmianę:

osoba i liczba cz. teraźniejszy cz. przyszły aoryst rozkaźnik
1os. l. poj. jeſḿ bødø bych
2os. l. poj. jeś bødzieß by bǿdź
3os. l. poj. jeſt bødzie by bǿdź
1os. l. podw.
2os.=3os. l. podw. jeſta
1os. l. mn. jeſmy bychom bǿdźmy
2os. l. mn. jeſcie bǿdźcie
3os. l. mn. ſǿ bødǿ bychǿ

Formy aorystu bych, by, …, ale także obych, abych były używane w zdaniach przypuszczających i życzeniowych.

Czasownik jić

Podobnie nieregularny jest czasownik jić (iść), ma dwa zasadnicze tematy. Poniższa tabelka przedstawia jego odmianę:

osoba i liczba cz. teraźniejszy aoryst rozkaźnik
1os. l. poj. jidø
2os. l. poj. jidzie jidzi
3os. l. poj. jidzie
1os. l. podw.
2os.=3os. l. podw.
1os. l. mn.
2os. l. mn.
3os. l. mn. jidziechǿ

Dodatkowo imiesłów czasu przeszłego to ßedł, ßła, ßło…

Przymiotnik

Zaimek

Zaimki osobowe

W języku staropolskim istniały zaimki osobowe dla osób pierwszej i drugiej każdej z trzech liczb, a do tego istniał zaimek zwrotny, który nie posiadał formy mianownikowej.

przypadek 1 os. l. poj. 2 os. l. poj. 1 os. l. podw. 2 os. l. podw. 1 os. l. mn. 2 os. l. mn. zaimek zwrotny
Nom. jáz?, já ty my wy
Gen. mnie, miø ciebie, ciø nás wás ſiebie, ſiø
Dat. mnie, mi tobie, ci nám wám ſobie, ?
Acc. mnie, miø ciebie, ciø nás, ny? wás, wy? ſiebie, ſiø
Ins. mnǿ tobǿ nami wami ſobǿ
Loc. mnie tobie nás wás ſobie

Niektóre zaimki posiadały krótkie formy, które były używane podobnie jak w dzisiejszej polszczyźnie, czyli wszędzie, z wyjątkiem początku zdania, miejsc po przyimkach, oraz miejsc, na które pada logiczny akcent zdania.

Nie jest jasny status zaimka jáz oraz biernikowych form ny i wy. Pojawiają się one jednokrotnie w całym kanonie, więc albo są archaizmami (są to pierwotne postaci prasłowiańskich zaimków) albo są to zapożyczenia ze staroczeskiego, w którym te zaimki normalnie istniały.

Zaimki wskazujące

Poniższa tabela przedstawia odmianę zaimka wskazującego ten, ta, to. Podobnie odmieniają się wszystkie twardotematowe zaimki.

przypadek i liczba r. męski r. żeński r. nijaki
Nom.=Voc. Sg. ten ta to
Gen. Sg. togo ty? togo
Dat. Sg. tomu tomu
Acc. Sg. ten/togo to
Ins. Sg. tym tǿ tym
Loc. Sg. tem tem
Nom.=Acc.=Voc. Du. ta ty
Gen.=Loc. Du.
Dat.=Ins. Du. tyma tyma tyma
Nom.=Voc. Pl. ci ty ta
Gen. Pl. tych tych tych
Dat. Pl. tym tym tym
Acc. Pl. ty te ta
Ins. Pl. tymi tymi tymi
Loc. Pl. tych tych tych

W niektórych zabytkach (m.in. w Kazaniach Świętokrzyskich) spotyka się zamiast ten formę tet pochodzącą ze zduplikowanego psł. *tъ.


Odmiana zaimka osobowego jen, ja, je (spotykanego także w zaimku względnym jenƶ). Podobnie odmieniają się wszystkie twardotematowe zaimki.

przypadek i liczba r. męski r. żeński r. nijaki
Nom.=Voc. Sg. jen ja je
Gen. Sg. jego jego
Dat. Sg. jemu jemu
Acc. Sg. ji je
Ins. Sg. jim jǿ jim
Loc. Sg. jem jem
Nom.=Acc.=Voc. Du. ja
Gen.=Loc. Du.
Dat.=Ins. Du. jima jima jima
Nom.=Voc. Pl. ji je ja
Gen. Pl. jich jich jich
Dat. Pl. jim jim jim
Acc. Pl. je je ja
Ins. Pl. jimi jimi jimi
Loc. Pl. jich jich jich

Analogiczne końcówki przyjmowały zaimki dzierżawcze mój, twój, ſwój. Zaimki dzierżawcze naß, waß odmieniały się prawdopodobnie jak przymiotniki.

Zaimki pytajne

Odmiana zaimków pytajnych kto oraz czſo.

Nom. kto czſo
Gen. kogo czego
Dat. komu czemu
Acc. kogo czſo, cz
Ins. kým czým
Loc. kem czem

Krótka postać cz istniała wyłącznie po przyimkach, na przykład we-cz, za-cz, o-cz – w co, za co, o co.

Liczebnik

Liczbniki główne

Liczbnik jedzín, jedna, jedno odmieniał się tak, jak twardotematowy zaimek wskazujący.
Poniżej tabelka odmiany liczebnika dwa, dwie. Liczebnik ten wymuszał na rzeczowniku liczbę podwójną i związek zgody.

przypadek r. męski r. żeński i nijaki
Nom.=Acc. dwa dwie
Gen.=Loc. dwú dwú
Dat.=Ins. dwiema dwiema

Podobnie odmieniał się liczebnik oba, obie.

Poniżej tabelka odmiany liczebnika trzé, trzi. Liczebnik ten wymuszał na rzeczowniku liczbę mnogą i związek zgody.

przypadek r. męski r. żeński i nijaki
Nom. trzé trzi
Gen. trzi
Dat.
Acc. trzi
Ins. trzemi trzemi
Loc. trzech trzech

Poniżej tabelka odmiany liczebnika cztyrze, cztyry. Liczebnik ten wymuszał na rzeczowniku liczbę mnogą i związek zgody.

przypadek r. męski r. żeński i nijaki
Nom. cztyrze cztyrzi
Gen. cztyr
Dat.
Acc. cztyrzi
Ins. cztyrzma cztyrzma
Loc. cztyrzech cztyrzech

Liczebniki od pięciu do dziesięciu czyli piøć, ßeſć, ſiedḿ, oſḿ, dziewiøć, dziesiøć odmieniały się jak typowe rzeczowniki żeńskie zakończone na spółgłoskę. Poniższa tabelka przedstawia odmianę liczebników 5-10 na przykładzie piøć. Liczebniki te wymuszały na rzeczowniku formę dopełniacza liczby mnogiej (i związek rządu??). Jedna forma dla wszystkich rodzajów.

Nom. piøć
Gen. piøci
Dat. piøci
Acc. piøć
Ins. piøciǿ
Loc. piøci

Liczebniki 11-19 tworzymy dodając cząstkę -nadzieſcie.

Liczebnik ſto odmieniał się jak zwykły rzeczownik na -o. Wyższe liczebniki tworzone były analitycznie: dwie ſcie, trzi ſta, cztyrzi ſta, piøć ſet, ßeſć ſet, ſiedḿ ſet, oſḿ ſet, dziewiøć ſet. Odmieniane były obydwa człony, w połączeniu z rzeczownikami mieliśmy związek rządu.

Liczebniki zbiorowe

Liczebniki zbiorowe były używane razem z rzeczownikami zbiorowymi oraz tymi, które nie posiadały liczby podwójnej, na przykład dwoje dźwirze (dwoje drzwi).

Liczebniki porządkowe

Liczebniki porządkowe od pierwszego do dziesiątego to pirzwý, drugý, trzecí, cztwártý, piǿtý, ßóſtý, ſiódmý, óſmý, dziewiǿtý, dzieſiǿtý.

Słownik

Aa

  • anjéł - anioł. poſłáł jim na pomoc anjeła ſwégo ſwiøtégo[KŚ]. anjéł (NSg); anjeła (GASg); anjeli (APl);
  • awa - oto. awa tych ſłów wýkłád s jøzyka łacińſkégo w polſký jeſt-ć taký:[…][KŚ].

Bb

  • barzo - bardzo. bo-ć ón jeſt býł barzo bogatý, jiƶ-ci ón jeſt ksiǿƶøcégo rodu býł[KG].
  • Bóg - Bóg. jiƶby Bóg ſiø nad nimi ſmiłowáł[KŚ]. Bóg (NSg); Boga (GSg); Bogu, Bogowi (DSg); Bodze (LSg); Boƶe (VSg); bogowie (NPl); bogóm (DPl);
  • bogatstwo - bogactwo. trojaká rzecz króla mocniejßégo pokázuje: uſtawiczné wiciøƶſtwo, mocné włodyczſtwo, wieliké bogatſtwo[KŚ].
  • bogatý - bogaty. bo-ć ón jeſt býł barzo bogatý, jiƶ-ci ón jeſt ksiǿƶøcégo rodu býł[KG].
  • Boƶý - Boży. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG]. Boƶý (mNSg);
  • brat - brat; bliźni. Ján jeſt naß brat[RPo]. brat (NSg);
  • brózda - bruzda, rynna. Mikołáj pooráł ßeſć brózd, to jeſt rozoráł granicø prawǿ[RPy]. brózd (GPl);

Cc

  • cudo - cud. w jego ucießném wielikých cúd czyniení[KŚ]. cúd (GPl);

Ćć

CZcz

  • czas - czas. w ten to czas, gdyƶ-ci ſǿ k nám s niebiós ſwiøci anjeli wieſielǿc ſiø byli ſtøpowali[KG]. czas (NASg);
  • człowiek - człowiek. nieprzijaciele, to ſǿ djabli, wrodzy człowieka grzeßnégo[KŚ]. człowiek (NSg); człowieka (GASg); człowiecze (VSg); człowieków (GPl);
  • człowieczý - człowieczy, ludzki. jiƶ jeſt-ć ſeſłáł Syna ſwégo na pocießenié pokoleniá człowieczégo[KŚ].
  • cztyrdzieſci - czterdzieści. Dzirzƶek przejednáł Mikołaja cztyrdzieſtymi grziwnami w Ƶyrkowie[RPy]. cztyrdzieſtymi (I);
  • czyſć - czytać. czcie ſiø tako we kſiøgach ſødských: […][KŚ]. czcie (3SgPrs);

Dd

  • dać - świat. a dać raczy, jegoƶ proſímy[Br]. dać (Inf); da (Imp1Sg?);
  • dár - dar. dary jemu wzdali, bo król ßczodrzéjßý[KŚ]. dary (APl);
  • dobrý - dobry. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG]. dobré (fGg);
  • dóm - dom. upojeni bødǿ od ƶyznoſci domu twégo[PF]. dóm (NASg); domu (GSg); domu (LSg);
  • dróga - droga. bo znaje Goſpodzín drógø prawých, a dróga złých zgynie[PF]. dróga (NSg); drógø (ASg); dródze (LSg); drógy (NPl);
  • duch - duch. ſłáwa Oćcu i Synowi, i Świøtému Duchu[PF]. duchu (DSg);
  • dußa - dusza. bo ſiø chwálí grzéßnik w ƶǿdzach duße ſwojé[PF]. dußa (NSg); duße (GSg); dußø (ASg); duße (VSg);
  • dým - dym. bo ſeßli ſǿ jako dým dniowie moji, a koſci moje jako ſkwarczek zeſchły ſǿ[PF]. dým (NASg);
  • dzinſia - dziś. ſirzdce jego jemu doradzi, jiƶby [...] s ſwiøtǿ cyrkwiǿ dzinſia zawołáł[KŚ].
  • dzień - dzień. bo ſeßli ſǿ jako dým dniowie moji, a koſci moje jako ſkwárczek zeſchły ſǿ[PF]. dzień (NASg); dnia (GSg); dnie (LSg); dniowie (NPl); dniów (GPl); dni (APl);
  • dziewſtwo - dziewictwo. Ján ſjacháw s dobrowolné drogy i wziǿł miø i nióſł do chróſta gwáłtem, i uczyníł mi uſilé, i dziewſtwo mi odjǿł[RKa].

Gg

  • Goſpodzin - Pan. zpowiádać ſiø bødø tobie, Goſpodnie, we wßém ſirzcu mojem[PF]. Goſpodzin (NSg); Goſpodna (GASg); Goſpodnu (DSg); Goſpodnie (VSg);
  • gorze - nieszczęście, biada. gorze ſiø nám stało![ZL].
  • gorzký - gorzki. z tájnégo sirzdca strumienie gorzkých ſłez za grzéchy wylije[KŚ]. gorzkých (GPl);
  • grzéch - grzech. mówí Bóg ſpiǿcým, jiƶ ſiø w grzéßech zapieklajǿ[KŚ]. grzécha (GSg); grzécha (NAVDu?); grzéchy (NAPl); grzéchów (GPl); grzéchy (IPl); grzéßech (LPl);
  • grzéßný - grzeszny. zawierné niczs jinégo kromie człowieka grzéßnégo[KŚ]. grzéßnégo (mGSg); grzéßných (mGPl);
  • grziwna - grzywna. Ján zaſtawíł Jødrzejewi záſtawę we cztyrzich grziwnach a w ßeſci ſkot[RPo]. grziwnø (ASg); grziwnie (NAVDu); grziwny (NAVPl); grziwien (GPl); grziwnami (IPl); grziwnach (LPl);
  • gwáłt - przemoc. Ján ſjacháw ſ dobrowolné drogy i wziǿł miø i nióſł do chróſta gwáłtem, i uczyníł mi uſilé, i dziewſtwo mi odjǿł[RKa]. gwáłtem (ISg);
  • gwiázda - gwiazda. uźrzewßy gwiázdø, w drógø ſǿ wſtǿpili[KŚ]. gwiázdø (ASg);

Hh

CHch

  • chléb - chleb; pożywienie. bo popiół jako chléb jádł jeſḿ[PF]. chléb (NASg); chleba (GSg);
  • chwáła - chwała. ta ſłowa pißé ſwiøtý Łukáß na czeſć i na fáłø godóm nyniejßým[KŚ]. chwáłø (ASg);

Jj

  • jachać - jechać. my nie moƶemy do Kozmína jachać, nie chcemy waƶyć ſwégo jøſtwa, bo nie jeſmy przezpieczní[RPo]. jachać (Inf);
  • jeſć - jeść. bo popiół jako chléb jádł jeſḿ[PF]. jádł (mSgPst);
  • jimiø - imię. A ſǿ ta jiſtá ſłowa zmówiona oćcem ſwiøtým, jemuƶ bieße jimiø Symeon[KŚ]. jimiø (NAVSg); jimienia (GSg); jimieniu (DSg);
  • jiný - inny. zawierné niczs jinégo kromie człowieka grzéßnégo[KŚ]. jinégo (nGSg); jiných (fGPl);
  • jiſtý - prawdziwy. a ſǿ ta jiſtá ſłowa zmówiona oćcem ſwiøtým, jemuƶ bieße jimiø Symeon[KŚ].
  • jøzyk - język. awa tych ſłów wýkłád s jøzyka łacińſkégo w polſký jeſt-ć taký:[…][KŚ]. jøzyka (GSg); jøzykem (ISg);

Kk

  • kegdy - kiedy. kegdy by s nim nie býł albo zgodzić nie mógł[RPy].
  • kobyła - kobyła Czſo mi røczýł Boguchwáł za źrzebiec i kobyłø, to ſtało za trzi grziwny[RPo]. kobyłø (ASg);
  • kóń - koń. Ján ſtawiáł Marcinowi ty konie, czſo je Jánuß wyrøczýł, a ón jich nie chciáł przijǿć[RPy]. kóń (NASg); koniu (LSg); koni (GPl); konie (APl);
  • koſciół - kościół (budynek). poſpießychǿ ſiø do koſcioła na modlitwø przed Boga wßemogącégo[KŚ]. koſcioła (GSg);
  • kromie - oprócz (+G.). zawierné niczs jinégo kromie człowieka grzéßnégo[KŚ].
  • król - król. i mówí ewanjeliſta ſwiøtý pod obrazem trzi króléw pogańſkých: gdzie jeſt-ć tet, jenƶe ſiø narodzíł król ƶydowſký?[KŚ]. król (NSg); królewi (DSg); króléw (GPl); króle (APl); królech (LPl);
  • królewic - królewicz. bo piſmo togo królewica dziewicǿ porodzonégo w trojakém mieſcie[KŚ]. królewica (GSg);
  • królewstwo - królestwo. po wßytkému królewstwu poſli bieƶǿ[KG]. królewstwu (DSg);
  • kry - krew. kry ſwiøtá ßła z Boga na zbawienié tobie[Br]. kry (NSg); krwie (GSg?); kreẃ (ASg);
  • Kryſt - Chrystus. a przezto-ć Kryſt nie chciáł jeſt býł człowieka ſtworzić z powietrzá tegodlá, aby-ć ón nie býł pyßný[KG]. Kryst (NSg);
  • kſiǿdz - ksiądz. Pietrasz wrøczýł wßytky liſty kſiødzu biskupowi, jako mu ſlubíł[RPo]. ksiødzu (DSg);
  • kſiǿƶø - książę. gdy-ƶ-ci ſiø którému królewi albo kſiǿƶøciu ſýn narodzí, tedy-ć […][KG]. kſiǿƶøciu (DSg); kſiǿƶøta (NPl);
  • kſiǿƶøcý - książęcy. bo-ć on jeſt býł barzo bogatý, jiƶ-ci on jeſt kſiǿƶøcégo rodu býł[KG].

Ll

  • lato - lato; rok. trzi lata minøła[RPy]. lata (NPl); lát (GPl);
  • ludzié - ludzie. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG]. ludziém (DPl); ludzí (GAPl); ludzioch (LPl);
  • ludzſký - ludzki. Synowie ludzßczý, zøby jich czyn a ſtrzały, a jøzyk jich miecz oſtrý.[PF]. ludzßczý (mNPl); ludzſké (mAPl);

Łł

Mm

  • mać - matka. Ján bieƶáł na Jánowø goſpodø i łajáł mu kurwie macierze ſyny i rwáł ji za włoſy[RKa]. macierze (GLSg);
  • miecz - miecz. Synowie ludzßczý, zøby jich czyn a ſtrzały, a jøzyk jich miecz oſtrý.[PF]. miecz (NASg);
  • miedzy - między (+N./B.). kako-ć by oni na tem to ſwiecie miedzy krzeſcijany bydlić mieli[KG].
  • mír - pokój. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG].
  • modlitwa - modlitwa. ſłyß modlitwø, jǿƶ nosimy[Br]. modlitwø (ASg);
  • morze - morze. poſtawi prawǿ nogø na morzi a lewǿ na ziemi[KŚ]. morzi (LSg);
  • mǿƶ - mężczyzna; mąż; człowiek. błogoſławioný mǿƶ, jenƶ jeſt nie ßedł po radzie niemiłoſciwých i na dródze grzéßných nie ſtáł jeſt[PF]. mǿƶ (NSg); møƶy (GPl);
  • myſl - myśl. uſłyß głoſy, napleń myſli człowieczé[Br]. myſli (APl);
  • myſlić - myśleć. ale w zákonie Boƶém wolá jego i w zákonie jego bødzie myſlić[PF]. myſlić (Inf);

Nn

  • niebo - niebo. Bóg s nieba weźrzáł jeſt na ſyny ludzſké, by widziáł, jeſtli rozumný albo ßukajǿcý Boga[PF]. nieba (GSg); niebioſa (NAVPl); niebiós (GPl);
  • nieprzijaciél - nieprzyjaciel. przecz jeś zapomniáł miø i przecz ſmøcien chodzø, gdy miø mǿci nieprzijaciél?[PF]. nieprzijaciela (GASg); nieprzijacielem (ISg); nieprzijacielé (NPl); nieprzijacioły (IPl);
  • noc - noc. we dnie i w nocy[PF]; nocy (GLSg);
  • noga - noga. dáł Bóg przekłóć ſobie røce, nodze obie[Br]. nodze (NAVDu);
  • noſić - nosić. ſłyß modlitwø, jǿƶ noſimy[Br]. noſimy (1PlPr);
  • nynie - teraz. jako była s poczǿtka i nynie, i wƶda, i na wieky wiekóm[PF].

Oo

  • ociec - ojciec. A ſǿ ta jiſtá ſłowa zmówioná oćcem ſwiøtým, jemuƶ bieße jimiø Symeon[KŚ]. oćcu (DSg); oćcem (ISg); oćcze (VSg);
  • oko - oko. mówí: widziele oczy moji zbawienié twoje[KŚ]. oczy (NAVDu); oczú (GLDu); oczyma (DIDu);
  • ot - od. jidzie tobie król zbawiciél, jiƶby nás ot wieczne ſmirzci zbawíł[KŚ].

Óó

Pp

  • pán - pan. bo u Pána miłosirzdzié i opłwité u niego otkupienié[PF]. pán (NSg); pána(GASg); p?nie (VSg);
  • piéniǿdze - pieniądze. to było tako dobre jako ty pieniądze[RPy]. piéniǿdze (NPl); piéniødzy (GPl);
  • poczǿć - zacząć, rozpocząć. poczøchǿ ſiø modlić, jiƶby je Bóg zbawíł ot mocy króla pogańſkégo[KŚ]. poczøchǿ (3PlAor);
  • polský - polski. awa tych ſłów wýkłád s jøzyka łacińſkégo w polſký jeſt-ć taký:[…][KŚ]. polský (mASg);
  • popiół - popiół; potaż. bo popiół jako chléb jádł jeſḿ[PF]. popiół (NASg);
  • przecz - dlaczego. przecz jeś zapomniáł miø i przecz ſmøcien chodzø, gdy miø mǿci nieprzijaciél?[PF].
  • przijaciél - przyjaciel. tako wiøc jego mać s ſwými przijacioły ſǿ-ć oni byli ſwiøtégo Jána prosili[KG]. przijacielé (NPl); przijacioły (IPl);
  • pwać - ufać. dußa moja pwała w Pána[PF]. pwá (3SgPrs); pwaj (2SgImp); pwáł (mSgPst);

Rr

  • ráj - raj. ón s ſwiøtým Jánem półtrzeciá ſta lát w raju býł[KG]. raju (GSg); raju (LSg);
  • rana - rana. Tomiſłáw na dobrowolné dródze zaßedł Mikołajewi ſamoßóst i dáł mu dwie ranie[RPy]. ranø (ASg); ranie (NAVDu); rán (GPl);
  • rozumieć - rozumieć. my nie rozumiemy po niemieczſku[RPo]. rozumiemy (1PlPr);
  • røka - ręka. dáł Bóg przekłóć ſobie røce, nodze obie[Br]. røka (NSg); røky (GSg); røkø (ASg); røce (NAVDu); røku (GLDu); røkama (DIDu);

RZrz

  • rzec - powiedzieć. prorok Dawíd, uznamionáw o jego ſilném ubóƶstwie, jeſt-ć ſwiadeczſtwo dáł, rzeka […][KŚ]. rzeka (mNSgPrtPrs); rzekø (1SgFut);
  • rzéka - rzeka. na rzékach babilońſkých, tamo ſiedzieli jeſmy i płakali[PF]. rzékach (LPl);

Ssſ

  • ſirzdce - serce. ſirzdce jego jemu doradzi, jiƶby [...] s ſwiøtǿ cyrkwiǿ dzinſia zawołáł[KŚ]. ſirzdce (NAVSg); ſirzdca (GSg); ſirzdcu (DLSg);
  • ſkot - bydło. Czeſtek dáwáł Jakußewi ſkot do røky, jako ſǿd ſkazáł[RPo]. ſkot (NASg);
  • ſkóra - postać zewnętrzna. jeſt ón býł s ſiebie ſwǿ ſkórø zdrzucíł[KG].
  • ſłowo - słowo. ta ſłowa pißé mǿdrý Salomon[KŚ]. ſłowo (NAVSg); ſłowa (NPl); ſłów (GPl); ſłowiech (LPl);
  • ſłuńce - słońce. ot ſłuńca wzchodu do ſłuńca záchodu[RKa]. słuńca (GSg);
  • ſłza - łza. z tájnégo sirzdca strumienie gorzkých ſłez za grzéchy wylije[KŚ]. ſłez (GPl);
  • ſmirzć - śmierć. jidzie tobie król zbawiciél, jiƶby nás ot wieczné ſmirzci zbawíł[KŚ]. ſmirzci (GSg);
  • ſǿſiád - sąsiad. wſtanø i s jinými ſǿſiady[RPo]. ſǿſiady (IPl);
  • ſwiat - świat. a dać raczy, jegoƶ prosímy, a na ſwiecie zboƶný pobyt[Br]. ſwiecie (LSg);
  • ſwiøtý - święty. ale w ſwiøtém piſaní cztwiorakým ludzióm, pobudzajø je, mówí Bóg wßemogǿcý […][KŚ].
  • ſýn - syn. czſo mi uczyníł Łøkomír ßkody, s ſwými ſyny, tego mám dziesiøć grziwien[RPo]. ſynowi (DSg); ſynowie (NPl); ſyny (APl); ſyny (IPl);

ẞß

  • ßkoda - szkoda, strata. Staßek nie uczyníł na Dobieſława ni jedné ßkody o pół jednegonadſcie grziwien[RPo]. ßkody (GSg); ßkód (GPl); ßkodzie (LSg);

Tt

  • tamo - tam. na rzékach babilońſkých, tamo ſiedzieli jeſmy i płakali[PF].
  • togodlá - dlatego. togodlá przed wołem a przed oſłem w jaſłkách Sýn Boƶý połoƶón býł[KŚ].
  • trzimać - trzymać. Halƶka trzimá ode cztýr lat dziedzinø s pokojem, a Smichna k tej nie má niczs[RKr]. trzimá (3SgPr);

Uu

  • ucho - ucho. naſtrojenié jich ſirzca ſłyßało jeſt ucho twoje[PF]. ucho (NAVSg); ußy (NAVDu);
  • úſta - usta. Goſpodnie, wargy moje otwórz, a úſta moja zjawiǿ chwáłø twojø[PF]. ústa (NAVPl);

Ww

  • weźrzeć - wejrzeć. Bóg s nieba weźrzáł jeſt na ſyny ludzſké, by widziáł, jeſtli rozumný albo ßukajǿcý Boga[PF]. weźrzáł (mSgPst);
  • wiciøƶstwo - zwycięstwo. trojaká rzecz króla mocniejßégo pokázuje: ustawiczné wiciøƶstwo, mocné włodyczstwo, wieliké bogatstwo[KŚ].
  • wiedzieć - wiedzieć. Goſpodnie, da mi to wiedzieć, bych mógł o tem czſo powiedzieć[ZS].
  • wieprz - wieprz. Anka zabiła Maciejewi wieprz i na wǿgrodzie mu nie dała paſć[RPy]. wieprz (ASg);
  • wolá - wola. mír Boƶý bǿdź na ziemi ludziém dobré wolé[KG]. wolé (GSg);
  • wół - wół. togodlá przed wołem a przed oſłem w jaſłkách Sýn Boƶý połoƶón býł[KŚ]. wół (NSg); wołem (ISg);
  • wǿƶ - wąż. bǿdźcie tako mǿdrzí, jako-ć ſǿ wøƶewie mǿdrzí[KG]. wǿƶ (NSg); wøƶewie (NPl);
  • wóz - wóz. jako-m já nie wywozíł Witkowa gnoju dwiema wozóma samowtór[RWa]. wozóma (DIDu);
  • wróbl - wróbel. czúł jeſḿ i uczynión jeſḿ jako wróbl ßczegielný w dachu[PF]. wróbl (NSg);
  • wróg - wróg. nieprzijaciele, to ſǿ djabli, wrodzy człowieka grzéßnégo[KŚ]. wrodzy (NPl); wrogów (GPl); wrogóm (DPl);
  • wrzemiø - czas. i to uznaje, kegdy ſgrzeßýł, w kaké wrzemiø ſgrzeßýł, kylkokroć ſgrzeßýł[KŚ]. wrzemiø (NAVSg);
  • wzdać - oddać, złożyć. obietnicø Bogu wzdachǿ[KŚ]. wzdachǿ (3PlAor); wzdali (3PlPst);

Zz

  • zákón - prawo. ale w zákonie Boƶém wolá jego i w zákonie jego bødzie myſlić[PF]. zákonie (LSg);
  • zdrzucić - zrzucić. jeſt ón býł s ſiebie ſwǿ ſkórø zdrzucíł[KG].
  • ziemia - ziemia; ląd. poſtawi prawǿ nogø na morzi a lewǿ na ziemi[KŚ]. ziemi (LSg);

Źź

  • źrzebiec - źrebię Czſo mi røczýł Boguchwáł za źrzebiec i kobyłø, to ſtało za trzi grziwny[RPo]. źrzebiec (NASg);
  • źrzeć - patrzeć. oczy jego na ubogégo źrzita[PF]. źrziß (2SgPrs); źrzita (3DuPrs);

Kanon tekstów języka staropolskiego

  1. [BG] Bulla Gnieźnieńska. Bulla papieska wydana 7 lipca 1136 w Pizie, znosząca zwierzchność arcybiskupstwa magdeburskiego nad polskim Kościołem. Tekst został napisany w języku łacińskim.
  2. [ZL] Zdania legnickie. Dwa średniowieczne zdania w języku polskim przytoczone w opisie bitwy pod Legnicą w Rocznikach Jana Długosza.
  3. [Br] Bogurodzica. Za najstarszy znany utwór literacki w języku polskim uznawane są dwie pierwsze zwrotki pieśni Bogurodzica. Wśród badaczy panują jednak duże rozbieżności, kiedy dokładnie powstała ta pieśń – data jej powstania umieszczana jest od XI do końca XIV wieku.
  4. [KŚ] Kazania Świętokrzyskie. Polskie średniowieczne kazania, pochodzące prawdopodobnie z końca XIII lub z XIV wieku, uznawane za najstarszy dokument prozatorski stworzony w języku polskim.
  5. [PF] Psałterz Floriański. Psałterz pochodzący z końca XIV wieku. Jest to dzieło trójjęzyczne (łacina, polski, niemiecki) zapisane na 296 pergaminowych kartach.
  6. [KG] Kazania Gnieźnieńskie. Zbiór kazań w języku polskim i łacińskim spisany na początku XV wieku.
  7. [RKa], [RKr], [RKo], [RWa], [RWr], [RL], [RPy], [RPo] Roty sądowe kaliskie, krakowskie, kościańskie, warszawskie, wrocławskie, legnickie, pyzdrskie i poznańskie. Polskie średniowieczne roty sądowe – teksty przysiąg (rot) sądowych w języku polskim, zapisane w księgach z XIV i XV wieku.
  8. [ZS] O zachowaniu się przy stole. Wiersz będący przykładem średniowiecznej poezji polskiej przypisywany Przecławowi Słocie. Utwór napisany przed 1415.